TOHUMCULUKTAKİ GELİŞMELER Dilaver ARSLAN Koordinatör TAGEM 23-24 Mart 2016 Kahramanmaraş
sunu içeriği Dünyada Tohumculuk Sektörü Uluslararası Ticaret Ülkemizde Tohumculuk Sektörü Önemli Tarihler, Mevzuatlar, Tohumculuk Faaliyetleri, Dış Ticaretimiz, Pamuk Çalışmaları 2
tohum nedir, önemi Tarımsal üretimin başlangıcı, Gıda zincirinin ilk halkası, Biyolojik ve kültürel çeşitliliğin temeli. Bitkisel üretim materyali olan tohum, ülkelerin tarım sektörleri için stratejik öneme sahiptir. Günümüzde tohum sadece tarımsal bir girdi değil aynı zamanda teknoloji kullanılarak elde edilen ve yüksek gelir getiren ekonomik değere sahip bir üründür. 3
dünyada tohumculuk sektörü Tohumluk; tarımın tarihi kadar eski olmasına rağmen ticari amaçlı tohumluk alışverişinin geçmişi birkaç yüzyıla dayanmaktadır. Yüzyıllardır mahsulden ayrılarak kullanılan tohumluklar 19. yüzyıldan itibaren çoğu ürünlerde giderek azalmış, ticari nitelikli bir özellik kazanmaya başlamıştır. 4
dünyada tohumculuk sektörü 19. yüzyılda temelleri atılan genetik bilimi ile; sistematik bitki ıslahı ve çeşit geliştirme faaliyetlerine giden yol açılmıştır. 20. yüzyıl başında uygulamaya konulan hibrid (melez) teknolojisi ise özel sektör girişimciliği ve ticari tohumculuk arasındaki en etkili ve güçlü köprülerden birini kurmuştur. 20. yüzyıl sonunda ise modern biyoteknoloji ve rekombinant DNA teknolojileri ile tohumculuk yeni ve çok güçlü bir ivme kazanmıştır. 5
İlk tohumluk laboratuarı; 1869 yılında Almanya da 1871 de Danimarka da, 1876 da ise ABD de, 1906 yılında ESTA (Avrupa Tohumluk Kontrol Birliği) 1908 yılında AOSCA (Resmi Tohumluk Sertifikasyon Ajansları Birliği) 1924 de ISTA (Uluslararası Tohum Test Birliği) 1924 de FIS/ISF (Uluslararası Tohum Ticaret Federasyonu) 1961 de UPOV dünyada tohumculuk sektörü (Uluslararası Yeni Bitki Çeşitlerini Koruma Birliği) 6
uluslararası tohumluk ticareti Uluslararası Tohum Federasyonu (ISF) verilerinde, 2012 yılında dünyada kullanılan tohumluğun ticari değerinin 45 milyar USD civarında olduğu, Dünya tohumluk ticaretinde ağırlıklı olarak; tahıllar, yağlı tohumlu bitkiler, sebzeler, çiçekler ve çim bitkileri yer almaktadır. 7
dünya toplam tohumluk ticareti (%) TÜRKİYE; 1,7 JAPONYA; 3 DİĞER; 10,3 ABD; 27 HİNDİSTAN; 4 KANADA; 5 BREZİLYA; 6 AB; 21 ÇİN; 22 8
uluslararası tohumluk ticareti 1970'li yılların sonunda dünya tohumluk pazarı 10 milyar USD'lik bir hacme sahip iken 2012 yılında 45 milyar USD'ye yükselmiştir. 9
uluslararası tohumluk ticareti 10
uluslararası tohumluk ticareti 11
ÜLKEMİZ TOHUMCULUK SEKTÖRÜ 12
ülkemiz tohumculuk sektörü 1860 - ABD ve Mısır dan pamuk tohumluğu ithal edildi, Ege ve Çukurova da dağıtıldı, 1870-1880 bazı yabancı demiryolu şirketleri tahıl ve pamuk tohumluğu dağıttı Cumhuriyet in kuruluşu (1923) ve kamu ağırlıklı tohumculuk modeli 13
ülkemiz tohumculuk sektörü 1923-1960 Geleneksel tedarik sistemi (Tohum ıslah istasyonları), 1959-1960 Tohum Sertifikasyon Kuruluşları, 1963 308 Sayılı Tohumculuk Kanunu, 1960-1985 Kamu ağırlıklı, 1982 1984 1985 2004 2006 Fiyatların serbest bırakılması, İthalatın serbest bırakılması, Özel sektör ağırlıklı yapılanma, 5042 Islahçı Hakları Kanunu, 5553 Tohumculuk Kanunu, 14
ülkemiz tohumculuk sektörü Bazı Önemli Tarihler: Türkiye'de ilk bitki ıslah çalışmaları ve kaliteli tohumluk araştırmaları 13 Aralık 1925' de Islah-ı Buzr (Büzür) adı ile kurulan Eskişehir Tohum Islah İstasyonunda başlamıştır. 1950'lere gelinceye kadar yalnızca serin iklim tahıllarına odaklanan tohumluk üretim çalışmaları ile sınırlı kalmıştır. İzleyen yıllarda kamu araştırma programlarına hem daha çok sayıda bitki türü dahil edilmiş hem de üretilen tohumlukların miktarı artırılmıştır. 15
ülkemiz tohumculuk sektörü 1925 Cumhuriyet Hükümeti Tohum Islah İstasyonları açtı 1926 Yurt dışından anaçlık pancar tohumluğu ithal edildi 1950 TIGEM (DÜÇ) Tohumluk üretimi ile görevlendirildi (Kamu) 1961 İlk özel tohumculuk şirketi (Beta) kuruldu 1963 İlk olarak 308 Sayılı Tohumculuk Kanunu çıkarıldı, 1980'li yılların başlarında tohumculuk sektörü ile ilgili temel politikalarda önemli değişiklikler yapılarak, kamu esaslı bir tohumluk tedarik sisteminden özel girişimi esas alan bir tohumluk endüstrisi modeline geçiş yaptı. 16
ülkemiz tohumculuk sektörü 1982 - Çeşit tescil sisteminde değişiklik yapıldı; Tescil süresi kısaltıldı, Özel şirketlerin çeşit tescil ettirmesi kolaylaştırıldı. 1983 - Özel şirketlerin ürettikleri ve tedarik ettikleri tohumlukların fiyatlarını belirlemesine izin verildi. 1984 Özel şirketlerin tohumluk İthalatı kolaylaştırıldı. 17
kamu tohumculuk organizasyonu Tohumculuk konuları 5553 Sayılı Tohumculuk Kanunu ve Islahçı Hakları Kanununu çerçevesinde Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Bitkisel Üretim Genel Müdürlüğü (BÜGEM) uhdesinde yürütülmektedir. BÜGEM Tohumculuk politikaları, Teşvik ve destekleme, Üretim ve tedarik, Ticaret (İthalat-İhracat) Çeşit Tescili, Tohumluk Kontrol ve Sertifikasyon Hizmetleri, Piyasa Denetimi, Yeni bitki çeşitlerinin korunması. Tohum üreticileri tarafından üretilen ve/ veya ithal edilen tohumlukların Bitki Sağlığı ve Karantina Hizmetleri, 5996 Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu (2010) çerçevesinde Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü (GKGM) uhdesinde yürütülmektedir TAGEM Bitki ıslahı ve çeşit geliştirme GKGM Bitki sağlığı ve karantina hizmetleri 18
kanunlar ve ikincil mevzuatlar 5042 sayılı Yeni Bitki Çeşitlerine Ait Islahçı Haklarının Korunmasına İlişkin Kanun -2004 5553 Sayılı Tohumculuk Yasası -2006 Kayıt altına alma, tohumluk üretimi, sertifikasyonu, karantina, bitki ıslahçı hakları.. konularında tohumculukla ilgili 19 adet yönetmelik çıkarılmıştır. 19
sertifikalı tohum Sertifikalı tohum; fiziksel, biyolojik ve genetik değer bakımından özellikleri belirlenen ve resmi makamlarca bu özellikleri belgelenen materyal demektir. Sertifikalı tohumluğun verimi artırmadaki payının buğday ve fasulye gibi kendine döllenen bitkilerde %20 30 seviyesinde, mısır ve ayçiçeği gibi yabancı döllenen bitkilerde ise %100'lerin üzerinde olduğu bilimsel araştırmalarla ortaya konulmuştur. 20
tohum sertifikasyon sistemi Genel Şartlar: Çeşit kayıtlı olmalıdır. Tohumluklar, Bakanlık tarafından yetki verilen gerçek veya tüzel kişiler tarafından üretilir ve pazarlanır. Elit ve orijinal tohumluk üretimleri ıslahçı, çeşit sahibi veya bunların yetki verdiği araştırma kuruluşları tarafından üretilir ve pazarlanır. Tohumlukların üretildikleri üretim sezonu içinde sertifikalandırılmaları esastır. Üretim sezonu: 1 Temmuzdan başlayarak bir sonraki yılın 30 Haziranına kadar olan dönemi kapsar 21
tohum sertifikasyon sistemi 22
tohumculuk faaliyetleri Sertifikalı Tohum Üretimi (2002-2014) 2002-2014 Artış % 434-23-
tohumculuk faaliyetleri -24-
tohumculuk faaliyetleri KAYITLI ÇEŞİTLER KAYITLI ÇEŞİTLER KAMU ÖZEL ÜNİVERSİTE TOPLAM MİLLİ ÇEŞİT LİSTESİ TARLA BİTKİLERİ 892 1.819 95 2.806 2.054 SEBZE 214 4.025 10 4.249 2.627 MEYVE-ASMA (ANAÇ) 1.141 191 141 14 33 1 1.315 206 1.232 TOPLAM 2.438 5.999 139 8.576 5.913-25-
tohumculuk faaliyetleri MİLLİ ÇEŞİT LİSTESİ (YERLİ/YABANCI) ÜRÜN GRUBU YERLİ YABANCI TOPLAM YERLİ(%) TARLA 808 1.246 2.054 39,34 SEBZE 825 1.802 2.627 31,40-26-
Çeşit/Hat Devri Arpa Aspir Ayçiçeği Çeşit Hat Çeltik Ekmeklik Buğday Makarnalık Buğday Fiğ K.Fasulye Karabuğday Kolza Korunga Mercimek Mısır Çeşit Hat Mürdümük Nohut Pamuk Soya Susam Tritikale Tütün (Hat) Yer Fıstığı Yonca Yulaf Konya BDUTAEM 3 5 2 1 3 2 16 Antalya BATEM 5 1 6 Adana DATAEM 1 9 3 1 3 1 2 1 21 Erzurum DATAEM 1 1 1 1 4 K.Maraş DAGKTAEM 1 1 İzmir ETAE 3 1 8 2 3 1 2 1 4 1 26 Ş.Urfa GAPTAEM 1 3 4 Diyarbakır GAPUTAEM 4 3 7 2 16 Eskişehir GKTAEM 7 3 16 3 1 4 1 1 36 Samsun KTAEM 1 1 1 1 3 7 Sakarya MAEM 1 7 8 Nazilli PAEM 1 1 Ankara TBMAEM 10 7 4 8 1 1 4 1 2 1 39 Edirne TTAEM 4 2 22 20 10 1 1 2 62 Çeşit Hat Toplam 32 5 25 20 61 20 14 1 2 1 2 6 13 1 14 2 6 4 5 4 1 3 5 247 Firma Toplam 151 5 16 47 202 128 15 1 3 1 1 12 10 1 20 2 6 2 25 1 1 4 11 317 Enstitü Sayısı 7 2 4 1 10 6 5 1 1 1 2 2 3 1 6 2 4 2 3 1 1 3 3 14 TOPLAM 14 Enstitüden, 23 Türde, 247 Çeşit ve Hattın, 317 Firmaya Üretim Hakkı Devredilmiştir. 27
Türkiye tohumluk dış ticareti 28
Türkiye tohumluk dış ticareti 2014 yılı tohumluk ithalat değerinin en önemli kalemlerini; % 61 ile sebze tohumu, % 9 ile patates, % 7 ile yem bitkileri, % 6 ile hibrit mısır, % 6 ile çim ve çayır bitkileri, % 11'ini ise diğer türler oluşturmaktadır. 29
tohumculuk faaliyetleri 2014 YILI İHRACATININ ÜLKELERE GÖRE SIRALAMASI SIRA NO ÜLKE MİKTAR (kg) PARASAL DEĞER ($) 1 Rusya 5.436.138 27.894.631 2 Ukrayna 3.838.182 18.599.921 3 İtalya 5.249.733 13.960.551 4 Fransa 3.627.082 13.469.895 5 Romanya 2.295.538 9.250.338 6 Irak 6.165.280 7.401.516 7 Avusturya 1.843.558 7.364.659 8 Hollanda 20.907 7.092.937 9 Azerbaycan 4.292.253 5.155.637 10 Macaristan 1.358.993 5.145.823 Diğer Ülkeler Toplamı 8.007.082 33.039.504 Toplam(69 Ülke) 42.134.745 148.375.413-30-
pamuk çalışmaları 1924 yılında Adana da, 1934 yılında Nazilli de; Pamuk Araştırma Enstitülerinin kurulmasıyla başlamıştır. ABD den getirilen 50 adet Acala Pamuğu ile ilk seleksiyon çalışmaları başlamıştır. 1960 yılında ilk pamuk melezleme ve çeşit geliştirme çalışması başlamıştır.
pamuk çalışan enstitülerimiz Pamuk AEM / Nazilli Doğu Akdeniz TAEM / Adana Doğu Akdeniz GKTAE / K.Maraş GAP TAEM / Şanlıurfa GAP Uluslararası TAEM / Diyarbakır BATEM / Antalya 32
pamuk çalışmaları Toplam Tescil Edilen Pamuk Çeşitleri: 143 Üniversite: 4 Özel Sektör: 74 Kamu: 65
pamuk çalışmaları 1 17 BATEM DATAEM 38 3 4 2 GAP TAEM GAP UTAEM DAGKTAEM Nazilli PAEM
Teşekkürler Dilaver ARSLAN Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğü darslan@tagem.gov.tr http://www.tagem.gov.tr iozkan@tagem.gov.tr http://www.tagem.gov.tr Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğü 35