MUTLU ÇOCUKLAR DERNEĞİ

S O N U Ç R A P O R U MUTLU ÇOCUKLAR DERNEĞİ ISBN: 978-605-5307-07-3 Mebusevleri Mah. Şerefli Sk. No:27/3 Tandoğan / ANKARA T: 0312 222 03 55 F: 0312 222 03 09 MUTLU ÇOCUKLAR DERNEĞİ

MUTLU ÇOCUKLAR DERNEĞİ MÇD (MUTLU ÇOCUKLAR DERNEĞİ) YAYINLARI Yayına Hazırlayanlar Yar. Doç. Dr. Ebru Kılıçarslan Törüner Doç. Dr. Sultan Ayaz Öğr. Gör. Dr. Naime Altay Yar. Doç. Dr. Ebru Akgün Çıtak Hemşire Sinem Şahin Editör Murat Can Şahin ISBN 978-605-5307-07-3 Tasarım&Baskı Odak Kurumsal Hizmetler www.odakkurumsalhizmetler.com 01

ÖNSÖZ Çocuğun sağlıklı birer birey olarak yetişmesinde ve davranışlarının şekillenmesinde ailenin rolü çok büyüktür. Çocuk yaşama ilişkin bilgi ve becerileri öncelikle anne ve babasından öğrenmektedir. Bu nedenle ebeveynlerin sağlıklı yaşam davranışlarına ilişkin bilgi, tutum ve davranışlara sahip olmaları gerekmektedir. Günümüzde çocuklar arasında hareketsiz yaşam biçimi giderek artmaktadır. Ekran karşısında geçirilen uzun süreler, yetersiz ve dengesiz beslenme, düzenli spor yapmamak çocuklarda şişmanlık, fiziksel ve psikolojik pek çok soruna neden olabilmektedir. Çocukluk çağı şişmanlığının önlenmesi ve azaltılmasında dengeli beslenme, fiziksel aktivite ve hareketsiz yaşam biçimi gibi konularda aileler yanı sıra çocukların bilinçlendirilmesi gerekmektedir. Okullar sağlık için devlet veya sivil toplum kuruluşları tarafından oluşturulan girişimlerin sunulması, sağlığın geliştirilmesi ve sürdürülmesi için uygun yerler olarak görülmektedir. Okullarda yürütülecek girişimler erişkinlik döneminde de devam edecek sağlıklı beslenme ve egzersiz alışkanlıkları oluşturma ve kronik hastalıkların riskini azaltma açısından önemli olduğundan, öğrencilerin sağlıklı yaşam alışkanlıkları kazanmalarına destek olmak gerekmektedir. Okul çağı döneminde, çocukların sağlık durumunu değerlendirmede kapsamlı sağlık taramalarının, çocukların sağlık sorunlarının tanımlanmasında önemli yer tuttuğunu göstermektedir. Mutlu Çocuklar Derneği olarak 2013 yılı içerisinde Ankara İli Milli Eğitim Müdürlüğüne bağlı dört ilköğretim Okulunda Okula Dayalı Sağlıklı Yaşam Programı Projesi kapsamında yapılan araştırmada, okul çağı çocuklarında, sağlıklı yaşam programının etkinliğinin değerlendirilmesi amaçlanmış, zayıf, normal kilolu, hafif şişman ya da şişman olan 3, 4, 5, 6, 7. ve 8. sınıf öğrencilerine yönelik sağlıklı yaşam eğitim programının etkililiğini değerlendirmek amacıyla, öntest-sontest kontrol gruplu yarı deneysel araştırma yapılmıştır. Okullarda alınan eğitim, çocukların sağlıklı davranışları geliştirmesinde önemli bir ortam sağlayabildiğinden projenin çocuk, aile ve toplum açısından hedeflenen koruyucu ve tedavi edici sağlık hizmetlerine katkıda bulunması amaçlanmaktadır. Çocuklarla ilgili yapılacak olan araştırmalar, toplumsal bütünleşme adına önem arz etmektedir. Ebeveynlerin çocukların ihtiyaçlarını sağlıklı görebilmeleri ve çözümler üretebilmeleri açısından da araştırma sonuçlarından elde edilen bulgular yol gösterici olacaktır. Proje sonunda ortaya çıkan verilerin yer aldığı araştırma kitabını, geliştirilecek politikalara ve konuyla ilgili yürütülen akademik çalışmalara yardımcı olması umuduyla yayınlıyoruz. Araştırma çalışmasının yürütülmesinde katkı sağlayan başta danışmanımız Yrd. Doç. Dr. Ebru KILIÇARSLAN TÖRÜNER olmak üzere tüm araştırma ekibine teşekkürlerimi sunarım. Sevgi MERMERCİ Mutlu Çocuklar Derneği Yönetim Kurulu Başkanı 02 Sağlıklı Yaşam Projesi Sonuç Raporu

SAĞLIKLI YAŞAM PROJESİ SONUÇ RAPORU Proje Danışmanı: Yrd. Doç. Dr. Ebru KILIÇARSLAN TÖRÜNER Gazi Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Hemşirelik Bölümü Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Hemşireliği Anabilim Dalı Ankara 2012 03

İÇERİK 1. GİRİŞ... 8 1.1. Problemin Tanımı... 8 1.2. Amaç... 9 1.3. Araştırmanın Soruları... 9 2. GEREÇ VE YÖNTEM... 11 2.1. Araştırmanın Tipi... 11 2.2. Araştırmanın Yapıldığı Yer ve Özellikleri... 11 2.3. Araştırmanın Evreni... 11 2.4. Araştırmanın Örneklemi... 12 2.6. Veri Toplama Formları/Araçları... 15 2.7. Ön Uygulama... 17 2.8. Verilerin Toplanması... 17 Ölçümler... 18 Eğitim Programının Uygulanması... 20 2.9. Verilerin Analizi... 26 2.10. Araştırmanın Sınırlılıkları... 26 3. BULGULAR... 27 3.1. Çocuk ve Aileye İlişkin Tanıtıcı Bilgilerin Karşılaştırılması... 27 3.2. Öntest ve Sontest Bilgi Düzeylerinin ve Ölçek Puan Ortalamalarının Karşılaştırılması... 35 3.3. Sağlık Tarama Sonuçlarının Karşılaştırılması... 47 4. SONUÇLAR... 59 KAYNAKLAR... 62 EKLER... 64 EK-I 65 EK II 73 EK III... 77 EK IV... 79 EK V 81 AİLE İLE BİRLİKTE AKTİVİTE PLAN TAKVİMİ... 82 BESİN SEÇİMİ RENK REHBERİ... 83 04 Sağlıklı Yaşam Projesi Sonuç Raporu

TABLOLAR Tablo 2.1. Girişim-Kontrol Grubunda 1. ve 2. Taramada Yer Alan Öğrencilerin Dağılımı... 15 Tablo 2.2. Araştırma Akış Şeması... 22 Tablo 2.3. Çocuklar İçin Planlanan Eğitim İçeriği... 23 Tablo 2.4. Ebeveynler İçin Planlanan Eğitim İçeriği... 24 Tablo 2.6. Konu İle İlgili Hazırlanan Bilgilendirme Broşürleri ve Kitapçıkları... 25 Tablo 3.1. Çocuk ve Ailelerin Tanıtıcı Özelliklerinin Karşılaştırılması... 28 Tablo 3.2. Eğitim Öncesi ve Sonrası Girişim ve Kontrol Grubundaki Çocukların Kendi İfadelerine Göre Beslenme, Fiziksel Aktivite ve Sedanter Yaşam Biçimi Özelliklerinin Karşılaştırılması... 30 Tablo 3.3. Eğitim Öncesi ve Sonrası Girişim ve Kontrol Grubundaki Çocukların Kendi İfadelerine Göre Hijyen Özelliklerinin Karşılaştırılması... 31 Tablo 3.4. Eğitim Öncesi ve Sonrası İlköğretim İkinci Kademedeki Girişim ve Kontrol Grubundaki Çocukların Kendi İfadelerine Göre Sigara Kullanım Özelliklerinin Karşılaştırılması... 32 Tablo 3.5. Eğitim Öncesi ve Sonrası Girişim ve Kontrol Grubundaki Çocukların Kilo Algılarının Karşılaştırılması... 32 Tablo 3.6. Girişim ve Kontrol Grubundaki Çocukların Öntest ve Sontest Puan Ortalamalarının Karşılaştırılması... 39 Tablo 3.7. Girişim Grubundaki Ebeveynlerin Öntest ve Sontest Puan Ortalamalarının Karşılaştırılması... 41 Tablo 3.8. Girişim ve Kontrol Grubundaki Ebeveynlerin Eğitim Öncesi ve Sonrası Ölçek Puan Ortalamalarının Karşılaştırılması... 42 Tablo 3.9. Girişim ve Kontrol Grubundaki Ebeveynlerin Eğitim Öncesi ve Sonrası Alt Ölçek Puan Ortalamalarının Karşılaştırılması... 44 Tablo 3.10. Girişim-Kontrol Grubundaki Çocukların VKİ Değerlerinin Karşılaştırılması... 47 Tablo 3.11. Çocukların Ölçümlere Göre VKİ Durumlarının Karşılaştırılması... 48 Tablo 3.12. Girişim ve Kontrol Grubundaki Çocukların Skolyoza, Kan Basıncına ve Duymaya Yönelik Yapılan İlk ve Son Tarama Sonuçlarının Karşılaştırılması... 50 Tablo 3.13. Girişim ve Kontrol Grubundaki Çocukların Göze Yönelik Yapılan İlk ve Son Tarama Sonuçlarının Karşılaştırılması... 54 Tablo 3.14. Girişim ve Kontrol Grubundaki Çocukların Dişe Yönelik Yapılan İlk ve Son Tarama Sonuçlarının Karşılaştırılması... 57 05

FİGÜRLER Figür 2.1. Araştırma Örneklem Büyüklüğü... 14 Figür 3.1. Girişim ve Kontrol Grubundaki Çocukların Eğitim Öncesi ve Sonrası Günlük Öğün Sayılarının Karşılaştırılması... 35 Figür 3.2. Girişim ve Kontrol Grubundaki Çocukların Eğitim Öncesi ve Sonrası Kahvaltı Yapma Durumlarının Karşılaştırılması... 35 Figür 3.3. Girişim ve Kontrol Grubundaki Çocukların Eğitim Öncesi ve Sonrası Ekran Karşısında Geçen Sürelerinin Karşılaştırılması... 36 Figür 3.4. Girişim ve Kontrol Grubundaki Çocukların Eğitim Öncesi ve Sonrası Ekran Karşısında Yemek Yeme Durumlarının Karşılaştırılması... 36 Figür 3.5. Girişim ve Kontrol Grubundaki Çocukların Eğitim Öncesi ve Sonrası Günlük Spor Yapma Sürelerinin Karşılaştırılması... 37 Figür 3.6. Girişim ve Kontrol Grubundaki Çocukların Eğitim Öncesi ve Sonrası Diş Fırçalama Sıklıklarının Karşılaştırılması... 37 Figür 3.7. Girişim ve Kontrol Grubundaki Çocukların Eğitim Öncesi ve Sonrası Banyo Yapma Sıklıklarının Karşılaştırılması... 38 Figür 3.8. Girişim ve Kontrol Grubundaki Çocukların Öntest ve Sontest Puan Ortalamalarının Karşılaştırılması... 40 Figür 3.9. Girişim Grubundaki Ebeveynlerin Öntest ve Sontest Puan Ortalamalarının Karşılaştırılması... 41 Figür 3.10. Girişim ve Kontrol Grubundaki Ebeveynlerin Eğitim Öncesi ve Sonrası Ölçek Puan Ortalamalarının Karşılaştırılması... 43 Figür 3.11. Girişim ve Kontrol Grubundaki Ebeveynlerin Son Uygulanan Ölçek Alt Grupları Puan Ortalamalarının Karşılaştırılması... 46 Figür 3.12. Girişim ve Kontrol Grubundaki Çocukların Eğitim Öncesi VKİ Durumları... 49 Figür 3.13. Girişim ve Kontrol Grubundaki Çocukların Eğitim Sonrası VKİ Durumları... 49 Figür 3.14. Girişim ve Kontrol Grubundaki Çocukların Tarama Öncesi ve Sonrası Skolyoz Riskleri... 52 Figür 3.15. Girişim ve Kontrol Grubundaki Çocukların Tarama Öncesi ve Sonrası Kan Basıncı Durumları... 52 Figür 3.16. Girişim ve Kontrol Grubundaki Çocukların Tarama Öncesi ve Sonrası Duymama Risk Durumları... 53 Figür 3.17. Girişim ve Kontrol Grubundaki Çocukların Tarama Öncesi ve Sonrası Sağ Gözde Bozukluk Riski... 55 Figür 3.18. Girişim ve Kontrol Grubundaki Çocukların Tarama Öncesi ve Sonrası Sol Gözde Bozukluk Riski... 56 06 Sağlıklı Yaşam Projesi Sonuç Raporu

Figür 3.19. Girişim ve Kontrol Grubundaki Çocukların Tarama Öncesi ve Sonrası İki Gözde Bozukluk Riski... 56 Figür 3.20. Girişim ve Kontrol Grubundaki Çocukların Tarama Öncesi ve Sonrası Dişlerindeki Çürük Durumu... 58 Figür 3.21. Girişim ve Kontrol Grubundaki Çocukların Tarama Öncesi ve Sonrası Dişlerindeki Dolgu Durumu... 58 07

1. GİRİŞ 1.1. Problemin Tanımı Sağlık davranışlarındaki olumlu değişiklikler, dünyada önlenebilir hastalıklar ve ölümlerin azaltılmasında önemli bir yere sahiptir. Dünya genelinde, sedanter yaşam biçimi, sağlıksız beslenme ve alkol-sigara kullanımı milyonlarca kişinin ölümüne yol açmaktadır. Sedanter yaşam ve sağlıksız beslenme özellikle çocukluk çağı şişmanlığına neden olmaktadır. Çocuklarda şişmanlık günümüzde dünyadaki birçok ülkede önemli bir sağlık sorudur (European Commission, 2005; He ve Beyhon, 2006). Avrupa Birliği Obezite Araştırma Komisyonuna göre, Birliğin sınırları içinde yaşayan 14 milyon çocuğun hafif şişman, 3 milyonunun da şişman olduğu ve bu rakamların her yıl 400.000 in üzerinde artış göstereceği tahmin edilmektedir (European Commission, 2005). ABD de çocuk ve adolesanlarda şişmanlık prevalansı %24 dür. Son yıllarda ülkemizde de çocuklar arasında şişmanlık hızlı bir şekilde artmaktadır. Örneğin, Süzek ve arkadaşlarının Muğla da yaptıkları araştırmada, 6-15 yaş grubu çocuklarda şişmanlık prevalansı %16,7 (kız öğrencilerde %7,6, erkek öğrencilerde %9,1) olarak belirlenmiştir (Süzek ve ark., 2005). Kronik bir sağlık sorunu olan şişmanlık yetişkinlerde olduğu gibi, çocuklarda da sağlık risklerini artırmaktadır (European Commission, 2005; He ve Beyhon, 2006). Çocuklarda şişmanlık, psikolojik sorunların yanı sıra kronik hastalık olarak bilinen tip 2 diyabet, kardiyovasküler hastalıklar, hipertansiyon, solunum sistemi ile ilgili sorunlar (uyku apnesi gibi), bazı kanserler ve osteoartrit gibi pek çok soruna neden olur. Düşük benlik saygısı ve beden imajı ile yeme bozuklukları ve yaşam kalitesinin azalması sık rastlanan psikolojik sorunlardandır (European Commission, 2005; Gonzalez ve Gilmer, 2006). Çocuklarda ağır şişmanlık prevalansının giderek artması ve eşlik eden sağlık sorunları nedeni ile, sağlık profesyonellerinin bu sorunun önlenmesi ve tedavi edilmesine odaklanması gerektiği üzerinde durulmaktadır (Cole ve ark., 2006). Şişmanlık dışında sigara-alkol kullanımı da morbidite ve mortalite riskini 08 Sağlıklı Yaşam Projesi Sonuç Raporu

arttırmaktadır. Bu nedenle çocukların ve adölesanların yetişkinlik dönemine olumlu sağlık alışkanlıkları ile devam etmeleri öncelikli konulardan biri olmalıdır (Velsor-Friedrich, 2001). İlköğretim döneminde oluşturulan modeller, yetişkinlik döneminde sağlıklı davranışların geliştirilmesinde son derece önemlidir (Leger ve Nutbeam, 2000). Okullar eğitimin yanı sıra çocukların sağlıklarının geliştirilmesinde, riskli sağlık davranışlarının önlenmesinde ve azaltılmasında önemli rol oynarlar. Çocuklar okulda belli bir süre eğitim almakta ve bu süre içerisinde okul, davranış değişikliklerinin oluşturulmasında, sağlıklı davranışların geliştirilmesinde önemli bir ortam sağlayabilmektedir (Carter, 2002). Okullarda yürütülecek girişimler erişkinlik döneminde de devam edecek sağlıklı beslenme ve egzersiz alışkanlıkları oluşturma ve kronik hastalıkların riskini azaltma açısından önemlidir (Lytle ve ark., 2000). Olumsuz sağlık davranışlarına bağlı oluşan akut ya da kronik hastalıkların (örn: obezite) çocuğun ve ailenin yaşamını olumsuz yönde etkilediği, bunların tedavi ve bakım giderlerinin yüksek olması nedeni ile önlemlerinin alınması gerekmektedir (He ve Beyhon, 2006). Bunun için olumsuz sağlık davranışlarının, erken dönemde belirlenmesi ve önlenmesi için uygun girişimlerin planlanması, uygulanması ve değerlendirilmesi sağlıklı bireyler ve toplumlar için son derece önemlidir. Bu bağlamda projenin çocuk, aile ve toplum açısından hedeflenen koruyucu ve tedavi edici sağlık hizmetlerine katkıda bulunduğu düşünülmektedir. 1.2. Amaç Araştırmada, okul çağı çocuklarında, sağlıklı yaşam programının etkinliğinin değerlendirilmesi amaçlanmaktadır. 1.3. Araştırmanın Soruları 1) Sağlıklı yaşam programı girişim ve kontrol grubları arasında ve içerisinde çocukların sağlıklı yaşam alışkanlıklarını (kahvaltı yapma, egzersiz yapma, sedanter yaşam süresi, hijyen alışkanlıkları, sigara kullanımı) eğitim öncesine göre etkiler mi? 09

2) Gruplar arasında ve gruplar içinde çocukların son test bilgi puan ortalamaları ile ön test bilgi puan ortalamaları arasında fark var mıdır? 3) Gruplar arasında ve gruplar içinde ebeveynlerin son test bilgi puan ortalamaları ile ön test bilgi puan ortalamaları arasında fark var mıdır? 4) Gruplar arasında ve gruplar içinde ebeveynlerin son ölçek puan ortalamaları (ölçeğin alt grupları dahil) ile ilk ölçek puan ortalamaları arasında fark var mıdır? 5) Sağlıklı yaşam programı girişim ve kontrol grubları arasında ve içerisinde çocukların sağlık tarama sonuçlarını (Vücut kitle indeksi, skolyoz, kan basıncı, görme, duyma, diş) eğitim öncesine göre etkiler mi? 10 Sağlıklı Yaşam Projesi Sonuç Raporu

2. GEREÇ VE YÖNTEM 2.1. Araştırmanın Tipi 3, 4, 5, 6 ve 7. sınıf öğrencilerine yönelik sağlıklı yaşam eğitim programının etkililiğini değerlendirmek amacıyla, öntest-sontest kontrol gruplu yarı deneysel araştırmadır. 2.2. Araştırmanın Yapıldığı Yer ve Özellikleri Araştırma, Ankara İli Milli Eğitim Müdürlüğüne bağlı Ulus İlk Meclis İlköğretim Okulu, Seymenler İlköğretim Okulu, Gazi Osman Paşa İlköğretim Okulu ve Atatürk İlköğretim Okulu nda yapılmıştır. Ulus İlk Meclis ve Seymenler İlköğretim Okulları Altındağ ilçesine bağlı olup Ankara Kalesi bölgesinde bulunmaktadır. Ulus İlk Meclis İlköğretim okulunda yaklaşık 450 öğrenci öğrenimine devam etmektedir. Okul bir müdür ve bir müdür yardımcısı, 17 öğretmen kadrosuyla eğitim ve öğretim faaliyetlerini sürdürmektedir. Seğmenler İlköğretim okulunda yaklaşık 500 öğrenci öğrenime devam etmektedir. Bir müdür, bir müdür yardımcısı, 23 öğretmen kadrosuyla eğitim ve öğretim faaliyetlerini sürdürmektedir. Gazi Osman Paşa İlköğretim Okulu ve Atratürk İlköğretim Okulları Sincan ilçesine bağlıdır. Gazi Osman Paşa İlköğretim okulunda yaklaşık 500 öğrenci öğrenimine devam etmektedir. Okul, bir müdür ve bir müdür yardımcısı, 26 öğretmen kadrosuyla eğitim ve öğretim faaliyetlerini sürdürmektedir. Atatürk İlköğretim okulunda yaklaşık 600 öğrenci öğrenime devam etmektedir. Bir müdür, bir müdür yardımcısı, 35 öğretmen kadrosuyla eğitim ve öğretim faaliyetlerini sürdürmektedir. 2.3. Araştırmanın Evreni Ankara Büyükşehir Belediyesi sınırları içerisinde yer alan ilköğretim okullarının sosyoekonomik düzeylerine göre bir ayrımı Devlet İstatistik 11

Enstirüsü ne göre yapılamamaktadır. Bu nedenle olasılıksız örnekleme yöntemi ile Ankara İli Altındağ ve Sincan ilçesinde yer alan resmi okullardan gelişigüzel dört okul seçilmiş ve seçilen okullar araştırmanın evrenini oluşturmuştur. Belirlenen okullar; Ulus İlk Meclis İlköğretim Okulu, Seymenler İlköğretim Okulu, Gazi Osman Paşa İlköğretim Okulu ve Atatürk İlköğretim Okulu dur. 2.4. Araştırmanın Örneklemi Araştırmada örneklem seçilmeyecek, araştırmaya katılmayı kabul eden bütün 3, 4, 5, 6 ve 7. sınıf öğrencileri ve ebeveynleri araştırmaya alınmıştır. 2010-2011 eğitim-öğretim yılı verilerine göre dört ilköğretim okulunda toplam öğrenci sayısı 1105 dir. Araştırma yarı deneysel olduğu için Ulus İlk Meclis İlköğretim Okulu ve Atatürk İlköğretim Okulu girişim grubuna, Seymenler İlköğretim Okulu ve Gazi Osman Paşa İlköğretim Okulu kontrol grubuna alınmıştır. Araştırma örnek büyüklüğü Figür 2.1 de verilmiştir. İlköğretim okullarının 3,4,5,6 ve 7. sınıflarından girişim grubunda 2 okul kontrol grubunda 2 okul olacak şekilde toplam 1105 çocuk (girişim grubu n=537, kontrol grubu n=568) araştırmanın örneklemini oluşturmuştur. Girişim grubunda 25 çocuğun birinci taramada olmaması nedeniyle ilk taramaya 512 çocuk alınmış ve ilk veri toplama formları 497 çocuktan dönmüştür. Karşılaştırılmalı olarak ikinci taramaya 512 çocuktan 402 si katılmış ve son veri toplama formlarını 497 çocuktan 354 ü vermiştir. Kontrol grubunda ise 59 çocuğun birinci taramada olmaması nedeniyle ilk taramaya 509 çocuk alınmış ve ilk veri toplama formları 470 çocuktan dönmüştür. Karşılaştırılmalı olarak ikinci taramaya 512 çocuktan 370 i katılmış ve son veri toplama formlarını 470 çocuktan 338 i vermiştir. Girişim ve kontrol grubunda 1. ve 2. taramada yer alan öğrencilerin dağılımı ise Tablo 2.1 de verilmiştir. 12 Sağlıklı Yaşam Projesi Sonuç Raporu

Sağlıklı yaşam programının etkililiğini değerlendirmek amacıyla gerçekleştirilen araştırmaya ilköğretim 3, 4, 5, 6 ve 7. sınıf öğrencilerinin alınma nedenleri: 1) Olumsuz beden imajı ve sağlıksız beslenme alışkanlıklarının daha büyük yaşlarda (adölesanlarda) değişiminin zor olması, buna karşın çocuklarda beden imajına yönelik tutumların bu yaşlarda yeni gelişmeye başlaması nedeniyle önleyici girişimlerin daha az dirençle uygulanabilmesi (Kater, Rohwer ve Levine, 2000). 2) Yaklaşık 10-11 yaşındaki çocukların sağlıkla ilgili kendini yönetim davranışlarındaki otonomilerinin küçük yaştaki çocuklara göre daha fazla olması (Cohen, Brownel ve Felix, 1990). 3) Bilişsel gelişim kuramcısı Jean Piaget ye göre 7-11 yaş arası somut işlemsel dönemdeki çocukların sonuç ilişkisini daha iyi anladıkları (Selçuk, 2000), dönemin sonuna doğru bilgilendirme ya da deneyimleme yolu ile nedenselleştirmeyi daha iyi yapabildikleri bu nedenle bu dönemdeki çocuklara verilen sağlık davranışının olası olumlu ve olumsuz yönlerini öğrenebilmeleridir. 13

Örneklem (1105 çocuk, 4 okulun 3,4,5,6,7. sınıfları) 1 ve 2. Okul (Girişim) 537 çocuk 3 ve 4. Okul (Kontrol) 568 çocuk 12 çocuk devamsız 13 çocuk hasta 21 çocuk devamsız 38 çocuk hasta 1. Tarama=512 çocuk On veri* n=497 Ön veri* n=470 1. Tarama=509 çocuk 2. Tarama=402 çocuk Son veri* n=354 Son veri* n=338 2. Tarama=370 çocuk n = 402 n = 354 n = 338 n = 370 Figür 2.1. Araştırma Örneklem Büyüklüğü *On veri ve son veri: Çocukların sosyodemografik verilerini, ön/son test puanlarını ve belirttikleri sağlıklı yaşama yönelik alışkanlıklarını içeren bulgulardır. 14 Sağlıklı Yaşam Projesi Sonuç Raporu

Tablo 2.1. Girişim ve Kontrol Grubunda 1. ve 2. Taramada Yer Alan Öğrencilerin Dağılımı 1. Tarama 2. Tarama GRUPLAR Sayı % Sayı % Çalışma Grubu n=512 n=410 Ulus İlk Meclis İÖO 191 18,7 173 20,3 Atatürk İÖO 321 31,4 237 27,6 Kontrol Grubu n=509 n=444 Seymenler İÖO 225 22,1 207 24,3 Gaziosmanpaşa İÖO 284 27,8 237 27,8 Toplam 1021 100,0 854 100,0 Girişim ve kontrol grubundan 1. taramada 1021 öğrencinin, 2. taramada 854 öğrencinin sağlık taraması gerçekleştirilmiştir. 2.5. Araştırmanın Bağımlı ve Bağımsız Değişkenleri Araştırmanın bağımsız değişkenleri; öğrencilerin ve ebeveynlerin sosyodemografik özellikleri, verilen eğitim programı, bağımlı değişkenleri; çocukların ve ebeveynlerin eğitim öncesi ve sonrası aldıkları bilgi puanları, ebeveynlerin Sağlıklı Yaşam Biçimi Davranış Ölçeği puanları ile çocukların VKİ değerleri ve sağlık tarama sonuçlarıdır. 2.6. Veri Toplama Formları/Araçları Araştırma verileri yedi farklı form ile toplanmıştır. Formlar araştırmacılar tarafından oluşturulmuştur. Formlar sırası ile: Çocukların sosyodemografik özelliklerini belirlemeye yönelik form: 1. kademe ilköğretime devam eden çocuklar için 32 sorudan (sosyodemografik 15

verilere yönelik 15 soru, sağlıklı yaşama etki ettiği düşünülen değişkenleri incelemek üzere 17 soru), 2. kademe ilköğretime devam eden çocuklar için 37 sorudan (sosyodemografik verilere yönelik 15 soru, sağlıklı yaşama etki ettiği düşünülen değişkenleri incelemek üzere 22 soru) oluşmaktadır (Ek I). Çocukların bilgi düzeyini belirlemeye yönelik öntest ve sontest: Çalışma ve kontrol grubunu oluşturan çocukların, sağlıklı yaşam, beslenme ve fiziksel aktiviteye yönelik bilgi düzeylerini değerlendirmek için 1. kademe ilköğretime devam eden çocuklar için 20, 2. kademe ilköğretime devam eden çocuklar için 25 sorudan oluşan testtir (Ek II). Soruların değerlendirilmesinde; doğru cevap verilen her maddeye 1 puan, yanlış cevap verilen her maddeye 0 puan verilmiştir. İlk iki soru açık uçlu soru olduğundan; doğru cevaba 1 puan, kısmen doğru cevaba 0,5 puan, yanlış cevaba 0 puan verilmiştir. 1. kademe için testten alınabilecek en düşük puan 0, en yüksek puan 30, 2. kademe için testten alınabilecek en düşük puan 0, en yüksek puan 35 tir. Ebeveynlerin bilgi düzeyini belirlemeye yönelik öntest ve sontest: Ebeveynlerin ve öğretmenlerin sağlıklı yaşam, şişmanlık, şişmanlığın komplikasyonları, beslenme ve fiziksel aktiviteye ilişkin bilgi düzeylerini değerlendirmek için oluşturulmuştur. Toplam 11 sorudan oluşmaktadır (Ek III). Soruların değerlendirilmesinde; doğru cevap verilen her maddeye 1 puan, yanlış cevap verilen her maddeye 0 puan verilmiştir. İlk iki soru açık uçlu soru olduğundan; doğru cevaba 1 puan, kısmen doğru cevaba 0,5 puan, yanlış cevaba 0 puan verilmiştir. Testten alınabilecek en düşük puan 0, en yüksek puan 25 tir. Ebeveynler için Sağlıklı Yaşam Biçimi Davranışları Ölçeği (SYBDÖ): Sağlıklı Yaşam Biçimi Davranışları Ölçeği (Health Promotion Life-Style Profile) 1987'de Walker, Sechrist ve Pender tarafından geliştirilmiştir. Ölçeğin Türkiye'de geçerlilik ve güvenilirlik çalışması 1997'de Esin tarafından yapılmıştır. Ölçekteki sorular, bireyin sağlıklı yaşam biçimi ile ilişkili olarak, sağlığını geliştiren davranışlarını ölçer. Ölçek toplam 48 maddeden oluşmuştur ve 6 alt grubu vardır. Alt gruplar; kendini gerçekleştirme, sağlık sorumluluğu, 16 Sağlıklı Yaşam Projesi Sonuç Raporu

egzersiz, beslenme, kişiler arası destek ve stres yönetimidir. Her bir alt grup bağımsız olarak tek başına kullanılabilir. Ölçeğin tümünün puanı; SYBDÖ toplam puanını oluşturmaktadır. SYBDÖ bütün maddeleri olumludur. Ters madde yoktur. İşaretleme 4'lü likert tipli ölçek üzerine yapılır. Yanıtlara "hiçbir zaman" yanıtı için 1, "bazen" yanıtı için 2, "sık sık" yanıtı için 3, "düzenli olarak" yanıtı için 4 puan verilmektedir. Ölçeğin tamamı için en düşük puan 48, en yüksek puan 192 dir. Ölçekten alınan puanların yükselmesi bireyin belirtilen sağlık davranışlarını yüksek düzeyde uyguladığını gösterir (Esin, 1997) (Ek IV). Çocukta sağlık taraması sonuç kayıt formu: Çocuğun sağlık taraması sonuçları bu form üzerine kayıt edilecektir (Ek V). Çocukların ağırlık ölçümleri için hassas elektronik tartı aleti, boy ölçümleri için de stadyometre, ağız taraması için ışık kaynağı, kan basıncı taraması için tansiyon aleti ve steteskop ve göreme taraması için snellen kartı kullanılacaktır. Taramalar hakkında detaylı bilgi Ölçümler başlığının altında verilmiştir. 2.7. Ön Uygulama Öğrencilere yönelik sosyodemografik veri formunda ve bilgi değerlendirme formunda yer alan soruların anlaşılabilirliğinin değerlendirilmesi amacıyla formlar Seğmenler İlköğretim Okulunda öğrenim gören çalışma grubunda yer almayan 20 öğrenciye uygulanmış ve değerlendirilmiştir. Ön uygulama yapılan 20 öğrencinin ebeveynlerine de, zarfla ebeveyn formu ve bilgi değerlendirme formu gönderilerek değerlendirmeleri yapılmıştır. Ön uygulama sonucuna göre anlaşılmayan ve değişen bir form olmamıştır. 2.8. Verilerin Toplanması Araştırmaya katılan öğrencilerden sözlü, velilerinden yazılı ve okullar için Milli Eğitim Bakanlığı ndan yazılı izin alındıktan sonra araştırmaya başlanmıştır. Araştırma 2011-2012 eğitim-öğretim yılında gerçekleştirilmiştir. Tablo 2.2 de araştırmanın yürütülüş şeması sunulmuştur. 17

Ölçümler Araştırmaya alınan okullardaki öğrencilerin sağlık taramaları yapılmıştır. Sağlık taramasında boy-kilo, kan basıncı, görme, işitme, ağız-diş ve skolyoz ölçümleri yapılmıştır. Öğrencilerin sağlık taramaları, araştırmacılar ve araştırma hakkında bilgilendirilen 3. sınıf hemşirelik öğrencileri yardımıyla gerçekleştirilmiştir. Her okulun sağlık taramasına 18 öğrenci katılmış ve ilk tarama ile son tarama toplam 8 günde gerçekleştirilmiştir. Boy-Kilo-Vücut Kitle İndeksi (VKİ) Taraması Çocukların ağırlık ölçümleri için ± 100 g hassas elektronik tartı aleti, boy ölçümleri için de taşınabilir stadyometre kullanılmıştır. Ağırlık ölçümü: Ölçüm sırasında öğrencilerin ayakkabıları ve üst giysileri çıkartılmıştır. Çocukların vücut ağırlıkları ölçülürken bulunan değer en yakın 0.1 kg lık değere yuvarlanmıştır. Boy ölçümü: Öğrencilerin sırtı stadyometreye gelecek şekilde, ayakkabıları çıkartılarak, topukları bir birine bitişik ve dik durmaları sağlanarak gerçekleştirilmiştir. Çocukların boyları ölçülürken bulunan değer en yakın 0.1 cm lik değere yuvarlanmıştır. Ölçümler sonrası öğrencilerin VKİ leri belirlenmiştir. Öğrencilerin, yaşa ve cinsiyete göre VKİ leri, Neyzi ve arkadaşlarının ülkemiz için geliştirdiği persentil eğrilerine göre değerlendirilmiştir (Neyzi ve ark., 2008). Vücut kitle indeksi persentil eğrisinde 5. persantil altında olanlar zayıf, 85. ve 94. persantil arasında olanlar hafif şişman, 95. persantil ve üzeri olanlar şişman olarak kabul edilmiştir. Kan Basıncı Taraması Hipertansiyonun tanı kriteri yaşa ve spesifik normlara bağlı olup pubertal maturasyonla artmaktadır. Değerlendirmenin doğru yapılabilmesi için ölçme tekniği önemlidir. Çocuğun 5 dakika dinlenmesi sağlandıktan sonra sağ koldan kalibrasyonu yapılmış, yaşa uygun tansiyon aleti ve steteskop ile kan basıncı ölçümleri yapılmıştır. Kan basıncı ölçümü için üst kolun 2/3 ünü kaplayacak 18 Sağlıklı Yaşam Projesi Sonuç Raporu

genişlikte manşet seçilmiştir. Öğrencilerin kol uzunluğu, çapı ve yaşı değerlendirilerek çocuk ya da erişkin tip tansiyon aleti kullanılmıştır. Ölçüm çocuk oturtularak yapılmıştır. Kan basıncı yaşa göre yüksek olan öğrenciler hekime yönlendirilmiştir. Ağız Diş Taraması Ağız- diş sağlığına yönelik genel değerlenme çürük (d-d: decayed), çürük nedeniyle çekilmiş/kayıp (m-m:missing) ve çürük nedeniyle dolgu yapılmış diş (f-f: filled) olarak yapılmıştır. Ayrıca ağız hijyeni değerlendirmesi yapılmış olup ağız kokusu, dişlerde yemek artığı varlığı ve dişlerin temizliği göz önünde bulundurularak ağız hijyeni iyi, orta, kötü olarak sınıflandırılmıştır. Ağız içi değerlendirmede ışık kaynağı ve abeslang kullanılmıştır. Ağız diş sağlığı kötü olan öğrenciler diş hekimine yönlendirilmiştir. İşitme Taraması İşitme taramasında insan sesi ile fısıltı testi, işitme bozukluğunu belirlemede kullanılan ekonomik, etkili ve kolay uygulanabilir bir seçenektir. Testin duyarlılığı %80-100 ve özgüllüğü %80-90'dır. Bu tarama testinde, öğrenci ve araştırmacı karşılıklı oturur pozisyonda bulunur. Öğrenciye bazı sayıların fısıldanacağı açıklanır ve sonra kendisinden gözlerini kapatması istenir. Test uygulanırken, bireyin 30-45 cm uzağında, (hacmi standardize etmek için) nefes dışarı verilmiş ve bir saniye ara ile rastgele dört sayı fısıldanır. Öğrenciden fısıldanan tüm sayıları tekrar etmesi istenir. Öğrenciden önce sağ, sonra sol kulağını kapatması istenerek işlem uygulanır. En az iki sayıyı işitemeyen birey testte başarısız kabul edilir ve işitme kaybı var olarak değerlendirilir (www.odyoloji.gazi.edu.tr). Skolyoz Taraması Skolyoz taraması, Adam s Forward Bending Testi (öne eğilme testi) ile yapılan, uygulaması basit ve %100 duyarlı bir testtir (Grivas ve ark., 2007). Çocuktan ayaklar bitişik ve diz ekstansiyonda iken, kalçalarından 90 derece açı 19

yapacak şekilde öne eğilmesi istenir. Kolların serbest aşağıya sallanması ve avuç içleri birbirine bakması sağlanır. Skolyotik omurganın kaburgalarda yaptığı deformite sonucunda, sırtta rotasyonel çıkıntı veya asimetri gözlenebilir. Araştırmacı tarafından, öğrencinin tam arkasından bakılarak skapulalar arasında bir seviye farkının olup olmadığı kontrol edilir. Bu yöntemle deformiteler başlangıç aşamasında fark edilebilmektedir. Öğrenciler skolyoz riski olan ve skolyoz riski olmayan şeklinde değerlendirilmiştir. Skolyoz riski olan öğrenciler hekime yönlendirilmiştir. Görme Taraması Görme taraması için Snellen testi uygulanmıştır. Snellen testi çocuktan 12 metre (20 feet) ileriye konulur. 12 metre geride olan çocuğun, ayakta duruyorsa topuklarının belirtilen banda gelecek şekilde durması sağlanır. Sandalyeye oturacaksa sandalyenin arkasının banda gelmesi sağlanır. 3X5 büyüklüğündeki kartonla çocuğun ilk önce sağ gözünü sonra sol gözünü kapatarak yazıları okuması istenir. Daha sonra her iki gözüyle okuması istenir. Eğer çocuğun gözlükleri varsa test gözlükler ile birlikte yapılır. Okuma soldan sağa doğru yaptırılır. Eğer sırada 4 harften 3 ünü okuyorsa doğrudur. Çocuk 40 feetteki sırayı okumayı başarırsa 30 ve 20 feet sıralarını okur. Eğer 40 feet sırasını okuyamazsa testin en üstünden başlanır ve en son gelebildiği yere kadar gelmesi istenir. 200 ft, 100 ft, 70 ft sıralarında çok az harf olduğu için çocuğun hepsini okuması gerekir. Ayrı ayrı yapılan iki testte 20/40 görme problemi olan çocuklar göz hekimine sevk edilmiştir. Eğitim Programının Uygulanması Girişim grubunda bulunan çocuklara; anket formları ve öntest, sınıflarında, ilk verilen eğitim öncesinde uygulanmıştır. Kontrol grubu için anket formları ve öntest öğretmenlere verilerek (öğretmenlere formun nasıl doldurulacağına ilişkin bilgi verilmiştir) sınıflarda uygulanması sağlanmıştır. Kontrol grubuna öntest uygulamalarından sonra herhangi bir girişimde bulunulmamıştır. Girişim grubunda her öğrenci 2 aylık dönemde (2 hafta ara ile) 20 Sağlıklı Yaşam Projesi Sonuç Raporu

4 eğitim seansına katılmıştır. Girişim grubundaki her okul için her bir eğitim 4 ile 6 kez (toplam 41 eğitim seansı/2 okul) verilmiştir. Her eğitim seansı 1 ders saati (ortalama 40 dakika) sürmüştür. Sağlıklı yaşam, beslenme, fiziksel egzersiz, hijyen, kendini tanıma ve ifade etmeye yönelik eğitimler, konunun anlatımı, tartışma ve eğitimlerde konu ile ilgili kısa mesajlar verme şeklinde yürütülmüştür. Çocuklara uygulanan eğitim içeriği Tablo 2.3 de verilmiştir. Verilen eğitimler, çocukların okul faaliyetlerinde herhangi bir aksamaya neden olmayacak şekilde, okul yönetimi ile birlikte belirlenen saatlerde yapılmıştır. Girişim grubundaki çocukların ebeveynlerine 2 eğitim seansı (40 dakikalık) planlanlanmış ancak katılımın az olması nedeniyle her ebeveyn için 1 eğitim seansına indirilmiştir. Her okulda eğitimler 3 er kez tekrarlanmıştır. Ebeveynlere eğitim verilmeden önce, eğitim tarihi ve içeriğine yönelik mektup gönderilmiştir. Eğitime katılan ebeveynlere eğitim öncesi konu ile ilgili öntest uygulanmıştır. Eğitim sonrası ise sontest uygulanmıştır. Ebeveynlerin eğitimi çocukların eğitimi ile paralel olacak şekilde 2-4. haftalar arasında yapılmıştır. Öğretmenler öğrenciler ile beraber ders anlatımlarına katılmışlardır. Ebeveynler için yapılan eğitim içeriği Tablo 2.4 de sunulmuştur. Eğitimlerin tarihleri ve araştırmacıların bilgileri çalışma takvimi olarak Tablo 2.5 de verilmiştir. Girişim grubundaki çocuklara eğitimler sonrasında, kontrol grubunda ise son taramadan sonra konularla ilgili araştırmacılar tarafından hazırlanan bilgilendirme broşürleri ve kitapçıkları dağıtılmıştır. Ayrıca eğitime gelen ebeveynlere de broşürler ve kitapçıklar eğitim sonunda verilmiştir. Broşürler ve kitapçıklar Tablo 2.6 da yer almaktadır. Girişim grubundaki çocukların eğitimi bittikten sonra girişim ve kontrol grubunda bulunan çocukların bilgi düzeyleri (sontest), özbildirme dayalı sağlık davranışları ve sağlık taramaları tekrar değerlendirilmiştir (2. ölçüm). Bunun yanı sıra, eğitimler bittikten sonra girişim grubunda yer alan çocukların bu konudaki ilgisini daha da artırmak için sağlık yaşamla ilgili şiir, kompozisyon, şarkı ve resim dallarında ödüllü bir yarışma düzenlenmesi planlanmış, eğitimler sırasında duyuruları yapılmıştır. Ancak yarışmaya katılım sayısı iki kişi olduğu çin sonuçlandırılamamıştır. 21

Tablo 2.2. Araştırma Akış Şeması 1. İzinlerin Alınması Milli Eğitim Müdürlüğü nden İzinlerin Alınması Ebeveynlerden Yazılı İzinlerin Alınması Öğrencilere Açıklama Yapılarak Gönüllülerin Araştırmaya Alınması 2. Girişim Grubundan Verilerin Toplanması 2. Kontrol Grubundan Verilerin Toplanması Sağlık taramalarının yapılması (1. ölçüm -başlangıç) Sağlık taramalarının yapılması (1. ölçüm -başlangıç) Öğrencilere veri formlarının uygulanması: - Sosyodemografik ve sağlıklı yaşam veri toplama formu - Sağlıklı yaşam konusunda öntest Öğrencilere veri formlarının uygulanması: - Sosyodemografik ve sağlıklı yaşam veri toplama formu - Sağlıklı yaşam konusunda öntest 3. Girişim Grubundaki Öğrencilere, Ebeveynlere ve Öğretmenlere Eğitim Programının Uygulanması Öğrenciler İçin: 1. Hafta: Sağlık Yaşam İlkeleri-1 (Beslenme) 2. Hafta: Sağlıklı Yaşam İlkeleri-2 (Egzersiz) 3. Hafta: Sağlık Yaşam İlkeleri-3 (Hijyen) 4. Hafta: Sağlıklı Yaşam İlkeleri-4 (Hedefler)* Sağlıklı Yaşam İlkeleri-4 (Zararlı madde kullanımı ve hedefler)** Ebeveynler İçin: 1. Hafta: Tanışma, Programın Amacının Açıklanması, Öntest Uygulanması, Sağlıklı Yaşam Hakında Bilgi, Hedef Belirleme, Ebeveynlere Ölçeğin Uygulanması 2. Hafta: Sağlık Yaşam İlkeleri, Beslenme, Fiziksel Aktivite, Sontest Uygulanması + Ebeveynlere eğitim sonrası danışmanlık hizmeti 4. Eğitimler Tamamlandıktan Sonra (2. ölçüm) - Sağlık Taraması Verilerin Toplanması - Sağlıklı yaşam ilkeleri, beslenme, fiziksel aktivite bilgi düzeyleri konusunda sontest ve sağlıklı yaşam formunun uygulanması *İlköğretim 1. Kademe öğrencilerini kapsamaktadır. **İlköğretim 2. Kademe öğrencilerini kapsamaktadır. 3. Çalışma Grubuyla Eş Zamanlı Olarak Verilerin Toplanması - Sağlık Taraması - Sağlıklı yaşam ilkeleri, beslenme, fiziksel aktivite bilgi düzeyleri konusunda sontest ve sağlıklı yaşam formunun uygulanması 22 Sağlıklı Yaşam Projesi Sonuç Raporu

Tablo 2.3. Çocuklar İçin Planlanan Eğitim İçeriği Çocuklara verilen eğitim içeriği aşağıdaki konulardan oluşmuştur: Eğitim No Konu Yapılan Etkinlik 1. Eğitim Seansı 2. Eğitim Seansı 3. Eğitim Seansı 4. Eğitim Seansı Sağlık Yaşam İlkeleri-1 (Beslenme) Sağlıklı Yaşam İlkeleri-2 (Egzersiz) Sağlık Yaşam İlkeleri-3 (Hijyen) Sağlıklı Yaşam İlkeleri-4 (Hedefler) 1 /(Madde Kullanımı- Hedefler) 2 - Tanışma, amaç ve hedeflerin açıklanması - Sağlıklı ve dengeli beslenmenin öneminin açıklanması - 5 temel yiyecek grubunun tanınması ve yiyeceklerin gruplarına göre sınıflandırılması - Öğrenciler tarafından konunun özetinin çıkarılması - Besin gruplarına yönelik çalışma kağıtları olan besin renk rehberinin verilmesi - Derse yönelik hedef ve amaçların açıklanması - Egzersiz ve yararlarının açıklanması - Sedanter yaşamın sağlık üzerine etkilerinin tartışılması - Öğrenciler tarafından konunun özetinin çıkarılması ve haftalık egzersiz programı oluşturmalarının sağlanması - Derse yönelik hedef ve amaçların açıklanması - El, yüz, Vücut hijyeni hakkında bilgi verilmesi - Diş fırçalama yönteminin gösterilmesi - Hijyen ve sağlık arasındaki ilişkinin tartışılması - Öğrenciler tarafından konunun özetinin çıkarılması - Sağlıklı başetme yöntemleri hakkında bilgi verilmesi - Kendilerine yaşamlarına, beslenmelerine ve fiziksel aktivitelerine yönelik hedef oluşturmalarının sağlanması - Madde kullanımının sağlık üzerine etkilerinin anlatılması 2 *Konu içeriklerinin belirlenmesinde literatürden (Beckman ve ark., 2006; Harrison ve ark., 2006; James ve ark., 2004) yararlanılmıştır. **Eğitim programı Demirel (2000) in eğitim kitabı referans alınarak oluşturulmuştur. 1 İlköğretim 1. Kademe öğrencilerini kapsamaktadır. 2 İlköğretim 2. Kademe öğrencilerini kapsamaktadır. 23

Tablo 2.4. Ebeveynler İçin Planlanan Eğitim İçeriği Ebeveynlere verilen eğitim içeriği aşağıdaki konulardan oluşmuştur: Hafta Konu Eğitim İçeriği 1. Hafta Çocuklarda Sağlık Yaşamın Önemi, Hedef Belirleme, Bireysel Hijyen 2. Hafta Çocuklarda Dengeli Beslenme, Fiziksel Aktivite ve Egzersizin Özendirilmesi - Tanışma - Programın Amacının Açıklanması - Öntest Uygulanması - Sağlıklı Yaşamın Tanımı - Çocuklarda hijyenin sağlanması (el, yüz, vücut ve diş) - Hedef Belirleme Kağıtlarının Verilmesi ve Hedeflerin Sınıfta Tartışılması - Besin Grupları - Dengeli Besin Seçimi - Besin Seçimi Konusunda Öneriler ve Örnek Diyet Listesi Sunumu - Fiziksel Aktivite Tanıtımı - Fiziksel Aktivitenin Sağlığa Faydaları - Önerilen Fiziksel Aktiviteler ve Süresi - Sedanter Yaşam Biçiminin Sağlık Üzerine Etkisi - Sağlıklı Yaşam İçin Davranışların Belirlenmesi - Konu Özetinin Yapılması - Sontest Uygulanması - Kapanış Konu içeriklerinin belirlenmesinde literatürden (Graf ve ark., 2005; Kain ve ark., 2004; Muller ve ark., 2001) yararlanılmıştır. 24 Sağlıklı Yaşam Projesi Sonuç Raporu

Tablo 2.5. Konu İle İlgili Hazırlanan Bilgilendirme Broşürleri ve Kitapçıkları Yrd. Doç. Dr. Ebru K. Törüner Sağlıklı Seçimler, Sağlıklı Yaşamlar Broşürü Gazi Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi (Çocuklar İçin) Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Bölümü Sinem Şahin Hijyen Broşürü Pediatri Hemşiresi (Çocuklar için) Gülzade Uysal Sağlıklı İnternet Kullanımı Broşürü Pediatri Hemşireliği Doktora Öğrencisi (Çocuklar için) Doç. Dr. Sultan Ayaz Sigara ve Sigaranın Zararları Kitapçığı Gazi Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi (Çocuklar için) Halk Sağlığı Bölümü Öğr. Gör. Dr. Naime Altay 6-12 Yaş Çocuğunun Gelişimi: Büyüyorum Gazi Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Beni Anlayın ve Destekleyin Kitapçığı Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Bölümü (Ebeveynler İçin) Yrd. Doç. Dr. Ebru K. Törüner Çevreyi Benim İçin Güvenli Hale Getirir Gazi Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi misin? Kitapçığı Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Bölümü (Ebeveynler İçin) 25

2.9. Verilerin Analizi Bu araştırmada elde edilen veriler SPSS 12.0 paket programı ile değerlendirilmiştir. Verilere ilişkin frekans ve yüzdesel dağılımlar verilmiştir. Kategorik düzeyde ölçülmüş değişkenler arasında ilişkiye Ki-Kare testi ile bakılmıştır. Gruplar arası karşılaştırmalarda; normal dağılım göstermeyen verilerde iki grup karşılaştırmalarında Mann-Whitney U testi, normal dağılım gösteren verilerde iki grup olması durumunda student s t testi kullanılmıştır. Bağımlı gruplarda öncesi-sonrası karşılaştırmalarda ise normal dağılım göstermeyenlerde Wilcoxon işaret testi, normal dağılım gösterenlerde paired t testi kullanılmıştır. Anlamlılık seviyesi olarak 0,05 kullanılmış olup, p<0,05 olması durumunda anlamlı farklılığın olduğu, p>0,05 olması durumunda anlamlı farklılığın olmadığı belirtilmiştir. 2.10. Araştırmanın Sınırlılıkları Araştırma, 2011-2012 öğretim yılında belirtilen ilköğretim okullarında okuyan 3,4,5,6 ve 7. sınıf öğrencileri ile sınırlıdır. Araştırmaya katılmak istemeyen öğrenciler ve veli izni olmayan öğrenciler araştırma dışında bırakılmıştır. 26 Sağlıklı Yaşam Projesi Sonuç Raporu

3. BULGULAR Araştırmaya ait bulgularda girişim ve kontrol grubundaki çocuk ve ailelelere ilişkin; - Tanıtıcı bilgilerin, a) Çocuk ve ailenin tanıtıcı özellikleri b) Çocukların beslenme, fiziksel aktivite, sedanter yaşam biçimleri c) Çocukların hijyen özellikleri d) Çocukların sigara kullanım özellikleri - Öntest-sontest ve ölçek puan ortalamalarının - Sağlık tarama sonuçlarının karşılaştırılması yer almaktadır. 3.1. Çocuk ve Aileye İlişkin Tanıtıcı Bilgilerin Karşılaştırılması Bu bölümde girişim ve kontrol grubundaki çocuk ve aileye ilişkin yaş, cinsiyet, ailedeki çocuk sayısı, kaçıncı çocuk olduğu, anne ve baba yaşı gibi sosyodemografik özellikler ve çocukların beslenme, fiziksel aktivite ve sedanter yaşam biçimlerine, hijyene, sigara kullanımlarına ve kilo algılarına ilişkin verilerin karşılaştırılması yer almaktadır. 27

Tablo 3.1. Çocuk ve Ailelerin Tanıtıcı Özelliklerinin Karşılaştırılması Tanıtıcı Özellikler Cinsiyet Kız Erkek Yaş 7-9 yaş 10-12 yaş 13 yaş ve üstü Ailedeki Çocuk Sayısı 1-2 çocuk 3 ve üstü Kaçıncı Çocuk 1. çocuk 2. ve üstü Anne Yaşı 25-34 yaş 35 yaş ve üstü Baba Yaşı 25-39 yaş 40 yaş ve üstü Anne Eğitim Durumu İlkokul ve ortaokul Lise ve üniversite Baba Eğitim Durumu İlkokul ve ortaokul Lise ve üniversite Anne Mesleği Evhanımı Çalışıyor Baba Mesleği İşçi Memur Serbest Emekli Gelir Düzeyi* Gider gelirden fazla Gider gelire eşit Gelir giderden fazla Ailede Kronik Hast. Var Yok Girişim Grubu Kontrol Grubu n % n % 188 166 100 166 88 182 173 130 224 141 213 171 183 269 85 225 129 315 39 103 57 176 18 21 303 30 53,1 46,9 28,2 46,9 24,9 51,1 48,9 36,7 63,3 39,8 60,2 48,3 51,7 76,0 24,0 63,6 36,4 89,0 11,0 29,1 16,1 49,7 5,1 5,9 85,5 8,6 169 169 124 159 55 174 164 116 222 176 162 175 163 233 105 204 107 316 22 60 63 191 24 21 296 21 50,0 50,0 36,7 47,0 16,3 51,4 48,6 34,3 65,7 52,1 47,9 51,8 48,2 68,9 31,1 60,4 39,6 93,5 6,5 18,0 18,5 56,4 7,1 6,2 87,6 6,2 23 331 6,5 93,5 20 318 5,9 94,1 Toplam 354 100 338 100 * Ailelerin ekonomik durumları ile ilgili değerlendirme çocukların kendi ifadeleridir. Tablo 3.1 de araştırma kapsamına alınan çocuk ve ailelerinin tanıtıcı özelliklerinin dağılımı yer almaktadır. Girişim grubunda kızların (%53,1) oranının daha fazla olduğu, kontrol grubunda ise kızların ve erkeklerin eşit (%50) oranda 28 Sağlıklı Yaşam Projesi Sonuç Raporu

dağıldığı belirlenmiştir. Her iki grupta da 10-12 yaş aralığında olan çocuk sayısı fazladır. Ailedeki çocuk sayısı incelendiğinde, 1-2 çocuğu olan ailelerin girişim (%51,1) ve kontrol (%51,4) grubunda daha fazla olduğu görülmektedir. Çocuk sırası 2 ve üstü olanlar girişim grubunda %63,3, kontrol grubunda %65,7 dir. Girişim anne yaşı çoğunlukla 35 yaş ve üstünde (%60,2) ve kontrol grubunda ise 25-34 yaş (%52,1)arasındadır. Babaların yaş dağılımına bakıldığında ise girişim grubunda babaların çoğunlukla 40 yaş ve üstünde (%51,7) ve kontrol grubunda ise 25-39 yaş (%51,8) arasında olduğu belirlenmiştir. Girişim ile kontrol grubunda annelerin ve babaların eğitim durumu daha çok ilkokul ve ortaokul düzeyindedir. Girişim (%89,0) ve kontrol (%93,5) grubundaki çocukların çoğunun annesinin evhanımı oldukları saptanmıştır. Girişim ve kontrol grubunda çocukların babasının çoğu serbest meslek sahibidir. Her iki grupta da ailelerinin gelir düzeyini gelir gidere eşittir şeklinde ifade eden çocuklar daha fazladır. Tablo 3.1 de ayrıca girişim ve kontrol grubundaki çocuk ve ailelerin tanıtıcı özelliklerinin karşılaştırılması da yer almaktadır. Girişim grubunda 13 yaş ve üstü çocukların (x 2 =9,973; p=0,007), 35 yaş ve üstü olan annelerin (x 2 =12,715; p=0,005), ilkokul ve ortaokul mezunu olan annelerin (x 2 =5,025; p=0,025) ve işçi olarak çalışan babaların (x 2 =12,366; p=0,006) oranı kontrol grubuna göre fazla belirlenmiştir. Diğer değişkenler yönünden, girişim ve kontrol grubu arasında istatistiksel olarak anlamlı bir fark belirlenmemiştir. 29

Tablo 3.2. Eğitim Öncesi ve Sonrası Girişim ve Kontrol Grubundaki Çocukların Kendi İfadelerine Göre Beslenme, Fiziksel Aktivite ve Sedanter Yaşam Biçimi Özelliklerinin Karşılaştırılması Gruplar İlk Değerlendirme Son Değerlendirme Günlük Öğün Sayısı Günlük Öğün Sayısı 1-2 öğün 3 öğün ve üstü 1-2 öğün 3 öğün ve üstü n % n % n % n % p Girişim Grubu (n=354) 136 38,4 218 61,6 133 37,7 220 62,3 0,920 Kontrol Grubu (n=338) 144 42,6 194 57,4 141 41,8 196 58,2 0,652 X 2 =1,488; p=0,223 X 2 =1,248; p=0,264 Kahvaltı Yapma Durumu Kahvaltı Yapma Durumu Yapıyor Yapmıyor Yapıyor Yapmıyor n % n % n % n % p Girişim Grubu (n=354) 312 88,1 42 11,9 309 87,3 45 12,7 0,775 Kontrol Grubu (n=338) 288 85,2 50 14,8 290 84,8 48 14,2 0,845 X 2 =1,357; p=0,244 X 2 =0,406; p=0,524 Ekran Karşısında Geçen Süre Ekran Karşısında Geçen Süre 0-2 saat 0-2 saat üstü 0-2 saat 2 saat üstü n % n % n % n % p Girişim Grubu (n=354) 272 76,8 82 23,2 284 80,2 70 19,8 0,219 Kontrol Grubu (n=338) 256 75,7 82 24,3 264 78,1 74 21,9 0,291 X 2 =1,115; p=0,735 X 2 =0,471; p=0,492 Ekran Karşısında Yemek Yeme Ekran Karşısında Yemek Yeme Yiyor Yemiyor Yiyor Yemiyor n % n % n % n % p Girişim Grubu (n=354) 197 55,6 157 44,4 193 54,5 161 45,5 0,784 Kontrol Grubu (n=338) 223 66,0 115 34,0 224 66,3 114 33,7 1,000 X 2 =8,019; p=0,005 X 2 =10,301; p=0,001 Günlük Spor Yapma Süresi Günlük Spor Yapma Süresi 1 saatten az 1 saat ve üstü 1 saatten az 1 saat ve üstü n % n % n % n % p Girişim Grubu (n=354) 146 41,2 208 58,8 114 32,2 240 67,8 0,006 Kontrol Grubu (n=338) 142 42,0 196 58,0 136 40,2 202 59,8 0,488 X 2 =0,057; p=0,812 X 2 =5,205; p=0,023 *Grup içi karşılaştırmalarda McNemar testi, gruplar arası karşılaştırmalarda ki-kare testi kullanılmıştır. 30 Sağlıklı Yaşam Projesi Sonuç Raporu

Tablo 3.3. Eğitim Öncesi ve Sonrası Girişim ve Kontrol Grubundaki Çocukların Kendi İfadelerine Göre Hijyen Özelliklerinin Karşılaştırılması Gruplar İlk Değerlendirme Son Değerlendirme Diş Fırçalama Sıklığı Diş Fırçalama Sıklığı Günde 2 den az Günde 2 kez ve üstü Günde 2 den az Günde 2 kez ve üstü n % n % n % n % p Girişim Grubu (n=354) 122 34,5 232 65,5 96 27,1 258 72,9 0,010 Kontrol Grubu (n=338) 133 39,3 205 60,7 122 36,1 216 63,9 0,169 X 2 =1,774; p=0,183 X 2 =6,456; p=0,011 Banyo Yapma Sıklığı Banyo Yapma Sıklığı Haftada 1 ve daha az Haftada 2 ve üstü Haftada 1 ve daha az Haftada 2 ve üstü n % n % n % n % p Girişim Grubu (n=354) 178 50,3 176 49,7 112 31,6 242 68,4 0,001 Kontrol Grubu (n=338) 194 57,4 144 42,6 183 54,1 155 45,9 0,135 X 2 =3,520; p=0,061 X 2 =35,456; p=0,001 *Grup içi karşılaştırmalarda McNemar testi, gruplar arası karşılaştırmalarda ki-kare testi kullanılmıştır. 31

Tablo 3.4. Eğitim Öncesi ve Sonrası İlköğretim İkinci Kademedeki Girişim ve Kontrol Grubundaki Çocukların Kendi İfadelerine Göre Sigara Kullanım Özelliklerinin Karşılaştırılması Gruplar İlk Değerlendirme Son Değerlendirme Sigara Kullanımı Sigara Kullanımı Kullanıyor Kullanmıyor Kullanıyor Kullanmıyor n % n % n % n % Girişim Grubu (n=151) 0 0,0 151 100,0 1 0,7 150 99,3 Kontrol Grubu (n=108) 2 0,9 106 98,1 4 3,8 104 96,2 Sigarayı Bırakmayı İsteme* Sigarayı Bırakmayı İsteme* İstiyor İstemiyor İstiyor İstemiyor n % n % n % n % Girişim Grubu 0 0,0 0 0,0 0 0,0 1 100,0 Kontrol Grubu 1 50,0 1 50,0 1 25,0 3 75,0 *Yüzdeler sigarayı kullanan çocuklar üzerinden alınmıştır. Tablo 3.5. Eğitim Öncesi ve Sonrası Girişim ve Kontrol Grubundaki Çocukların Kilo Algılarının Karşılaştırılması Gruplar İlk Değerlendirme Son Değerlendirme Kendini Kilolu Bulma Kendini Kilolu Bulma Buluyor Bulmuyor Buluyor Bulmuyor n % n % n % n % p Girişim Grubu (n=354) 130 36,8 224 63,2 131 37,0 223 63,0 1,000 Kontrol Grubu (n=338) 109 32,2 229 67,8 120 35,5 218 64,5 0,144 X 2 =1,411; p=0,235 X 2 =0,169; p=0,681 Kilosundan Memnun Olma Kilosundan Memnun Olma Memnun Memnun Değil Memnun Memnun Değil n % n % n % n % P Girişim Grubu (n=354) 232 65,5 122 34,5 240 67,8 114 32,2 0,480 Kontrol Grubu (n=338) 241 71,3 97 28,7 239 70,8 99 29,2 0,608 X 2 =2,856; p=0,091 X 2 =0,647; p=0,421 *Grup içi karşılaştırmalarda McNemar testi, gruplar arası karşılaştırmalarda ki-kare testi kullanılmıştır. 32 Sağlıklı Yaşam Projesi Sonuç Raporu

Tablo 3.2 de eğitim öncesi ve sonrası girişim ve kontrol grubundaki çocukların kendi ifadelerine göre beslenme, fiziksel aktivite ve sedanter yaşam biçimi özelliklerinin karşılaştırılması yer almaktadır. Günde 3 öğün ve üstü olarak öğün sayısını belirten çocukların oranı eğitim öncesinde girişim grubunda %61,6, kontrol grubunda %57,4 iken, eğitim sonrasında bu oran girişim grubunda %62,3, kontrol grubunda %58,2 bulunmuştır (Figür 3.1). Kahvaltı yapmadığını belirten çocukların oranı eğitim öncesinde girişim grubunda %11,9, kontrol grubunda %14,8 iken, eğitim sonrasında bu oran girişim grubunda %12,7, kontrol grubunda %14,2 olarak belirlenmiştir (Figür 3.2). Ekran karşısında 2 saat ve üstü zaman geçirdiğini belirten çocukların oranı eğitim öncesinde girişim grubunda %23,2, kontrol grubunda %24,3 iken, eğitim sonrasında bu oran girişim grubunda %19,8, kontrol grubunda %21,9 a inmiştir (Figür 3.3). Eğitim öncesi ve sonrası dönemde çocukların günlük öğün sayıları, kahvaltı yapma durumları ve ekran karşısında geçirdikleri süre yönünden girişim ve kontrol grubu içinde ve arasında istatistiksel olarak önemli bir fark belirlenmemiştir (p>0,05). Kontrol grubunda eğitim öncesi (X 2 =8,019; p=0,005) ve sonrasında (X 2 =10,301; p=0,001) ekran karşısında yemek yeme durumu girişim grubuna göre daha fazla saptanmıştır (Figür 3.4). Ancak eğitim öncesi ve sonrasına göre ekran karşısına yemek yeme girişim ve kontrol grubu içinde önemli bir fark yaratmamıştır (p>0,05). Günlük spor yapma süresi girişim grubu içerisinde ve arasında eğitim sonrası artış göstermiştir (p<0,05). Girişim grubunda eğitim öncesi günlük spor süresini 1 saat ve üstü olarak belirten çocukların oranı %58,8 den %67,8 e yükselmiştir (p=0,006) (Figür 3.5). Verilen sağlık eğitiminin girişim grubunda kontrol grubuna göre günlük spor yapma süresini (1 saat ve üstü) arttırdığı görülmektedir. Eğitim öncesi ve sonrası girişim ve kontrol grubundaki çocukların kendi ifadelerine göre hijyen özelliklerinin karşılaştırılması Tablo 3.3 de verilmiştir. Diş fırçalama ve banyo yapma sıklığı girişim grubu içerisinde ve gruplar arasında eğitim sonrası artış göstermiştir (p<0,05). Girişim grubu içerisinde eğitim öncesi çocukların %65,5 i günde 2 kez ve üstü diş fırçalarken eğitim sonrası bu oran %72,9 a yükselmiştir (p=0,010) (Figür 3.6). Benzer şekilde eğitim öncesi girişim 33

grubunda çocukların %49,7 si haftada 2 ve üstü banyo yaparken bu oran eğitim sonrası %68,4 e yükselmiştir (p=0,001) (Figür 3.7). Girişim grubuna verilen sağlık eğitiminin kontrol grubuna göre çocukların diş fırçalama ve banyo yapma sıklığını arttırdığı saptanmıştır. Tablo 3.4 de eğitim öncesi ve sonrası ilköğretim ikinci kademedeki girişim ve kontrol grubundaki çocukların kendi ifadelerine göre sigara kullanım özelliklerinin karşılaştırılması verilmiştir. Toplanan ilk verilerde sadece kontrol grubunda 108 çocuktan 2 çocuk sigara kullandığını belirtmiştir. Toplanan son verilerde ise girişim grubunda 151 çocuktan 1 çocuk sigara kullanmaya başladığını belirtmiş, kontrol grubunda ise sigara kullanan çocuk sayısı 4 e çıkmıştır. Eğitim öncesi ve sonrası kontrol grubunda sigarayı bırakmayı istediğini bir çocuk ifade etmiştir. Tablo 3.5 de eğitim öncesi ve sonrası girişim ve kontrol grubundaki çocukların kilo algılarının karşılaştırılması yer almaktadır. Girişim ve kontrol grubunda çocukların çoğu eğitim öncesi ve sonrası dönemde kendilerini kilolu bulmadıklarını ve kilolarından memnun olduklarını ifade etmiştir. Eğitim öncesi ve sonrası dönemde çocukların kendilerini kilolu bulmaları ve kilolarından memnun olmaları yönünden girişim ve kontrol grubu içinde ve arasında istatistiksel olarak önemli bir fark belirlenmemiştir (p>0,05). 34 Sağlıklı Yaşam Projesi Sonuç Raporu

Figür 3.1. Girişim ve Kontrol Grubundaki Çocukların Eğitim Öncesi ve Sonrası Günlük Öğün Sayılarının Karşılaştırılması Figür 3.2. Girişim ve Kontrol Grubundaki Çocukların Eğitim Öncesi ve Sonrası Kahvaltı Yapma Durumlarının Karşılaştırılması 35

Figür 3.3. Girişim ve Kontrol Grubundaki Çocukların Eğitim Öncesi ve Sonrası Ekran Karşısında Geçen Sürelerinin Karşılaştırılması Figür 3.4. Girişim ve Kontrol Grubundaki Çocukların Eğitim Öncesi ve Sonrası Ekran Karşısında Yemek Yeme Durumlarının Karşılaştırılması 36 Sağlıklı Yaşam Projesi Sonuç Raporu

Figür 3.5. Girişim ve Kontrol Grubundaki Çocukların Eğitim Öncesi ve Sonrası Günlük Spor Yapma Sürelerinin Karşılaştırılması Figür 3.6. Girişim ve Kontrol Grubundaki Çocukların Eğitim Öncesi ve Sonrası Diş Fırçalama Sıklıklarının Karşılaştırılması 37

Figür 3.7. Girişim ve Kontrol Grubundaki Çocukların Eğitim Öncesi ve Sonrası Banyo Yapma Sıklıklarının Karşılaştırılması 38 Sağlıklı Yaşam Projesi Sonuç Raporu

3.2. Öntest ve Sontest Bilgi Düzeylerinin ve Ölçek Puan Ortalamalarının Karşılaştırılması Bu bölümde, girişim ve kontrol grubunda yer alan çocuk ve ebeveynlerin hem grup içinde hem de gruplar arasındaki öntest-sontest bilgi düzeylerinin ve ebeveynlerin ölçek puan ortalamalarının incelenmesi yer almaktadır. Tablo 3.6. Girişim ve Kontrol Grubundaki Çocukların Öntest ve Sontest Puan Ortalamalarının Karşılaştırılması Çocuk Öntest Çocuk Sontest Gruplar Min.-Mak. Min.-Mak. X ±SS Ortanca Puanlar X ±SS Ortanca Puanlar Wilcoxen Z** p Giri im (n=354) 21,98±4,91 22,0 3-33,5 24,27±4,84 24,5 6-34 -10,659 0,001 Kontrol (n=338) 21,66±5,08 22,0 7-33 21,79±5,04 21,5 8-33 -1,605 0,109 *U=57894,0; p=0,544 *U=43050,0; p=0,001 *Girişim grubu öntest K-S test=0,058; p=0,006, sontest K-S test=0,056; p=0,009 sonuçları bulunmuştur. Kontrol grubu öntest K-S test=0,063; p=0,003, sontest K-S test=0,050; p=0,041 sonuçları bulunmuştur. Normal dağılım göstermediği için gruplar arası karşılaştırmada nonparametrik test olan Mann-Whitney U testi kullanılmıştır. **Gruplar içinde test puanlarının normal dağılım göstermediği belirlendiğinden Wilcoxen testi kullanılmıştır. Tablo 3.6 da girişim ve kontrol grubundaki çocukların öntest ve sontest puan ortalamalarının karşılaştırılması yer almaktadır. Girişim grubundaki çocukların öntest puanları ile son test puanları arasında anlamlı farklılık görülmektedir (p<0,05). Girişim grubundaki çocukların sontest puanları öntest puanlarına göre anlamlı derecede yüksek (p=0,001) bulunmuştur. Kontrol grubundaki çocukların öntest puanları ile son test puanları arasında anlamlı farklılık görülmemektedir (p>0,05). Girişim ve kontrol grupları arasında çocukların öntest puanı arasında anlamlı farklılık bulunmamaktadır (p>0,05). Girişim ve kontrol grupları arasında çocukların sontest puan ortalamaları anlamlı farklılık göstermektedir (p<0,05). Buna göre; girişim grubunda kontrol grubuna göre çocukların sontest puan 39

ortalamları anlamlı derecedere yüksek (U=43050, p=0,001) görülmektedir (Figür 3.8). Figür 3.8. Girişim ve Kontrol Grubundaki Çocukların Öntest ve Sontest Puan Ortalamalarının Karşılaştırılması 40 Sağlıklı Yaşam Projesi Sonuç Raporu

Tablo 3.7. Girişim ve Kontrol Grubundaki Ebeveynlerin Öntest ve Sontest Puan Ortalamalarının Karşılaştırılması Ebeveyn Öntest Ebeveyn Sontest Grup Min.-Mak. Min.-Mak. Wilcoxen X ±SS Ortanca Puanlar X ±SS Ortanca Puanlar Z* p Giri im (n=43) 18,47±3,11 19,0 11-24 20,59±3,27 21,50 10-24 -5,072 0,001 *Grup içi karşılaştırmada öntest K-S test=0,141; p=0,032, sontest K-S test=0,201; p=0,001 sonuçları bulunmuştur. Normal dağılım göstermediği için grup içi karşılaştırmada nonparametrik test olan Wilcoxen testi kullanılmıştır. Tablo 3.7 de girişim ve kontrol grubundaki ebeveynlerin öntest ve sontest puan ortalamalarının karşılaştırılması yer almaktadır. Girişim grubunda ebeveynlerin öntest ile sontest puan ortalamları arasında anlamlı farklılık görülmektedir (p<0,05). Buna göre, girişim grubundaki ebeveynlerin sontest puan ortalamaları anlamlı derecede yüksek (p=0,000) belirlenmiştir (Figür 3.9). Figür 3.9. Girişim Grubundaki Ebeveynlerin Öntest ve Sontest Puan Ortalamalarının Karşılaştırılması 41

Tablo 3.8. Girişim ve Kontrol Grubundaki Ebeveynlerin Eğitim Öncesi ve Sonrası Ölçek Puan Ortalamalarının Karşılaştırılması Ebeveyn 1. Ölçek Ebeveyn 2. Ölçek Gruplar Min.-Mak. Min.-Mak. X ±SS Ortanca Puanlar X ±SS Ortanca Puanlar Paired t Test p Giri im (n=93) 127,6±23,4 127 86-192 140,9±26,7 139 80-215 -4,594 a 0,001 Kontrol (n=77) 119,8±28,4 121 31-170 120,0±25,25 119 60-185 -0,247 a 0,806 Student s t=1,948 b ; p=0,053 Student s t=5,204 b ; p=0,001 a Test puanları normal dağılım gösterdiğinden paired t testi kullanılmıştır. b Test puanları normal dağılım gösterdiğinden student s t testi kullanılmıştır. Tablo 3.8 de girişim ve kontrol grubundaki ebeveynlerin ilk uygulanan Sağlıklı Yaşam Biçimi Davranışları Ölçeği ile son uygulanan ölçek puan ortalamalarının karşılaştırılması yer almaktadır. Girişim grubundaki ebeveynlerin ilk uygulanan ile son uygulanan ölçek puan ortalamaları arasında anlamlı farklılık görülmektedir (p<0,05). Girişim grubundaki ebeveynlerin son ölçek puan ortalamaları ilk ölçek puan ortalamalarına göre anlamlı derecede yüksek (p=0,001) bulunmuştur. Kontrol grubundaki ilk ölçek puanları ile son ölçek puanları arasında anlamlı farklılık görülmemektedir (p>0,05). Girişim ve kontrol grupları arasında ebeveynlerin ilk ölçek puanı arasında anlamlı farklılık bulunmamaktadır (p>0,05). Girişim ve kontrol grupları arasında ebeveynlerin son ölçek puan ortalamaları anlamlı farklılık göstermektedir (p<0,05). Buna göre; girişim grubunda kontrol grubuna göre ebeveynlerin son ölçek puan ortalamları anlamlı derecedere yüksek (t=5,204; p=0,001) görülmektedir (Figür 3.10). 42 Sağlıklı Yaşam Projesi Sonuç Raporu

Figür 3.10. Girişim ve Kontrol Grubundaki Ebeveynlerin Eğitim Öncesi ve Sonrası Ölçek Puan Ortalamalarının Karşılaştırılması 43

Tablo 3.9. Girişim ve Kontrol Grubundaki Ebeveynlerin Eğitim Öncesi ve Sonrası Alt Ölçek Puan Ortalamalarının Karşılaştırılması Ebeveyn 1. Değerlendirme Ebeveyn 2. Değerlendirme Kendini Gerçekleştirme Kendini Gerçekleştirme Gruplar Min.-Mak. Min.-Mak. X ±SS Ortanca Puanlar X ±SS Ortanca Puanlar Paired t Test p Giri im (n=93) 37,0±7,8 37 19-52 40,3±7,4 23 22-52 -3,982 0,001 Kontrol (n=77) 35,0±8,4 35,5 7-52 35,3±8,1 35 13-52 -0,609 0,544 Student s t=1,581; p=0,116 Student s t=4,126; p=0,001 Sağlık Sorumluluğu Sağlık Sorumluluğu Gruplar Min.-Mak. Min.-Mak. X ±SS Ortanca Puanlar X ±SS Ortanca Puanlar Wilcoxen Z p Giri im (n=93) 24,2±6,2 23 14-40 27,1±7,2 26 12-40 -3,413 0,001 Kontrol (n=77) 22,9±7,5 23 7-40 22,4±6,0 22 9-40 -0,347 0,729 U=3240,0; p=0,230 U=2201,5; p=0,001 Egzersiz Egzersiz Gruplar Min.-Mak. Min.-Mak. X ±SS Ortanca Puanlar X ±SS Ortanca Puanlar Wilcoxen Z p Giri im (n=93) 9,89±3,6 9 4-20 12,0±4,1 12 5-20 -4,006 0,001 Kontrol (n=77) 8,83±3,5 8 2-19 10,2±3,8 10 2-19 -3,145 0,002 U=3037,5; p=0,066 U=2755,0; p=0,01 Beslenme Beslenme Gruplar Min.-Mak. Min.-Mak. X ±SS Ortanca Puanlar X ±SS Ortanca Puanlar Wilcoxen Z p Giri im (n=93) 18,4±3,0 19 11-26 19,63±5,0 20 11-58 -2,207 0,027 Kontrol (n=77) 17,3±4,2 18 4-24 16,7±3,5 17 8-24 -1,487 0,137 U=3148,0; p=0,136 U=2144,0; p=0,001 Kişilerarası Destek Kişilerarası Destek Gruplar Min.-Mak. Min.-Mak. X ±SS Ortanca Puanlar X ±SS Ortanca Puanlar Wilcoxen Z P Giri im (n=93) 20,0±4,0 19 9-28 21,1±4,1 21 12-28 -2,550 0,011 Kontrol (n=77) 19,1±4,9 19 3-28 18,2±4,3 19 8-28 -1,594 0,111 U=3364,0; p=0,413 U=2309,5; p=0,001 Stres Yönetimi Stres Yönetimi Gruplar Min.-Mak. Min.-Mak. X ±SS Ortanca Puanlar X ±SS Ortanca Puanlar Wilcoxen Z p Giri im (n=93) 17,8±4,3 18 9-28 20,6±6,6 21 11-68 -4,328 0,001 Kontrol (n=77) 16,6±5,1 17 3-28 17,0±5,5 16 4-37 -0,091 0,928 U=3211,0; p=0,196 U=2255,5; p=0,001 44 Sağlıklı Yaşam Projesi Sonuç Raporu

Sağlıklı Yaşam Biçimi Davranışları Ölçeği, ebeveynlerin sağlıklı yaşam biçimi ile ilişkili olarak, sağlığını geliştiren davranışlarını ölçer. Ölçek toplam 48 maddeden oluşmuştur ve 6 alt grubu vardır. Alt gruplar; kendini gerçekleştirme, sağlık sorumluluğu, egzersiz, beslenme, kişilerarası destek ve stres yönetimidir. Her bir alt grup bağımsız olarak tek başına kullanılabilir. Tablo 3.9 da girişim ve kontrol grubundaki ebeveynlerin ilk uygulanan ve son uygulanan ölçek alt grupları puan ortalamalarının karşılaştırılması yer almaktadır. Girişim grubundaki ebeveynlerin ilk uygulanan ile son uygulanan ölçek alt gruplarının puan ortalamaları arasında anlamlı farklılık görülmektedir (p<0,05). Girişim grubundaki ebeveynlerin son ölçek alt grupları puan ortalamaları ilk ölçek puan ortalamalarına göre anlamlı derecede yüksek (p=0,001) bulunmuştur. Kontrol grubundaki ilk ölçek puanları ile son ölçek puanları arasında anlamlı farklılık sadece egzersiz alt grubunda görülmektedir (p<0,05). Girişim ve kontrol grupları arasında ebeveynlerin ilk ölçek alt grupları puanları arasında anlamlı farklılık bulunmamaktadır (p>0,05). Girişim ve kontrol grupları arasında ebeveynlerin son ölçek alt grup puan ortalamaları anlamlı farklılık göstermektedir (p<0,05). Buna göre; girişim grubunda kontrol grubuna göre ebeveynlerin son ölçek alt gruplar puan ortalamları anlamlı derecedere yüksek görülmektedir (Figür 3.11). 45

Figür 3.11. Girişim ve Kontrol Grubundaki Ebeveynlerin Son Uygulanan Ölçek Alt Grupları Puan Ortalamalarının Karşılaştırılması 46 Sağlıklı Yaşam Projesi Sonuç Raporu

3.3. Sağlık Tarama Sonuçlarının Karşılaştırılması Bu bölümde, girişim ve kontrol grubunda yer alan çocukların sağlık tarama sonuçlarının hem grup içinde hem de gruplar arasındaki incelenmesi yer almaktadır. Sağlık taramasında 6 değişken incelenmiştir: a) Boy-kilo: Boy-kilo ölçüm sonuçları vücut kitle indeksine (VKİ) çevrilmiştir. b) Skolyoz c) Tansiyon d) Duyma e) Görme f) Diş Aşağıda tarama sonuçları verilmiştir. Tablo 3.10. Girişim ve Kontrol Grubundaki Çocukların VKİ Değerlerinin Karşılaştırılması Çocukların 1. Ölçüm VK De erleri Çocukların 2. Ölçüm VK De erleri Gruplar Min.-Mak. Min.-Mak. X ±SS Ortanca Puanlar X ±SS Ortanca Puanlar Wilcoxen Z** p Giri im (n=402) 19,39±3,7 18,6 12,2-37,6 19,18±3,7 18,2 11,6-34,3-4,013 0,001 Kontrol (n=370) 19,09±3,3 18,4 10,8-30,0 19,09±3,2 18,4 10,9-29,4-2,423 0,015 *U=72756,5; p=0,602 *U=73315,5; p=0,733 Girişim grubunun ilk ölçüm K-S=0,104; p=0,001, son ölçüm K-S=0,112; p=0,001 Kontrol grubunun ilk ölçüm K-S=0,112; p=0,001, son ölçüm K-S=0,110; p=0,001 *Normal dağılım göstermediği için gruplararası karşılaştırmada nonparametrik test olan Mann- Whitney U testi kullanılmıştır. **Gruplar içinde test puanlarının normal dağılım göstermediği belirlendiğinden Wilcoxen testi kullanılmıştır. Tablo 3.10 da girişim ve kontrol grubundaki çocukların ölçümler arası VKİ değerlerinin karşılaştırılması yer almaktadır. Girişim ve kontrol grubunda 1. ve 2. ölçüm VKİ değerleri arasında istatistiksel olarak anlamlı bir fark bulunmamıştır. Girişim grubundaki çocukların VKİ değerlerinin ortalamasının 1. ölçümde 19,39±3,7 kg/m 2 ve 2. ölçümde 19,18±3,7 kg/m 2 olduğu görülmektedir. Girişim grubunda; 2. 47

ölçüm VKİ değeri 1. ölçüm VKİ değerinden anlamlı derecede düşük bulunmuştur (p<0,05). Kontrol grubundaki çocukların VKİ değerlerinin ortalamasının 1. ölçümde 19,09±3,3 kg/m 2 ve 2. ölçümde 19,09±3,2 kg/m 2 olduğu görülmektedir. Kontrol grubunda; 2. ölçüm VKİ değerleri 1. ölçüm VKİ değerinden anlamlı derecede düşük bulunmuştur (p<0,05). Tablo 3.11. Çocukların Ölçümlere Göre VKİ Durumlarının Karşılaştırılması Çocukların Ölçümlere Göre VKİ Durumları 1. Ölçüm Düşük Kilo Normal Hafif Şişman Şişman 2. Ölçüm Düşük Kilo Normal Hafif Şişman Şişman Girişim Grubu Kontrol Grubu (n=370) Test (n=402) n % n % X 2 p 11 288 49 54 13 283 51 55 2,7 71,6 12,2 13,5 3,2 70,4 12,7 13,7 12 271 47 40 15 259 47 49 McNemar Bowker Testi p=0,849 p=0,153 3,2 73,2 12,7 10,9 4,1 70,0 12,7 13,2 1,363 0,714 0,389 0,942 Tablo 3.11 de çocukların ölçümlere göre VKİ durumlarının karşılaştırması yer almaktadır. Girişim ve kontrol gruplarının arasında ve kendi içinde 1 ve 2. ölçüm karşılaştırılmasında çocukların VKI durumları yönünden istatistiksel olarak önemli bir farkın olmadığı belirlenmiştir (p>0,05). Girişim grubundaki çocukların VKI durumlarında 1 ve 2. ölçüm arasında belirgin bir farklılık gözlenmemiş ancak kontrol grubunda şişman çocukların oranı ilk ölçümde %10.9 dan ikinci ölçümde %13.2 ye çıkmıştır (Figür 3.12 ve Figür 3.13). 48 Sağlıklı Yaşam Projesi Sonuç Raporu

Figür 3.12. Girişim ve Kontrol Grubundaki Çocukların Eğitim Öncesi VKİ Durumları Figür 3.13. Girişim ve Kontrol Grubundaki Çocukların Eğitim Sonrası VKİ Durumları 49

Tablo 3.12. Girişim ve Kontrol Grubundaki Çocukların Skolyoza, Kan Basıncına ve Duymaya Yönelik Yapılan İlk ve Son Tarama Sonuçlarının Karşılaştırılması Gruplar İlk Tarama Son Tarama Skolyoz Skolyoz Eğirilik Gözlenmedi Eğrilik Gözlendi Eğirilik Gözlenmedi Eğrilik Gözlendi n % n % n % n % p Girişim Grubu (n=402) 380 94,5 22 5,5 388 96,5 14 3,5 0,134 Kontrol Grubu (n=370) 350 94,6 20 5,4 355 95,9 15 4,1 0,267 X 2 =0,001; p=0,982 X 2 =0,180; p=0,671 Kan Basıncı Kan Basıncı Normal Sınırlarda Sınırın Üstünde Normal Sınırlarda Sınırın Üstünde n % n % n % n % p Girişim Grubu (n=402) 392 97,5 10 2,5 398 99,0 4 1,0 0,070 Kontrol Grubu (n=370) 359 97,0 11 3,0 362 97,8 8 2,2 0,648 X 2 =0,176; p=0,679 X 2 =1,728; p=0,189 Duyma Duyma Risk Yok Risk Var Risk Yok Risk Var n % n % n % n % p Girişim Grubu (n=402) 394 98,0 8 2,0 399 99,3 3 0,7 0,227 Kontrol Grubu (n=370) 360 97,3 10 2,7 366 98,9 4 1,1 0,146 X 2 =0,430; p=0,512 X 2 =0,240; p=0,624 *Grup içi karşılaştırmalarda McNemar testi, gruplar arası karşılaştırmalarda ki-kare testi kullanılmıştır. 50 Sağlıklı Yaşam Projesi Sonuç Raporu

Girişim ve kontrol grubundaki çocukların skolyoza, kan basıncına ve duymaya yönelik ilk ve son tarama sonuçlarının karşılaştırılması Tablo 3.12 de verilmiştir. İlk taramada skolyoz riski girişim grubunda 22 (%5,5), kontrol grubunda 20 (%5,4) öğrencide belirlenmiştir. İkinci taramada skolyoz riski taşıyan çocuk sayısının girişim grubunda 14 e (%3,5), kontrol grubunda 15 e (%4,1) indiği belirlenmiştir (Figür 3.14). Yüksek kan basıncı riski ilk taramada girişim grubunda 10 (%2,5), kontrol grubunda 11 (%3,0) öğrencide belirlenmiştir. İkinci taramada yüksek kan basıncı riski taşıyan çocuk sayısının girişim grubunda 4 e (%1,0), kontrol grubunda 8 e (%2,2) indiği belirlenmiştir (Figür 3.15). Duymama riski (sağ ya da sol kulakta) ilk taramada girişim grubunda 8 (%2,0) (5 sağ kulak, 3 sol kulak), kontrol grubunda 10 (%2,7) (5 sağ kulak, 5 sol kulak) öğrencide saptanmıştır. Son taramada duymama riski girişim grubunda 3 e (%0,7) (1 sağ, 2 sol kulak), kontrol grubunda ise 4 e (%1,1) (1 sağ, 3 sol kulak) inmiştir (Figür 3.16). Skolyoza, kan basıncına ve duymaya yönelik yapılan son taramada girişim grubunda riskli çocuk sayısı kontrol grubuna göre daha fazla azalma göstermiştir. Kontrol grubunda da sağlık riskleri ikinci taramada azalma göstermiştir. Çünkü kontrol grubunda bulunan çocuklara, öğretmenlerine ve okul yönetimine etik açıdan ilk taramadan sonra belirlenen sorunlar hakkında bilgi verilmiştir. Bu nedenle kontrol grubunda da sağlık taramasında çıkan risklerde azalma görülmesi beklenen bir sonuç olmuştur. Ancak yapılan istatistiksel analizlerde gruplar arasında ve gruplar içinde önemli bir fark tespit edilmemiştir (p>0,05). 51

Figür 3.14. Girişim ve Kontrol Grubundaki Çocukların Tarama Öncesi ve Sonrası Skolyoz Riskleri Figür 3.15. Girişim ve Kontrol Grubundaki Çocukların Tarama Öncesi ve Sonrası Kan Basıncı Durumları 52 Sağlıklı Yaşam Projesi Sonuç Raporu

Figür 3.16. Girişim ve Kontrol Grubundaki Çocukların Tarama Öncesi ve Sonrası Duymama Risk Durumları 53

Tablo 3.13. Girişim ve Kontrol Grubundaki Çocukların Göze Yönelik Yapılan İlk ve Son Tarama Sonuçlarının Karşılaştırılması Gruplar İlk Tarama Son Tarama Sağ Göz Sağ Göz Risk Yok Risk Var Risk Yok Risk Var n % n % n % n % p Girişim Grubu (n=402) 320 79,6 82 20,4 342 85,1 60 14,9 0,010 Kontrol Grubu (n=370) 287 77,6 83 22,4 297 80,3 73 19,7 0,165 X 2 =0,475; p=0,491 X 2 =3,119; p=0,77 Sol Göz Sol Göz Risk Yok Risk Var Risk Yok Risk Var n % n % n % n % p Girişim Grubu (n=402) 321 79,9 81 20,1 344 85,6 58 14,4 0,010 Kontrol Grubu (n=370) 289 78,1 81 21,9 301 81,4 69 18,6 0,074 X 2 =0,353; p=0,552 X 2 =2,497; p=0,114 İki Göz İki Göz Risk Yok Risk Var Risk Yok Risk Var n % n % n % n % p Girişim Grubu (n=402) 310 77,1 92 22,9 339 84,3 63 15,7 0,010 Kontrol Grubu (n=370) 279 75,4 91 24,6 296 80,0 74 20,0 0,170 X 2 =0,335; p=0,563 X 2 =2,473; p=0,116 54 Sağlıklı Yaşam Projesi Sonuç Raporu

Tablo 3.13 de girişim ve kontrol grubundaki çocukların göze yönelik ilk ve son tarama sonuçlarının karşılaştırılması yer almaktadır. Görme bozukluğu yönünde risk altında olan çocuk sayısı son taramada ilk taramaya göre hem girişim hem de kontrol grubunda azalmıştır. Sadece girişim grubu içindeki sağ göz, sol göz ve her iki göz için görmede bozulma riski yönünden azalma istatistiksel olarak önemli bulunmuştur (p<0,05). Buna göre girişim grubunda sağ gözde görme problemi olan çocukların sayısı ilk taramada 82 den (%20,4) son taramada 60 a (%14,9), sol gözde 81 den (%20,1) 58 e (%14,4) ve iki göz için 92 den (%22,9) 63 e (15,7) düşmüştür (Figür 3.17, Figür 3.18 ve Figür 3.19). Göz taramasında girişim ve kontrol grubu arasında ise ilk ve son tarama arasında önemli bir farklılık tespit edilmemiştir (p>0,05). Figür 3.17. Girişim ve Kontrol Grubundaki Çocukların Tarama Öncesi ve Sonrası Sağ Gözde Bozukluk Riski 55

Figür 3.18. Girişim ve Kontrol Grubundaki Çocukların Tarama Öncesi ve Sonrası Sol Gözde Bozukluk Riski Figür 3.19. Girişim ve Kontrol Grubundaki Çocukların Tarama Öncesi ve Sonrası İki Gözde Bozukluk Riski 56 Sağlıklı Yaşam Projesi Sonuç Raporu

Tablo 3.14. Girişim ve Kontrol Grubundaki Çocukların Dişe Yönelik Yapılan İlk ve Çocukların Taramalara Göre Çürük Diş Sayıları 1. Tarama Çürük Yok 1-2 Çürük 3 Çürük ve Üstü 2. Tarama Çürük Yok 1-2 Çürük 3 Çürük ve Üstü Son Tarama Sonuçlarının Karşılaştırılması Girişim Grubu Kontrol Grubu (n=370) Test (n=402) n % n % X 2 p 159 132 111 178 143 81 39,6 32,8 27,6 44,3 35,6 20,1 121 137 112 152 135 83 32,7 37,0 30,3 41,1 36,5 22,4 3,935 0,140 0,978 0,613 McNemar Bowker Testi p=0,008 p=0,001 Çocukların Taramalara Girişim Grubu Kontrol Grubu (n=370) Test Göre Dolgulu Diş Sayıları (n=402) n % n % X 2 p 1. Tarama Dolgu Yok 1-2 Dolgu 3 Dolgu ve Üstü 267 89 46 66,4 22,2 11,4 236 70 64 63,8 18,9 17,3 5,810 0,055 2. Tarama Dolgu Yok 1-2 Dolgu 3 Dolgu ve Üstü 225 114 63 56,0 28,3 15,7 207 84 78 McNemar Bowker Testi p=0,001 p=0,001 56,2 22,7 21,1 5,492 0,064 Tablo 3.14 de girişim ve kontrol grubundaki çocukların dişe yönelik yapılan ilk ve son tarama sonuçlarının karşılaştırılması yer almaktadır. Son taramada ilk taramaya göre hem girişim hem de kontrol grubunda çürük diş sayısında azalma ve dolgu sayısında artma belirlenmiştir (p<0,05). Buna göre girişim grubunda çürüğü olmayan çocuk sayısı ilk taramada 159 dan (%39,6) son taramada 178 e (%44,3) yükselmiştir. Kontrol grubunda da çürüğü olmayan çocuk sayısı ilk taramada 121 den (%32,7) son taramada 152 ye (%41,1) çıkmıştır (Figür 3.20). Çürükteki azalmaya paralel olarak dolgu sayıları artmıştır. Buna göre girişim grubunda dolgusu olmayan çocuk sayısı %66,4 ten %56,0 a, kontrol grubunda ise %63,8 den %56,2 ye düşmüştür (Figür 3.21). Diş taramasında çürük ve dolgu yönünden girişim ve kontrol grubu arasında ilk ve son taramada önemli bir farklılık tespit edilmemiştir (p>0,05). 57

Figür 3.20. Girişim ve Kontrol Grubundaki Çocukların Tarama Öncesi ve Sonrası Dişlerindeki Çürük Durumu Figür 3.21. Girişim ve Kontrol Grubundaki Çocukların Tarama Öncesi ve Sonrası Dişlerindeki Dolgu Durumu 58 Sağlıklı Yaşam Projesi Sonuç Raporu

4. SONUÇLAR Yapılan proje sonucunda aşağıdaki sonuçlar bulunmuştur: 1) Günlük spor yapma süresi girişim grubu içerisinde ve arasında eğitim sonrası artış göstermiştir (p<0,05). Girişim grubunda eğitim öncesi günlük spor süresini 1 saat ve üstü olarak belirten çocukların oranı %58,8 den %67,8 e yükselmiştir. 2) Diş fırçalama ve banyo yapma sıklığı girişim grubu içerisinde ve gruplar arasında eğitim sonrası artış göstermiştir (p<0,05). Girişim grubu içerisinde eğitim öncesi çocukların %65,5 i günde 2 kez ve üstü diş fırçalarken eğitim sonrası bu oran %72,9 a yükselmiştir. Eğitim öncesi girişim grubunda çocukların %49,7 si haftada 2 ve üstü banyo yaparken bu oran eğitim sonrası %68,4 e yükselmiştir. 3) Eğitim öncesi ve sonrası dönemde çocukların kendilerini kilolu bulmaları ve kilolarından memnun olmaları yönünden girişim ve kontrol grubu içinde ve arasında önemli bir fark belirlenmemiştir (p>0,05). 4) Girişim grubu içinde çocukların sontest puanları öntest puanlarına göre anlamlı derecede yüksek bulunmuştur. Ayrıca, girişim grubunda kontrol grubuna göre çocukların sontest puan ortalamları anlamlı derecedere yüksek belirlenmiştir (p<0,05). 5) Girişim grubundaki ebeveynlerin sontest puan ortalamaları anlamlı derecede yüksek saptanmıştır (p<0,05). 6) Ebeveynlere uygulanan Sağlıklı Yaşam Biçimi Davranışları Ölçeği sonuçları: a) Girişim grubundaki ebeveynlerin son ölçek puan ortalamaları ilk ölçek puan ortalamalarına göre anlamlı derecede yüksek bulunmuştur. Ayrıca, girişim grubunda kontrol grubuna göre ebeveynlerin son ölçek puan ortalamları yüksek belirlenmiştir (p<0,05). Girişim grubunda yer alan ebeveynlerin sağlıklı yaşam algılarında artış olduğu saptanmıştır. 59

b) Ölçeğin 6 alt grubundan (kendini gerçekleştirme, sağlık sorumluluğu, egzersiz, beslenme, kişilerarası destek ve stres yönetimi) alınan puan ortalamaları son ölçekte ilk ölçeğe göre girişim grubundaki ebeveynlerde yüksek bulunmuştur. Grupları arasında ise ebeveynlerin son ölçek alt grup puan ortalamaları girişim grubunda kontrol grubuna göre yüksek belirlenmiştir (p<0,05). 7) Girişim ve kontrol grupları içinde son taramada ilk taramaya göre 6 alandaki (beden kitle indeksi, skolyoz, kan basıncı, duyma, görme, diş) risklerde azalma belirlenmiştir. Son taramada kontrol grubunda risk altındaki çocuk sayısındaki azalma beklenen bir sonuç olmuştur çünkü kontrol grubunda bulunan çocuklara, öğretmenlerine ve okul yönetimine etik açıdan ilk taramadan sonra belirlenen sorunlar hakkında bilgi verilmiştir. Ancak girişim grubunda riskli çocuk sayısı kontrol grubuna göre son taramada daha fazla azalmıştır. 8) Girişim ve kontrol grubunda; 2. ölçüm VKİ değerleri 1. ölçüm VKİ değerlerinden anlamlı derecede düşük bulunmuştur (p<0,05). Ancak, girişim ve kontrol grubu arasında 1. ve 2. ölçüm VKİ değerleri arasında anlamlı bir fark bulunmamıştır (p>0,05). 9) Çocukların VKI durumları yönünden de girişim grubundaki çocuklarda 1 ve 2. ölçüm arasında belirgin bir farklılık gözlenmemiş ancak kontrol grubunda şişman çocukların oranı ilk ölçümde %10.9 dan ikinci ölçümde %13.2 ye çıkmıştır. 10) Skolyoza, kan basıncına ve duymaya yönelik yapılan son taramada girişim grubunda riskli çocuk sayısı kontrol grubuna göre daha fazla azalma göstermiştir. Kontrol grubunda da sağlık riskleri ikinci taramada azalma göstermiştir. Ancak yapılan analizlerde bu taramalara yönelik gruplar arasında ve gruplar içinde önemli bir fark tespit edilmemiştir (p>0,05). 11) Görme yönünde risk altında olan çocuk sayısı son taramada ilk taramaya göre hem girişim hem de kontrol grubunda azalmıştır. Sadece girişim grubu içindeki sağ göz, sol göz ve her iki göz için görmede bozulma riski yönünden azalma istatistiksel olarak önemli bulunmuştur (p<0,05). Göz taramasında 60 Sağlıklı Yaşam Projesi Sonuç Raporu

girişim ve kontrol grubu arasında ise ilk ve son tarama arasında önemli bir farklılık tespit edilmemiştir (p>0,05). 12) Diş sağlığı yönünden, son taramada ilk taramaya göre hem girişim hem de kontrol grubunda çürük diş sayısında azalma ve dolgu sayısında artma belirlenmiştir (p<0,05). Ancak, diş taramasında çürük ve dolgu yönünden girişim ve kontrol grubu arasında ilk ve son taramada önemli bir farklılık tespit edilmemiştir (p>0,05). Sonuç olarak, çocukların yaşam biçimi, beslenme alışkanlıkları, fiziksel aktivite düzeyleri, hijyen durumları sağlıklı yaşam aktivitelerini etkileyen önemli faktörlerdir. İlköğretim döneminde konuya ilişkin verilen eğitimler, yetişkinlik döneminde sağlıklı yaşam davranışlarının sürdürülmesinde son derece önemlidir. Bu nedenle, okul çağı çocuklarında olumsuz sağlık yaşam davranışlarının önlenmesi ya da azaltılmasına ilişkin okula dayalı araştırmalarda, çocukların beslenme, fiziksel aktivite, televizyon seyretme, hijyen gibi alışkanlıklarının hedeflenen sağlıklı davranışlara çevrilmesi amaçlanmalıdır. 61

KAYNAKLAR 1) Beckman, H., Hawley, S., Bishop, T. (2006). Application of theory-based health behavior change techniques to the prevention of obesity in children. Journal of Pediatric Nursing, 21(4): 266-275. 2) Carter, R.C. (2002). The impact of public schools on childhood obesity. Journal of the American Medical Association, 288; 2180. 3) Cohen, R.Y., Brownell, K.D., Felix, M.R. (1990). Age and sex differences in health habits and beliefs of school children, Health Psychology, 9; 208-224. 4) Cole, K., Waldrop, J., D Auria, J., Garner, H. (2006). An integrative research review: Effective school-based childhood overweight interventions. Journal for Specialists in Pediatric Nursing, 11(3); 166-177. 5) Demirel, Ö. (2000). Kuramdan Uygulamaya Eğitim Programı Geliştirme (3. Baskı). Ankara: Pegem Yayıncılık. 6) Esin, N. (1997). Endüstriyel alanda çalışan işçilerin sağlık davranışlarının saptanması ve geliştirilmesi, Yayınlanmamış Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, İstanbul. 7) European Commission (2005). D Amario, R., Froidmont-Görtz (Ed), The fight against obesity. Belgium; 3-4. 8) Gonzalez, J.L., Gilmer, L. (2006). Obesity prevention in pediatrics: A pilot pediatric resident curriculum intervention on nutrition and obesity education and counseling. Journal of the National Medical Association, 98 (9); 1483-1488. 9) Graf, C., Rost, S.V., Koch, B. ve ark. (2005). Data from the STEP TWO programme showing the effect on blood pressure and different parameters for obesity in overweight and obese primary school children. Cardiology in the Young, 15: 291-298. 10) Grivas, T.B. et al. (2007). SOSORT Consensus Paper: School screening for scolyosis. Where we today?. Journal of Scolyosis, 2(17): 1-23. 11) Harrison, M., Burns, C.F., McGuinness, M. ve ark. (2006). Influence of a health education intervention on physical activity and screen time in primary school children: Switch Off-Get Active. Journal of Science and Medicine in Sport, 9: 388-394. 12) He, M., Beyhon, C. (2006). Prevalence of overweight and obesity in school-aged children. Canadian Journal of Dietetic Practice and Research, 67 (3);125-130. 13) İşitme Ölçümü ET 27.09.2010 Erişim Adresi: www.odyoloji.gazi.edu.tr 62 Sağlıklı Yaşam Projesi Sonuç Raporu

14) James, J., Thomas, P., Cavan, D., Kerr, D. (2004). Preventing childhood obesity by reducing consumption of carbonated drinks: Cluster randomized controlled trial. British Medical Journal, 328; 1237-1239. 15) Kain, J., Uauy, R., Albala ve ark. (2004). School-based obesity prevention in Chilean primary school children: methodology and evaluation of a controlled study. International Journal of Obesity, 28: 483-493. 16) Kater, K.J., Rohwer, J., Levine, M.P (2000). An elementary school project for developing healthy body image and reducing risk factors for unhealthy and disordered eating, eating disorders. The Journal of Treatment and Prevention, 8; 3-16. 17) Leger, L., Nutbeam, D. (2000). A model for mapping linkages between health and education agencies to improve school health. Journal of School Health, 70; 45-50. 18) Lytle, LA, Steifert, S., Greenstein, J, McGovern, P. (2000). How do children s eating patterns and food choices change over time? Results from a cohort study. American Journal of Health Promotion, 14; 222-228. 19) Muller, M.J., Asbeck, I., Mast, M., Langnase, K., Grund, A. (2001). Prevention of obesity More than an intention: Concept and first results of the Kiel Obesity Prevention Study (KOPS). International Journal of Obesity and Related Metabolic Disorders, 25: S66-S74. 20) Neyzi, O. ve ark. (2008), Türk çocuklarında vücut ağırlığı, boy uzunluğu, baş çevresi ve vücut kitle indeksi referans değerleri,ogden, C.L., Carroll, M.D., Flegal, K.M. (2003). Epidemiologic trends in overweight and obesity. Endocrinology and Metabolism Clinics of North America, 32; 741-760. 22) Oral Health Information Systems ET.10.11.2011 Erişim Adresi: www.who.int/oral_health/action/information/survelience/en/ 23) Selçuk, Z. (2000). Gelişim ve Öğrenme. 7. Baskı, Ankara: Nobel Yayın Dağıtım. 24) Süzek, H., Arı, Z., Uyanık B.S. (2005). Muğla da yaşayan 6-15 yaş okul çocuklarında kilo fazlalığı ve obezite prevelansprevalansı. Türk Biyokimya Dergisi, 30(4); 290-295. 25) Velsor-Friedrich, B. (2001). Adolescent school health. Journal of Pediatric Nursing, 16; 194-196. 26) Walker SN, Sechrist KR, Pender NJ. (1987). The Health-Promoting Lifestyle Profile: development and psychometric characteristics. Nurs Res. 36(2):76-81. 63

EKLER Ebeveyn İzin Formu Sayın Veli, Çocuklara sağlıklı yaşam alışkanlıklarının kazandırılması önemli bir sağlık konusudur. Okulda yürütülecek girişimlerin, yetişkinlik döneminde de devam edecek sağlıklı beslenme, egzersiz ve hijyen alışkanlıklarını oluşturma ve kronik hastalık riskini azaltma potansiyeli vardır. Bu nedenle okul işbirliği ile okul çağı çocuklarında sağlıklı yaşam programının uygulanmasına ilişkin bir araştırma yürütülecektir. Yapılacak olan bu araştırma ile okul çağı çocuklarında sağlıklı yaşam için sağlıklı davranışlar geliştirmek hedeflenmektedir. Okulda toplam 4 eğitim etkinliğinden (her bir etkinlik 40 dakika) oluşan bir eğitim programı uygulanacaktır. Bu eğitim programında sağlıklı yaşam ilkeleri, sağlıklı ve dengeli beslenme, fiziksel aktivite, hijyen ve hedef belirleme konuları yer alacaktır. Bu verilecek eğitim, çocukların okul faaliyetlerinde herhangi bir aksamaya neden olmayacak şekilde okul yönetimi ile birlikte belirlenecek saatlerde yapılacaktır. Tamamen akademik amaçlı olan bu araştırma için herhangi bir ücret talep edilmeyecektir. Çocuğunuza uygulanacak bu eğitimin yanı sıra sizlere (anne, baba ya da bakımını üstlenen kişilere) ilişkin okulda katılabileceğiniz her biri 40 dakikalık olan toplam 2 eğitim etkinliği sunulacaktır. Size yönelik hazırlanan eğitim içeriğinde ise; çocuklarda dengeli beslenme, fiziksel aktivite, hijyen ve sağlıklı yaşam konuları ele alınacaktır. İlginizden dolayı teşekkür ederiz. Mutlu Çocuklar Derneği Araştırma Danışmanı Yrd. Doç. Dr. Ebru Kılıçarslan Törüner Gazi Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Hemşirelik Bölümü Yukarıda, araştırma ile ilgili metni okudum. Araştırmaya katılmama hakkı ya da araştırma başladıktan sonra devam etmeyi istememe hakkına sahip olduğumu biliyorum. Çocuğumun çalışmaya gönüllü olarak katılabileceğini kabul ediyorum. VELİ, VASİ YA DA VEKİL Adı-Soyadı : Tarih : İmza : 64 Sağlıklı Yaşam Projesi Sonuç Raporu

EK-I 1. Kademe İlköğretime Devam Eden Çocuklar İçin Sosyodemografik ve Sağlıklı Yaşam Veri Formu (Birinci Tarama İçin) Sevgili çocuklar, Sağlıklı yaşam alışkanlıkları sağlığın korunmasında ve geliştirilmesinde önemlidir. Bu nedenle, sağlıklı yaşam alışkanlıklarınızın incelenmesine ilişkin bir çalışma yürütülecektir. Aşağıdaki formda, size, ailenize ve sağlıklı yaşam alışkanlıklarınıza yönelik sorular yer almaktadır. Formda yer alan soruların bazıları 3 ay sonra size tekrar sorulacaktır. Soruların tekrar sizlere sorulma nedeni sağlıklı yaşam davranışlarınızda ve bilgi düzeylerinizde zaman içinde bir değişiklik olup olmadığını takip edebilmek içindir. Soruları eksiksiz bir şekilde doldurmanız bizi çok mutlu edecektir. Yazmış olduğunuz bilgiler çalışma içinde gizli tutulacaktır. Katılımınız için teşekkür ederiz. Mutlu Çocuklar Derneği 1) Adın, soyadın: 2) Cinsiyetin: Kız Erkek 3) Doğum Tarihin (ay/yıl): 4) Sınıfın: 5) Ailenizdeki çocuk sayısı (seninle birlikte): 6) Ailenin kaçıncı çocuğusun: 7) Annenin yaşı: 8) Babanın yaşı: 9) Babanın eğitim durumu: 10) Annenin eğitim durumu: Okur yazar ( )İlkokul ( ) Ortaokul ( ) Lise ( ) Yüksekokul ( ) Okur yazar ( ) İlkokul ( ) Ortaokul ( ) Lise ( ) Yüksekokul ( ) 11) Babanın mesleği: 12) Annenin mesleği: 13) Ailenizin ekonomik durumunu nasıl değerlendiriyorsun? (Aşağıdaki 0 dan 10 a kadar olan çizgi üzerinde sana en uygun yeri lütfen işaretle) 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Çok kötü Çok iyi 14) Sürekli izlem ve tedavi gerektiren bir hastalığın var mı? (Kalp, şeker v.b) Evet (Lütfen belirtir misin?.) Hayır 15) Sürekli kullandığın bir ilaç var mı? Evet (Lütfen belirtir misin?.) Hayır 16) Günde kaç saat televizyon ve bilgisayar karşısında zaman geçirirsin? Hiç Yaklaşık 1 saat 2 saatten fazla 1 saatten az 1-2 saat Diğer (Açıklar mısın?)... 17) Televizyon seyrederken bir şey yer misin? Evet Hayır (Lütfen 19. soruya geç) 18) Televizyon seyrederken neler yersin?... 19)Haftada toplam ne kadar süre spor aktivitesi yaparsın? Hiç yapmam 2 saat üstü 1 saatten az Diğer... 1-2 saat 65

20) Sabahları kahvaltı yapar mısın? Evet Hayır (Lütfen 22. soruya geç) 21) Evde kahvaltıda neler yiyorsun? Miktarlarıyla yazar mısın?... 22) Okulda ders aralarında neler yiyorsun?... 23) Günde kaç öğün yemek yiyorsun? 1-2 7 ve üstü 3-5 Diğer...(Açıklar mısın?) 6 24) Kendini kilolu buluyor musun? Evet Hayır 25) Şu andaki kilondan memnun musun? Evet Hayır 26) En çok sevdiğin yiyecekler nelerdir?... 27) Kendine ait bir diş fırçan var mı? Var Yok 28) Günde kaç kez dişlerini fırçalarsın? a) Hiç fırçalamam b) Günde 1 defa fırçalarım c) Günde 2-3 kez dişlerimi defa dişlerimi fırçalarım d) Günde 4 kez ve üstü dişerlimi fırçalarım e) Diğer (Lütfen belirtir misin?).. 29) Diş doktoruna rahatsızlık olmadan kontrol amaçlı gitme sıklığın nedir? a) Hiç gitmedim b) 2-3 yılda bir defa c) Yılda bir defa d) Her altı ayda bir veya daha sık e) Diğer (Lütfen belirtir misin?).. 30) Ellerini kirlendiğini hissettiğin anda/ sık sık yıkar mısın? Evet Hayır 31) Ellerini hangi durumlarda yıkıyorsun? (Birden fazla seçenek işaretleyebilirsin.) Yemeklerden önce Yemeklerden sonra Tuvaletten önce Tuvaletten sonra Diğer (Lütfen belirtir misin?). 32) Banyo yapma/ duş alma sıklığın nedir? a) 2 haftada 1 defa b) Haftada 1 defa c) Haftada 2-3 defa d) Hergün e) Diğer (Lütfen belirtir misin?). 66 Sağlıklı Yaşam Projesi Sonuç Raporu

1. Kademe İlköğretime Devam Eden Çocuklarda Sağlık Yaşama Yönelik Veri Formu (İkinci Tarama İçin) 1) Günde kaç saat televizyon ve bilgisayar karşısında zaman geçiriyorsun? Hiç Yaklaşık 1 saat 2 saatten fazla 1 saatten az 1-2 saat Diğer (Açıklar mısın?)... 2) Televizyon seyrederken bir şey yer misin? Evet 3) Televizyon seyrederken neler yersin?... Hayır (Lütfen 4. soruya geç) 4)Haftada toplam ne kadar süre spor aktivitesi yaparsın? Hiç yapmam 2 saat üstü 1 saatten az Diğer... 1-2 saat 5) Sabahları kahvaltı yapar mısın? Evet Hayır (Lütfen 7. soruya geç) 6) Evde kahvaltıda neler yiyorsun? Miktarlarıyla yazar mısın?... 7) Okulda ders aralarında neler yiyorsun?... 8) Günde kaç öğün yemek yiyorsun? 1-2 3-5 6 9) Kendini kilolu buluyor musun? Evet 10) Şu andaki kilondan memnun musun? Evet 7 ve üstü Diğer...(Açıklar mısın?) Hayır Hayır 11) En çok sevdiğin yiyecekler nelerdir?... 12) Kendine ait bir diş fırçan var mı? Var Yok 13) Günde kaç kez dişlerini fırçalarsın? a) Hiç fırçalamam b) Günde 1 defa fırçalarım c) Günde 2-3 kez dişlerimi defa dişlerimi fırçalarım d) Günde 4 kez ve üstü dişerlimi fırçalarım e) Diğer (Lütfen belirtir misin?).. 14) Diş doktoruna rahatsızlık olmadan kontrol amaçlı gitme sıklığın nedir? a) Hiç gitmedim b) 2-3 yılda bir defa c) Yılda bir defa 67

d) Her altı ayda bir veya daha sık e) Diğer (Lütfen belirtir misin?).. 15) Ellerini kirlendiğini hissettiğin anda/ sık sık yıkar mısın? Evet Hayır 16) Ellerini hangi durumlarda yıkıyorsun? (Birden fazla seçenek işaretleyebilirsin.) Yemeklerden önce Yemeklerden sonra Tuvaletten önce Tuvaletten sonra Diğer (Lütfen belirtir misin?). 17) Banyo yapma/ duş alma sıklığın nedir? a) 2 haftada 1 defa b) Haftada 1 defa c) Haftada 2-3 defa d) Hergün e) Diğer (Lütfen belirtir misin?). 68 Sağlıklı Yaşam Projesi Sonuç Raporu

2. Kademe İlköğretime Devam Eden Çocuklar İçin Sosyodemografik ve Sağlıklı Yaşam Veri Formu (Birinci Tarama İçin) Sevgili çocuklar, Sağlıklı yaşam alışkanlıkları sağlığın korunmasında ve geliştirilmesinde önemlidir. Bu nedenle, sağlıklı yaşam alışkanlıklarınızın incelenmesine ilişkin bir çalışma yürütülecektir. Aşağıdaki formda, size, ailenize ve sağlıklı yaşam alışkanlıklarınıza yönelik sorular yer almaktadır. Formda yer alan soruların bazıları 3 ay sonra size tekrar sorulacaktır. Soruların tekrar sizlere sorulma nedeni sağlıklı yaşam davranışlarınızda ve bilgi düzeylerinizde zaman içinde bir değişiklik olup olmadığını takip edebilmek içindir. Soruları eksiksiz bir şekilde doldurmanız bizi çok mutlu edecektir. Yazmış olduğunuz bilgiler çalışma içinde gizli tutulacaktır. Katılımınız için teşekkür ederiz. Mutlu Çocuklar Derneği 1) Adın, soyadın: 2) Cinsiyetin: Kız Erkek 3) Doğum Tarihin (ay/yıl): 4) Sınıfın: 5)Ailenizdeki çocuk sayısı (seninle birlikte): 6) Ailenin kaçıncı çocuğusun: 7) Annenin yaşı: 8) Babanın yaşı: 9) Babanın eğitim durumu: Okur yazar ( )İlkokul ( ) Ortaokul ( ) Lise ( ) Yüksekokul ( ) 10) Annenin eğitim durumu: Okur yazar ( ) İlkokul ( ) Ortaokul ( ) Lise ( ) Yüksekokul ( ) 11) Babanın mesleği: 12) Annenin mesleği: 13) Ailenizin ekonomik durumunu nasıl değerlendiriyorsun? (Aşağıdaki 0 dan 10 a kadar olan çizgi üzerinde sana en uygun yeri lütfen işaretle) 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Çok kötü Çok iyi 14) Sürekli izlem ve tedavi gerektiren bir hastalığın var mı? (Kalp, şeker v.b) Evet (Lütfen belirtir misin?.) Hayır 15) Sürekli kullandığın bir ilaç var mı? Evet (Lütfen belirtir misin?.) Hayır 16) Günde kaç saat televizyon ve bilgisayar karşısında zaman geçirirsin? Hiç Yaklaşık 1 saat 2 saatten fazla 1 saatten az 1-2 saat Diğer (Açıklar mısın?)... 17) Televizyon seyrederken bir şey yer misin? Evet Hayır (Lütfen 19. soruya geç) 18) Televizyon seyrederken neler yersin?... 19)Haftada toplam ne kadar süre spor aktivitesi yaparsın? Hiç yapmam 2 saat üstü 1 saatten az Diğer... 69

1-2 saat 20) Sabahları kahvaltı yapar mısın? Evet Hayır (Lütfen 22. soruya geç) 21) Evde kahvaltıda neler yiyorsun? Miktarlarıyla yazar mısın?... 22) Okulda ders aralarında neler yiyorsun?... 23) Günde kaç öğün yemek yiyorsun? 1-2 7 ve üstü 3-5 Diğer...(Açıklar mısın?) 6 24) Kendini kilolu buluyor musun? Evet Hayır 25) Şu andaki kilondan memnun musun? Evet Hayır 26) En çok sevdiğin yiyecekler nelerdir?... 27) Kendine ait bir diş fırçan var mı? Var Yok 28) Günde kaç kez dişlerini fırçalarsın? a) Hiç fırçalamam b) Günde 1 defa fırçalarım c) Günde 2-3 kez dişlerimi defa dişlerimi fırçalarım d) Günde 4 kez ve üstü dişerlimi fırçalarım e) Diğer (Lütfen belirtir misin?).. 29) Diş doktoruna rahatsızlık olmadan kontrol amaçlı gitme sıklığın nedir? a) Hiç gitmedim b) 2-3 yılda bir defa c) Yılda bir defa d) Her altı ayda bir veya daha sık e) Diğer (Lütfen belirtir misin?).. 30) Ellerini kirlendiğini hissettiğin anda/ sık sık yıkar mısın? Evet Hayır 31) Ellerini hangi durumlarda yıkıyorsun? (Birden fazla seçenek işaretleyebilirsin.) Yemeklerden önce Yemeklerden sonra Tuvaletten önce Tuvaletten sonra Diğer (Lütfen belirtir misin?). 32) Banyo yapma/ duş alma sıklığın nedir? a) 2 haftada 1 defa b) Haftada 1 defa c) Haftada 2-3 defa d) Hergün 70 Sağlıklı Yaşam Projesi Sonuç Raporu

e) Diğer (Lütfen belirtir misin?). 33) Sigara kullanıyor musun? Evet Hayır (Lütfen 37. soruya geç) 34) Sigara kullanmaya kaç yaşında başladın? (Lütfen belirtir misin?)... 35) Sigaraya başlama nedenin nedir? (Lütfen belirtir misin?)... 36) Sigarayı bırakmayı düşünüyor musun? Evet Hayır 37) Büyünce sigara kullanmayı/ sigaraya devam etmeyi düşünüyor musun? Evet Hayır 2. Kademe İlköğretime Devam Eden Çocuklarda Sağlık Yaşama Yönelik Veri Formu (İkinci Tarama İçin) 1) Günde kaç saat televizyon ve bilgisayar karşısında zaman geçirirsin? Hiç Yaklaşık 1 saat 2 saatten fazla 1 saatten az 1-2 saat Diğer (Açıklar mısın?)... 2) Televizyon seyrederken bir şey yer misin? Evet 3) Televizyon seyrederken neler yersin?... 4) Haftada toplam ne kadar süre spor aktivitesi yaparsın? Hiç yapmam Hayır (Lütfen 4. soruya geç) 2 saat üstü 1 saatten az Diğer... 1-2 saat 5) Sabahları kahvaltı yapar mısın? Evet Hayır (Lütfen 7. soruya geç) 6) Evde kahvaltıda neler yiyorsun? Miktarlarıyla yazar mısın?... 7) Okulda ders aralarında neler yiyorsun?... 8) Günde kaç öğün yemek yiyorsun? 1-2 3-5 6 9) Kendini kilolu buluyor musun? Evet 10) Şu andaki kilondan memnun musun? Evet 7 ve üstü Diğer...(Açıklar mısın?) Hayır Hayır 11) En çok sevdiğin yiyecekler nelerdir?... 12) Kendine ait bir diş fırçan var mı? Var 13) Günde kaç kez dişlerini fırçalarsın? a) Hiç fırçalamam b) Günde 1 defa fırçalarım Yok c) Günde 2-3 kez dişlerimi defa dişlerimi fırçalarım d) Günde 4 kez ve üstü dişerlimi fırçalarım 71

e) Diğer (Lütfen belirtir misin?).. 14) Diş doktoruna rahatsızlık olmadan kontrol amaçlı gitme sıklığın nedir? a) Hiç gitmedim b) 2-3 yılda bir defa c) Yılda bir defa d) Her altı ayda bir veya daha sık e) Diğer (Lütfen belirtir misin?).. 15) Ellerini kirlendiğini hissettiğin anda/ sık sık yıkar mısın? Evet Hayır 16) Ellerini hangi durumlarda yıkıyorsun? (Birden fazla seçenek işaretleyebilirsin.) Yemeklerden önce Yemeklerden sonra Tuvaletten önce Tuvaletten sonra Diğer (Lütfen belirtir misin?). 17) Banyo yapma/ duş alma sıklığın nedir? a) 2 haftada 1 defa b) Haftada 1 defa c) Haftada 2-3 defa d) Hergün e) Diğer (Lütfen belirtir misin?). 18) Sigara kullanıyor musun? Evet Hayır (Lütfen 22. soruya geç) 19) Sigara kullanmaya kaç yaşında başladın? (Lütfen belirtir misin?)... 20) Sigaraya başlama nedenin nedir? (Lütfen belirtir misin?)... 21) Sigarayı bırakmayı düşünüyor musun? Evet Hayır 22) Büyünce sigara kullanmayı/ sigaraya devam etmeyi düşünüyor musun? Evet Hayır 72 Sağlıklı Yaşam Projesi Sonuç Raporu

EK II 1. Kademe İlköğretime Devam Eden Çocuklar İçin Sağlıklı Yaşam, Beslenme ve Fiziksel Aktiviteye İlişkin Öntest ve Sontest 1) Sağlıklı yaşamak ne demektir? Tarif eder misiniz?... 2) Beslenme nedir? Tarif eder misiniz?... 3) Aşağıdaki besin gruplarını verilen örneklerle eşleştiriniz. Besin Grubu Besin Gruplarına Örnekler a) Süt grubu 1. Domates, portakal b) Et-yumurta-kurubaklagil grubu 2. Bisküvi, kola c) Sebze- meyve grubu 3. Yoğurt, peynir d) Ekmek ve tahıl grubu 4. Buğday, mısır e) Abur cuburlar 5. Balık, mercimek 4) Günde kaç ana öğün ve ara öğün olacak şekilde beslenilmelidir? a) 2 ana öğün, 1 ara öğün b) 3 ana öğün, 2 ara öğün c) 4-5 ana öğün, 4-5 ara öğün d) 6 ve üzeri ana ve ara öğün 5) Her gün kahvaltı yapmak doğru bir sağlık alışkanlığı mıdır? a) Evet b) Hayır 6) Aşağıdaki besinlerden hangisi yenildiğinde diğerlerine göre en fazla enerji verir? a) Balık b) Portakal c) Pamuk şekeri d) 1 dilim ekmek 7) Aşağıdakilerden hangisinin yağ içeriği en azdır? a) Mayonez b) Kremalı yiyecekler c) Sosis d) Yoğurt 8) Televizyon ve bilgisayar karşısında yemek yemek doğru bir davranış mıdır? a) Evet b) Hayır 9) Günde en fazla kaç saat televizyon ve bilgisayar karşısında zaman geçirilebilir? a) 0-2 saat b) 3-4 saat c) 5 saat ve üstü 10) Devamlı bilgisayar karşısında oturmak, oyun oynamak sağlığı etkiler mi? 73

a) Evet b) Hayır 11) Haftada toplam en az ne kadar süre fiziksel aktivite (egzersiz) yapılmalıdır? a) 30 dakikadan az b) 31-60 dakika c) 1 2 saat d) 3-4 saat e) 4 saat üstü 12) Dengeli beslenmeyen ve fiziksel aktivite yapmayan bir bireyde aşağıdaki sağlık sorunlardan hangileri görülebilir? (Görülebilecek sağlık sorunlarının kutucuklarına çarpı işareti koyunuz, birden fazla işaretleyebilirsiniz) Kalp hastalıkları Damar hastalıkları Sindirim sorunları Şişmanlık Büyüme gelişme geriliği Diğerleri: 13) Hangi yiyeceklerin fazla tüketimi şişmanlığa yol açar? (Şişmanlığa yol açabilecek yiyeceklerin kutucuklarına çarpı işareti koyunuz, birden fazla işaretleyebilirsiniz) Unlu (hamur işi) yiyecekler Şekerli yiyecekler Yağlı yiyecekler Diğer..(belirtiniz) 14) Dişler günde en az kaç kere fırçalanmalıdır? a) Günde 1 kere b) Günde 2 kere c) İki üç günde bir d) Haftada bir 15) Vücudumuzda tuvaletimizi yaptığımız bölgenin temizliği nasıl olmalıdır? a) Önden başlayarak arkaya doğru temizlenmelidir b) Arkadan başlayarak öne doğru temizlenmelidir c) Bazen önden bazen arkadan başlayarak temizlenebilir Aşağıdaki ifadeleri doğru ya da yanlış olarak işaretleyiniz. İfadeler Doğru Yanlış 16) Elleri sabunla yıkamak hastalıkların görülmesini etkilemez. 17) Eller yemekten önce ve sonra yıkanmalıdır. 18)Ellerin tuvaletten önce yıkanmasına gerek yoktur. 19)Eller tuvaletten sonra yıkanmalıdır. 20) Haftada en az 2 kere banyo yapılmalıdır. 74 Sağlıklı Yaşam Projesi Sonuç Raporu

2. Kademe İlköğretime Devam Eden Çocuklar İçin Sağlıklı Yaşam, Beslenme ve Fiziksel Aktiviteye İlişkin Öntest ve Sontest 1) Sağlıklı yaşamak ne demektir? Tarif eder misiniz?... 2) Beslenme nedir? Tarif eder misiniz?... 3) Aşağıdaki besin gruplarını verilen örneklerle eşleştiriniz. Besin Grubu Besin Gruplarına Örnekler a) Süt grubu 1. Domates, portakal b) Et-yumurta-kurubaklagil grubu 2. Bisküvi, kola c) Sebze- meyve grubu 3. Yoğurt, peynir d) Ekmek ve tahıl grubu 4. Buğday, mısır e) Abur cuburlar 5. Balık, mercimek 4) Günde kaç ana öğün ve ara öğün olacak şekilde beslenilmelidir? a) 2 ana öğün, 1 ara öğün b) 3 ana öğün, 2 ara öğün c)4-5 ana öğün, 4-5 ara öğün d) 6 ve üzeri ana ve ara öğün 5) Her gün kahvaltı yapmak doğru bir sağlık alışkanlığı mıdır? a) Evet b) Hayır 6) Aşağıdaki besinlerden hangisi yenildiğinde diğerlerine göre en fazla enerji verir? a) Balık b) Portakal c) Pamuk şekeri d) 1 dilim ekmek 7) Aşağıdakilerden hangisinin yağ içeriği en azdır? a) Mayonez b) Kremalı yiyecekler c) Sosis d) Yoğurt 8) Televizyon ve bilgisayar karşısında yemek yemek doğru bir davranış mıdır? a) Evet b) Hayır 9) Günde en fazla kaç saat televizyon ve bilgisayar karşısında zaman geçirilebilir? a) 0-2 saat b) 3-4 saat c) 5 saat ve üstü 10) Devamlı bilgisayar karşısında oturmak, oyun oynamak sağlığı etkiler mi? a) Evet b) Hayır 11) Haftada toplam en az ne kadar süre fiziksel aktivite (egzersiz) yapılmalıdır? a) 30 dakikadan az b) 31-60 dakika 75

c) 1 2 saat d) 3-4 saat e) 4 saat üstü 12) Dengeli beslenmeyen ve fiziksel aktivite yapmayan bir bireyde aşağıdaki sağlık sorunlardan hangileri görülebilir? (Görülebilecek sağlık sorunlarının kutucuklarına çarpı işareti koyunuz, birden fazla işaretleyebilirsiniz) Kalp hastalıkları Damar hastalıkları Sindirim sorunları Şişmanlık Büyüme gelişme geriliği Diğerleri: 13) Hangi yiyeceklerin fazla tüketimi şişmanlığa yol açar? (Şişmanlığa yol açabilecek yiyeceklerin kutucuklarına çarpı işareti koyunuz, birden fazla işaretleyebilirsiniz) Unlu (hamur işi) yiyecekler Şekerli yiyecekler Yağlı yiyecekler Diğer..(belirtiniz) 14) Dişler günde en az kaç kere fırçalanmalıdır? a. Günde 1 kere b. Günde 2 kere c. İki üç günde bir d. Haftada bir 15) Vücudumuzda tuvaletimizi yaptığımız bölgenin temizliği nasıl olmalıdır? a) Önden başlayarak arkaya doğru temizlenmelidir b) Arkadan başlayarak öne doğru temizlenmelidir c) Bazen önden bazen arkadan başlayarak temizlenebilir Aşağıdaki ifadeleri doğru ya da yanlış olarak işaretleyiniz. İfadeler Doğru Yanlış 16) Elleri sabunla yıkamak hastalıkların görülmesini etkilemez. 17) Eller yemekten önce ve sonra yıkanmalıdır. 18)Ellerin tuvaletten önce yıkanmasına gerek yoktur. 19)Eller tuvaletten sonra yıkanmalıdır. 20) Haftada en az 2 kere banyo yapılmalıdır. 21) Sigara sağlığa zararlıdır. 22) Sigara bağımlılık yapabilir. 23) Sigara ve sigara dumanında pek çok zararlı madde bulunur. 24) Pasif içiciliğin sağlığa zararı yoktur. 25) Sigara içmek kalpte damar tıkanıklığına neden olabilir. 76 Sağlıklı Yaşam Projesi Sonuç Raporu

EK III Ebeveynlere Yönelik Öntest ve Sontest 1) Sağlıklı yaşam ne demektir? Tarif eder misiniz?... 2) Dengesiz beslenme ne demektir? Tarif eder misiniz?... 3) Aşırı beslenme ne gibi sağlık sorunlarına yol açabilir? - Şişmanlık Evet Hayır - Şeker Hastalığı Evet Hayır - Hipertansiyon Evet Hayır - Kalp Hastalıkları Evet Hayır - Ortopedik Sorunlar Evet Hayır - Psikolojik Sorunlar Evet Hayır - Diğer..(Lütfen belirtiniz) 4) Sağlıklı beslenme için önerilen 4 ana besin grubundan 2 si verilmiştir. Diğerleri nelerdir? a) Et-yumurta-kurubaklagil grubu b) Ekmek ve tahıl grubu c) d) 5) Okul çağındaki bir çocuğun kaç ana öğün ve kaç ara öğün olacak şekilde beslenmesi uygun olur? a) 2 ana öğün, 1 ara öğün b) 3 ana öğün, 2 ara öğün c) 4-5 ana öğün, 4-5 ara öğün d) 6 ana öğün ve üzeri ve 6 ara öğün 6) Hangi yiyeceklerin fazla tüketimi şişmanlığa yol açar? - Unlu (hamur işi) yiyecekler Evet Hayır - Şekerli yiyecekler Evet Hayır - Yağlı yiyecekler Evet Hayır 7) Bir çocuğun yeme alışkanlıklarını olumlu yönde etkileyen faktörleri işaretleyiniz. - Yemeklerin ailece bir arada yenmesi Evet Hayır - Çocuğun her sabah kahvaltı yapması Evet Hayır - Çocuğun iştahına saygı gösterilmesi Evet Hayır - Çocuğun yemek planına katılmasının sağlanması Evet Hayır - Çocuğun yemekle ödüllendirilmesi ya da cezalandırılması Evet Hayır - Çocuğa yemek seçme özgürlüğü tanınması Evet Hayır - Televizyon ya da bilgisayar karşısında yemek yemesi Evet Hayır 8) Okul çağı çocuklarının günde en fazla kaç saat televizyon seyretmesi uygundur? a) 0-2 saat b) 3-4 saat c) 5 saat ve üstü d) Diğer..(Lütfen belirtiniz) 9) Okul çağı çocuğu haftada 3-4 kez olacak şekilde her seferinde en az ne kadar süre fiziksel aktivite yapmalıdır? a) 1-14 dakika b) 20-25 dakika c) 1 2 saat d) 3-4 saat e) 4 saat üstü 77

10) Okul çağındaki çocuklar dişlerini günde en az kaç kere fırçalamalıdır? a) Günde 1 kere b) Günde 2 kere c) İki üç günde bir d) Haftada bir 11) Çocukların perine bölgelerinin (tuvaletlerini yaptıkları bölge) temizliği nasıl olmalıdır? a) Önden başlayarak arkaya doğru temizlenmelidir b) Arkadan başlayarak öne doğru temizlenmelidir c) Bazen önden bazen arkadan başlayarak temizlenebilir 78 Sağlıklı Yaşam Projesi Sonuç Raporu

EK IV SAĞLIKLI YAŞAM BİÇİMİ DAVRANIŞLARI ÖLÇEĞİ Aşağıda şimdiki yaşam tarzınız veya kişisel alışkanlıklarınız hakkında cümleler yer almaktadır. Lütfen her seçeneğe en doğru cevabı vermeye ve atlamamaya özen gösteriniz. Her bir seçeneğin karşısındaki cevaplardan size uygun olanı parantez içine (X) koyarak işaretleyiniz. Hiçbir zaman Bazen Sık sık Düzenli olarak 1. Sabahları kahvaltı ederim ( ) ( ) ( ) ( ) 2. Sağlığımla ilgili değişikleri fark eder, doktora giderim ( ) ( ) ( ) ( ) 3. Kendimi beğenirim ( ) ( ) ( ) ( ) 4. Haftada en az üç kez basit beden hareketleri yaparım ( ) ( ) ( ) ( ) 5. Yiyecek maddeleri alırken içinde koruyucu ya da katkı maddesi ( ) ( ) ( ) ( ) bulunmayanları seçerim 6. Her gün kendime rahatlamak için zaman ayırırım ( ) ( ) ( ) ( ) 7. Kan kolesterol düzeyimi ölçtürürüm, sonucun ne anlama geldiğini ( ) ( ) ( ) ( ) bilirim 8. Hayata hevesle ve iyimserlikle bakarım ( ) ( ) ( ) ( ) 9. Olgunlaştığımı ve kişiliğimin iyi yönde değiştiğini fark ederim ( ) ( ) ( ) ( ) 10. Kişisel sorunlarımı ve endişelerimi bana yakın kişilerle tartışırım ( ) ( ) ( ) ( ) 11. Hayatımdaki sorun ve problemlerin sebeplerini bilirim ( ) ( ) ( ) ( ) 12. Kendimi mutlu ve memnun hissederim ( ) ( ) ( ) ( ) 13. Haftada en az 3 kez 20 dk. Yoğun egzersiz yaparım ( ) ( ) ( ) ( ) 14. Her gün düzenli olarak üç öğün yemek yerim ( ) ( ) ( ) ( ) 15. Sağlıkla ilgili konularda kitap, dergi okurum ( ) ( ) ( ) ( ) 16. Güçlü ve zayıf yönlerimi tanırım ( ) ( ) ( ) ( ) 17. Geleceğe yönelik uzun süreli hedeflerimi gerçekleştirmek için ( ) ( ) ( ) ( ) çalışırım 18. Başarılı insanları kolaylıkla takdir ederim ( ) ( ) ( ) ( ) 19. Ambalajlı yiyeceklerin özelliklerini tanımak için üzerindeki etiketi ( ) ( ) ( ) ( ) okurum 20. Doktorun önerileri ile aynı fikirde olmadığım zaman soru sorarım ( ) ( ) ( ) ( ) veya başka bir doktorun görüşünü alırım 21. Geleceğe ümitle bakarım ( ) ( ) ( ) ( ) 22. Uzman kişilerce yönetilen sportif faaliyetlere katılırım ( ) ( ) ( ) ( ) 23. Hayatımda benim için neyin önemli olduğunu bilirim ( ) ( ) ( ) ( ) 24. Yakın bulduğum insanlara dokunmaktan ve bana ( ) ( ) ( ) ( ) dokunmalarından hoşlanırım 79

25. İnsanlarla iyi ilişkiler kurar ve sürdürürüm ( ) ( ) ( ) ( ) 26. Çiğ sebze meyve, baklagil gibi posalı ve lifli maddeler içeren ( ) ( ) ( ) ( ) yiyecekler yerim 27. Her gün rahatlamak ve gevşemek için 15-20 dk. Zaman ayırırım ( ) ( ) ( ) ( ) 28. Sağlığımla ilgili endişelerimi uzman kişilerle tartışırım ( ) ( ) ( ) ( ) 29. Kendi başarılarımla övünürüm ( ) ( ) ( ) ( ) 30. Egzersiz yaparken nabzımı kontrol ederim ( ) ( ) ( ) ( ) 31. Yakın arkadaşlarımla birlikte zaman geçiririm ( ) ( ) ( ) ( ) 32. Tansiyonumu ölçtürürüm ve sonucun ne anlama geldiğini bilirim ( ) ( ) ( ) ( ) 33. Yaşadığım çevreyi iyileştirmek konusunda eğitici programlara ( ) ( ) ( ) ( ) katılırım 34. Her günü ilginç ve mücadeleye değer bulurum ( ) ( ) ( ) ( ) 35. Her gün 4 besin grubu (protein, karbonhidrat, yağ, vitamin) içeren ( ) ( ) ( ) ( ) öğünler planlarım 36. Uyumadan önce bilinçli olarak kaslarımı kasıp gevşetirim ( ) ( ) ( ) ( ) 37. Yaşadığım çevreyi hoş ve tatmin edici bulurum ( ) ( ) ( ) ( ) 38. Dinlenmek için yürüme, yüzme, futbol, bisiklete binme gibi fiziksel ( ) ( ) ( ) ( ) faaliyetlerle meşgul olurum 39. Başkalarına kolaylıkla ilgi, sevgi ve yakınlık gösteririm ( ) ( ) ( ) ( ) 40. Yatarken mutlu, hoş düşünceler yoğunlaşırım ( ) ( ) ( ) ( ) 41. Duygularımı ifade ederken yapıcı yollar bulurum ( ) ( ) ( ) ( ) 42. Kendime nasıl iyi bakacağım konusunda sağlık görevlilerinden ( ) ( ) ( ) ( ) bilgi alırım 43. Vücudumu en az ayda bir kez fiziksel değişiklikler ve hastalık ( ) ( ) ( ) ( ) belirtileri yönünden gözlerim 44. Amaçladığım hedeflere gerçekçi olarak yaklaşırım ( ) ( ) ( ) ( ) 45. Stresimi kontrol altına almak için belirli yöntemler kullanırım ( ) ( ) ( ) ( ) 46. Sağlığımı ilgilendiren konularda yapılan eğitici toplantılara ( ) ( ) ( ) ( ) katılırım 47. Sevdiğim insanlara dokunmayı ve bana dokunmalarını ( ) ( ) ( ) ( ) önemserim 48. Hayatımın bir amacı olduğuna inanırım ( ) ( ) ( ) ( ) 80 Sağlıklı Yaşam Projesi Sonuç Raporu

EK V ÇOCUKLAR İÇİN SAĞLIK TARAMASI SONUÇ KAYIT FORMU Tarih: Ad Soyad: Tarama: Boy:.cm Kilo: kg BKİ:.. Görme Keskinliği: Sağ göz.. Sol göz. İki göz. Görme ile ilgili yakınmalar var mı? 1. Ağrı 2. Sulanma 3. Işığa duyarlılık 4. Konjuktivit 5. Seyirme 6. Diğer.. Şaşılık var mı?... Pitozis var mı? Sağ göz.. Sol göz. İşitme: Sağ Kulak; 1. Sayı ( ) 2. Sayı ( ) 3. Sayı ( ) 4. Sayı ( ) (Fısıltı testi) Sol Kulak; 1. Sayı ( ) 2. Sayı ( ) 3. Sayı ( ) 4. Sayı ( ) Skolyoz: Eğrilik gözlendi ( ) Eğrilik gözlenmedi ( ) Diş Sayısı:.. Ağız Hijyeni:. Çürük Diş Sayısı:.. Dolgulu Diş Sayısı:. Çekilmiş Kalıcı Diş Sayısı:.. Kan Basıncı:..mmHg 81

AİLE İLE BİRLİKTE AKTİVİTE PLAN TAKVİMİ PAZARTESİ SALI ÇARŞAMBA PERŞEMBE CUMA C.TESİ PAZAR 1. HAFTA 2. HAFTA 3. HAFTA 4. HAFTA 82 Sağlıklı Yaşam Projesi Sonuç Raporu

BESİN SEÇİMİ RENK REHBERİ v BESİNLERİMİZİ VE YEDİKLERİMİZİ TANIYALIM v AD SOYAD:.. 1. GÜN. ÖĞÜNLER TRAFİK LAMBASI KAHVALTI O O O O O O O O O O Ekmek ve Tahıl Grubu ÖĞLE Y. O O O O O O O O O O Bulgur Yulaf AKŞAM Y. O O O O O O O O O O 2. GÜN. KAHVALTI AKŞAM Y. O O O O O O O O O O O O O O O O O O O O ÖĞLE Y. O O O O O O O O O O Ekmek Pirinç Arpa 3. GÜN. Sebze ve Meyve Grubu KAHVALTI O O O O O O O O O O Marul Portakal ÖĞLE Y. AKŞAM Y. O O O O O O O O O O O O O O O O O O O O 4. GÜN. Havuç Karnabahar Elma KAHVALTI O O O O O O O O O O Süt ve Yoğurt Grubu ÖĞLE Y. O O O O O O O O O O Süt Ayran AKŞAM Y. O O O O O O O O O O 5. GÜN. Peynir Yoğurt Kefir KAHVALTI ÖĞLE Y. O O O O O O O O O O O O O O O O O O O O AKŞAM Y. O O O O O O O O O O Et -Yumurta-Kurubaklagil Grubu Balık Mercimek 6. GÜN. KAHVALTI ÖĞLE Y. O O O O O O O O O O O O O O O O O O O O AKŞAM Y. O O O O O O O O O O Et Yumurta Tavuk Yağ ve Şeker 7. GÜN. Şeker Cola KAHVALTI O O O O O O O O O O ÖĞLE Y. O O O O O O O O O O Çikolata Yağ Cips AKŞAM Y. O O O O O O O O O O 83

SAĞLIKLI YAŞAM PROJESİ EĞİTİMDEN FOTOĞRAFLAR 84 Sağlıklı Yaşam Projesi Sonuç Raporu

85

86 Sağlıklı Yaşam Projesi Sonuç Raporu

SAĞLIKLI YAŞAM PROJESİ SAĞLIK TARAMASINDAN FOTOĞRAFLAR 87

88 Sağlıklı Yaşam Projesi Sonuç Raporu