T.C. T.C. MALÝYE BAKANLIÐI YILLIK EKONOMÝK RAPOR 2006
T.C. MALİYE BAKANLIĞI YILLIK EKONOMİK RAPOR 2006
Yıllık Ekonomik Rapor, Maliye Bakanlığı Strateji Geliştirme Başkanlığı internet sitesinde (http://www.sgb.gov.tr) yer almaktadır.
İÇİNDEKİLER I- 2007 YILI GENEL EKONOMİK HEDEFLERİ...1 II. MİLLİ GELİR...5 A. GAYRİ SAFİ MİLLİ HASILA...7 B. GAYRİ SAFİ YURTİÇİ HASILA...12 C. KİŞİ BAŞINA GAYRİ SAFİ MİLLİ HASILA...18 D. SEKTÖREL GELİŞMELER...19 1) Tarım...19 2) Sanayi...21 i. İmalat Sanayi...24 ii. Madencilik...28 3) Enerji...29 4) Hizmetler...31 i) İnşaat...32 III. İŞGÜCÜ VE İSTİHDAM...35 A. KÜRESELLEŞME VE DÜNYADA İŞSİZLİK...37 B. GELİŞMİŞ ÜLKELER VE AB'DE İŞSİZLİK...38 C. YURT İÇİ İSTİHDAM...39 D. TÜRKİYE İŞ KURUMU ÇALIŞMALARI...43 E. İŞSİZLİK SİGORTASI...44 IV. KAMU MALİYESİ...47 A. GENEL DURUM...49 B. BÜTÇE GİDERLERİ...52 C. BÜTÇE GELİRLERİ...55 D. ÖZELLEŞTİRME GELİRLERİ...58 E. VERGİ YÜKÜ VE VERGİ ESNEKLİĞİ...60 1) Vergi Yükü...60 2) Vergi Esnekliği...62
V. DEVLET BORÇLARI...65 A. GENEL DURUM...67 B. MERKEZİ YÖNETİM BORÇ STOKU...69 1) İç Borç Stoku...70 2) İç Borç Stokunun Yapısı...71 3) İç Borç Servisi...73 C. DIŞ BORÇ GELİŞMELERİ...74 1) Dış Borç Yapısı...74 2) Dış Borçların Dağılımı...75 3) Dış Borç Servisi...76 4) Proje Finansmanı...77 VI. PARA, BANKA VE MALİ PİYASALAR...79 A. GENEL DURUM...81 B. PARA POLİTİKASI...84 1) Merkez Bankası Analitik Bilançosu...84 2) Para Arzları...86 3) Açık Piyasa İşlemleri (APİ)...88 4) Bankalararası Para Piyasası (INTERBANK)...89 5) Döviz ve Efektif Piyasası...90 C. BANKACILIK SEKTÖRÜ...92 1) Sektörün Genel Görünümü...92 2) Bankacılık Sektörü Bilanço Büyüklükleri...96 3) Katılım Bankaları...99 D. MENKUL KIYMET STOKLARI...100 E. İSTANBUL MENKUL KIYMETLER BORSASI (İMKB)...101 F. ALTIN PİYASASI...103 VII. FİYATLAR...105 A. GENEL GÖRÜNÜM...107 B. TÜKETİCİ FİYATLARINDAKİ GELİŞMELER...110 C. ÜRETİCİ FİYATLARINDAKİ GELİŞMELER...120 1) Tarım Fiyatları...122 2) İmalat Sanayi Fiyatları...124
3) Madencilik ve Taş Ocakçılığı Fiyatları...126 4) Elektrik, Gaz ve Su Fiyatları...128 VIII. ÖDEMELER DENGESİ... 131 A. DIŞ TİCARET...133 1) İhracat...133 2) İthalat...135 3) Dış Ticaret Dengesi...138 4) Dış Ticaret Hacmi...139 5) İhracatın İthalatı Karşılama Oranı...139 6) Ülkeler İtibariyle Dış Ticaret...140 i. Ülkelere Göre İhracat...140 ii. Ülkelere Göre İthalat...141 B. ÖDEMELER DENGESİ...143 1. Cari İşlemler Hesabı...143 2. Sermaye ve Finans Hesabı...145 IX. DÜNYA EKONOMİSİ...151 A. GENEL GÖRÜNÜM...153 B. GELİŞMİŞ EKONOMİLER...156 1) ABD...157 2) Euro Bölgesi...159 3) İngiltere...162 4) Japonya...166 C. YÜKSELEN PİYASALAR VE GELİŞMEKTE OLAN ÜLKELER...167 1) Yükselen Asya Ülkeleri...168 2) Latin Amerika...169 3) Orta ve Doğu Avrupa...170 4) Bağımsız Devletler Topluluğu...172 5) Afrika...172 6) Orta Doğu... 173 D. DÜNYA TİCARETİ...173 1) Gelişmiş Ekonomiler...175 2) Yükselen Piyasalar ve Gelişmekte Olan Ülkeler...177
E. EMTİA FİYATLARI...178 1) Petrol Fiyatları...178 2) Petrol Dışı Emtia Fiyatları...178 F. CARİ İŞLEMLER DENGESİ...179 G. ÖZEL SERMAYE HAREKETLERİ...181 H. YÜKSELEN PİYASALAR VE GELİŞMEKTE OLAN ÜLKELERDE DIŞ BORÇLAR...184 X. AVRUPA BİRLİĞİ NE AİT GELİŞMELER...187 A. GENEL...189 B. 2006 YILI AB BÜTÇESİ VE 2007 2013 MALİ PERSPEKTİFİ NE İLİŞKİN GELİŞMELER...192 C. TÜRKİYE-AVRUPA BİRLİĞİ İLİŞKİLERİ...192 D. TÜRKİYE-AB MALİ İŞBİRLİĞİ...195 E. KATILIM ÖNCESİ MALİ İZLEME PROSEDÜRÜ...196 TEMEL EKONOMİK GÖSTERGELER...197
SUNUŞ Bu rapor, Türkiye ve dünya ekonomisi hakkında bilgi vermek amacıyla, 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanununun 18 inci maddesi gereğince 2007 Yılı Merkezi Yönetim Bütçe Kanunu Tasarısı ekinde sunulmuştur.
BAŞLICA EKONOMİK GÖSTERGELER 2002 2003 2004 2005 Yılsonu Ger.Tah. Nüfus (Milyon Kişi, Yıl ortası tahmini) 69,3 70,2 71,2 72,1 73,0 73,9 GSMH (Cari Fiyatlarla, Milyon YTL) 275.032 356.681 428.932 486.401 240.158 561.988 631.393 GSMH (Milyar Dolar) 180,9 239,2 299,5 360,9 172,1 389,7 410,0 Büyüme Hızı (Yüzde) 7,9 5,9 9,9 7,6 7,5 6,0 5,0 -Tarım 6,9-2,5 2,0 5,6 1,3 0,5 2,5 -Sanayi 9,4 7,8 9,4 6,5 7,7 6,5 5,2 -Hizmetler 7,5 6,7 10,2 8,2 7,2 6,8 5,4 Kişi Başına GSMH (Dolar) 2.598,1 3.383,2 4.172,0 5.008,0 5.341,0 5.550,0 Bütçe Gelirleri (Milyon YTL) * 70.487 92.618 110.721 152.712 128.039 172.202 188.159 Vergi Gelirleri 56.156 79.255 90.077 119.619 102.006 137.644 157.973 Vergi Hariç Gelirler 14.331 13.363 20.644 33.093 26.033 34.558 30.186 Bütçe Giderleri (Milyon YTL) 110.577 132.822 141.021 159.165 129.423 175.248 204.902 I. Personel ve Sos. Güv. Primleri 21.490 28.238 32.972 37.367 31.760 42.690 53.772 II. Mal ve Hizmet Alımları 9.940 11.053 12.684 15.214 11.119 18.273 15.584 III. Faiz Giderleri 51.725 58.524 56.488 45.680 37.627 46.260 52.946 IV. Cari Transferler 17.918 25.001 27.683 45.617 37.802 50.831 60.863 V. Sermaye Giderleri 7.201 7.464 8.050 10.267 6.042 10.800 12.080 VI. Sermaye Transferleri 93 101 437 1.182 2.017 2.564 3.647 VII. Borç Verme 1.672 2.167 2.669 3.838 3.055 3.830 3.695 VIII. Yedek Ödenekler 539 273 37 0 0 0 2.317 Bütçe Dengesi (Milyon YTL) -40.090-40.204-30.300-6.453-1.384-3.046-16.743 Faiz Hariç Denge (Milyon YTL) 11.635 18.320 26.188 39.227 36.243 43.214 36.203 Bütçe Dengesi/GSMH (Yüzde) -14,6-11,3-7,1-1,3-0,3-0,5-2,7 Faiz Hariç Denge/GSMH (Yüzde) 4,2 5,1 6,1 8,1 6,7 7,7 5,7 Kamu Kesimi Borçlanma Gereği (Milyon YTL) -35.008,0-33.355,0-20.103,0-4.230,0 Kamu Kesimi Borçlanma Gereği/GSMH (Yüzde) -12,7-9,4-4,7-0,9 Dış Borç Stoku (Milyar Dolar) 130,1 144,9 162,2 171,1 193,6 Haz İç Borç Stoku (Milyar YTL.) 149,9 194,4 224,5 244,8 251,9 Ağ Emisyon (Milyon YTL) 7.635,6 10.675,5 13.465,2 19.612,0 22.865,8 Rezerv Para (Milyon YTL) 10.668,3 15.010,4 20.327,9 32.696,4 33.809,8 Para Arzı ( M1) (Milyon YTL) 15.827,6 23.014,3 28.793,4 42.118,8 44.281,4 Para Arzı (M2) (Milyon YTL) 61.879,8 82.713,0 108.539,2 153.453,1 174.826,7 Para Arzı (M2Y) (Milyon YTL) 133.664,5 151.001,0 184.403,6 229.536,4 265.939,7 TEFE (ÜFE) Değişim Yüzdesi (Yıllık ortalama) 50,1 25,6 11,1 5,9 7,06 TEFE (ÜFE) Değişim Yüzdesi (Yıl sonu) 30,8 13,9 13,8 2,7 11,19 TÜFE Değişim Yüzdesi (Yıllık ortalama) 45,0 25,3 10,6 8,2 9,05 TÜFE Değişim Yüzdesi (Yıl sonu) 29,7 18,4 9,3 7,7 10,55 9,8 4,0 İhracat (Milyar Dolar) 36,1 47,3 63,2 73,5 53,3 83,5 95,0 İthalat (Milyar Dolar) 51,6 69,3 97,5 116,8 88,9 135,5 149,7 İhracat / İthalat (Yüzde) 69,9 68,1 64,8 62,9 60,0 61,6 63,5 Dış Ticaret Dengesi (Milyar Dolar) -15,5-22,1-34,4-43,3-35,6-52,0-54,7 Cari İşlemler Dengesi (Milyar Dolar) -1,5-8,0-15,6-23,2-22,4-30,7-30,4 TCMB Döviz Rezervler (Milyar Dolar) 26,8 33,6 36,0 50,5 58,5 Ortalama Dolar Kuru 1,5058 1,4931 1,4223 1,3408 1,4721 Dönem Sonu Dolar Kuru 1,6345 1,3958 1,3421 1,3430 1,4919 (*) Bütçe Gelirleri red ve iadeler hariç net rakamlardır. 2002-2004 yılları Konsolide Bütçe, 2005-2007 yılları Merkezi Yönetim Bütçe verilerini içermektedir. 2006 Gerçekleşme Ocak-Haziran Ocak-Ağustos Ocak-Eylül Ağustos Ocak-Eylül Eylül 2007 Program
2006I 2007 Yýlý Genel Ekonomik Hedefleri
2007 Yılı Genel Ekonomik Hedefleri M LL GEL R VE BÜYÜME HIZLARI Gayri Safi Milli Has la Büyüme H zlar (Yüzde) ( Milyon YTL ) ( 1998 Fiyatlar yla ) Cari 1998 Fiyatlarla Fiyatlar yla GSMH GSY H Tar m Sanayi Hizmetler 2002 275.032 52.188 7,9 7,9 6,9 9,4 7,5 2003 356.681 55.251 5,9 5,8-2,5 7,8 6,7 2004 428.932 60.698 9,9 8,9 2,0 9,4 10,2 2005 486.401 65.338 7,6 7,4 5,6 6,5 8,2 2006(1) 561.988 69.258 6,0 6,0 0,5 6,5 6,8 2007(2) 631.393 72.721 5,0 5,0 2,5 5,2 5,4 Kaynak : DPT (1) Gerçekle me tahmini (2) Program 3
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 KAYNAKLAR - HARCAMALAR DENGES CAR F YATLARLA 1998 F YATLARIYLA 2005 De er GSMH çindeki Pay De er ( Milyon YTL ) ( % ) ( Milyon YTL ) 2006 (2) 2007 (3) 2005 2006 (2) 2007 (3) 2005 2006 (2) 2007 (3) 2005 De i me ( Yüzde ) 2006 (2) 2007 (3) GSMH 486.401 561.988 631.393 100,0 100,0 100,0 65.338 69.258 72.721 7,6 6,0 5,0 DI KAYNAK (1) 32.794 46.182 49.381 6,7 8,2 7,8 3.495 4.447 4.010-1,3-1,5 0,6 TOPLAM KAYNAKLAR 519.195 608.170 680.774 106,7 108,2 107,8 68.832 73.705 76.731 8,6 7,1 4,1 SAB T SERMAYE YATIRIMI 97.647 121.132 137.385 20,1 21,6 21,8 15.385 17.051 18.065 25,6 10,8 5,9 KAMU 24.444 27.832 31.607 5,0 5,0 5,0 3.866 3.914 4.140 37,8 1,2 5,8 ÖZEL 73.204 93.300 105.778 15,1 16,6 16,8 11.519 13.137 13.925 22,0 14,0 6,0 STOK DE MES (1) 23.564 18.208 19.706 4,8 3,2 3,1 2.751 1.932 1.936-2,6-1,3 0,0 KAMU 1.131-564 -975 0,2-0,1-0,2 132-60 -96 0,2-0,3-0,1 ÖZEL 22.434 18.773 20.681 4,6 3,3 3,3 2.619 1.992 2.032-2,8-1,0 0,1 TOPLAM YATIRIMLAR 121.212 139.341 157.090 24,9 24,8 24,9 18.136 18.983 20.001 9,5 4,7 5,4 KAMU 25.574 27.268 30.632 5,3 4,9 4,9 3.998 3.854 4.044 43,1-3,6 4,9 ÖZEL 95.637 112.073 126.458 19,7 19,9 20,0 14.139 15.129 15.957 2,7 7,0 5,5 TOPLAM TÜKET M 397.983 468.829 523.684 81,8 83,4 82,9 50.696 54.722 56.730 8,3 7,9 3,7 KAMU 58.423 69.468 82.137 12,0 12,4 13,0 6.721 7.391 7.832 2,9 10,0 6,0 ÖZEL 339.561 399.361 441.547 69,8 71,1 69,9 43.975 47.331 48.897 9,1 7,6 3,3 Kaynak : DPT. (1) 1998 fiyatlar yla yüzde de i imler GSMH büyümesine katk lar göstermektedir. (2) Gerçekle me tahmini (3) Program 4
2006II Milli Gelir
Milli Gelir M LL GEL R A. GAYR SAF M LL HASILA 2001 y l nda ya anan ekonomik krizin ard ndan, 2003 y l ndan itibaren ekonomik program n uygulanmas nda gösterilen kararl l k ile sürdürülebilir ekonomik büyüme ve fiyat istikrar odakl mali ve parasal disiplin, Türkiye ekonomisinde olumlu makroekonomik geli meleri beraberinde getirmi tir. Uygulamaya konulan makro ekonomik programla birlikte sürdürülebilir büyüme sürecine giren Türkiye ekonomisi, 2003 ve 2004 y llar nda hedeflerin üzerinde bir büyüme performans sergilemi tir. Güven ortam n n güçlenmesi, enflasyondaki dü ü, kredi faizlerinin gerilemesi ve uluslararas konjonktürün olumlu seyretmesi ile birlikte, ekonomideki canlanma 2005 y l nda da devam etmi tir. 2005 y l gerçekle melerinde, özellikle 2004 y l n n ikinci yar s ndan itibaren ba layan e ilimler belirleyici bir rol oynam t r. 2004 y l n n ilk alt ayl k döneminde, ekonomideki belirsizliklerin ortadan kalkmas na paralel olarak tüketici ve yat r mc güveni yeniden tesis edilmi ve ertelenen harcamalar büyük ölçüde bu dönem içerisinde gerçekle tirilmi tir. Bununla birlikte, d talep ko ullar ndaki iyile melere paralel olarak ihracattaki mevcut yükseli e ilimi de devam etmi tir. 2004 y l n n ikinci alt ayl k döneminde ise, dünya ekonomisindeki büyüme h z n n beklenenden daha yüksek olmas nedeniyle emtia fiyatlar yükseli e geçmi ve küresel piyasalarda risk alg lamas n n art na paralel olarak sermaye hareketlerinde dalgalanmalar ya anm t r. Bu dönemdeki enflasyon riski, uluslararas boyutta önem kazanm ve bu nedenle Türkiye de halihaz rda yüksek düzeylerde seyretmekte olan iç talep üzerinde k s tlay c bir tak m önlemler al nmak durumunda kal nm t r. Kamu bankalar n n tüketici kredilerini s n rlamas, kaynak kullan m destekleme fonunun art r lmas, ham petrol fiyatlar n n yükselmesi ve uluslararas konjonktürün yava lamas bu dönemde büyüme h z n n yava lamas na neden olmu ; neticede, 2004 y l n n ikinci yar s ndaki büyüme oranlar daha dengeli ve sürdürülebilir düzeylere gerilemi tir. 7
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 2004 y l n n ilk yar s n takiben al nan önlemler neticesinde ekonomik büyümede görülen yava lama 2005 y l n n ilk yar s nda da devam etmi tir. Bu durum, ilk bak ta bir durgunluk sinyali olarak alg lanm, ancak, cari denge d ndaki ba l ca ekonomik göstergelerde herhangi bir bozulma olmamas ve geli melerin beklentiler do rultusunda gerçekle mesi ile birlikte söz konusu kayg lar n gereksiz oldu u anla lm t r. Büyüme h z nda gözlenen bu yava lama, potansiyel seviyenin çok üzerinde seyreden büyüme oranlar n n uzun dönemli büyüme e ilimine yakla mas olarak de erlendirilmektedir. 2005 y l n n ikinci yar s nda Türkiye ekonomisi, sanayi sektörü katma de erindeki art n yan nda ticaret ile ula t rma-haberle me sektörlerinde ya anan canlanman n etkisiyle önceki döneme k yasla belirgin bir h zlanma göstermi tir. Bu geli melerle birlikte Türkiye ekonomisi 2005 y l n n tamam nda yüzde 7,6 oran nda büyüyerek 2003 ve 2004 y llar nda oldu u gibi öngörülen yüzde 5 lik büyüme hedefini a m ve 2002 y l n n ikinci çeyre inden itibaren sürdürdü ü aral ks z büyüme sürecini devam ettirmi tir. 2005 y l nda GSMH cari fiyatlarla yüzde 13,4 büyümeyle 486 milyar 401 milyon YTL ye yükselmi tir. GAYR SAF M LL HASILA Cari Fiyatlarla Sabit Fiyatlarla De i im De i im Dönem Milyon YTL % Bin YTL % 2002 Y ll k 275.032 55,8 116.338 7,9 2003 Y ll k 356.681 29,7 123.165 5,9 2004 Y ll k 428.932 20,3 135.308 9,9 I 94.503 17,4 29.727 7,5 II 109.509 14,5 34.280 4,7 2005 2006 6 ayl k 204.012 15,8 64.007 6,0 III 149.456 12,1 45.231 8,0 IV 132.934 11,2 36.412 10,2 Y ll k 486.401 13,4 145.651 7,6 I 107.297 13,5 31.629 6,4 II 132.861 21,3 37.177 8,5 6 ayl k 240.158 17,7 68.807 7,5 Kaynak: TÜ K 8
Milli Gelir SEKTÖRLER T BAR YLE BÜYÜME (Yüzde) 12 10 9,4 10,2 9,9 8 6 6,9 7,9 7,5 7,68,2 7,8 9,4 7,7 7,5 6,7 6,9 6,5 6,4 6,0 5,6 7,2 5,9 4 5,1 2 2,0 1,3 0 2002 2003 2004 2005 2005/6 2006/6-2 -4-2,5 Tar m Sanayi Hizmetler GSMH 2005 y l büyümesinde genel olarak ya anan istikrar ve güven ortam belirleyici olurken, özellikle son çeyrekte h zlanan sanayi sektörünün ve y l genelinde h zl bir geli me gösteren in aat sektörünün büyüme üzerinde etkili oldu u görülmektedir. Sanayi ve in aat sektörlerinde görülen yüksek performans, hizmetler sektöründe özellikle ula t rma, haberle me ile ticaret sektörlerinde ekonomik faaliyetlerin canlanmas n sa lam, böylece söz konusu sektörler de ekonomik büyümeyi desteklemi tir. Tar m sektöründe 2004 y l nda ba layan ve 2005 y l nda da devam eden büyüme e ilimi, sektörün mevsimselli inin önemli ölçüde azald n göstermektedir. Böylece tar m sektörü katma de eri istikrar kazanarak büyümeye olumlu katk da bulunmu tur. 2005 y l nda ana ve alt sektörlerdeki büyüme oranlar, tar mda yüzde 5,6, sanayide yüzde 6,5, hizmetlerde yüzde 8,2, in aat sektöründe yüzde 21,5, ticaret sektöründe yüzde 7,4, ula t rma-haberle mede yüzde 8,8, konut sahipli inde yüzde 1,5, serbest meslek ve hizmetlerde yüzde 7,4, devlet hizmetlerinde yüzde 0,8, ithalat vergilerinde yüzde 12,2 eklindedir. 2005 y l nda daralan sektörler ise mâli kurulu lar ile kâr amac olmayan kurulu lard r. 9
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 GAYR SAF M LL HASILA BÜYÜME HIZLARI ( 1987 Üretici Fiyatlar na Göre, Yüzde De i im ) 2002 2003 2004 2005 2006 Y ll k Y ll k Y ll k I II 6 Ayl k III IV Y ll k I II 6 Ayl k A. Tar m 6,9-2,5 2,0 4,3 8,2 6,9 7,5-0,1 5,6 6,2-1,1 1,3 B. Sanayi 9,4 7,8 9,4 6,6 3,9 5,1 5,7 10,1 6,5 4,5 10,5 7,7 C. Hizmetler 7,5 6,7 10,2 6,8 6,0 6,4 8,7 10,9 8,2 7,5 6,9 7,2 1. n aat Sanayii -5,6-9,0 4,6 20,6 25,4 23,3 25,6 14,8 21,5 26,7 13,7 19,3 2. Ticaret 11,0 8,1 12,8 7,0 5,0 5,9 7,5 9,9 7,4 7,0 7,3 7,2 3. Ula t rma ve Haberle me 6,0 8,4 6,8 6,8 4,7 5,7 8,0 15,2 8,8 3,3 4,3 3,8 4. Mali Kurulu lar -7,1-6,3 1,1 0,7 0,3 0,5-0,5-1,2-0,2-0,5-1,3-0,9 5. Konut Sahipli i 1,8 1,4 1,8 1,3 1,4 1,3 1,6 1,9 1,5 2,0 2,1 2,1 6. Serbest Meslek ve Hizmetler 7,4 5,2 8,0 6,7 5,5 6,1 7,7 9,4 7,4 4,9 4,4 4,6 7. Devlet Hizmetleri 0,7 0,8 1,2-0,3 1,3 0,5 1,0 1,2 0,8 1,6 2,2 1,9 8. Kâr Amac Olm.Öz.Hiz.Kur. 0,6-1,0 0,2-1,3 0,1-0,6-0,2 0,4-0,2 1,0 1,1 1,1 9. thalat Vergisi 24,7 22,6 26,2 8,7 8,8 8,7 14,7 16,2 12,2 15,3 13,1 14,2 D. D Alem Net Faktör Gelirleri 1.D Alemden Gelen -14,6-2,5 11,4 19,7-3,5 8,5 28,6 26,1 17,5 5,8 33,9 17,9 2.D Aleme Giden ( - ) -7,4-0,9-8,2-0,1 17,5 7,6 14,9 4,7 8,7 7,3 3,3 5,4 E. G.S.M.H. 7,9 5,9 9,9 7,5 4,7 6,0 8,0 10,2 7,6 6,4 8,5 7,5 Kaynak: TÜ K 10
Milli Gelir GAYR SAF M LL HASILA SEKTÖR KATKILARI ( 1987 Üretici Fiyatlar na Göre, Puan ) 2002 2003 2004 2005 2006 Y ll k Y ll k Y ll k I II 6 Ayl k III IV Y ll k I II 6 Ayl k A. Tar m 1,0-0,3 0,3 0,2 0,6 0,4 1,5 0,0 0,7 0,3-0,1 0,1 B. Sanayi 2,7 2,3 2,8 2,2 1,3 1,7 1,5 2,9 1,9 1,5 3,4 2,5 C. Hizmetler 4,4 4,0 6,1 4,3 3,7 4,0 4,8 6,7 4,9 4,8 4,2 4,5 1. n aat Sanayii -0,3-0,4 0,2 0,7 0,9 0,8 0,9 0,7 0,8 1,0 0,6 0,8 2. Ticaret 2,5 1,9 3,0 1,7 1,3 1,5 1,8 2,4 1,8 1,7 1,8 1,7 3. Ula t rma ve Haberle me 0,8 1,1 0,9 1,0 0,6 0,8 0,9 2,2 1,2 0,5 0,6 0,5 4. Mali Kurulu lar -0,2-0,1 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 5. Konut Sahipli i 0,1 0,1 0,1 0,1 0,1 0,1 0,1 0,1 0,1 0,1 0,1 0,1 6. Serbest Meslek ve Hizmetler 0,2 0,1 0,2 0,1 0,1 0,1 0,2 0,2 0,2 0,1 0,1 0,1 7. Devlet Hizmetleri 0,0 0,0 0,0 0,0 0,1 0,0 0,0 0,0 0,0 0,1 0,1 0,1 8. Kâr Amac Olm.Öz.Hiz.Kur. 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 9. thalat Vergisi 1,1 1,2 1,6 0,7 0,6 0,7 0,9 1,2 0,9 1,3 1,0 1,1 D. D Alem Net Faktör Gelirleri -0,2 0,0 0,8 0,8-0,8-0,1 0,2 0,6 0,2-0,1 0,9 0,4 1.D Alemden Gelen -0,6-0,1 0,4 0,8-0,1 0,3 0,7 0,8 0,5 0,3 1,0 0,7 2.D Aleme Giden ( - ) -0,5 0,0-0,4 0,0 0,7 0,4 0,5 0,2 0,4 0,4 0,1 0,3 E. G.S.M.H. 7,9 5,9 9,9 7,5 4,7 6,0 8,0 10,2 7,6 6,4 8,5 7,5 Kaynak: TÜ K 11
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 Son dört y lda yakalanan yüksek büyüme h z 2006 y l nda da öngörülerin üzerinde devam etmekte olup, 2006 y l n n ilk çeyre inde GSMH, yüzde 6,4, ikinci çeyre inde ise yüzde 8,5 oran nda büyümü tür. kinci çeyrekteki büyüme ile birlikte Türkiye ekonomisi son 18 çeyrek boyunca sürekli büyüme kaydetmi ve yeni bir rekora imza atm t r. 2006 y l n n ilk yar s nda cari fiyatlarla GSMH yüzde 17,7 artarak 240 milyar 158 milyon YTL'ye yükselmi tir. 2006 y l n n ilk alt ayl k döneminde sabit fiyatlarla büyüme oran ise yüzde 7,5 tir. 2006 y l n n ilk alt ayl k döneminde, Türkiye ekonomisindeki büyümenin temel dinamikleri sanayi, ticaret ve in aat sektörleri olmu, sanayi sektörü katma de eri yüzde 7,7 oran nda büyümü, hizmetler sektörü içinde önemli bir paya sahip olan ticaret katma de eri ise yüzde 7,2 oran nda artarak güçlü bir performans sergilemi tir. n aat sanayinde 2005 y l nda görülen yüksek büyüme h z ise yava lamakla birlikte bu dönemde de sürmü ve sektörün katma de eri yüzde 19,3 oran nda artm t r. Tar m sektörü üretiminin yüzde 1,3 büyüdü ü bu dönemde, hizmetler toplam yüzde 7,2 oran nda artm, alt sektörlerden ula t rma ve haberle mede yüzde 3,8, konut sahipli inde yüzde 2,1, serbest mesleklerde yüzde 4,6, devlet hizmetlerinde yüzde 1,9, kar amac olmayan kurulu larda yüzde 1,1, ithalat vergisinde ise yüzde 14,2 oran nda büyüme gerçekle mi tir. Bu y l n ilk alt ayl k döneminde küçülen tek sektör ise yüzde 0,9 gerilemeyle bankac l k sektörü olmu tur. B. GAYR SAF YURT Ç HASILA Ki i ba na dü en gelirin reel bazda yükselmesi, yabanc tasarruflardan sa lanan d kaynaklar n artmas, faiz oranlar n n gerilemesi ve finansal piyasalarda tüketiciye sa lanan kaynaklar n geni lemesi, 2005 y l nda tüketim ve yat r m harcamalar nda beklenenin üzerinde bir art sa lam, bu geli melere ba l olarak harcama yöntemiyle hesaplanan GSY H sabit fiyatlarla yüzde 7,4 oran nda büyümü, cari fiyatlarla ise yüzde 13,2 artarak 487 milyar 202 milyon YTL ye yükselmi tir. 12
Milli Gelir GAYR SAF YURT Ç HASILA Cari Fiyatlarla De i im Sabit Fiyatlarla De i im Dönem Milyon YTL % Bin YTL % 2002 Y ll k 277.574 55,6 118.612 7,9 2003 Y ll k 359.763 29,6 125.485 5,8 2004 Y ll k 430.511 19,7 136.693 8,9 2005 2006 Kaynak: TÜ K I 94.675 16,6 29.983 6,6 II 110.220 15,0 34.748 5,5 6 ayl k 204.895 15,8 64.731 6,0 III 149.445 11,9 45.451 7,7 IV 132.863 10,8 36.599 9,5 Y ll k 487.202 13,2 146.781 7,4 I 107.422 13,5 31.924 6,5 II 132.652 20,4 37.344 7,5 6 ayl k 240.074 17,2 69.269 7,0 GSY H da görülen yüzde 7,4 oran ndaki büyümenin kaynaklar n özel kesim tüketim harcamalar, özel kesim sabit sermaye yat r mlar ve kamu kesimi sabit sermaye yat r mlar olu tururken; net d ticaret kalemi büyümeye olumsuz etki eden bir faktör olmu tur. 2004 y l nda özel yat r ma dayal olarak gerçekle en büyüme 2005 y l nda, esas olarak, özel tüketim harcamalar taraf ndan desteklenmi tir. Özel tüketim harcamalar nda iç talepteki canl l n etkisiyle GSY H büyümesinin de üzerinde bir art kaydedilmi ; alt kalemler itibariyle bak ld nda, 2005 y l nda enerji, ula t rma, haberle me d ndaki tüm harcama gruplar nda art gözlenmi tir. Ki i ba na dü en gelirin yükselmesi, faizlerin gerilemesi ve tüketiciye sa lanan kaynaklar n artmas ile birlikte ev aletleri, özel ula m araçlar gibi dayan kl tüketim mallar na olan talepte görülen yüzde 15 oran ndaki art, özel tüketim harcamalar nda gözlenen yüzde 8,8 oran ndaki yükseli in temel belirleyicisi olmu tur. Bunun yan s ra giysi, ayakkab, mutfak e yalar, temizlik malzemeleri gibi yar dayan kl ve dayan ks z tüketim mallar ndaki yüzde 12,9 ve g da tüketimindeki yüzde 8,2 oran ndaki art da özel tüketim harcamalar n n yükselmesinde etkili olmu tur. 13
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 GSY H BÜYÜMES NE KATKILAR (Puan) 17 1,1 12 7 2 7,1 1,0 1,4-0,8-0,9 3,0 2,6 4,2-0,9 6,6 6,4 0,8 1,3 5,4 4,6 1,1 3,3 5,6 6,3 2,7-2,5-0,8-2,0-3 -3,1-4,9-1,7-3,3-8 2002 2003 2004 2005 2005/6 2006/6 Özel Tüketim Özel Yat r mlar Kamu Stok De i meleri Net hracat 2005 y l nda kamu tüketim harcamalar ndaki art h z yüzde 2,4 seviyesinde kalm ve büyümeye 0,2 puan katk da bulunmu tur. Alt kalemler itibariyle bak ld nda maa ve ücret kaleminin yüzde 0,8, di er cari harcamalar n ise yüzde 4,3 oran nda artt gözlenmi tir. Uygulanan ekonomik program neticesinde güven ortam n n güçlenmesi risk priminin ve dolay s yla faizlerin gerilemesini sa lam, böylece 2003 y l ndan beri devam etmekte olan yat r m e ilimi 2005 y l nda da devam ederek potansiyel üretim düzeyinin büyümesini güçlendirmi tir. Özel sektör yat r mlar in aat sektöründeki canlanman n yan s ra makineteçhizat yat r mlar ndaki art lar n da deste iyle yüzde 23,6 oran nda geni lemi, özel sektör makine-teçhizat yat r mlar yüzde 21,4, bina in aat yat r mlar ise yüzde 29,9 oran nda artm t r. 2005 y l nda özel kesimde sabit sermaye yat r mlar n n 2004 y l na göre k smen h z kesti i görülmektedir. Ancak bu yava lama kamu kesimi yat r mlar ile telafi edilmi tir. Kamu maliyesindeki iyile me neticesinde, özel sektör yat r mlar n tamamlay c nitelikteki kamu altyap yat r m harcamalar da 14
Milli Gelir artmaya ba lam t r. 2003 ve 2004 y llar nda büyümeye negatif katk da bulunan kamu sabit sermaye yat r m harcamalar, 2005 y l nda yüzde 25,9 oran nda artarak büyümeye olumlu katk da bulunmu tur. Kamuda bina in aat yat r mlar yüzde 16,1, makine-teçhizat yat r mlar ise yüzde 51,6 oran nda art göstermi tir. Bu geli meler sonucunda 2005 y l nda toplam tüketim harcamalar yüzde 8,1 oran nda artarken, toplam yat r m harcamalar yüzde 24 oran nda geni lemi ; toplam yurt içi talepte ise yüzde 8,8 oran nda art meydana gelmi tir. 2003 ve 2004 y llar ihracat ndaki yüksek art lar, 2005 y l nda yava lamakla birlikte devam etmi tir. YTL nin güçlü konumuna ra men, verimlilik art lar firmalar n uluslararas piyasalardaki rekabet gücünü olumlu etkilemi ve ihracat performans n n temel belirleyicisi olmu tur. Öte yandan yurt içi talepte gözlenen canlanma, ithalât n yüksek oranda artmas na neden olmu, ayr ca YTL nin yabanc para birimleri kar s nda de er kazanmas da ithal mallara olan talebi art rm t r. Sonuçta ihracattaki yüzde 8,5 lik art büyümeye 3,8 puanl k katk yaparken, yüzde 11,5 lik ithalat art ise büyüme h z n 5,5 puan a a çekmi, net ihracat n büyümeye katk s negatif olmu tur. 15
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 GAYR SAF YURT Ç HASILA BÜYÜME HIZLARI ( Harcamalar Yöntemine Göre, Sabit Fiyatlarla, Yüzde De i im ) 2002 2003 2004 2005 2006 Y ll k Y ll k Y ll k I II 6 Ayl k III IV Y ll k I II 6 Ayl k A. Tüketim Harcamalar 2,5 5,6 9,0 4,1 3,9 4,0 9,8 14,1 8,1 8,6 10,8 9,7 1. Özel 2,1 6,6 10,1 4,1 3,9 4,0 10,4 16,7 8,8 8,6 10,1 9,4 a. G da, çki 1,1 4,1 2,8 3,3 8,6 6,0 10,8 8,7 8,2 7,5 6,2 6,8 b. Dayan kl Tüketim Mallar 2,1 24,0 29,7 3,2 2,9 3,0 26,0 31,3 15,0 13,4 15,9 14,6 c. Yar Dayan kl ve Day.s z Tük. Mal. 3,0 2,1 18,8 9,0 3,0 6,1 3,7 39,6 12,9 12,7 21,6 16,8 2. Kamu 5,4-2,4 0,5 4,4 4,0 4,2 3,2 0,0 2,4 8,1 18,0 13,5 a. Maa, Ücretler 0,7 0,8 1,2-0,3 1,3 0,5 1,0 1,2 0,8 1,6 2,2 1,9 b. Di er Cari 10,8-5,9-0,2 17,3 8,3 11,6 6,1-0,6 4,3 23,1 41,2 34,2 B. Gayri Safi Sabit Sermaye Olu umu -1,1 10,0 32,4 10,3 20,0 15,8 30,6 33,0 24,0 30,7 10,9 19,0 1. Kamu 8,8-11,5-4,7 30,7 30,2 30,4 38,2 17,1 25,9 34,5-11,3 1,0 a. Makine Teçhizat 12,2-19,2 14,8 24,2 32,1 29,6 102,1 47,3 51,6-8,0-22,4-17,9 b. Bina n aat 19,7-26,7-24,4 67,9 43,4 48,8 27,5 1,0 16,1-19,1-6,4-9,6 c. Bina D n aat 0,4 4,0-3,2 26,6 25,4 25,7 19,7 7,5 16,1 85,5-6,5 16,6 2. Özel -5,3 20,3 45,5 8,8 18,4 14,1 29,0 41,6 23,6 30,4 14,8 21,5 a. Makine Teçhizat 4,4 46,1 60,3 5,1 15,4 10,8 26,8 43,5 21,4 32,7 11,0 20,2 b. Bina n aat -14,9-11,4 15,3 20,8 28,8 25,0 33,2 35,9 29,9 23,8 26,3 25,2 Toplam Nihai Yurtiçi Talep 1,7 6,5 14,1 5,5 8,4 7,1 14,5 19,1 12,1 14,0 10,8 12,3 C. Stok De i meleri Toplam Yurtiçi Talep 9,3 9,3 14,1 5,6 6,8 6,3 10,9 11,6 8,8 8,6 10,0 9,4 Mal ve Hizmet hracat 11,1 16,0 12,5 14,0 6,7 10,1 3,9 10,9 8,5 3,5 4,3 3,9 Mal ve Hizmet thalat ( - ) 15,8 27,1 24,7 10,6 9,1 9,8 11,2 15,3 11,5 8,2 10,0 9,2 D. Net hracat E. GAYR SAF YURT Ç HASILA (*) 7,9 5,8 8,9 6,6 5,5 6,0 7,7 9,5 7,4 6,5 7,5 7,0 Kaynak : TÜ K (*) Üretim yoluyla Gayri Safi Yurtiçi Has la 16
Milli Gelir GAYR SAF YURT Ç HASILA SEKTÖR KATKILARI ( Harcamalar Yöntemine Göre, Sabit Fiyatlarla, Puan ) 2002 2003 2004 2005 2006 Y ll k Y ll k Y ll k I II 6 Ayl k III IV Y ll k I II 6 Ayl k A. Tüketim Harcamalar 1,9 4,0 6,4 3,3 2,8 3,0 6,5 10,0 5,8 6,7 7,6 7,2 1. Özel 1,4 4,2 6,4 3,0 2,5 2,7 6,3 10,0 5,6 6,2 6,4 6,3 a. G da, çki 0,3 1,0 0,6 0,8 1,7 1,3 2,6 1,6 1,8 1,7 1,3 1,5 b. Dayan kl Tüketim Mallar 0,2 2,3 3,3 0,6 0,4 0,5 2,7 3,7 2,0 2,3 2,2 2,2 c. Yar Dayan kl ve Day.s z Tük. Mal. 0,3 0,2 1,7 1,2 0,3 0,7 0,3 3,6 1,3 1,7 2,1 1,9 2. Kamu 0,5-0,2 0,0 0,3 0,3 0,3 0,2 0,0 0,2 0,5 1,1 0,8 a. Maa, Ücretler 0,0 0,0 0,0 0,0 0,1 0,0 0,0 0,0 0,0 0,1 0,1 0,1 b. Di er Cari 0,4-0,2 0,0 0,3 0,2 0,2 0,1 0,0 0,1 0,4 1,1 0,8 B. Gayri Safi Sabit Sermaye Olu umu -0,2 1,9 6,4 2,5 5,5 4,1 6,0 8,4 5,8 7,8 3,4 5,5 1. Kamu 0,5-0,7-0,2 0,5 1,1 0,8 1,4 1,5 1,2 0,7-0,5 0,0 a. Makine Teçhizat 0,2-0,3 0,2 0,2 0,4 0,3 0,8 1,2 0,6-0,1-0,3-0,2 b. Bina n aat 0,3-0,5-0,3 0,1 0,3 0,2 0,2 0,0 0,2-0,1-0,1-0,1 c. Bina D n aat 0,0 0,1-0,1 0,2 0,5 0,4 0,4 0,3 0,4 0,8-0,2 0,3 2. Özel -0,8 2,6 6,6 2,0 4,4 3,3 4,6 6,9 4,6 7,1 4,0 5,4 a. Makine Teçhizat 0,3 3,3 5,9 0,9 2,9 2,0 2,9 5,4 3,1 5,6 2,2 3,8 b. Bina n aat -1,1-0,7 0,7 1,1 1,5 1,4 1,8 1,5 1,5 1,5 1,7 1,6 Toplam Nihai Yurtiçi Talep 1,6 5,9 12,8 5,8 8,3 7,2 12,5 18,4 11,6 14,5 11,0 12,6 C. Stok De i meleri 7,1 3,0 1,1 0,7-0,7-0,1-2,8-6,5-2,5-4,6 0,3-2,0 Toplam Yurtiçi Talep 8,8 8,9 14,0 6,5 7,6 7,1 9,7 12,0 9,1 9,9 11,3 10,6 Mal ve Hizmet hracat 4,3 6,3 5,4 6,3 3,0 4,5 1,6 5,2 3,8 1,7 2,0 1,9 Mal ve Hizmet thalat ( - ) 5,1 9,4 10,3 5,8 5,0 5,3 4,1 7,6 5,5 4,6 5,7 5,2 D. Net hracat -0,9-3,1-4,9 0,5-2,0-0,8-2,5-2,4-1,7-3,0-3,7-3,3 E. GAYR SAF YURT Ç HASILA (*) 7,9 5,8 8,9 6,6 5,5 6,0 7,7 9,5 7,4 6,5 7,5 7,0 Kaynak : TÜ K (*) Üretim yoluyla Gayri Safi Yurtiçi Has la 17
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 2006 y l na gelindi inde ise GSY H, tüketim ve yat r mdaki art n sürmesiyle ilk çeyrekte yüzde 6,5, ikinci çeyrekte yüzde 7,5 oran nda yükselmi tir. Y l n ilk yar s ndaki GSY H büyüme h z ise yüzde 7 olmu tur. 2006 y l nda özel sektör harcamalar ndaki büyüme h z devam etmi ve ekonomik büyümeyi artan oranlarda desteklemi tir. Özel kesimin ilk çeyrekte yüzde 8,6 oran nda olan harcama art ikinci çeyrekte yüzde 10,1 e yükselmi ; böylece y l n ilk yar s nda büyüme yüzde 9,4 olarak gerçekle mi tir. Büyümeyi destekleyen tüketim art nda dayan kl ve yar dayan kl tüketim mamullerine yönelik harcamalardaki geni leme etkili olmu, y l n ilk yar s nda dayan kl tüketim mallar na yönelik harcama tutar sabit fiyatlarla yüzde 14,6, yar dayan kl ve dayan ks z tüketim mal harcamalar ise yüzde 16,8 oran nda büyümü tür. Büyüme verilerinde dikkat çekici geli melerden biri de kamu sektöründe görülmektedir. Kamu harcamalar maa d ndaki cari harcamalar n etkisiyle y l n ilk çeyre inde yüzde 8,1, ikinci çeyre inde yüzde 18 oran nda art göstermi ; böylece y l n ilk yar s ndaki büyüme h z yüzde 13,5 olmu tur. 2006 y l n n ikinci çeyre inde yat r mlar n art h z dü mü, y l n ilk çeyre inde yüzde 30,7 büyüyen gayri safi sabit sermaye olu umundaki geli me h z ikinci üç ayda yüzde 10,9 a gerilemi tir. Y l n ilk yar s nda gayri safi sermaye olu umunda görülen art h z ise yüzde 19 olmu tur. 2006 y l n n ilk çeyre inde yüzde 30,4 oran nda artan özel sektör yat r mlar ikinci çeyrekte yüzde 14,8, y l n ilk yar s nda ise yüzde 21,5 oran nda artm t r. Kamu yat r mlar ise y l n ilk çeyre inde yüzde 34,5 oran nda artarken, y l n ikinci çeyre inde yüzde 11,3 oran nda gerilemi ; neticede y l n ilk yar s ndaki art oran yüzde 1 düzeyinde olmu tur. 2006 y l n n ilk yar s nda mal ve hizmet ihracat yüzde 3,9 oran nda büyümü, ithalattaki büyüme ise yüzde 9,2 olarak gerçekle mi tir. hracatta görülen büyümenin, ithalat art n n gerisinde kalmas nedeniyle net ihracat n büyümeye katk s negatif olmu tur. C. K BA INA GAYR SAF M LL HASILA Ki i ba na gayri safi milli hâs la, bir taraftan millî gelir art nda yakalanan ivme, di er taraftan YTL nin dolar kar s nda de er kazanmas na ba l olarak 2005 y l nda bir önceki y la göre yüzde 20 oran nda artarak 5 bin 8 dolara yükselmi tir. 1987 y l fiyatlar ile ki i ba na GSMH art oran ise bir önceki y la göre yüzde 7,2 olmu tur. 18
Milli Gelir K BA INA GAYR SAF M LL HASILA Cari Fiyatlarla 1987 Fiyatlar yla De i im De i im De i im Y llar YTL (%) Dolar (%) YTL (%) 3.950 53,6 2.598 22,4 1,67 6,4 2003 5.044 27,7 3.383 30,2 1,74 4,2 2004 5.975 18,5 4.172 23,3 1,88 8,2 2005 6.749 13,0 5.008 20,0 2,02 7,2 Kaynak: TÜ K 6.000 5.008 5.000 4.172 4.000 3.383 3.000 2.598 2.000 1.000 0 2002 2003 2004 2005 D. SEKTÖREL GEL MELER Genel olarak bak ld nda 2005 y l nda ekonomik büyümenin sektörel bazda daha geni bir tabana yay larak devam etti i görülmektedir. 1) Tar m Tar m sektörünün ekonomide ta d öneme kar n, üretimin do al ko ullara ba ml l, ortalama i letme ölçe inin çok küçük ve parçal olmas, girdi tedarikindeki s k nt lar nedeniyle sektördeki verimlilik ve rekabet gücü s n rl kalmaktad r. 19
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 2004 y l nda yüzde 2 oran nda artan tar m sektörü katma de eri, 2005 y l nda ormanc l k sektöründe ya anan küçülmeye ra men, çiftçilik ve hayvanc l k ile bal kç l k sektörlerindeki katma de er art lar na ba l olarak yüzde 5,6 büyümü tür. Tar m sektöründe son iki y ld r gözlenen art lar sektörün mevsimselli inin önemli ölçüde azald n göstermektedir. Bu da hububat üretiminde görülen istikrarl art lar ile özellikle 2005 y l nda meyve ve sebze üretimindeki olumlu performanstan kaynaklanm t r. TARIM SEKTÖRÜ KATMA DE ER NDEK DE M ORANLARI ( Sabit Fiyatlarla, % ) 2002 2003 2004 2005 2005/II 2006/II TARIM 6,9-2,5 2,0 5,6 6,9 1,3 a. Çiftçilik ve Hayvanc l k 6,8-2,3 1,3 6,4 8,2 0,2 b. Ormanc l k 15,4-8,9 15,1-7,4-3,6 8,2 c. Bal kç l k -4,1 1,4 7,7 2,6 7,2 7,4 Kaynak: TÜ K 2005 y l nda çiftçilik ve hayvanc l k sektörü katma de eri yüzde 6,4, bal kç l k sektörü katma de eri yüzde 2,6 oran nda artarken, ormanc l k sektörü katma de eri yüzde 7,4 oran nda gerileme göstermi tir. 2005 y l nda tar m sektörü milli gelir büyümesine yakla k bir puanl k katk yaparak beklentilerin üstünde bir performans sergilemi tir. Bu döneme ili kin i gücü rakamlar n n sektörde ciddi bir istihdam azal göstermesine kar n, büyüme rakamlar n n yüksek ç kmas sektördeki verimlilik art na yönelik olumlu sinyaller vermektedir. 2006 y l n n ilk çeyre inde yüzde 6,2 büyüyen tar m sektörü, ikinci çeyrekte çiftçilik ve hayvanc l kta ya anan gerilemeye ba l olarak yüzde 1,1 küçülmü ; ilk alt ayl k büyüme h z ise yüzde 1,3 seviyesinde kalm t r. Ülkemizde tar m sektörünün üretim içindeki pay her geçen y l küçülmekte, sektörün GSMH, ihracat ve istihdama katk s giderek azalmaktad r. 2003 y l nda yüzde 11,8 olan tar m sektörünün GSMH içindeki pay, 2004 y l nda yüzde 11,3 e, 2005 y l nda ise yüzde 10,3 e gerilemi tir. 2005 y l n n ilk alt ayl k döneminde yüzde 5,2 olan tar m sektörünün GSMH içindeki pay ise 2006 y l n n ayn döneminde yüzde 4,5 e dü mü tür. 20
Milli Gelir TARIM SEKTÖRÜ KATMA DE ER N N GSMH ÇER S NDEK PAYI (Cari Fiyatlarla, %) 2002 2003 2004 2005 2005/II 2006/II TARIM 11,7 11,8 11,3 10,3 5,2 4,5 a. Çiftçilik ve Hayvanc l k 94,2 93,9 92,8 92,4 83,4 81,7 b. Ormanc l k 2,8 3,0 3,5 3,5 7,6 8,0 c. Bal kç l k 3,0 3,1 3,7 4,1 9,0 10,3 Kaynak: TÜ K Alt sektörler itibariyle bak ld nda çiftçilik ve hayvanc l n tar m sektörü içerisinde yüzde 90 n n üzerinde bir paya sahip oldu u, sektörde bal kç l n pay n n ise giderek artt görülmektedir. 2) Sanayi Sanayi sektörü katma de eri, ihracata yönelik üretim art n n yan s ra, iç talep art ve in aat sektörüne girdi sa layan sektörlerdeki canl l n etkisiyle 2005 y l nda yüzde 6,5 oran nda büyümü tür. 2005 y l nda sanayi sektörünün alt sektörlerinden madencilik ve ta ocakç l sektöründe yüzde 12,8, imalat sanayi sektöründe yüzde 6,1 ve enerji sektöründe yüzde 7,5 oran nda katma de er art gerçekle mi tir. Sanayi sektörünün katma de er art h z 2005 y l nda geçmi üç y la oranla yava lam, bu yava lama imalat sanayinin alt kalemlerinden tekstil ve giyim sektörlerinin üretimlerinde görülen gerilemeden kaynaklanm t r. Sanayi üretimi art nda gözlenen yava lama k smen in aat sektöründe ya anan canlanmayla telafi edilmi, in aat sektöründe görülen canl l a ba l olarak bu sektöre girdi sa layan sektörlerin üretimlerindeki art, sanayi sektörünün katma de erinin artmas nda önemli rol oynam t r. SANAY SEKTÖRÜ KATMA DE ER NDEK DE M ORANLARI ( Sabit Fiyatlarla, % ) 2002 2003 2004 2005 2005/II 2006/II SANAY 9,4 7,8 9,4 6,5 5,1 7,7 a.madencilik ve Ta ocakç l -4,4-2,9 2,6 12,8 16,6 7,1 b. malat Sanayii 10,4 8,6 10,1 6,1 4,7 7,6 c.elektrik, Gaz, Su 8 5,7 6,1 7,5 4,9 9,1 Kaynak: TÜ K 21
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 2006 y l n n ilk çeyre inde yüzde 4,5 olan sanayi sektörü katma de er art, ikinci çeyrekte h z kazanm, sektörün y l n ikinci çeyre indeki geni lemesi yüzde 10,5 olarak gerçekle mi, bu büyüme 2004 ün ikinci çeyre indeki yüzde 15,7 lik büyümeden sonra en h zl art olmu tur. 2005 y l nda sanayi sektöründe yüzde 5,1 olan ilk alt ayl k büyüme h z ise 2006 y l n n ayn döneminde yüzde 7,7 ye yükselmi tir. Sanayi maddelerinin üretim bilgilerinden olu turulan 1997 temel y ll Üç Ayl k Sanayi Üretim Endeksi verilerine göre ise sanayi sektörü üretimi, 2005 y l n n birinci üç ayl k döneminde yüzde 6,1, ikinci üç ayl k döneminde yüzde 3,1, üçüncü üç ayl k döneminde yüzde 4,5, dördüncü üç ayl k döneminde yüzde 7,8 art göstermi tir. SANAY ÜRET M ENDEKS DE M ORANLARI (1997=100) I.Çeyrek II.Çeyrek III.Çeyrek IV.Çeyrek Y ll k Ort. YIL K Ö T K Ö T K Ö T K Ö T K Ö T 2002 0,4 4,4 3,2 1,0 16,1 11,9 0,6 13,3 9,8-4,9 20,0 12,7-0,8 13,5 9,5 2003-5,3 14,9 9,3-7,6 8,5 4,6-1,2 14,4 10,4-4,1 15,5 10,7-4,5 13,3 8,7 2004-1,8 14,6 10,6 6,0 18,9 16,2-1,4 11,4 8,5 4,4 4,8 4,7 1,6 12,2 9,9 2005 0,9 7,5 6,1 7,0 2,2 3,1 6,7 3,9 4,5 6,7 8,1 7,8 5,4 5,3 5,3 2006 1,0 4,1 3,5 11,8 8,8 9,4 Kaynak: TÜ K Not: K: Kamu Ö: Özel T: Toplam Dönemler itibariyle sanayi üretimi art oranlar 2005 y l nda son dönem hariç 2004 y l art oranlar n n alt nda gerçekle mi, böylece 2004 y l nda yüzde 9,9 olan sanayi üretimi art oran, 2005 y l nda özel sektör sanayi üretimi art h z ndaki küçülmeye ba l olarak yüzde 5,3 e dü mü tür. 22
Milli Gelir SANAY ÜRET M ENDEKS (1997=100) 140 123,5 130,0 125,9 134,2 120 103,4 112,4 100 80 60 40 20 0 2002 2003 2004 2005 2005\6 2006\6 2006 y l n n ilk çeyre inde toplam sanayi üretimi, geçen y l n ayn dönemine göre yüzde 3,5, ikinci çeyrekte ise yüzde 9,4 oran nda artm t r. 2005 y l n n ilk alt ay nda yüzde 4,5'te kalan sanayi üretimindeki büyüme h z 2006 y l n n ayn döneminde yüzde 6,6 olarak gerçekle mi tir. SANAY SEKTÖRÜ KATMA DE ER N N GSMH ÇER S NDEK PAYI (Cari Fiyatlarla, %) 2002 2003 2004 2005 2005/II 2006/II SANAY 25,5 24,9 25,0 25,4 27,6 27,3 a.madencilik ve Ta ocakç l 4,2 4,3 4,8 5,6 3,7 4,0 b. malat Sanayii 79,6 81,0 81,8 81,9 83,0 83,7 c.elektrik, Gaz, Su 16,2 14,7 13,3 12,5 13,2 12,3 Kaynak: TÜ K Sanayi sektörünün GSMH içindeki pay 2004 y l nda yüzde 25 iken, 2005 y l nda yüzde 25,4 e yükselmi tir. 2006 y l n n ilk alt ayl k döneminde ise sanayi sektörünün GSMH içindeki pay yüzde 27,3 tür. 2005 y l nda sanayi sektörü içerisinde imalat sanayi sektörünün pay yüzde 81,9, enerji sektörünün pay yüzde 12,5 ve madencilik sektörünün pay ise yüzde 5,6 d r. 23
i. malat Sanayi Yıllık Ekonomik Rapor 2006 2004 y l nda yüzde 10,4 olan toplam imalat sanayi üretimi art oran, 2005 y l nda yüzde 4,8 düzeyinde kalm ; bu olumsuz geli me özel sektör üretim art h z ndaki küçülmeden kaynaklanm t r. Gözlenen bu performans kayb n n ard ndaki ba l ca neden ise tekstil ürünleri ve giyim e yas imalat nda ya anan gerilemedir. MALAT SANAY ÜRET M ENDEKS YÜZDE DE M (1997=100) 2002 2003 2004 2005 2005/6 2006/6 Toplam 10,9 9,3 10,4 4,8 3,7 6,3 Kamu 4,7 2,2-0,3 1,6-0,1 3,3 Özel 12,5 11,0 12,8 5,3 4,5 6,8 G da Ürünleri ve çecek 2,8 7,7-0,4 6,1 4,0 7,5 Tütün Ürünleri 5,7-4,6-19,6 10,9-1,0 16,0 Tekstil Ürünleri 12,5 2,1-1,4-11,9-11,8-5,0 Giyim E yas 3,3 1,8 3,7-12,5-9,0-4,8 Derinin sl., Bavul, Çanta vb. 15,1-1,6 12,2-19,3-24,3 14,6 A aç ve Mantar Ürünleri 18,1-1,7 17,4 15,7 20,4 15,7 Ka t ve Ka t Ürünleri 20,8 9,5 2,4 4,8 5,8-9,4 Bas n ve Yay m -8,4 24,7 34,0 0,9 2,8 5,0 Kok Kömürü, Petrol Ürünleri 9,0 3,1-4,6-0,1-5,4-2,6 Kimyasal Madde Ürünleri 14,2 8,8 16,1 5,6 5,3 15,6 Plastik-Kauçuk Ürünleri 12,3 15,7 12,7 19,8 18,2-10,4 Metalik Olm. Di er Min. Mad 10,8 10,1 9,4 10,0 13,2 11,5 Ana Metal Sanayi 10,0 11,9 11,6 3,4 4,6 8,9 Metal E ya Sanayi 0,6 3,2 9,6 31,7 39,2 1,7 Makine ve Teçhizat 21,3 22,5 31,1 1,1-1,6 21,7 Büro, Muh. Bilgi lem Mak 48,5 9,8 79,3 23,3 2,3 151,3 Elek. Makine Cihazlar 11,5 2,8-4,2 16,6 20,5 14,7 Radyo, TV, Hab. Cihazlar 51,1 19,5 34,9 4,8-1,4-8,7 T bbi, Opt. Aletleri, Saat. 14,4-4,3 12,9 37,9 34,1 14,3 Ta t Araçlar ve Karoseri 27,1 47,7 53,3 9,6 10,9 10,4 Di er Ula m Araçlar 10,4-38,7 2,5-7,3 0,3 46,0 Mobilya malat -11,4-6,4-3,7 40,3 24,8 26,6 Kaynak: TÜ K TÜ K Ayl k Sanayi Üretim Endeksi verilerine göre, imalat sanayi seçilmi alt sektörler itibariyle incelendi inde, 2005 y l nda tekstil, giyim, derinin i lenmesi, petrol ürünleri ve di er ula m araçlar imalat d ndaki tüm sektörlerde üretimin artt görülmektedir. Tekstil ve giyim sektörlerinde üretim, 2005 y l nda bir önceki y la göre s ras yla yüzde 11,9 ve 12,5 oranlar nda azalm t r. Söz konusu sektörlerde görülen bu 24
Milli Gelir azal ta, Çin ve Hindistan gibi Asya ülkelerinden kaynaklanan rekabet bask s etkili olmu tur. malât sanayinde a rl kl olan sektörlerden g da sektörü üretimi yüzde 6,1, kimyasal madde üretimi yüzde 5,6, metalik olmayan di er mineral maddelerin üretimi yüzde 10, ana metal sanayi üretimi yüzde 3,4, metal e ya sanayi üretimi yüzde 31,7, makine ve teçhizat üretimi yüzde 1,1 oranlar nda artarak imalat sanayi büyümesine önemli katk sa lam lard r. Ta t araçlar üretiminde, 2003 ve 2004 y llar nda iç talepteki canl l k ve yüksek ihracat performans na ba l olarak görülen yüksek oranda art, 2005 y l nda bir önceki y la göre yava layarak yüzde 9,6 olarak gerçekle mi tir. 2006 y l n n ilk çeyre inde ise imalat sanayi üretimi yüzde 2,8 oran nda artarken, ikinci çeyrekte bu oran yüzde 9,4 e yükselmi tir. Bu y l n ilk alt ayl k döneminde ise imalat sanayi üretimi ortalama yüzde 6,3 oran nda art göstermi tir. Bu dönemde tekstil, giyim e yas, ka t üretimi, kok kömürü ve rafine edilmi petrol ürünleri, plastik ve kauçuk ürünleri, radyo, TV, haberle me cihazlar üretimi hariç di er tüm sektörlerde üretim art kaydedilmi tir. 2005 y l nda imalat sanayi üretiminde meydana gelen art lar n, kapasite kullan m oranlar na yans mas nispeten s n rl kalm t r. Kapasite kullan m oran kamu kesiminde 1,8 puanl k art la yüzde 86,1 e yükselirken, özel kesimde 1 puanl k dü ü le yüzde 78,9 a gerilemi tir. 2004 y l nda yüzde 81,5 olan toplam imalat sanayi kapasite kullan m oran ise 2005 y l nda yüzde 80,3 seviyesinde gerçekle mi tir. 90 88 86 84 82 80 78 76 74 72 70 76,2 82,7 72,2 78,5 83,7 75,3 81,5 84,3 79,9 80,3 86,1 78,9 79,6 84,6 78,3 80,4 88,8 79,1 2002 2003 2004 2005 2005/8 2006/8 Toplam Kamu Özel Kaynak: TÜ K 25
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 malat Sanayinde E ilimler anketi sonuçlar na göre i yerlerinin tam kapasite ile çal amama nedenleri aras nda iç pazardaki talep yetersizli i önemli bir yer tutmaktad r. 2004 y l nda tam kapasite çal amama nedenleri içinde yüzde 58,9 olan iç talep yetersizli inin pay 2005 y l nda yüzde 50,2 ye gerilemi tir. Hammadde yetersizli i, mali imkâns zl klar ve d talep yetersizli i gibi nedenlerin kapasite kullan m üzerindeki olumsuz etkisi 2005 y l nda 2004 y l na göre art göstermi tir. 2006 y l n n ilk sekiz ayl k döneminde, i yerlerinin, tam kapasite ile çal amamas n n nedenleri aras nda talep yetersizli i yine ilk s rada yer alm, ancak toplam içindeki pay yüzde 45,1 e kadar dü mü tür. Buna ilaveten d pazarda talep yetersizli i yüzde 19,6, mali imkans zl k yüzde 4,5, yerli mallarda hammadde yetersizli i yüzde 4,6, ithal mallarda hammadde yetersizli i yüzde 2,7, i çilerle ilgili meseleler yüzde 2,1 oran nda etkili olmu tur. Ekonomideki yap sal de i ime ba l olarak ortaya ç kan verimlilik art lar büyümeyi etkileyen önemli faktörlerden biri haline gelmi tir. 2002 ile 2005 y llar aras nda imalat sanayinde gerçekle en verimlilik art kümülatif olarak yüzde 22 seviyesine ula m t r. Verimlilik art lar, bir yandan büyüme sürecini desteklerken, di er yandan da büyümenin niteli ini iyile tirmekte ve sürdürülebilirli ine önemli katk da bulunmaktad r. 180 MALAT SANAY NDE VER ML L K VE ÜRET M 162,9 160 140 120 126,9 124,6 136,1 133,8 146,1 144,8 123,7 154,8 152,9 129,6 151,0 148,9 126,0 160,2 133,9 112,0 100 102,5 82,2 83,7 85,4 84,8 84,6 83,6 80 80,7 82,3 84,6 83,7 83,4 82,2 60 2002 2003 2004 2005 2005/6 2006/6 Çal anlar Endeksi Çal lan Saat Endeksi Ki i Ba na K smi Verimlilik Endeksi Saat Ba na K smi Verimlilik Endeksi malat Sanayi Üretim Endeksi Kaynak: TÜ K 26
Milli Gelir 2002-2005 döneminde imalat sanayi üretim endeksinde görülen art, imalat sanayinde çal lan saat ve çal an ki i endekslerindeki art n oldukça üzerinde gerçekle mi tir. Bu durum imalat sanayinde çal lan saat ve çal an ki i ba na dü en verimliliklerde gerçekle en art tan kaynaklanmaktad r. 2005 y l nda imalât sanayi genelinde çal lan saat ba na verimlilik yüzde 6, çal an ki i ba na verimlilik yüzde 5,6 oran nda artm ; çal anlar endeksi yüzde 0,7, çal lan saat endeksi ise yüzde 1,1 oran nda azalm t r. 2006 y l n n ilk yar s nda da imalat sanayinde verimlilik art lar devam etmi, ki i ba na k smi verimlilik endeksi geçen y l n ayn dönemine göre yüzde 7,6, saat ba na k smi verimlilik endeksi yüzde 7,9 oran nda artm t r. MALAT SANAY NDE ÇALI ANLAR, ÇALI ILAN SAAT VE KISM VER ML L K ENDEKSLER (Bir Önceki Y l n Ayn Dönemine Göre Yüzde De i im) Çal anlar Endeksi Çal lan Saat Endeksi Ki i Ba na K smi Verimlilik Çal lan Saat Ba na K smi Verimlilik 6 Ayl k Ort. Y ll k Ort. YIL Kamu Özel Top. Kamu Özel Top. 2002-11,7-2,0-3,4-9,1 2,3 0,6 2003-5,3 4,6 3,4-6,8 3,1 1,8 2004-12,3 3,5 1,7-11,0 3,6 2,0 2005-8,6 0,9 0,1-8,1 0,1-0,7 2006-4,0-0,9-1,2 2002-11,9 0,1-1,6-9,9 4,0 2,2 2003-4,4 4,4 3,4-5,6 3,0 2,0 2004-11,0 4,8 3,1-9,7 4,3 2,8 2005-8,6-0,1-0,8-8,5-0,3-1,1 2006-3,5-1,3-1,5 2002 18,7 11,7 12,5 15,4 9,7 10,2 2003 7,7 4,4 4,3 9,5 7,8 7,4 2004 15,7 13,6 12,6 12,1 8,8 8,2 2005 9,2 3,6 3,8 10,6 5,4 5,6 2006 7,3 7,8 7,6 2002 18,8 9,3 10,4 16,4 7,8 8,6 2003 6,4 4,7 4,3 8,1 7,9 7,2 2004 14,0 12,1 11,1 10,5 8,0 7,3 2005 9,3 4,7 4,7 11,0 5,9 6,0 2006 6,6 8,2 7,9 Kaynak: TÜ K 27
ii. Madencilik Yıllık Ekonomik Rapor 2006 2004 y l nda yüzde 4 artan toplam madencilik sektörü üretiminde 2005 y l nda yüzde 13,8 art olmu, özel sektör üretiminde yüzde 11,7 dü ü e ra men, kamu sektörü üretiminde yüzde 25,2 art meydana gelmi tir. MADENC L K SANAY ÜRET M ENDEKS YÜZDE DE M (1997=100) 2002 2003 2004 2005 2005/6 2006/6 Toplam -8,3-3,3 4,0 13,8 20,4 6,9 Kamu -12,6-5,3-0,4 25,2 36,7 11,6 Özel 6,4 2,3 15,5-11,7-13,7-8,9 Maden kömürü, liny. ve turb. san. -12,5-10,1-6,7 33,3 50,5 7,0 Ham petrol ve tabii gaz üretimi -5,0-0,4 0,5 8,6 7,8-8,4 Metal cevheri madencili i -21,3 5,1 0,6 8,9 13,8 23,3 Di er madencilik 1,0 2,6 20,1-2,0 0,9 11,0 Kaynak: TÜ K 2005 y l kömür madencili i üretimi yüzde 33,3, ham petrol-do al gaz üretimi yüzde 8,6 ve metal cevheri üretimi yüzde 8,9 oran nda artm t r. Bunlar n d nda kalan madenlerin üretiminde ise yüzde 2 oran nda dü ü gözlenmi tir. MADENC L K ÜRET M ENDEKS (1997=100) 95 90 94,0 90,2 85 82,2 82,6 84,4 80 79,4 75 70 2002 2003 2004 2005 2005/6 2006/6 2006 y l n n ilk yar s nda toplam madencilik sektörü üretiminde yüzde 6,9 art olmu, özel sektör üretimi yüzde 8,9 oran nda dü erken kamu sektörü üretiminde ise yüzde 11,6 art meydana gelmi tir. 28
Milli Gelir 3) Enerji 2004 y l nda yüzde 6,8 olan enerji sektörü üretimi art h z 2005 y l nda yüzde 7,6 ya yükselmi tir. Kamu sektörü enerji üretiminde yüzde 7,2, özel sektör enerji üretiminde yüzde 7,9 oran nda art gerçekle mi tir. ENERJ ÜRET M ENDEKS YÜZDE DE M ORANLARI (1997=100) I.Çeyrek II.Çeyrek III.Çeyrek IV.Çeyrek Y ll k Ortalama YIL K Ö T K Ö T K Ö T K Ö T K Ö T 2002-3,2 21,4 3,6-3,7 37,5 8,3-8,4 43,1 5,4-16,0 49,7 4,7-7,9 38,4 5,4 2003-18,7 64,6 8,0-26,6 64,9 7,2-16,2 55,6 10,0-26,9 51,7 8,4-21,8 58,5 8,5 2004-2,0 15,5 6,5 21,3-1,4 8,4 3,2 10,6 7,0 22,8-4,7 5,6 10,0 4,3 6,8 2005 0,9 9,8 5,7 3,8 10,8 7,5 10,7 6,4 8,4 13,6 5,2 8,8 7,2 7,9 7,6 2006 13,6 4,4 8,5 13,9 4,6 9,0 Kaynak: TÜ K Not: K: Kamu Ö: Özel T: Toplam Enerji sektörü üretimi 2005 y l n n birinci üç ayl k döneminde yüzde 5,7, ikinci üç ayl k döneminde yüzde 7,5, üçüncü üç ayl k döneminde yüzde 8,4, dördüncü üç ayl k döneminde ise yüzde 8,8 oran nda artm t r. ENERJ ÜRET M ENDEKS (1997=100) 180 160 140 125,4 136,0 145,3 156,4 150,15 163,25 120 100 80 60 40 20 0 2002 2003 2004 2005 2005/6 2006/6 29
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 2006 y l n n ilk çeyre inde toplam enerji sektörü üretimi yüzde 8,5, ikinci çeyre inde ise yüzde 9 oran nda artm t r. 2005 y l nda brüt elektrik enerjisi üretimi bir önceki y la göre yüzde 7,5 oran nda artarak 150 bin 698 GWh dan 161 bin 956 GWh a yükselmi tir. Elektrik üretiminin dörtte üçü termik santrallerden, dörtte biri de hidroelektrik santrallerinden sa lanm t r. 2006 y l n n ilk yar s nda ise elektrik üretimi bir önceki y l n ayn dönemine göre yüzde 8,4 artm ve 84 bin 192 GWh a yükselmi tir. BRÜT ELEKTR K ÜRET M (GWh) De i im % Da l m % 2004 2005 2005/6 2006/6 2005 2006/6 2005 2006/6 Ta Kömürü 11.998 13.246 6.261 5.842 10,4-6,7 8,2 6,9 Linyit 22.450 29.946 13.520 14.961 33,4 10,7 18,5 17,8 Akaryak t 7.670 5.483 3.027 3.775-28,5 24,7 3,4 4,5 Do algaz 62.242 73.445 34.482 35.711 18,0 3,6 45,3 42,4 Di er 104 122 58 50 17,3-13,8 0,1 0,1 TERM K 104.464 122.242 57.348 60.339 17,0 5,2 75,5 71,7 Jeotermal 151 153 84 93 1,4 10,7 0,1 0,1 H DROL K 46.084 39.561 20.270 23.760-14,2 17,2 24,4 28,2 TOPLAM 150.698 161.956 77.702 84.192 7,5 8,4 100,0 100,0 Kaynak: Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanl Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanl verilerine göre 2005 y l nda elektrik tüketiminin yüzde 50 ye yak n sanayi kesiminde, yüzde 24 ü de meskenlerde tüketilmektedir. Türkiye de ki i ba na dü en enerji miktar ise 2001 y l ndaki gerilemenin ard ndan takip eden y llarda sürekli artm 2005 y l itibariyle 1.808 KWh a ula m t r. 1900 1800 1700 1600 1500 1400 1300 1.808 1.703 1.581 1.479 1.415 2001 2002 2003 2004 2005 30
Milli Gelir 4) Hizmetler Hizmetler sektörü katma de eri, 2005 y l nda bir önceki y la göre, in aat, ticaret, ula t rma-haberle me, serbest meslek ve hizmetler sektörlerindeki katma de er art lar na ba l olarak yüzde 8,2 büyümü tür. Hizmetler sektörü alt sektörlerinden in aat sektöründe 2004 y l nda ba layan büyüme performans, 2005 y l nda artarak devam etmi ve yüzde 21,5 e ula m t r. Sanayi sektörü ve in aat sektörünün gösterdi i büyüme performans, hizmetler sektöründe özellikle ula t rma ve haberle me ile ticaret sektörlerinin de canlanmas n sa lam, ticaret sektörü yüzde 7,4, ula t rma ve haberle me sektörü yüzde 8,8, serbest meslek ve hizmetler sektörü yüzde 7,4, ithalat i lemlerinden al nan vergiler yüzde 12,2 büyümü, mali kurulu lar ve kar amac olmayan kurulu lar ise yüzde 0,2 küçülmü tür. Hizmetler sektörü 2006 y l n n ilk yar s nda ise yüzde 7,2 oran nda büyümü, in aat ve ticaret sektörlerinin olumlu etkisi bu dönemde de devam etmi tir. H ZMETLER SEKTÖRÜ KATMA DE ER NDEK DE M ORANLARI ( Sabit Fiyatlarla, % ) 2002 2003 2004 2005 2005/II 2006/II H ZMETLER 7,5 6,7 10,2 8,2 6,4 7,2 a. n aat Sanayii -5,6-9,0 4,6 21,5 23,3 19,3 b. Ticaret 11,0 8,1 12,8 7,4 5,9 7,2 c. Ula t rma ve Haberle me 6,0 8,4 6,8 8,8 5,7 3,8 d. Mali Kurulu lar -7,1-6,4 1,1-0,2 0,5-0,9 e. Konut Sahipli i 1,8 1,4 1,8 1,5 1,3 2,1 f. Serbest Meslek ve Hizmetler 7,4 5,2 8,0 7,4 6,1 4,6 g. Devlet Hizmetleri 0,7 0,8 1,2 0,8 0,5 1,9 h. Kâr Amac Olmayan Öz. Hiz.Kur. 0,6-1,0 0,2-0,2-0,6 1,1 i. thalat Vergisi 24,7 22,6 26,2 12,2 8,7 14,2 Kaynak: TÜ K 2004 y l nda GSMH n n yüzde 64 ünü olu turan hizmetler sektörünün pay 2005 y l nda yüzde 65 e yakla m t r. 2005 y l nda hizmetler sektörü içinde en fazla pay yüzde 31,8 ile ticaret sektörü alm, bunu yüzde 22,9 luk payla ula t rma ve haberle me hizmetleri izlemi tir. Son dönemlerde yüksek oranl art larla dikkat çeken in aat sektörünün hizmetler içerisindeki pay 2004 y l nda yüzde 5,6 iken, 2005 y l nda yüzde 6,8 e yükselmi tir. 31
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 H ZMETLER SEKTÖRÜ KATMA DE ER N N GSMH ÇER S NDEK PAYI (Cari Fiyatlarla, %) 2002 2003 2004 2005 2005/II 2006/II H ZMETLER 63,8 64,2 64,1 64,5 67,6 68,1 a. n aat Sanayii 6,5 5,5 5,6 6,8 6,2 7,4 b. Ticaret 31,9 31,2 32,3 31,8 30,6 29,7 c. Ula t rma ve Haberle me 23,8 23,5 22,5 22,9 22,8 21,2 d. Mali Kurulu lar 7,4 7,8 7,9 6,9 8,2 8,0 e. Konut Sahipli i 6,6 6,4 6,7 7,1 7,7 7,9 f. Serbest Meslek ve Hizmetler 5,6 5,4 5,4 5,4 5,1 5,0 g. Devlet Hizmetleri 15,9 16,0 15,5 15,2 16,4 16,4 h. Kâr Amac Olmayan Öz. Hiz.Kur. 0,9 1,6 1,3 1,0 0,5 0,4 i. thalat Vergisi 6,0 6,0 6,8 7,0 7,2 7,9 Kaynak: TÜ K i. n aat Kredi maliyetlerindeki gerileme ve uzun vadeli kredi imkânlar n n artmas ile birlikte ba ta konut kredileri olmak üzere tüketici kredilerinin artmas, ertelenmi konut talebinin canlanmas n sa lam, böylece yakla k be y ll k bir daralma döneminin ard ndan 2004 y l nda toparlanmaya ba layan in aat sektörü, 2005 y l nda yüzde 21,5 gibi yüksek bir oranda büyüyerek en yüksek art gösteren sektör olmu tur. n aat sektörü üretimi ileri ve geri ba lant lar dü ünüldü ünde di er birçok sektörün lokomotifi durumundad r. Bu sektörde gözlenen yüksek performans n etkileri di er sektörlere olumlu olarak yans maktad r. 2005 y l nda, kamu sektörü yat r m harcamalar n n geçen y la göre yüksek oranda artmas da in aat sektöründeki canlanmaya katk sa lam t r. Bununla birlikte, 2005 y l nda, gerek kamu gerekse özel sektör in aat yat r mlar nda belirgin bir art olmu, kamu ve özel sektör bina in aat yat r mlar s ras yla yüzde 16,1 ve yüzde 29,9 oran nda artm t r. 2005 y l nda 2004 y l na göre yap ruhsat verilen yap lar n toplam in aat alan yüzde 42,6 l k art la 69 milyon 720 bin m 2 den 99 milyon 432 bin m 2 ye yükselmi tir. Yap kullanma izin belgesi verilen yap lar n toplam in aat alan yüzde 56,1 artarak 31 milyon 28 bin m 2 den 48 milyon 440 bin m 2 ye yükselmi tir. 32
Milli Gelir (Bin m2) 100.000 99.432 75.000 69.720 50.000 45.516 36.187 31.676 30.937 31.028 48.440 42.336 53.352 25.000 19.808 20.886 0 2002 2003 2004 2005 2005/6 2006/6 Yap ruhsat Yap Kullan m zni Kaynak: TÜ K Y l n ilk çeyre inde yüzde 26,7 büyüyen in aat sektörünün büyüme h z, ikinci çeyrekte yüzde 13,7 de kalm t r. Bu oran in aat sektörü üretim art nda 2004 ün son çeyre inden sonra görülen en dü ük art oran olmu tur. n aat sektöründe ilk alt ayl k büyüme h z yüzde 19,3 olarak gerçekle mi tir. 2006 y l n n ilk alt ay nda geçen y l n ayn dönemine göre yap ruhsat verilen yap lar n toplam in aat alan yüzde 26 oran nda artarak 42 milyon 336 bin m 2 den 53 milyon 352 bin m 2 ye yükselmi, yap kullanma izin belgesi verilen yap lar n toplam in aat alan ise yüzde 5,4 artarak 20 milyon 886 bin m 2 olmu tur. 33
2006III Ýþgücü ve Ýstihdam
İş Gücü ve İstihdam GÜCÜ VE ST HDAM Türkiye gibi ileri düzeyde dünyayla bütünle mi bir ülkedeki istihdam ve i gücü alan ndaki geli melerin daha iyi anla labilmesi için öncelikli olarak küresel ba lant lar da içerecek ekilde dünyadaki geli melere bakmak yakla m aç s ndan önem ta maktad r. Bu ba lamda a a da önce i sizli in küresel boyutu, ard ndan da Türkiye de i gücü ve istihdam n yap s nda meydana gelen geli meler ele al nacakt r. A. KÜRESELLE ME VE DÜNYADA S ZL K 1980'li y llardan itibaren i sizlik, dünyan n en önemli problemlerinden birisi haline gelmi tir. Küreselle me ve teknolojik geli me olgusu, i letmeler için yo un rekabetin geçerli oldu u yeni bir dönemin ba lamas na yol açm, uygulanan politikalar da gelir da l m ndaki adaletsizli i, yoksullu u ve i sizli i azaltmada etkili olamam t r. Geçti imiz çeyrek yüzy lda dünyan n büyük bir k sm nda istihdam düzeyi gerilerken i sizlik artm t r. Bu dönemde i piyasas na dahil olanlar n say s ndaki h zl büyümeye kar n yeterince yeni istihdam alanlar yarat lamam t r. sizlik sorunu, sadece geli mekte olan ülkelerin de il geli mi ülkelerin de önemli bir sorunu olmu tur. Bu durum, birçok ülkede yüksek oranda i sizli e ve istihdam ko ullar nda gerilemeye yol açm t r. 1994 2005 dönemine bak ld nda, dünya genelindeki i sizli in giderek yükseldi i görülmektedir. Dünya genelindeki i sizlik oran 1994 y l nda yüzde 5,5 iken, 1995 y l nda yüzde 6 ya yükselmi, 2003 ve takip eden y llarda ise daha da artarak yüzde 6,3 seviyesine ula m t r. sizli in artt 1995 2005 döneminde dünya ekonomisindeki y ll k ortalama büyüme oran yüzde 3,8 dir. 2001 y l nda ba layan küresel ekonomik durgunluk 2003 y l ndan itibaren yerini ekonomik büyümeye b rakm ve 2004 y l nda yüzde 5,1 gibi yüksek bir büyüme seviyesine ula lm t r. Ancak, bu yüksek büyüme trendine ra men ayn dönemde i sizli in azalmad görülmektedir. 2003, 2004 ve 2005 y llar nda dünya genelinde i sizlik oran yüzde 6,3 seviyelerindedir. 37
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 BÖLGELERE GÖRE DÜNYADA BÜYÜME, ST HDAM, S ZL K (%) Büyüme Oran Bölge 1995 2005 2004 2005 gücü Art 1995 2005 sizlik Oran 1994 1995 2003 2004 2005 Dünya 3,8 5,1 4,3 1,6 5,5 6.0 6,3 6,3 6,3 Geli mi Ekonomiler ve AB Orta ve Do u Avrupa (AB d ) ve BDT 2,6 3,3 2,5 0.7 8,2 7,8 7,4 7,1 6,7 4,8 8,2 5,7 0,1 6,5 9,4 8,4 9,5 9,7 Do u Asya 7,6 8,7 8.0 1.0 2,5 3,7 3,3 3,7 3,8 Güney Do u Asya ve Pasifik 3,8 6,1 5,1 2,2 4,1 3,9 6,5 6,2 6,1 Güney Asya 5,8 7,1 7,1 2,2 4.0 4.0 4,8 4,7 4,7 Latin Amerika ve Karaipler 2,8 5,5 4.0 2,5 7.0 7,6 9,3 7,4 7,7 Orta Do u ve Kuzey Afrika 4,4 5,4 5.0 3,5 12,4 14,3 11,7 13,1 13,2 Sahra Alt Afrika 3,9 5,4 4,5 2,4 9,8 9,2 10,0 9,9 9,7 Kaynak: ILO, Global Employment Trends, Geneva, ILO Pub., 2006 Not: 2005 y l verileri tahminidir. B. GEL M ÜLKELER VE AB'DE S ZL K 20. yüzy l n son diliminden itibaren geli mi bat ülkelerinin ço unda yüksek ve sürekli i sizlik yayg n bir nitelik kazanm t r. Özellikle, 1990 lar n ba ndan itibaren geli mi ülkelerin birço unda i sizlik yüksek seviyelerde gerçekle mi ve süreklilik arz etmeye ba lam t r. sizlik oranlar incelendi inde, geli mi ülkeler ve AB düzeyinde i sizli in yüksek oldu u görülmektedir. Euro Bölgesinde i sizlik oran 2000 y l nda yüzde 8,2 iken 2001 y l nda yüzde 7,8 e dü mü, 2002 y l ndan itibaren ise tekrar yüzde 8 in üzerine ç km, 2005 y l nda da yüzde 8,6 olarak gerçekle mi tir. 2005 y l nda i sizlik oran Fransa'da yüzde 9,5, Almanya da yüzde 9,1, talya'da yüzde 7,7'dir. Ayr ca, Yunanistan, spanya ve Finlandiya da i sizlik oranlar s ras yla yüzde 9,9, yüzde 9,2 ve yüzde 8,4 dür. Amerika Birle ik Devletleri nde 2003 y l nda yüzde 6 olan i sizlik oran 2004 y l nda yüzde 5,5 e, 2005 y l nda yüzde 5,1 e dü mü tür. Japonya da yüzde 4,4, ngiltere de yüzde 4,8 ve Kanada da yüzde 6,8 oran nda i siz bulunmaktad r. 38
İş Gücü ve İstihdam GEL M EKONOM LERDE S ZL K ORANLARI (%) 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Geli mi Ekonomiler 5,7 5,8 6,3 6,6 6,3 6,0 5,6 5,5 ABD 4,0 4,7 5,8 6,0 5,5 5,1 4,8 4,9 Euro Bölgesi 8,2 7,8 8,3 8,7 8,9 8,6 7,9 7,7 Almanya 6,9 6,9 7,7 8,8 9,2 9,1 8,0 7,8 Fransa 9,1 8,4 8,9 9,5 9,6 9,5 9,0 8,5 talya 10,2 9,1 8,6 8,5 8,1 7,7 7,6 7,5 spanya 13,9 10,6 11,5 11,5 11,0 9,2 8,6 8,3 Hollanda 2,8 2,2 2,8 3,7 4,6 4,9 4,5 3,9 Belçika 6,9 6,6 7,5 8,2 8,4 8,4 8,2 8,2 Avusturya 3,6 3,6 4,2 4,3 4,8 5,2 4,8 4,6 Finlandiya 9,8 9,1 9,1 9,0 8,8 8,4 7,9 7,8 Yunanistan 11,3 10,8 10,3 9,7 10,5 9,9 9,7 9,5 Portekiz 3,9 4,0 5,0 6,3 6,7 7,6 7,7 7,6 rlanda 4,3 3,9 4,4 4,7 4,5 4,3 4,3 4,2 Lüksemburg 2,5 2,3 2,6 3,5 3,9 4,2 4,5 4,7 Japonya 4,7 5,0 5,4 5,3 4,7 4,4 4,1 4,0 ngiltere 5,5 5,1 5,2 5,0 4,8 4,8 5,3 5,1 Kanada 6,8 7,2 7,6 7,6 7,2 6,8 6,3 6,3 Ba l ca Sanayile mi Ülkeler Yeni Sanayile en Asya Ekonomileri Kaynak: IMF, World Economic Outlook; September 2006 Not: 2006 ve 2007 y l verileri tahminidir. C. YURT Ç ST HDAM 5,5 5,8 6,4 6,6 6,3 6,0 5,7 5,6 4,0 4,2 4,2 4,4 4,2 4,0 3,7 3,4 Türkiye'de 2001 y l nda ya anan kriz sonras nda istihdamda dü ü ve i sizlik oran nda art la ortaya ç kan olumsuz tablo, 2004 y l ndan itibaren düzelmeye ba lam t r. 2003 y l nda büyüme performans n n i gücü piyasas na yans mamas n n temelinde ise bu dönemde sa lanan verimlilik art lar yatmaktad r. 2004 y l nda ba layan istihdam art yla birlikte 2000 y l ndan sonra ilk kez i sizlik oran nda dü ü kaydedilmi tir. 2004 y l n n tamam nda bir önceki y la göre istihdam yüzde 3 oran nda artm, i sizlik oran da yüzde 10,3 e dü mü tür. 2005 y l nda istihdam konusundaki olumlu geli melerin devam etti i görülmektedir. 2004 y l nda 24 milyon 289 bin ki i olan i gücü 2005 y l nda yüzde 1,1 lik art la 24 milyon 565 bin ki iye; istihdam edilenlerin say s ise 39
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 yüzde 1,2 lik art la 21 milyon 791 bin ki iden 22 milyon 46 bin ki iye yükselmi tir. 16 sizlik Oranlar (%) 14 12 10 13,8 13,8 10,5 14,3 13,6 10,3 13,6 12,7 10,3 12,5 12,2 9,1 11,5 11,2 8,8 8 6 6,5 5,9 6,8 4,9 5,5 4 2003 2004 2005 2005 Haziran 2006 Haziran Türkiye Kent K r Tar m D sizlik Oran sizlik oran, 2005 y l nda da yüzde 10,3 düzeyinde kal rken, i siz say s yüzde 0,9 luk art la 2 milyon 498 bin ki iden 2 milyon 520 bin ki iye yükselmi tir. Kentlerdeki i sizlik oran, 2004 y l nda yüzde 13,6 iken, bu oran 2005 y l nda yüzde 12,7 ye dü mü olup, k rsal kesimde i sizlik oran ayn y llar için s ras yla yüzde 5,9 ve 6,8 olarak gerçekle mi tir. Ekonomideki büyümenin i gücü piyasas na yans mas yla, 2005 y l nda, bir önceki y la göre tar m d ndaki tüm sektörlerde istihdam artm t r. gücüne kat l m oran, 2005 y l nda yüzde 48,3 olarak gerçekle mi ve bir önceki y la göre 0,4 puan azalm t r. 2006 y l na gelindi inde ise Haziran dönemi itibariyle toplam istihdam, geçen y l n ayn dönemine oranla, kentlerde 511 bin ki i artarken, k rsal kesimde 369 bin ki i gerileyerek, Türkiye genelinde 142 bin ki i art göstermi tir. Bununla birlikte ayn dönemde i gücüne kat l m 82 bin ki i art gösterirken; i gücüne kat lma oran, Türkiye genelinde yüzde 50 den yüzde 49,3 e, kentlerde ise yüzde 46 dan yüzde 45,7 ye gerilemi tir. stihdamdaki art n i gücü art n geçmesi nedeniyle, Haziran dönemi itibariyle Türkiye genelinde i siz say s, geçen y l n ayn dönemine göre yüzde 2,6 (60 bin ki i) azalarak 2 milyon 245 bin ki i olmu tur. 2005 y l Haziran döneminde yüzde 9,1 olan i sizlik oran da 2006 y l n n ayn döneminde yüzde 8,8 e dü mü, tar m-d i sizlik oran ise yüzde 12,5 ten yüzde 11,5 e gerilemi tir. 40
İş Gücü ve İstihdam KURUMSAL OLMAYAN S V L NÜFUSUN GÜCÜ DURUMU 2003 2004 2005 2005 Haziran 2006 Haziran gücü (000) 23.640 24.289 24.565 25.363 25.445 stihdam (000) 21.147 21.791 22.046 23.058 23.200 siz (000) 2.493 2.498 2.520 2.305 2.245 TÜRK YE gücüne kat lma oran (%) 48,3 48,7 48,3 50,0 49,3 stihdam oran (%) 43,2 43,7 43,4 45,4 44,9 sizlik oran (%) 10,5 10,3 10,3 9,1 8,8 Tar m d i sizlik oran (%) 13,8 14,3 13,6 12,5 11,5 Eksik istihdam oran (%) 4,8 4,1 3,3 3,2 3,8 gücüne dahil olmayanlar (000) 25.272 25.616 26.260 25.413 26.202 gücü (000) 13.091 13.714 14.398 14.548 14.952 stihdam (000) 11.287 11.843 12.566 12.769 13.280 siz (000) 1.804 1.870 1.832 1.779 1.672 KENT gücüne kat lma oran (%) 43,8 44,5 45,5 46,0 45,7 stihdam oran (%) 37,7 38,4 39,7 40,3 40,6 sizlik oran (%) 13,8 13,6 12,7 12,2 11,2 Tar m d i sizlik oran (%) 14,0 14,2 13,2 12,8 11,6 Eksik istihdam oran (%) 5,2 3,8 2,9 2,9 3,3 gücüne dahil olmayanlar (000) 16.828 17.099 17.279 17.103 17.747 gücü (000) 10.549 10.576 10.167 10.815 10.493 stihdam (000) 9.860 9.948 9.480 10.289 9.920 siz (000) 689 628 687 526 573 gücüne kat lma oran (%) 55,5 55,4 53,1 56,5 55,4 KIR stihdam oran (%) 51,9 52,1 49,5 53,8 52,4 sizlik oran (%) 6,5 5,9 6,8 4,9 5,5 Tar m d i sizlik oran (%) 13,0 14,8 14,8 11,8 11,2 Eksik istihdam oran (%) 4,4 4,5 4,0 3,7 4,5 gücüne dahil olmayanlar (000) 8.443 8.517 8.981 8.311 8.455 Kaynak: TÜ K Toplam istihdam içindeki pay aç s ndan bak ld nda 2005 y l nda, tar m sektörünün pay n n yüzde 29,5 olarak gerçekle ti i görülmektedir. Ayn dönemde sanayi sektörünün pay yüzde 19,4, hizmetler sektörünün pay ise yüzde 45,8 dir. 41
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 2005 y l nda 2004 y l na göre tar m sektöründe istihdam edilenlerin say s yüzde 12,3 lük dü ü le 6 milyon 493 bin ki iye gerilerken, sanayi sektöründe istihdam edilenlerin say s yüzde 7,3 lük art la 4 milyon 280 bin ki iye, hizmetler sektöründe istihdam edilenlerin say s ise yüzde 7,8 lik art la 10 milyon 102 bin ki iye yükselmi tir. S V L ST HDAMIN EKONOM K FAAL YETLERE GÖRE DA ILIMI (Bin ki i, 15+ ya, %) 2003 2004 2005 2005 Haziran 2006 Haziran Toplam 21.147 21.791 22.046 23.057 23.199 Tar m 7.165 7.400 6.493 7.494 6.779 Sanayi 3.846 3.987 4.280 4.248 4.362 n aat 965 1.030 1.171 1.303 1.414 Hizmetler 9.171 9.374 10.102 10.012 10.644 Toplam 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 Tar m 33,9 34,0 29,5 32,5 29,2 Sanayi 18,2 18,3 19,4 18,4 18,8 n aat 4,6 4,7 5,3 5,7 6,1 Hizmetler 43,4 43,0 45,8 43,4 45,9 Kaynak: TÜ K 2003 y l ndan itibaren uygulanan mali ve parasal disiplin sonucunda enflasyon ve reel faizlerde ya anan gerileme, üretim faktörlerinin sermaye yat r mlar na kaymas n sa lam ; makine-teçhizat yat r mlar ndaki art larla beraber, çal lan saat ba na ve çal an ba na verimlilikler artm ve firmalar istihdam art sa lamadan üretimlerini art rma olanaklar bulmu tur. Türkiye'deki i sizlik sorunu, küresel geli meler sonras nda olu an artlar ve istihdamda gerçekle en yap sal dönü ümle ilgili bir durum arz etmektedir. Milli gelir 2004 y l nda yüzde 9,9 ve 2005 y l nda yüzde 7,6 artarken, tar m d istihdamdaki art n da buna paralel bir seyir izledi i görülmektedir. Toplam istihdam büyüklü ünün artm yor olmas n n bir nedeni ise tar m sektöründe ya anan istihdam azal d r. 2004 y l n n sonunda 7,4 milyon olarak tespit edilen tar msal istihdam, 2005 y l sonunda 6,5 milyona inmi, tar m sektöründe 0,9 milyonluk bir dü ü ya anm t r. Tar mdaki bu istihdam azal, üretimde herhangi bir azalmaya sebep olmad gibi, 2005 y l nda tar msal üretimin büyüdü ü görülmektedir. 42
İş Gücü ve İstihdam 12.000 10.000 9.171 9.374 10.102 10.012 10.644 8.000 6.000 4.000 7.165 7.400 3.846 3.987 7.494 6.493 6.779 4.280 4.248 4.362 2.000 965 1.030 1.171 1.303 1.414 2003 2004 2005 2005 Haziran 2006 Haziran Tar m Sanayi n aat Hizmetler Sanayi sektöründe de ya anmakta olan dönü üm nedeniyle daralma sürecine direnen emek yo un geleneksel sektörlerden aç a ç kan emek ile tar mdan çözülen istihdam n sanayi sektörünce k sa ve orta vadede emilmesi muhtemel gözükmemektedir. gücüne kat l m oran n n da büyük bir h z kazand böyle bir ortamda istihdam kayb n kar layacak, hatta toplam istihdam art racak ölçüde tar m d sektörlerde istihdam yaratmak gere i ortaya ç kmaktad r. Öncelikle tar m d kesimin istihdam üretme imkanlar n n idamesi ve art r lmas için gereken ortam n sa lanmas na ve özellikle emek yo un in aat ve hizmet sektörlerinin h zl büyüme seyrini temin edecek aç l mlar n te vik edilmesine ihtiyaç vard r. D. TÜRK YE KURUMU ÇALI MALARI Türkiye genelinde i isteyenlerin say s 2005 y l nda 2004 y l na göre yüzde 20 azal rken, aç k i ler yüzde 3,8, i e yerle tirmeler yüzde 7,1 oran nda artm t r. 2005 y l nda kamudaki 34 bin 655 adet aç k i ten 32 bin 753 ünde, özel sektördeki 79 bin 172 adet aç k i ten 48 bin 932 sinde i e yerle tirme gerçekle mi tir. 43
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 TÜRK YE KURUMUNA BA VURULAR Y ll k Ocak-Temmuz De i me (%) 2003 2004 2005 2005 2006 2004 2005 Temmuz 2006 steyenler 557.092 646.182 516.703 296.652 327.718 16,0-20,0 10,5 Aç k ler 129.258 109.678 113.827 67.872 88.900-15,1 3,8 31,0 Kamu 43.955 48.904 34.655 24.556 20.861 11,3-29,1-15,0 Özel 85.303 60.774 79.172 43.316 68.039-28,8 30,3 57,1 e Yerle tirmeler 65.398 76.257 81.685 48.417 57.479 16,6 7,1 18,7 Kamu 39.459 42.753 32.753 23.283 17.063 8,3-23,4-26,7 Özel 25.939 33.504 48.932 25.134 40.416 29,2 46,0 60,8 e Yerle tirme Oran (%) 11,7 11,8 15,8 16,3 17,5 0,5 34,0 7,5 Kaynak: Türkiye Kurumu E. S ZL K S GORTASI sizlik ödene i alan i siz say s, 2005 y l Aral k ay nda 90 bin 675 ki iyken 2006 y l A ustos ay itibariyle 101 bin 274 ki iye ula m t r. Bu kapsamda yap lan toplam ödeme tutar 2005 y l için 270 milyon YTL iken 2006 y l A ustos ay itibariyle 212 milyon YTL olmu tur. 44
İş Gücü ve İstihdam sizlik Ödene i Alan Say s S ZL K S GORTASI ÖDEMELER 2005 2006 Ödeme Miktar (Bin YTL) sizlik Ödene i Alan Say s Ödeme Miktar (Bin YTL) Ocak 77.901 19.832 92.425 24.086 ubat 83.309 22.092 97.076 26.634 Mart 84.229 21.560 99.133 26.639 Nisan 87.394 22.337 99.820 26.799 May s 89.131 22.575 98.731 26.816 Haziran 90.952 22.739 98.966 26.636 Temmuz 91.114 23.534 99.664 26.559 A ustos 93.068 23.592 101.274 27.723 Eylül 90.232 22.719 Ekim 90.221 23.055 Kas m 90.072 22.885 Aral k 90.675 23.152 Kaynak: Türkiye Kurumu Toplam 270.072 211.892 45
2006IV Kamu Maliyesi
Kamu Maliyesi KAMU MAL YES A. GENEL DURUM Kamu maliyesi 2005 ve 2006 y llar nda, uygulanan basiretli politikalarla birlikte sürdürülebilir bir ba ar n n temeli olan mali disiplinin de etkisiyle olumlu geli melere sahne olmu tur. Bu geli meler son y llarda bütçe rakamlar nda da kendini göstermi tir. Uygulanan gelir art r c -harcama azalt c politikalar ile birlikte gerçekle tirilen yap sal reformlar bütçe disiplinini sa lam ; bütçe performans ndaki iyile me, belirsizliklerin azalmas na ba l olarak güven ortam n n olu mas na ve ekonomideki istikrar n kal c olarak sa lanaca yönündeki bekleyi lerin güçlenmesine katk da bulunmu tur. Bu süreçte kamu maliyesinin effafl n ve etkinli ini art rmaya yönelik çal malara ise devam edilmi tir. Bu kapsamda bütçe sisteminin uluslararas standartlara göre yeniden tan mlanmas, genel yönetim kapsam ndaki tüm kamu idarelerinde bütçe ve muhasebe birli inin sa lanmas ve AB uygulamalar ile uyumlu bir mali yönetim ve kontrol sistemi olu turulmas amac yla haz rlanan 5018 say l Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu, 2006 y l ndan itibaren tüm unsurlar ile birlikte uygulanmaya ba lanm t r. Bu amaçla 5018 say l Kanun çerçevesinde 2006 y l bütçesinin kapsam geni letilerek konsolide bütçe den merkezi yönetim bütçesi ne geçilmi tir. Yap lan yeni tan mlama ile merkezi yönetim içinde yer al p da bütçe d nda kaynak kullanan kamu idarelerinin de bütçeye dahil edilmesi sa lanm ; bu çerçevede düzenleyici ve denetleyici kurumlar n gelir ve harcamalar da kapsama al nm t r. Böylece tüm kamu idarelerinin gelir ve giderleri bütçe içinde yer alm ve kamu kesimi daha do ru ve gerçekçi bir s n fland rmaya tabi tutulmu tur. Bu yeni s n fland rma ayr ca, merkezi yönetim bütçesinin uluslararas standartlara göre haz rlanmas n sa layarak, uluslararas göstergelerle k yaslamaya imkan vermektedir. 49
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 Kamu Mali Yönetimi Reformu nun 3 Temel Amac : Dünyada kamu mali yönetimi alan nda yap lan reformlar, a a da s ralanan üç temel amaca hizmet etmek üzere haz rlan r: Mali Disiplin 1) Kamu idarelerince bütçe haz rlan rken önceden belirlenen gösterge niteli indeki ödenek tavanlar n n a lmamas 2) Bütçenin kanunla mas ndan sonra, ödeneklerin kamu idarelerince art r lamamas 3) Mali y l içinde parlamentonun izni olmadan ödenek eklenmesi konusunda hükümete izin verilmemesi Kaynaklar n Stratejik Önceliklere Göre Tahsisi ve Kullan m Kamu Mal ve Hizmetlerinin Üretilmesinde Etkinlik ve Verimlilik Son dört y ld r uygulanan maliye politikalar, mali disiplinin sa lanmas n n yan s ra mali disiplinin kalitesinin art r lmas yönünde düzenlemelere de yer vermektedir. Bu do rultuda 2006 y l program nda öngörüldü ü ekilde baz kamu maliyesi reformlar hayata geçirilmi tir. Mali disiplini ve effafl sa lama amaçl bu reformlar n ba nda sosyal güvenlik alan nda yap lan bir dizi düzenleme gelmektedir. Bu çerçevede öncelikle üç ayr sosyal güvenlik kurulu u, Sosyal Güvenlik Kurumu çat s alt nda birle tirilmi ve takiben mali aç dan sürdürülebilir bir sosyal güvenlik sistemi için emeklilik sisteminde de i iklikler yap lm t r. Bu kapsamda 1.1.2007 tarihinde yürürlü e girecek olan 5510 say l Sosyal Sigortalar ve Genel Sa l k Sigortas Kanunu ç kar lm t r. Bu Kanunun yürürlü e girmesiyle birlikte sa l k ve sosyal güvenlik reformunun gerçekle tirilmesi konusunda önemli bir a amaya gelinmi olacakt r. Bununla birlikte 22.02.2006 da kabul edilen 5458 say l Sosyal Güvenlik Prim Alacaklar n n Yeniden Yap land r lmas ve Baz Kanunlarda De i iklik Yap lmas Hakk nda Kanun ile sosyal güvenlik kurumlar n n birikmi alacaklar n n tahsil edilmesi, yeni borç birikimlerinin önüne geçilmesi ve sosyal güvenlik prim alacaklar n n tahsilinde kurumlar n daha etkin bir takipte bulunabilmeleri amaçlanm t r. 5018 say l Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu kapsam nda uygulamaya konulan bir ba ka düzenleme ise Orta Vadeli Program ile Orta Vadeli Mali Pland r. Stratejik amaçlar temelinde kamu politikalar n ekillendirmek ve kaynak tahsisini bu çerçevede yönlendirmek amac yla ilk Orta Vadeli Program ve Orta Vadeli Mali Plan 2006-2008 dönemini kapsayacak ekilde haz rlanm t r. Programda uzun vadeli amaçlara katk da bulunacak ekilde, üç y ll k dönemde üzerinde yo unla lacak makroekonomik politikalar ile program dönemi hedef ve göstergelerine yer verilmi tir. Söz konusu 50
Kamu Maliyesi düzenleme ile ilk kez 2006 y l ndan itibaren üç y ll k bütçeleme sistemine geçilmi tir. 2005 y l, kamu maliyesi alan nda uygulamaya konulan yap sal reformlar n etkilerinin daha iyi görülmeye ba land ve mali disiplinin bütçe sonuçlar üzerindeki olumlu etkisinin h z kazand bir dönem iken, 2006 y l reformlar n etkilerinin aç kça görülmeye ba land bir dönem olmu tur. 2005 y l nda Merkezi Yönetim Bütçe aç 6,5 milyar YTL ile GSMH n n yüzde 1,3 ü, faiz d fazla ise 39,2 milyar YTL ile GSMH n n yüzde 8,1 i oran nda gerçekle mek suretiyle dikkat çekici bir performans sergilemi tir. 2005 y l n n ilk dokuz ayl k döneminde 6,8 milyar YTL aç k veren Merkezi Yönetim Bütçesi, 2006 y l n n ayn döneminde dikkate de er bir iyile me göstererek 1,4 milyar YTL aç k vermi tir. Bütçe aç nda meydana gelen bu azal, yüzde 80 düzeyindedir. Bütçe dengesinde kaydedilen bu ba ar n n ard nda, kararl l kla sürdürülen mali disiplin temelindeki politikalar yer almaktad r. 2005-2006 MERKEZ YÖNET M BÜTÇE GERÇEKLE MELER 2005 2006 (Milyon YTL) Y lsonu Gerç. Ocak- Eylül Gerç. Oran (Ocak- Eylül) (%) Bütçe Ödenek ve Hedefi Ocak- Eylül Gerç. Oran (Ocak- Eylül) (%) Art Oran (06-05 Ocak- Eylül) (%) Bütçe Giderleri 159.165 113.029 71,0 174.322 129.423 74,2 14,5 Faiz Hariç Giderler 113.485 77.794 68,6 128.062 91.796 71,7 18,0 Faiz Harcamalar 45.680 35.235 77,1 46.260 37.627 81,3 6,8 Bütçe Gelirleri 152.712 106.266 69,6 160.325 128.038 79,9 20,5 Bütçe Dengesi -6.453-6.764 104,8-13.996-1.385 9,9-79,5 Faiz D Fazla (Maliye Tan ml ) 39.227 28.471 72,6 32.264 36.242 112,3 27,3 Kaynak: Maliye Bakanl Bütçe ve Mali Kontrol Genel Müdürlü ü Program hedefleriyle uyumlu ve istikrarl bir ekilde faiz d fazla vererek kamu borç stokunu azaltma amac, önceki y llarda oldu u gibi 2005 ve 2006 y llar nda da maliye politikas n n temel hedeflerinden biri olmu tur. Bu sayede borç stokunun sürdürülebilirli inin önemli göstergelerinden birisi olan Merkezi Yönetim Bütçesi faiz d fazlas 2003 y l ndan itibaren sürekli olarak hedeflerle uyumlu, hatta hedeflerin üzerinde gerçekle mi tir. Bu ba lamda Ocak-Eylül 2005 döneminde 28,5 milyar YTL olan faiz d fazla tutar, 2006 y l n n ayn döneminde yüzde 27,3 oran nda bir art la 36,2 milyar 51
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 YTL olarak gerçekle mi tir. Bu tutar, 2006 y l için öngörülen faiz d fazla hedefinin yüzde 112,3 üne denk gelmektedir. B. BÜTÇE G DERLER 2005 y l sonunda 159,1 milyar YTL düzeyinde olan merkezi yönetim giderleri, 2006 y l n n ilk dokuz ayl k döneminde 129,4 milyar YTL düzeyinde gerçekle mi ve ba lang ç ödene ine göre gerçekle me oran yüzde 74,2 olmu tur. 2005-2006 Merkezi Yönetim Faiz Hariç Giderleri (Milyon YTL) 50.000 45.000 40.000 35.000 30.000 25.000 20.000 15.000 10.000 5.000 0 Pers.Gid. ve Sosyal Güv. Dev. Primi Gid. Mal ve Hizmet Al mlar Cari Transferler Sermaye Giderleri Sermaye Transferleri Borç Verme Yedek Ödenekler Ocak-Eylül 2005 Ocak-Eylül 2006 2006 Ba lang ç Ödene i Kaynak: Maliye Bakanl Bütçe ve Mali Kontrol Genel Müdürlü ü 52
Kamu Maliyesi (B N YTL) MERKEZ YÖNET M BÜTÇE G DERLER 2005 2006 GERÇEKLE ME BÜTÇE ÖDENEKLER BÜTÇE PAYLARI (%) 2005 GERÇ. 2006 BÜTÇE 2005 2006 OCAK-EYLÜL ARTI ORANI (%) 2005 GERÇEK. ORANI (%) 2006 GERÇEK. ORANI (%) BÜTÇE G DERLER 159.164.925 174.321.617 100,0 100,0 113.029.507 129.423.326 14,50 71,01 74,24 FA Z DI I G DERLER 113.485.095 128.061.592 71,3 73,5 77.794.287 91.796.326 18,00 68,55 71,68 I. Personel ve Sosyal Güvenlik Kurumlar Devlet Primi Giderleri 37.367.333 40.995.486 23,5 23,5 28.181.031 31.760.169 12,70 75,42 77,47 II. Mal ve Hizmet Al m Giderleri 15.214.197 17.720.624 9,6 10,2 7.902.379 11.119.249 40,71 51,94 62,75 A. Sa l k Giderleri 4.033.317 4.054.696 2,5 2,3 2.555.030 4.085.397 59,90 63,35 100,76 B. Savunma ve Güvenlik (Sa l k Hariç) 6.498.388 7.845.000 4,1 4,5 2.718.947 3.572.475 31,39 41,84 45,54 C. Di er Mal ve Hizmet Giderleri 4.682.492 5.820.928 2,9 3,3 2.628.402 3.461.377 31,69 56,13 59,46 III. Faiz Giderleri 45.679.830 46.260.025 28,7 26,5 35.235.220 37.627.000 6,79 77,14 81,34 IV. Cari Transferler 45.616.740 49.107.865 28,7 28,2 33.750.416 37.802.349 12,01 73,99 76,98 A. K T Görev Zarar 522.001 670.000 0,3 0,4 273.984 426.072 55,51 52,49 63,59 B. Sosyal Güvenlik Kurumlar na Transferler 23.317.022 23.285.000 14,6 13,4 17.737.868 17.993.556 1,44 76,07 77,28 1. Emekli Sand 8.946.955 9.835.000 5,6 5,6 7.109.868 8.610.556 21,11 79,47 87,55 2. SSK 7.507.267 6.700.000 4,7 3,8 5.718.000 6.577.000 15,02 76,17 98,16 3. BA -KUR 6.862.800 6.750.000 4,3 3,9 4.910.000 2.806.000-42,85 71,55 41,57 C. Tar msal Destekleme Ödemeleri 3.707.051 3.999.832 2,3 2,3 2.982.738 4.376.348 46,72 80,46 109,41 D. Emeklilere Vergi adeleri 1.293.446 1.500.000 0,8 0,9 1.256.714 5 97,16 0,00 E. Yurtd na Yap lan Transferler 391.000 567.534 0,2 0,3 259.041 483.958 86,83 66,25 85,27 F. Gelirlerden Ayr lan Paylar 12.980.625 14.164.558 8,2 8,1 8.366.601 10.249.684 22,51 64,45 72,36 G. Di er Cari Transferler 3.405.595 4.920.941 2,1 2,8 2.873.470 4.272.726 48,70 84,37 86,83 V. Sermaye Giderleri 10.267.044 12.451.901 6,5 7,1 5.306.558 6.042.185 13,86 51,69 48,52 VI. Sermaye Transferleri 1.181.952 1.834.421 0,7 1,1 804.350 2.016.929 150,75 68,05 109,95 VII. Borç Verme 3.837.829 4.256.200 2,4 2,4 1.849.552 3.055.445 65,20 48,19 71,79 VIII. Yedek Ödenekler 0 1.695.095 0,0 1,0 0 0 0,00 53
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 2005-2006 Merkezi Yönetim Giderleri (Milyon YTL) 140.000 128.061 120.000 100.000 80.000 77.794 91.796 60.000 40.000 35.235 37627 46.260 20.000 0 Faiz Hariç Harcamalar Faiz Harcamalar Ocak-Eylül 2005 Ocak-Eylül 2006 2006 Ba lang ç Ödene i Kaynak: Maliye Bakanl Bütçe ve Mali Kontrol Genel Müdürlü ü 2005 y l sonu itibariyle merkezi yönetim giderlerinin da l m na bak ld nda, faiz hariç harcamalarda en büyük pay n ana kalemler itibariyle cari transferler ile personel ve sosyal güvenlik kurumlar devlet prim giderlerine ait oldu u görülmektedir. 2006 y l Ocak-Eylül döneminde de bütçe giderlerinin da l m ayn nitelikte olup, cari transferlerin bütçe giderleri içindeki pay n n yüksekli i, öncelikle sosyal güvenlik kurumlar na yap lan transferlerden kaynaklanmaktad r. Faiz harcamalar ise 2006 y l ilk dokuz ayl k bütçe giderlerinin yüzde 29,1 ini olu turmaktad r. 54
Kamu Maliyesi Sermaye Giderleri 4,7% Cari Transferler 29,2% Sermaye Transferleri 1,6% Borç Verme 2,4% Personel Giderleri ve Sosyal Güvenlik Kur. Dev.Prim. Giderleri 24,5% Faiz Harcamalar 29,1% Mal ve Hizmet Al mlar 8,6% Kaynak: Maliye Bakanl Bütçe ve Mali Kontrol Genel Müdürlü ü Sosyal güvenlik kurumlar na yap lan transferler, uzun y llard r kamu maliyesinin çözümlenemeyen bir sorunu olmas nedeniyle dikkat çekicidir. Sosyal güvenlik kurumlar n n mali aç klar giderek artm ve sosyal güvenlik kurulu lar na bütçeden yap lan transferlerin GSMH ye oran, 2005 y l itibariyle yüzde 4,8 düzeyine ula m t r. Bu nedenle sosyal güvenlik kurulu lar n n kronikle en mali sorunlar n çözüme kavu turmak amac yla kapsaml düzenlemelere gidilmi tir. 2006 y l n n Ocak-Eylül döneminde bir önceki y l n ayn dönemine göre faiz hariç harcamalarda yüzde 18 ve toplam harcamalarda yüzde 14,5 art görülmü ; faiz harcamalar ndaki art ise yüzde 6,8 düzeyinde gerçekle mi tir. 2006 y l n n ilk dokuz ayl k döneminde faiz hariç harcamalarda görülen art, büyük ölçüde sermaye transferleri ve borç verme kalemlerinden kaynaklanm t r. C. BÜTÇE GEL RLER 2005 y l sonu itibariyle 152,7 milyar YTL olan Merkezi Yönetim bütçe gelirleri, Ocak-Eylül 2006 döneminde, 2005 y l n n ayn dönemine göre yüzde 20,5 art la 128 milyar YTL olarak gerçekle mi ve bu dönemde y l sonu bütçe hedefinin yüzde 79,9 una ula lm t r. 55
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 MERKEZ YÖNET M BÜTÇE GEL RLER TOPLAMI 2005 2006 Bütçe Paylar (%) Ocak - Eylül (Bin YTL) GERÇEK. BÜTÇE HEDEF 2005 GERÇ. 2006 BÜTÇE 2005 2006 ARTI ORANI (%) 2005 GERÇ. ORANI (%) 2006 GERÇ. ORANI (%) BÜTÇE GEL RLER 152.712.279 160.325.526 100,0 100,0 106.265.901 128.038.589 20,5 69,6 79,9 A - Genel Bütçe Gelirleri 149.127.763 156.213.516 97,7 97,4 103.620.595 124.830.354 20,5 69,5 79,9 I-Vergi Gelirleri 119.618.518 132.199.000 78,3 82,5 86.922.350 102.005.961 17,4 72,7 77,2 Gelir, Kar ve Sermaye Kazanç. Üz. Al. Ver. 36.537.482 38.982.000 23,9 24,3 25.998.466 28.703.391 10,4 71,2 73,6 Gelir Vergisi 24.489.489 26.090.000 16,0 16,3 17.413.093 20.566.980 18,1 71,1 78,8 Kurumlar Vergisi 12.047.702 12.892.000 7,9 8,0 8.585.373 8.136.411-5,2 71,3 63,1 Gelir,Kar ve Ser. Kaz.Al.Ay.Yap lama.d.v. 291 0 0,0 0,0 0 0 0,0 Mülkiyet Üzerinden Al nan Vergiler 2.076.928 1.904.700 1,4 1,2 1.511.669 1.988.535 31,5 72,8 104,4 Dahilde Al nan Mal ve Hizmet Vergileri 53.340.608 60.643.000 34,9 37,8 39.575.105 45.657.547 15,4 74,2 75,3 Uluslararas Ticaret ve Muame. Al. Ver. 21.825.873 24.252.700 14,3 15,1 15.585.858 20.332.386 30,5 71,4 83,8 Di er Vergiler 2.566.719 2.809.000 1,7 1,8 1.854.301 2.434.242 31,3 72,2 86,7 Harçlar 3.270.908 3.607.600 2,1 2,3 2.396.951 2.889.860 20,6 73,3 80,1 II-Vergi D Gelirler 25.923.816 21.371.516 17,0 13,3 15.483.969 22.032.731 42,3 59,7 103,1 III- Sermaye Gelirleri 2.025.316 2.269.000 1,3 1,4 176.346 251.899 42,8 8,7 11,1 IV-Al nan Ba lar ve Yard mlar 1.560.113 374.000 1,0 0,2 1.037.930 539.763-48,0 66,5 144,3 B - Özel Bütçe Gelirleri 2.423.025 2.962.935 1,6 1,8 1.730.012 2.161.233 24,9 71,4 72,9 I. Vergi Gelirleri 66.743 58.955 0,0 0,0 36.644 50.867 38,8 54,9 86,3 II. Vergi D Gelirler 2.135.674 2.585.258 1,4 1,6 908.552 1.619.945 78,3 42,5 62,7 III Sermaye Gelirleri 6.290 217.202 0,0 0,1 5.621 6.084 8,2 89,4 2,8 IV. Al nan Ba ve Yard mlar 73.984 16.120 0,0 0,0 687.948 484.337-29,6 929,9 3.004,6 V. Alacaklardan Tahsilatlar 140.334 85.400 0,1 0,1 91.247 0-100,0 65,0 0,0 C - Düzenleyici ve Denetleyici Bütçe Gelirleri 1.161.491 1.149.075 0,8 0,7 915.294 1.047.002 14,4 78,8 91,1 I. Vergi Gelirleri 0 0 0,0 0,0 0 0 II. Vergi D Gelirler 1.161.453 1.126.751 0,8 0,7 915.271 1.047.002 14,4 78,8 92,9 III Sermaye Gelirleri 38 16.093 0,0 0,0 23 0-100,0 60,6 0,0 IV. Al nan Ba ve Yard mlar 0 6.231 0,0 0,0 0 0 0,0 V. Alacaklardan Tahsilatlar 0 0 0,0 0,0 0 0 56
Kamu Maliyesi 2005-2006 Merkezi Yönetim Gelirleri (Milyon YTL) 140.000 132.199 120.000 100.000 80.000 60.000 86.922 102.005 40.000 20.000 15.483 22.032 21.371 0 Ocak-Eylül 2005 Ocak-Eylül 2006 2006 Bütçe Hedefi Kaynak: Maliye Bakanl Bütçe ve Mali Kontrol Genel Müdürlü ü 2006 y l nda, kay t d ekonomiyi kay t alt na almak, vergi kaça n azaltmak ve vergiyi tabana yayarak etkinli ini art rmak amac yla Vergi Reformu uygulamaya konulmu tur. Bu amaçla öncelikle vergi kanunlar n n sadele tirilmesi için çal malara ba lanm ve yeni bir Kurumlar Vergisi Kanunu Haziran ay nda yasala m t r. Reform kapsam nda Kurumlar Vergisi ve Katma De er Vergisi oranlar nda de i ikli e gidilirken, Gelir Vergisi nde de tekli tarife uygulamas na geçilmi ; ticari ve zirai kazançlarda ise yat r m indirimi istisnas kald r lm t r. Söz konusu geli meler sonucunda 2006 y l nda vergi gelirlerinde art görülmü ; Ocak-Eylül dönemi itibariyle bir önceki y l n ayn dönemine göre 15 milyar YTL daha fazla vergi geliri elde edilmi tir. 2003 y l ndan beri vergi gelirlerinde görülen önemli art n, vergi oranlar n n art r lmas ndan ziyade, verginin tabana yay lmas yoluyla gerçekle tirilmi olmas ise vergi sisteminde meydana gelen yap sal de i imin dikkate de er bir yans mas d r. Zira Kurumlar Vergisi ve Gelir Vergisi nde son dönemlerde yap lan indirimlerle birlikte Türkiye, ço u OECD ülkesine oranla daha dü ük vergi oranlar na sahip bir ülke konumuna gelmi tir. Vergi oranlar nda yap lan indirimlere ra men 2006 y l ilk dokuz ayl k dönem itibariyle vergi gelirlerinde bir önceki y la göre yüzde 17,4 art görülmü tür. 2006 Ocak-Eylül itibariyle toplam vergi gelirlerinin yüzde 20,2 sini olu turan Gelir Vergisi, bir önceki y l n ayn dönemine göre yüzde 18,1 artarken; yüzde 57
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 8 lik paya sahip olan Kurumlar Vergisi nde yüzde 5,2 oran nda azalma olmu tur. Vergi d gelirlerde de 2006 y l n n ilk dokuz ayl k döneminde önemli oranda art görülmü ; vergi d gelirlerin bütçe hedefine göre gerçekle me oran yüzde 103,1 olmu tur. Vergi gelirlerinin faiz giderlerini kar lama oran nda son birkaç y ld r görülen iyile me Ocak-Eylül 2006 döneminde de devam ederek yüzde 36,9 düzeyine gelmi tir. Bu geli mede, 2006 faiz giderlerinin art h z nda meydana gelen azal n yan s ra, vergi gelirlerinde son dönemde görülen yüksek performans n da önemli bir rolü vard r. D. ÖZELLE T RME GEL RLER Ba ar l özelle tirme uygulamalar ile kamunun zarar eden kurulu lar n sebep oldu u mali yükten kurtar lmas, büyümenin özel sektör kaynaklar ile gerçekle tirilmesi ve böylece devletin asli görevlerine yo unla abilmesi amac, son dört y lda oldu u gibi 2006 y l nda da maliye politikas n n temel hedeflerinden biri olmaya devam etmi tir. 1986 y l ndan itibaren h z kazanan ve tamam kamuya ait veya kamu i tiraki olan kurulu lardaki kamu paylar n n özelle tirme kapsam na al nmas yoluyla yürütülen özelle tirme program çerçevesinde, bugüne kadar 195 kurulu ta hisse senedi veya varl k sat /devir i lemi yap lm olup, bu kurulu lardan 186 s nda hiç kamu pay kalmam t r. Halen özelle tirme kapsam nda 3, program ve kapsamda 12 olmak üzere toplam 15 kurulu bulunmaktad r. Bu kurulu lar n 11 indeki kamu pay yüzde 50 nin üzerindedir. Özelle tirme i lemlerinin yöntemlerine göre da l m na bak ld nda Eylül 2006 itibariyle en fazla pay n blok sat ve halka arza ait oldu u; ancak blok sat yönteminin tüm özelle tirme uygulamalar içindeki pay n n önceki y llara göre önemli ölçüde artt görülmektedir. 58
Kamu Maliyesi Halka Arz; 13% Tesis ve Varl k Sat ; 9% MKB'de Sat ; 5% Bedelli Devir; 2% Blok Sat ; 71% Kaynak: Özelle tirme daresi Ba kanl 2003 y l ndan itibaren yap sal reformlar konusunda gösterilen kararl l k sonucu, özelle tirme uygulamalar nda son derece olumlu sonuçlar al nm t r. Özellikle 2005 2006 dönemi özelle tirme sonuçlar nda kayda de er geli melerin ya and bir dönemdir. Rakamsal gerçekle melere bak ld nda 2006 y l ilk dokuz ay nda gerçekle tirilen özelle tirme tutar n n, 1986 2004 döneminde gerçekle tirilen tüm özelle tirmelerin toplam na neredeyse e it oldu u görülmektedir. 1986 2004 döneminde 9,5 milyar dolar tutar nda olan özelle tirme gelirleri, 2004 y l ndan itibaren artmaya ba layarak, 2005 ve 2006 y llar nda s ras ile 8,2 ve 8 milyar dolar düzeyinde gerçekle mi tir. Böylece Orta Vadeli Program da 2006 2008 dönemi için öngörülen 9 milyar dolarl k özelle tirme geliri hedefine 2006 y l ilk dokuz ay itibariyle neredeyse ula lm durumdad r. 59
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 Y llar tibariyle Özelle tirme lemleri (Milyon Dolar) 9000 8000 7000 6000 5000 4000 3000 2000 1000 0 8.222 8.013 1.283 537 187 2002 2003 2004 2005 2006 Kaynak: Özelle tirme daresi Ba kanl E. VERG YÜKÜ VE VERG ESNEKL 1) Vergi Yükü Parafiskal Gelirler hariç olmak üzere vergi yükü, genelde istikrarl bir art e iliminde olup; 2005 y l nda yüzde 27,7 olarak gerçekle mi tir. Ayn e ilim parafiskal gelirler dahil olmak üzere hesaplanan vergi yükünde de söz konusu olup, 2005 y l itibariyle bu oran yüzde 34,5 olarak gerçekle mi tir. Bin YTL 2002 2003 2004 2005 Konsolide Bütçe (*) 59.924.078 84.665.792 101.143.841 119.591.276 Mahalli dareler 5.811.343 7.268.951 9.826.917 12.914.089 Fonlar 1.552.403 1.302.785 2.161.026 2.318.553 Toplam (1) 67.287.824 93.237.528 113.131.784 134.823.918 Sosyal Güvenlik Kurumlar 16.559.520 23.527.957 29.679.267 33.104.098 Genel Toplam (2) 83.847.344 116.765.485 142.811.051 167.928.016 GSY H(Piyasa Fiyatlar yla) 277.574.057 359.762.926 430.511.477 487.202.000 Vergi Yükü (Parafiskal Gelirler Hariç) (%) 24,2 25,9 26,3 27,7 Vergi Yükü (Parafiskal Gelirler Dahil) (%) 30,2 32,5 33,2 34,5 Kaynak: DPT * Vergi iadeleri dahil brüt rakamlard r. Not: 2004 ve 2005 y llar na ait vergi iadelerine vergi d unsurlar n iadeleri dahil de ildir. Önceki y llarda ise dahildir. 60
Kamu Maliyesi OECD hesaplamalar na göre ise OECD üyesi ülkelerdeki vergi yükü oranlar u ekildedir: OECD ÜLKELER NDE VERG YÜKÜ 1975 1985 1990 1995 2000 2003 2004 2005 Geçici Kanada 32,0 32,5 35,9 35,6 35,6 33,6 33,5 33,5 Meksika - 17,0 17,3 16,7 18,5 19,0 19,0 19,8 ABD 25,6 25,6 27,3 27,9 29,9 25,7 25,5 26,8 Avustralya 25,8 28,2 28,5 28,8 31,1 30,7 31,2 - Japonya 20,9 27,4 29,1 26,9 27,1 25,7 26,4 - Kore 15,1 16,4 18,9 19,4 23,6 25,3 24,6 25,6 Yeni Zelanda 28,5 31,1 37,4 36,6 33,6 34,4 35,6 36,6 Avusturya 36,7 40,9 39,6 41,1 42,6 42,9 42,6 41,9 Belçika 39,5 44,4 42,0 43,6 44,9 44,7 45,0 45,4 Çek Cumhuriyeti - - - 37,5 36,0 37,6 38,4 38,5 Danimarka 39,3 46,5 46,5 48,8 49,4 47,7 48,8 49,7 Finlandiya 36,7 39,9 43,9 45,6 47,7 44,6 44,2 44,5 Fransa 35,5 42,4 42,2 42,9 44,4 43,1 43,4 44,3 Almanya 35,3 37,2 35,7 37,2 37,2 35,5 34,7 34,7 Yunanistan 21,3 28,0 28,7 31,7 37,3 36,3 35,0 - Macaristan - - - 42,1 38,7 38,1 38,1 37,1 zlanda 30,0 28,2 31,0 31,2 38,3 37,8 38,7 42,4 Irlanda 28,7 34,6 33,1 32,5 31,7 28,7 30,1 30,5 Italya 25,4 33,6 37,8 40,1 42,3 41,8 41,1 41,0 Lüksemburg 32,8 39,5 35,7 37,0 39,1 38,2 37,8 37,6 Hollanda 39,6 41,0 41,1 40,2 39,5 37,0 37,5 - Norveç 39,3 43,0 41,5 41,1 43,0 42,9 44,0 45,0 Polonya - - - 37,0 32,5 34,9 34,4 - Portekiz 19,7 25,2 27,7 31,7 34,1 35,0 34,5 - Slovakya - - - - 33,1 31,2 30,3 29,4 spanya 18,4 27,2 32,5 32,1 34,2 34,3 34,8 35,8 sveç 41,6 47,8 52,7 48,1 53,4 50,1 50,4 51,1 sviçre 24,5 26,1 26,0 27,8 30,5 29,4 29,2 30,0 Türkiye 16,0 15,4 20,0 22,6 32,3 32,8 31,3 32,3 ngiltere 35,3 37,7 36,5 35,0 37,2 35,4 36,0 37,2 Ortalama: OECD Toplam 29,7 32,9 34,2 35,1 36,6 35,8 35,9 - OECD Amerika 28,8 25,0 26,8 26,7 28,0 26,1 26,0 26,7 OECD Pasifik 22,6 25,8 28,5 27,9 28,8 29,0 29,4 - OECD Avrupa 31,3 35,7 36,5 37,6 39,1 38,3 38,3 - AB 19 32,4 37,7 38,4 39,1 39,8 38,8 38,8 - AB 15 32,4 37,7 38,4 39,2 41,0 39,7 39,7 - Not: AB 15 ülkeleri: Avusturya, Belçika, Danimarka, Finlandiya, Fransa, Almanya, Yunanistan, rlanda, talya, Lüksemburg, Hollanda, Portekiz, spanya, sveç ve ngiltere AB 19 ülkeleri: AB 15 ülkelerine Çek Cumhuriyeti, Macaristan, Polonya ve Slovakya dahildir, 61
2) Vergi Esnekli i Yıllık Ekonomik Rapor 2006 Vergi gelirlerinin GSY H deki de i melere duyarl l n ifade eden vergi esnekli i katsay s, 2004 y l nda azalarak 1,09 düzeyine inmi se de, 2005 y l sonu itibariyle söz konusu katsay artarak 1,46 ya ula m t r. Kurumlar Vergisi ve Gelir Vergisi nin toplam na ait esneklik katsay s ise 2003 ve 2005 y llar nda 1 in üzerine ç karken, 2002 de Gelir Vergisi ndeki, 2004 te ise Kurumlar Vergisi ndeki art n s n rl kalmas sonucu 1 in alt nda gerçekle mi tir. 2002 2003 2004 2005 Vergi Gelirleri Y l k Art (%) 36,49 38,57 21,34 19,17 Kurumlar ve Gelir Vergisi Toplam n n Art (%) 26,47 33,26 14 16,75 GSY H Y ll k Art (%) 55,58 29,61 19,67 13,17 Toplam Vergi Gelirlerinin Esnekli i 0,66 1,30 1,09 1,46 Kurumlar Ve Gelir Vergisi Toplam n n Esnekli i 0,48 1,12 0,71 1,27 Kaynak: DPT Not: Vergi Gelirleri Y ll k Art, Vergi Yükü tablosundaki toplam (1) kalemini ifade etmektedir. 62
Kamu Maliyesi 2006-2008 Dönemi Kamu Harcama Politikas : Kamu harcamalar nda etkinli in, effafl k ve hesap verebilirli in art r lmas n amaçlayan ve mali disiplinin sürdürülmesinde önemli katk sa layan harcama reformuna ili kin düzenlemelerin uygulanmas na titizlikle devam edilecektir. Program döneminde harcamalara ili kin a a daki politikalar uygulanacakt r: Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu uyar nca ç kar lmas gereken ikincil düzenlemelerin uygulamaya konulmas ve kanunda öngörülen harcama öncesi kontrol ve iç denetimle ilgili yetkilerin harcamac kurumlara devri geçi dönemi sonuna kadar sa lanacakt r. Kurulu lar n politika olu turma kapasitesini ve hesap verebilirli ini art rmak amac yla yürütülmekte olan stratejik planlama ve performans esasl bütçeleme çal malar yayg nla t r lacakt r. Kurumlar, bütçe k s t n dikkate alarak, belirlenen öncelikler çerçevesinde kaynak tahsisini gözden geçireceklerdir. Önceli ini yitirmi faaliyetler ve projeler tasfiye edilecektir. Tahakkuk esasl devlet muhasebesi ve analitik bütçe kodlamas 2006 y l ndan itibaren merkezi idare d ndaki kurulu larda da uygulamaya konulacakt r. Kamu kesiminde ücret ve ayl klar enflasyon oran nda art r lacakt r. Sosyal harcamalar, fayday azami düzeye ç karacak ekilde sosyal hedef ve önceliklere dönük olarak yeniden düzenlenecek ve sosyal harcamalar n toplam kamu harcamalar içindeki pay art r lacakt r. Mali sürdürülebilirlik ve uzun dönemli aktüeryal dengeler gözetilerek, norm ve standart birli i sa lanm, prim kar l olmayan ödemelerden ar nd r lm tek bir emeklilik rejimi kurularak, emeklilik sistemi mali aç n n milli gelire oran dü ürülecektir. Genel sa l k sigortas n n getirece i mali yüklerin makul düzeyde tutulmas için, genel sa l k sigortas n n sa l kta dönü üm program yla birlikte uygulanmas yak ndan izlenecek ve gerekli tedbirler al nacakt r. Tar msal destekler için bütçeden ayr lan pay ve bu pay n tar msal destek araçlar aras ndaki da l m, Tar m Stratejisi Belgesi çerçevesinde belirlenecektir. Yerel yönetimlerin harcamalar n finanse etmek amac yla çe itli kaynaklardan yap lan tahsisler bütünle tirilerek, bu kaynaklar n objektif esaslara dayal ve amaca yönelik kullan m sa lanacakt r. 63
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 2006-2008 Dönemi Vergi Politikas Vergi politikas n n temel amac, büyüme ve istihdam politikalar n destekleyici, kay t d ekonomiyi azalt c ve ayn zamanda makroekonomik politikalarla uyumlu, etkin ve basit bir vergilendirme sisteminin olu turulmas d r. Bu çerçevede; Özel giri imcilerin uzun vadeli planlama yapmalar n sa lamak ve öngörülebilirli i art rmak amac yla vergi politikalar nda istikrar esas olacakt r. Gelir vergisi ba ta olmak üzere, vergi kanunlar nda yer alan istisna, muafiyet ve vergi indirimi hükümleri, ekonomik ve sosyal politikalar çerçevesinde yeniden de erlendirilerek, vergi mevzuat sadele tirilecektir. Mali arac l k faaliyetleri üzerindeki vergi yükünün dü ürülmesi politikas çerçevesinde, banka ve sigorta muameleleri vergisinde 2007 y l nda indirim yap lacakt r. Gelir vergisinin yap s n n iyile tirilmesi ve basitle tirilmesi amac yla vergi d ücret unsurlar vergi kapsam na al nacakt r. Kurumlar vergisi sistemi gözden geçirilerek, daha sade, etkin ve AB uygulamalar na paralel bir sistemin getirilmesi amac yla yap lacak çal malar en k sa sürede sonuçland r lacakt r. Kamu maliyesindeki geli meler de dikkate al narak, kurumlar vergisinde oran indirimine 2006 ve 2007 y llar nda da devam edilecektir. Finansal araçlar üzerinden al nan vergilerin uyumla t r lmas na ili kin düzenleme 2006 y l ba ndan itibaren uygulanmaya ba lanacakt r. Yerel yönetimlerin öz gelirlerinin art r lmas na ili kin düzenlemeler hayata geçirilecektir. 64
2006V Devlet Borçlarý
Devlet Borçları DEVLET BORÇLARI A. GENEL DURUM Son dört y ld r uygulanmakta olan borç yönetimi anlay çerçevesinde para ve maliye politikalar ile uyumlu, sürdürülebilir, effaf ve hesap verilebilir bir borçlanma politikas benimsenmi tir. Bu politika kapsam nda kamu borç stokunun makroekonomik istikrar aç s ndan k r lganl k olu turmayacak hale getirilmesi borç yönetiminin temel öncelikleri aras nda yer almaktad r. Kamu borç yönetiminde effafl n art r lmas ve performansa dayal etkin bir borç yönetiminin gerçekle tirilmesi amac yla 2004 y l ndan itibaren Hazine Müste arl taraf ndan Stratejik Ölçüt yakla m uygulamaya konulmu tur. Bu uygulama kapsam nda Hazine, 2005 y l n n ba nda effafl n art r lmas n sa lamak amac yla borçlanma stratejisini kamuoyuyla payla m t r. Buna göre, 2006 2008 dönemi stratejik ölçütlerinde; nakit iç borçlanman n a rl kl olarak YTL cinsinden sabit getirili senetlerle yap lmas, borçlanman n vadesinin bir y l n üzerinde tutulmas ve 2006 y l nda döviz cinsinden iç borçlara ili kin borç çevirme oran n n yüzde 80 seviyesini a mamas hedeflenmi tir. 2003 y l ndan bu yana kamu borç yükünün azalt lmas na yönelik olarak gerçekle tirilen yap sal reformlar ile uygulanan mali disiplin ve özelle tirmede elde edilen kazan mlar sonucunda kamu borç yükü dü ü e ilimine girmi tir. Bu süreç içinde, bütçe aç ndaki dü ü e paralel olarak Kamu Kesimi Borçlanma Gere i önemli ölçüde azalm t r. Bu azalma esas olarak Merkezi Yönetim Bütçe finansman dengesinin gösterdi i olumlu performanstan kaynaklanm t r. 2002 y l nda yüzde 12,7 olan Kamu Kesimi Borçlanma Gere inin GSMH a oran, 2005 y l nda yüzde 1 in alt nda gerçekle mi tir. 2006 y l program nda bu oran n yüzde -0,7 düzeyine gerileyece i di er bir ifade ile kamu kesiminin borçlanma ihtiyac n n kalmayaca öngörülmektedir. 67
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 KAMU KES M BORÇLANMA GERE N N GSMH'YE ORANI ( % ) 18 16 14 12,7 12 9,4 10 8 6 4,7 4 2 0-2 0,9-0,7 2002 2003 2004(1) 2005 (2) 2006 (3) Kaynak: DPT (1) Geçici (2) Tahmin (3) Program 2006 y l n n ilk alt ay nda kamu kesimi net borç stoku 7,4 milyar YTL azalarak 261,8 milyar YTL ye gerilemi, Haziran sonu itibariyle son bir y l n verilerine göre de kamu net borç stokunun GSMH a oran yüzde 50 seviyelerine kadar inmi tir. KAMU NET BORÇ STOKU/GSMH 80 70 60 50 40 30 20 10 0 78 70 63 55 50 2002 2003 2004 2005 2006* Kaynak: Hazine Müste arl (*) Haziran sonu itibariyle 68
Devlet Borçları B. MERKEZ YÖNET M BORÇ STOKU 2006 A ustos ay verilerine göre Merkezi Yönetim toplam borç stoku 348,8 milyar YTL olarak gerçekle mi olup, toplam borcun 251,9 milyar YTL lik k sm iç borç, 96,8 milyar YTL lik k sm ise d borçlardan olu maktad r. MERKEZ YÖNET M TOPLAM BORÇ STOKU 2003 2004 2005 2006 A ustos Toplam (Milyon YTL) 282.807 316.528 331.517 348.796 ç Borç 194.387 224.482 244.782 251.942 D Borç* 88.420 92.046 86.735 96.844 Toplam (Milyon $) 202.608 235.846 247.069 237.560 ç Borç 139.262 167.262 182.428 171.599 D Borç 63.346 68.583 64.641 65.961 ç Borç /Toplam Borç 68,7 70,9 73,8 72,2 D Borç / Toplam Borç 31,3 29,1 26,2 27,8 Kaynak: Hazine Müste arl (*) D Borç Stoku YTL de erleri, ilgili dönem ABD Dolar döviz al kuru ile hesaplanm t r. MERKEZ YÖNET M TOPLAM BORÇ STOKU (Milyon YTL) 350.000 300.000 250.000 200.000 150.000 100.000 194.387 88.420 224.482 92.046 244.782 86.735 251.942 96.844 50.000 0 2003 2004 2005 2006 A ustos ç Borç D Borç Kaynak: Hazine Müste arl 69
1) ç Borç Stoku Yıllık Ekonomik Rapor 2006 2005 y l nda iç borç stoku cari fiyatlarla 2004 y l na göre yüzde 9 oran nda artarak 244,7 milyar YTL olmu tur. 2006 y l A ustos sonu itibariyle iç borç stoku, 237,7 milyar YTL si tahvil, 14,2 milyar YTL si bono olmak üzere toplam 251,9 milyar YTL olup 2005 y l sonuna göre yakla k yüzde 3 artm t r. ç borç stokunun GSMH a oran nda 2003 y l ndan bu yana süre gelen dü ü trendi 2005 y l nda da devam etmi tir. Söz konusu oran 2004 y l nda yüzde 52,3 iken 2005 y l nda yüzde 50,3 e gerilemi tir. Y l içinde yap lan borçlanmadan anapara ödemelerinin ç kart lmas yla elde edilen net borçlanma miktar 2004 y l nda oldu u gibi 2005 y l nda da dü me e ilimini sürdürmü tür. Net iç borçlanman n azalmas nda faiz oranlar ndaki dü ü ün yan s ra borçlanma vadesindeki uzama ve mali disiplin neticesinde elde edilen yüksek faiz d fazlan n önemli etkisi olmu tur. Özelle tirme süreci ve TMSF den sa lanan gelirler de net iç borçlanmay azaltan di er unsurlar aras ndad r. Ç BORÇ STOKU/GSMH 55 54 53 52 51 50 49 48 54,5 54,5 52,3 50,3 2002 2003 2004 2005 Kaynak: Hazine Müste arl 70
Devlet Borçları Ç BORÇ STOKU ( Milyon YTL ) 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006* TOPLAM ÖDEME 37.576 164.360 141.059 166.357 183.553 174.491 108.437 Anapara 18.967 123.876 97.591 113.721 133.500 135.222 78.954 Tahvil 12.006 96.418 48.178 45.653 76.803 82.651 60.185 Bono 6.962 27.458 49.413 68.068 56.698 52.571 18.769 Faiz 18.609 40.484 43.469 52.636 50.053 39.270 29.482 Tahvil 16.967 34.608 30.991 35.495 39.171 33.088 27.849 Bono 1.640 5.876 12.477 17.141 10.882 6.181 1.633 TOPLAM BORÇLANMA 32.469 209.613 125.303 158.238 163.596 155.520 86.115 Tahvil 26.686 164.183 58.900 101.777 102.040 115.404 70.925 Bono 5.783 45.430 66.403 56.461 61.557 40.116 15.190 NET BORÇLANMA 13.500 85.737 27.712 44.517 30.096 20.299 7.161 Tahvil 14.680 67.765 10.722 56.124 25.237 32.754 10.740 Bono -1.179 17.972 16.991-11.607 4.859-12.455-3.579 BORÇ STOKU 36.421 122.157 149.870 194.387 224.483 244.782 251.942 Tahvil 34.363 102.128 112.850 168.974 194.211 226.964 237.704 Bono 2.058 20.029 37.020 25.413 30.272 17.818 14.238 BORÇ STOKUNUN DA ILIMI % Toplam Stok 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 Tahvil 94,4 83,6 75,3 86,9 86,5 92,7 94,3 Bono 5,6 16,4 24,7 13,1 13,5 7,3 5,7 GSMH 125 596 176 484 275 032 356 681 428 932 486 401 Borç Stoku/GSMH 29,0 69,2 54,5 54,5 52,3 50,3 Kaynak : Hazine Müste arl (*) A ustos sonu itibariyle 2) ç Borç Stokunun Yap s 2005 y l nda toplam iç borç stoku içerisinde sabit getirili senetlerin pay, de i ken faizli senetlerin pay n n artmas na ba l olarak azalm t r. Bu dönemde dövize endeksli senetlerin pay nda da azalma görülmektedir. Borçlanma stratejisine uygun olarak YTL cinsi ve sabit getirili senetlerle borçlanmaya a rl k verilmi, nakit ve borç yönetiminde olu abilecek likidite riskinin azalt lmas ve borçlanma maliyetlerinin s n rland r lmas amac yla da yüksek düzeyde rezerv tutulmu tur. 71
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 Nakit Ç BORÇ STOKUNUN YAPISI (Milyon YTL) 2001 2002 2003 2004 2005 2006 (*) Sabit Getirili 17.745 37.576 68.614 94.930 101.444 107.523 De i ken Faizli 11.426 17.384 29.080 36.309 57.907 63.855 Döviz Cinsinden 7.133 16.513 16.839 26.608 30.762 33.403 Dövize Endeksli 22.050 17.799 15.951 7.732 4.040 0 Nakit D Toplam Sabit Getirili 0 0 0 0 0 0 De i ken Faizli 49.513 46.734 54.096 53.781 47.501 45.379 Döviz Cinsinden 12.398 11.891 7.881 3.413 1.598 0 Dövize Endeksli 1.893 1.973 1.926 1.709 1.530 1.782 Sabit Getirili 17.745 37.576 68.614 94.930 101.444 107.523 De i ken Faizli 60.939 64.118 83.176 90.090 105.408 109.234 Döviz Cinsinden 19.531 28.404 24.720 30.021 32.360 33.403 Dövize Endeksli 23.943 19.772 17.877 9.441 5.570 1.782 Kaynak: Hazine Müste arl (*) A ustos sonu itibariyle 2006 y l A ustos ay sonunda iç borç stokunun yüzde 43 ü sabit getirili, yine yüzde 43 ü de i ken faizli ve yüzde 13 ü döviz cinsinden iken sadece yüzde 1 lik k sm dövize endeksli senetlerden olu maktad r. ç Borç Stokunun Yap s (% da l m) 4,2 2,3 0,7 100% 80% 19,6 16,0 13,2 19,0 9,2 12,7 13,4 13,2 13,3 60% 42,8 40,1 43,1 43,4 42,8 40% 49,9 20% 14,5 25,1 35,3 42,3 41,4 42,7 0% 2001 2002 2003 2004 2005 2006 (*) Sabit Getirili De i ken Faizli Döviz Cinsinden Dövize Endeksli Kaynak: Hazine Müste arl * A ustos sonu itibariyle 72
Devlet Borçları ç borç bile imindeki e ilim 2005 y l nda borçlanman n kur riskine olan duyarl l n n önceki y llara göre azald n, faiz riskine olan duyarl l n n ise bir parça artt n göstermektedir. Öte yandan, 2005 y l nda ihraç edilen bono ve tahvillerin yakla k yüzde 69 u piyasa, yüzde 31 i de kamu sektörü taraf ndan sat n al nm t r. 2006 y l A ustos ay itibariyle de bu da l mda önemli bir de i iklik olmam t r. 3) ç Borç Servisi 2005 y l nda 135,2 milyar YTL si anapara ve 39,2 milyar YTL si faiz ödemeleri olmak üzere toplam 174,4 milyar YTL iç borç servisi gerçekle tirilmi tir. 2006 y l n n ilk sekiz ay sonunda ise 78,9 milyar YTL si anapara ve 29,4 milyar YTL si faiz olmak üzere toplam 108,4 milyar YTL iç borç servisi yap lm t r. Ç BORÇ SERV S (Milyon YTL) 2002 2003 2004 2005 2006 (*) A. Anapara Ödemeleri 97.591 113.721 133.500 135.222 78.954 B. Faiz Ödemeleri 43.469 52.636 50.053 39.270 29.482 TOPLAM 141.059 166.357 183.553 174.491 108.436 Kaynak : Hazine Müste arl (*) Geçici, A ustos sonu itibariyle SKONTOLU YTL C NS HALELERDE BORÇLANMA FA Z N N SEYR (%) 100 90 80 70 74,08 60 50 49,75 40 30 20 10 38,72 27,91 23,12 14,20 14,02 13,97 13,89 13,88 14,98 18,11 21,51 20,47 21,11 0 2000 2001 2002 2003 2004 2005 Ocak ubat Mart Nisan May s Haziran Temmuz A ustos Eylül 2006 Kaynak: Hazine Müste arl Son dört y ll k dönemde kararl l kla yürütülen para ve maliye politikalar n n ortaya ç kard olumlu tablo, 2005 y l nda da borçlanma maliyetlerindeki 73
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 dü ü trendinin devam n sa lam t r. 2001 y l ndan itibaren h zla gerileyen ortalama bile ik faiz 2004 y l nda yüzde 23,12, 2005 y l nda ise yüzde 14,20 olmu tur. Bu e ilimin 2006 y l Nisan sonuna kadar devam etti i görülmektedir. Ancak 2006 May s ay ndan sonra uluslararas likidite ko ullar nda ya anan daralma nedeniyle borçlanma maliyetleri bir miktar art göstermi tir. Faizlerde ya anan olumlu geli melerin yan s ra iç borç stokunun vade yap s nda da kayda de er iyile meler görülmü, 2002 y l nda 6,7 ay olan a rl kl ortalama borçlanma vadesi, 2006 y l Eylül dönemi itibariyle 15,2 aya yükselmi tir. C. DI BORÇ GEL MELER Son dört y lda ekonomik göstergelerde ya anan olumlu geli meler ile birlikte d finansal konumunu giderek sa lam bir yap ya ula t ran Türkiye de, gerek özel sektör gerekse kamu kurumlar d piyasalardan borçlanma konusunda daha fazla imkana kavu mu tur. Buna ba l olarak d borç göstergelerinde önceki y llara göre 2006 y l nda önemli iyile meler gözlenmektedir. 1) D Borç Yap s Toplam d borç stoku 2005 y l nda bir önceki y la göre yakla k yüzde 5 oran nda artarak 171 milyar dolar seviyesine yükselmi tir. Bu dönemde toplam d borç stokunun yüzde 77,6 s orta ve uzun vadeli, yüzde 22,4 ü ise k sa vadeli borçlardan olu maktad r. 2006 y l n n ikinci çeyre i itibariyle yüzde 77,4 ü orta ve uzun vadeli, yüzde 22,6 s da k sa vadeli olan toplam d borç stoku 193,6 milyar dolar düzeyindedir. D Borç Stokunun Vadeye Göre Da l m (Milyon $) 2002 2003 2004 2005 2006* Toplam D Borç Stoku 130.092 144.915 162.201 171.078 193.617 Orta ve Uzun Vade 113.668 121.902 129.632 132.831 149.890 K sa Vade 16.424 23.013 32.569 38.247 43.727 D Borç Stoku çindeki Pay (%) Orta ve Uzun Vade 87,4 84,1 79,9 77,6 77,4 K sa Vade 12,6 15,9 20,1 22,4 22,6 Kaynak: Hazine Müste arl (*)Haziran sonu itibar yla 74
Devlet Borçları DI BORÇ STOKUNUN VADEYE GÖRE DA ILIMI (M LYON $) 200.000 180.000 160.000 140.000 120.000 100.000 80.000 60.000 40.000 20.000 0 43.727 38.247 32.569 23.013 16.424 113.668 121.902 129.632 132.831 149.890 2002 2003 2004 2005 2006/Q2 Orta ve Uzun Vade K sa Vade Kaynak: Hazine Müste arl D borç stokunun döviz bile imine bak ld nda; ABD dolar 2006 y l n n ikinci çeyre inde yüzde 56,7 lik pay ile ilk s radaki yerini korurken, Euronun pay yüzde 32,1 ve Özel Çekme Haklar n n (SDR) pay ise yüzde 6 d r. DI BORÇ STOKUNUN DÖV Z C NSLER NE GÖRE DA ILIMI (Milyon $) 2002 2003 2004 2005 2006(*) Pay Pay Pay Pay Pay Pay (%) Toplam (%) Toplam (%) Toplam (%) Toplam (%) Toplam (%) USD 60.959 46,8 66.171 45,6 79.152 48,8 93.633 54,7 109.802 56,7 EURO 39.817 30,6 48.146 33,2 54.838 33,8 54.496 31,8 62.099 32,1 SDR 22.018 16,9 24.012 16,5 21.447 13,2 14.653 8,6 11.403 5,9 JPY 5.312 4,1 4.516 3,1 3.442 2,1 2.820 1,6 2.734 1,4 D ER (USD) 1.987 1,6 2070 1,6 3.322 2,1 5.476 3,2 7.579 3,9 TOPLAM 130.092 100,0 144.915 100,0 162.201 100,0 171.078 100,0 193.617 100,0 Kaynak : Hazine Müste arl, Merkez Bankas (*) Geçici, Haziran sonu itibariyle 2) D Borçlar n Da l m 2006 y l Haziran ay verilerine göre orta ve uzun vadeli borç stokunda kamu kesimi borcu 2005 y l sonuna göre yüzde 1,8 oran nda azalarak 66,8 milyar 75
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 dolar olmu tur. Ayn dönemde Merkez Bankas n n borcunda yüzde 0,8, özel sektör borcunda da yüzde 2,6 l k bir art görülmektedir. K sa vadeli d borç stokunun büyük bir ço unlu unu önceki y llarda oldu u gibi yine özel sektör borcu olu turmaktad r. DI BORÇ STOKU (Milyon $) 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006* I- TOPLAM DI BORÇ STOKU II- BORÇLULARA GÖRE DI BORÇLAR 118.503 113.593 130.092 144.915 162.201 171.078 193.617 K sa Vadeli D Borçlar 28.301 16.403 16.424 23.013 32.569 38.247 43.727 Genel Yönetim 1.000 0 0 0 0 0 0 TCMB 653 752 1.655 2.860 3.287 2.763 2.774 Ticari Bankalar 16.900 7.997 6.344 9.692 14.529 17.740 20.799 Di er sektörler 9.748 7.654 8.425 10.461 14.753 17.744 20.154 Orta-Uzun Vadeli D Borçlar 90.202 97.190 113.668 121.902 129.632 132.831 149.890 Kamu 47.621 46.110 63.618 69.503 73.825 68.114 66.899 TCMB 13.429 23.591 20.340 21.504 18.114 12.654 12.989 Özel Sektör 29.153 27.488 29.711 30.895 37.694 52.063 70.002 III- ALACAKLILARA GÖRE DI BORÇLAR K sa Vadeli D Borçlar 28.301 16.403 16.424 23.013 32.569 38.247 43.727 Ticari Banka Kredileri 17.306 7.775 5.187 8.260 11.882 14.782 16.745 Özel Kesim Kredileri 10.995 8.628 11.237 14.753 20.687 23.465 26.982 Orta-Uzun Vadeli D Borçlar 90.202 97.190 113.668 121.902 129.632 132.831 149.890 Resmi Kreditörler 20.078 30.530 40.010 42.595 41.014 32.008 29.136 Özel Kreditörler 70.124 66.660 73.658 79.307 88.619 100.823 120.754 Kaynak: Hazine Müste arl (*)Haziran sonu itibar yla 3) D Borç Servisi 2005 y l ndaki 36,3 milyar dolarl k d borç ödemesinin 28,4 milyar dolar anapara ve 7,9 milyar dolar faiz ödemesinden olu maktad r. 2006 y l n n Ocak-Haziran döneminde ise 15,3 milyar dolar anapara ve 5,1 milyar dolar faiz olmak üzere toplam 20,4 milyar dolar d borç ödemesi gerçekle tirilmi tir. Bu dönemde yap lan d borç geri ödemelerinde IMF ye SDR cinsinden yap lan ödemelerin pay büyüktür. 76
Devlet Borçları DI BORÇ SERV S (Milyon $) 40.000 7.957 35.000 30.000 25.000 6.299 7.134 6.401 6.980 7.142 5.146 20.000 15.000 10.000 5.000 15.638 17.489 22.450 20.824 23.339 28.435 15.318 0 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 (1) Anapara Faiz Kaynak: TCMB (1) Geçici, Ocak Temmuz dönemi 4) Proje Finansman 2006 y l A ustos ay itibariyle merkezi yönetim kapsam nda kullan lan d proje kredi tutar yakla k 1,5 milyar dolar olup sektörler içinde en önemli pay, yüzde 61 lik oranla ula t rma, haberle me ve depolama hizmetlerine aittir. Bunu yüzde 11 ile kamu yönetimi ve savunma, zorunlu sosyal güvenlik kullan mlar takip etmektedir. 77
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 2006 Y l Merkezi Yönetim D Proje Kredi Kullan mlar n n Sektörel Da l m 61% 11% 6% 0% 5% 5% 12% Ula t rma,haberle me ve Depolama Hizmetleri Kamu Yönetimi ve Savunma, Zorunlu Sosyal Güvenlik Sa l k leri ve Sosyal Hizmetler Elektrik, Gaz, Su Tar m, Avc l k ve Ormanc l k E itim Hizmetleri Di er Kaynak: Hazine Müste arl (1) Geçici, Ocak Temmuz dönemi Merkezi Yönetim D Proje Kredi Kullan mlar n n Sektörel Da l m 2006 Ocak-A ustos Milyon $* Yüzde Pay Ula t rma,haberle me ve Depolama Hizmetleri 960,4 60,9 Kamu Yönetimi ve Savunma, Zorunlu Sosyal Güvenlik 171,5 10,9 Sa l k leri ve Sosyal Hizmetler 102,5 6,5 Elektrik, Gaz, Su 195,7 12,4 Tar m, Avc l k ve Ormanc l k 72,4 4,6 E itim Hizmetleri 72,7 4,6 Di er 2,9 0,2 Toplam 1.578,1 100 Kaynak: Hazine Müste arl * lem tarihindeki dolar pariteleri ile hesaplanm t r. 78
2006VI Para, Banka ve Mali Piyasalar
Para Banka ve Mali Piyasalar PARA, BANKA VE MAL P YASALAR A. GENEL DURUM Merkez Bankas, dalgal kur rejimine ve örtük enflasyon hedeflemesine 2005 y l nda da devam etmi tir. Ancak, enflasyon hedeflemesi rejimine geçi için son haz rl k dönemi olarak kabul edilen 2005 y l nda para politikas n n öngörülebilirli i iyice artm, effafl k ve kurumsal altyap konusunda kayda de er geli meler ya anm ve para politikas n n daha da kurumsalla mas yönünde ad mlar at lm t r. Di er taraftan, paradan alt s f r at larak Türk liras na yeniden itibar kazand r lm, finansal piyasalar derinle mi, mali disiplinin süreklili inin sa lanmas paralelinde ekonomiye olan güven artm, dolay s yla enflasyon hedeflemesi için gerekli istikrar ve güven ortam olu turulmu tur. Bu çerçevede, 2006 y l ba ndan itibaren enflasyon hedeflemesi rejimi uygulanmaya ba lanm, üç y ll k bütçe hedefleriyle uyumlu olarak, y l sonu enflasyon hedefleri 2006 y l için yüzde 5, 2007 ve 2008 y llar için yüzde 4 olarak belirlenmi tir. Enflasyon hedeflemesi rejimine geçilmesiyle beraber, Para Politikas Kurulu da para politikas kararlar nda tavsiye veren konumundan karar al c konuma geçmi tir. 2005 y l nda, temel politika arac olarak k sa vadeli faiz oranlar n kullanan Merkez Bankas, fiyat istikrar temel hedefine yönelik olarak, 2005 y l içinde gecelik borçlanma faiz oran n 9 defa indirmi ve böylece faiz oran y l n ba nda yüzde 18 seviyesinde iken y l n sonunda yüzde 13,50 ye gerilemi tir. Y l n ilk yar s nda faiz oran n n dü ürülmesinde, enflasyon beklentilerinin dü mesi, güçlü iç talep bask s n n olmamas, IMF ile yeni stand-by anla mas konusunda mutabakata var lmas, AB ile tam üyelik müzakerelerinin ba lamas, ekonomik program n tavizsiz uygulanaca na olan güvenin artmas gibi olumlu geli meler etkili olmu tur. Temmuz, A ustos ve Eylül aylar nda temkinli davranan Merkez Bankas, faiz oran n de i tirmemi ve gecelik borçlanma faiz oran n yüzde 14,25 seviyesinde tutmu tur. Daha sonra, talep bask s n n ve petrol fiyatlar ndaki art n enflasyon üzerindeki etkisinin s n rl kalaca n öngören Merkez 81
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 Bankas, faiz oran n kademeli olarak indirmi, Aral k ay itibariyle yüzde 13,50 olarak belirlemi tir. TCMB GECEL K BORÇLANMA FA Z ORANLARI (% ) 80 70 60 50 40 30 20 10 0 44,00 41,00 38,00 35,00 32,00 29,00 26,00 24,00 22,00 20,00 18,00 17,00 16,50 15,50 15,00 14,50 14,25 14,25 14,25 14,25 14,00 13,75 13,50 13,50 13,50 13,50 13,50 13,25 13,25 15,00 15,00 17,25 17,25 17,50 17,50 17,50 11.11.02 25.04.03 04.06.03 16.07.03 06.08.03 18.09.03 15.10.03 05.02.04 17.03.04 08.09.04 20.12.04 11.01.05 09.02.05 09.03.05 11.04.05 10.05.05 09.06.05 09.07.05 09.08.05 09.09.05 11.10.05 09.11.05 09.12.05 30.12.05 23.01.06 23.02.06 23.03.06 27.04.06 25.05.06 07.06.06 20.06.06 25.06.06 28.06.06 20.07.06 24.08.06 26.09.06 Kaynak: TCMB 2006 y l n n ilk üç ay nda Merkez Bankas, gecelik borçlanma faiz oran n de i tirmeyerek yüzde 13,50 düzeyinde tutmu Nisan ay nda ise yüzde 13,25 e dü ürmü tür. May s ay itibariyle de geli mi ülkelerin para politikalar ndaki belirsizli in artmas yla beraber, geli mekte olan ülkelerin lehine olan görünüm bozulmaya ba lam ve sermaye ç k lar ya anm t r. YTL bu dönemde, dolar kar s nda de er kaybetmi, arz yönlü oklar n etkisiyle May s ay enflasyon rakam beklenenden yüksek ç km ve enflasyon beklentileri artm t r. Bu geli meler kar s nda Merkez Bankas, parasal s k la t rma yolunu seçmi ve Haziran ay içerisinde toplam 400 baz puan art rd gecelik borçlanma faiz oran n yüzde 17,25 e ç karm t r. Di er taraftan, borç verme faiz oranlar n toplamda 600 baz puan art rm, gecelik piyasadaki likidite fazlas n bir ve iki haftal k YTL depo ihaleleri ve döviz sat yöntemleriyle kademeli olarak azaltma yoluna gitmi tir. Parasal s k la t rman n yan nda s k maliye ve ihtiyatl borç yönetimi politikas ile birlikte al nan önlemler, mali piyasalardaki dalgalanmay azaltm t r. Son olarak Temmuz ay nda gecelik borçlanma faiz oran yüzde 17,50 ye yükseltilmi, ancak enflasyon beklentilerinde ve orta vadeli enflasyon görünümünde ya anan iyile me ve küresel likidite ko ullar n n daha olumlu hale gelmesi nedeniyle A ustos ve Eylül aylar nda bir de i iklik yap lmayarak ayn düzeyde b rak lm t r. 82
Para Banka ve Mali Piyasalar IMF ile yürütülmekte olan program çerçevesinde parasal performans kriterleri olarak belirlenen para taban ve net uluslararas rezerv (NUR) kriterleri ile gösterge niteli inde hedef olan net iç varl klar (N V) kriterleri 2005 y l nda da gözetilmi tir. Bu çerçevede May s, Haziran ve Aral k aylar na ili kin bütün hedefler ile Eylül ay na ili kin hedeflerden para taban d nda kalan hedefler tutturulmu tur. Eylül ay na ili kin para taban ise 26,8 milyar YTL düzeyinde gerçekle erek, 24,7 milyar YTL lik üst s n r n üzerinde kalm t r. PERFORMANS KR TERLER, GÖSTERGE DE ERLER VE GERÇEKLE MELER Para Taban Net ç Varl klar Net Uluslararas Rezervler (Milyon YTL) (Milyon YTL) (Milyon Dolar) Üst s n r Gerçek. Üst s n r Gerçek. Alt s n r Gerçek. 31 Mart 04 16.100 P 16.948 29.600 G 27.321-2.000 p 748 30 Nisan 04 17.500 P 17.508 31.600 G 26.076-2.000 p 1.791 31 A ustos 04 20.500 P 19.301 34.600 G 28.015-2.000 p 1.629 31 Aral k 04 20.900 P 19.190 35.000 G 30.121-2.000 p 229 31 May s 05 23.600 P 22.976 37.700 G 31.315 2.000 p 5.835 30 Haziran 05 23.600 P 22.598 37.700 G 23.987 2.000 p 10.455 30 Eylül 05 24.700 P 26.835 37.800 G 23.701 2.750 p 13.169 30 Aral k 05 29.200 P 28.756 25.500 G 12.587 14.000 p 22.393 31 Mart 06-30.383 - -748 17.200 p 32.375 30 Haziran 06-32.830-3.236 19.900 p 30.962 Kaynak TCMB 29 Eylül 05-35.366-5.665 20.300 p 31.019 P: Performans kriteri, G: Gösterge de er 2006 y l nda enflasyon hedeflemesine geçilmesiyle beraber, Net Uluslararas Rezervler performans kriteri olmaya devam etmi ve Mart, Haziran ve Eylül aylar na ili kin hedefler tutturulmu tur. Ancak Para Taban performans kriteri ve Net ç Varl klar gösterge hedefinin yerini enflasyon gözden geçirme kriterleri alm t r. Buna göre, 2006 y l için y l sonu hedefi olan yüzde 5 ile tutarl bir patika ve ±2 puan belirsizlik aral olu turulmu tur. Patika, Mart ay için yüzde 7,4, Haziran ay için yüzde 6,5, Eylül ay için yüzde 5,8 ve Aral k ay için yüzde 5 olarak belirlenmi tir. Merkez Bankas, 27 Nisan 2004 tarihinden itibaren ara verdi i döviz al m ihalelerine, 22 Aral k 2004 tarihinde yeniden ba lam ve 2005 y l süresince toplam 7,4 milyar ABD dolar alm t r. Döviz al m ihalelerindeki amaç, döviz kurunun denge de erini ve e ilimini etkilememek art yla Merkez Bankas rezervlerini güçlendirmektir. Bilindi i gibi, 2001 y l ndan beri dalgal kur rejimi uygulanmakta, ancak kurlarda a r oynakl k olu tu unda veya böyle bir ihtimal belirdi inde Merkez Bankas döviz piyasas na do rudan al m ya da 83
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 sat m yönünde müdahalede bulunabilmektedir. Bu çerçevede Merkez Bankas, döviz piyasas na 2005 y l nda, toplam alt kez do rudan al m müdahalesinde bulunmu tur. Böylece 2005 y l nda, müdahaleler ve ihaleler yoluyla al nm olan döviz miktar 22 milyar ABD dolar na ula m t r. Di er taraftan, Merkez Bankas, döviz ve efektif piyasalar ndaki arac l k i lemlerinden 26 Aral k 2005 tarihinde tamamen çekilmi tir. 2006 y l nda ise; döviz sat lar ndaki art lar nedeniyle 15 ubat ta döviz al m müdahalesinde bulunan Merkez Bankas, global likidite ko ullar n n etkisiyle ortaya ç kan döviz arz ndaki azalmaya ba l olarak 16 May s ta döviz al m ihalelerine ara vermi tir. Merkez Bankas, 13 Haziran ve 23 Haziran da döviz sat m müdahalesi yapm, esas olarak d sal faktörlerden kaynaklanan kur dalgalanmalar ve döviz likiditesindeki azalman n dalgalanma sürecini beslemesi nedeniyle 26 ve 27 Haziran da iki kez döviz sat m ihalesi yapm t r. B. PARA POL T KASI 1) Merkez Bankas Analitik Bilançosu Merkez Bankas analitik bilanço büyüklü ü, 2005 y l nda bir önceki y la göre yüzde 20,6 artarak 90 milyar YTL olmu, 2006 y l n n A ustos ay nda ise bir önceki y l n ayn ay na göre yüzde 30,3 artarak 103,2 milyar YTL ye ula m t r. Analitik bilançonun aktifinde yer alan iki ana kalemden biri olan ve bankan n döviz ve alt n rezervlerini gösteren d varl klar kalemindeki art e ilimi 2005 y l nda da devam etmi ve bir önceki y la göre yüzde 34,9 artm, aktif toplam içindeki pay ise yüzde 71,8 den yüzde 80,3 e yükselmi tir. Di er ana kalem olan ve kamu kesimi ile bankalara aç lan kredileri kapsayan iç varl klar kalemi ise 2005 y l nda bir önceki y la göre yüzde 15,8 azalm, aktif toplam içindeki pay ise yüzde 28,2 den yüzde 19,7 ye gerilemi tir. Bu gerilemede 2005 y l nda Hazine den kupon tahsilat gerçekle tirilmesi sonucunda azalan hazine borçlar kaleminin etkisi önemli olmu tur. 2006 y l n n A ustos ay nda 2005 y l n n ayn ay na göre d varl klar kalemi yüzde 48,9 artarken, iç varl klar kalemi yüzde 31,5 gerilemi olup; aktif toplam içindeki paylar ise s ras yla yüzde 87,8 ve yüzde 12,2 olmu tur. 84
Para Banka ve Mali Piyasalar TCMB ANAL T K B LANÇOSU AKT FLER (Varl klar) M KTAR (Milyon YTL) DE M (%) YILLIK A USTOS YILLIK A USTOS 2004 2005 2005 2006 2005 2006 1. D Varl klar 53.592 72.271 60.875 90.629 34,9 48,9 2. ç Varl klar (A+B+C) 21.081 17.751 18.336 12.563-15,8-31,5 A. Nakit lemleri 19.048 15.721 16.259 14.500-17,5-10,8 B. De erleme Hesab 2.033 2.029 2.077-1.937-0,2-193,3 C. IMF Acil Yard. Tak. Hes.(Hazine) 0 0 0 0 Toplam Aktifler (Varl klar) 74.673 90.022 79.212 103.192 20,6 30,3 PAS FLER (Yükümlülükler) 1. Toplam Döviz Yükümlülükleri 49.929 51.474 46.530 61.577 3,1 32,3 2. Merkez Bankas Paras 24.743 38.548 32.681 41.615 55,8 27,3 A. Rezerv Para 20.328 32.696 25.832 33.810 60,8 30,9 B. Di er Mer.Bank.Paras 4.415 5.851 6.849 7.805 32,5 14,0 Toplam Pasifler (Yükümlülükler) 74.673 90.022 79.212 103.192 20,6 30,3 Kaynak : TCMB Analitik bilançonun pasifinde yer alan iki ana kalemden biri olan, toplam döviz yükümlülükleri kalemi 2005 y l nda 2004 y l na göre iç döviz yükümlülüklerindeki art n etkisiyle yüzde 3,1 oran nda artm, pasif toplam içindeki pay ise yüzde 66,9 dan yüzde 57,2 ye gerilemi tir. Bir di er ana kalem olan ve rezerv para ile di er merkez bankas paras n n toplam ndan olu an Merkez Bankas paras kalemi ise 2005 y l nda bir önceki y la göre kayda de er bir art göstererek yüzde 55,8 oran nda yükselmi, pasif toplam içindeki pay ise yüzde 33,1 den yüzde 42,8 e yükselmi tir. 2006 y l A ustos ay itibariyle bir önceki y l n ayn ay na göre, toplam döviz yükümlülükleri yüzde 32,3, Merkez Bankas paras kalemi ise yüzde 27,3 artm ; pasif toplam içindeki paylar ise s ras yla yüzde 59,7 ve yüzde 40,3 olmu tur. 85
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 TCMB B LANÇOSUNA L K N BAZI ORANLAR ( % ) YILLIK A USTOS 2002 2003 2004 2005 2006 1-D Varl klar / D Döviz Yükümlüklükleri 136,5 148,4 175,4 316,6 359,3 2-D Varl klar / Toplam Döviz Yükümlülükleri 95,2 101,0 107,3 140,4 147,2 3-D Varl klar / ç Döviz Yükümlülükleri 315,1 316,4 276,6 252,3 249,3 4-D Varl klar / Toplam Varl klar 68,8 69,1 71,8 80,3 87,8 5- ç Varl klar / Toplam Varl klar 31,2 30,9 28,2 19,7 12,2 6- Hazine Borçlar / ç Varl klar 133,5 118,7 110,2 109,4 150,2 7- Bankalara Aç lan Nakit Krediler / ç Varl klar 0,1 0,0 0,0 0,0 0,0 8-TMSF'na Kulland r lan Krd / ç Varl klar 1,1 0,0 1,4 0,0 0,0 9-De erleme Hesab / Toplam Varl klar -1,5 0,9 2,7 2,3-1,9 10-De erleme Hesab / ç Varl klar -5,0 3,1 9,6 11,4-15,4 11-De erleme Hesab / Toplam Döviz Yükümlülükleri -2,1 1,4 4,1 3,9-3,1 12-Toplam Döviz Yükümlülükleri / Toplam Yükümlülükler 72,3 68,5 66,9 57,2 59,7 13. D Döviz Yükümlülükleri / Toplam Yükümlülükler 50,5 46,6 40,9 25,4 24,4 14- ç Döviz Yükümlülükleri / Toplam Yükümlülükler 21,8 21,9 25,9 31,8 35,2 15-Emisyon / ç Varl klar 33,1 45,2 63,9 110,5 182,0 16-Emisyon / Toplam Yükümlülükler 10,3 14,0 18,0 21,8 22,2 17-Emisyon / Merkez Bankas Paras 37,2 44,2 54,4 50,9 54,9 18-Merkez Bankas Paras / Toplam Yükümlülükler 27,7 31,5 33,1 42,8 40,3 Kaynak : TCMB D varl klar/d döviz yükümlülükleri, d varl klar/toplam varl klar ve Merkez Bankas paras /toplam yükümlülükler oranlar ndaki yükseli trendi 2005 y l nda da devam etmi ve s ras yla yüzde 316,6, yüzde 80,3 ve yüzde 42,8 e yükselmi tir. ç varl klar/toplam varl klar oran ise yüzde 19,7 ye gerilemi tir. 2) Para Arzlar Dar tan ml para arz M1, 2005 y l nda bir önceki y la göre yüzde 46,3 artarak 42,1 milyar YTL olmu tur. Bu art ta dola mdaki paran n yüzde 46,8 oran nda, vadesiz mevduat n ise yüzde 45,9 oran nda artmas etkili olmu tur. Para arz M1, 2006 y l n n A ustos ay nda ise bir önceki y l n ayn ay na göre yüzde 27,1 oran nda artarak 44,3 milyar YTL ye ula m t r. Bu art ta dola mdaki paran n yüzde 37,1 oran nda artmas önemli rol oynam t r. 86
Para Banka ve Mali Piyasalar PARA ARZLARI (Milyon YTL) 300.000 265.940 250.000 229.536 200.000 150.000 133.665 151.001 184.404 108.539 153.453 174.827 100.000 50.000 61.880 15.828 82.713 23.014 28.793 42.119 44.281 0 2002 2003 2004 2005 A ustos 2006(*) M1 M2 M2Y Kaynak: TCMB (*)A ustos ay rakamlar geçicidir. Para arz M1 ile vadeli mevduat n toplam ndan olu an geni tan ml para arz M2 deki art trendi, 2005 y l nda da devam etmi ve bir önceki y la göre yüzde 41,4 artarak 153,5 milyar YTL ye ula m, M2 para arz n n alt kalemi olan vadeli mevduat ise yüzde 39,6 oran nda artm t r. 2006 y l A ustos ay nda ise M2 para arz bir önceki y l n ayn ay na göre yüzde 30,4 artarak 174,8 milyar YTL ye ula m t r. M2Y para arz n n alt kalemi olan yurtiçi yerle ikler yabanc para mevduat 2005 y l nda bir önceki y la göre yüzde 0,3 artm, M2Y deki art ise yüzde 24,5 olmu tur. Ancak, yurtiçi yerle ikler yabanc para mevduat ndaki art, vadesiz ve vadeli mevduattaki art n oldukça alt nda gerçekle mi tir. M2Y para arz, 2006 y l A ustos ay nda ise 2005 y l n n ayn ay na göre yüzde 28,1 oran nda artarak 265,9 milyar YTL ye ula m t r. M2/Rezerv Para çarpan ile M2Y/Rezerv Para çarpan ndaki gerileme e ilimi 2005 y l nda da devam etmi ve M2/Rezerv Para çarpan 2004 y l sonunda yüzde 5,3 iken 2005 y l sonunda yüzde 4,7 ye, M2Y/ Rezerv Para çarpan ise 2004 y l sonunda yüzde 9,1 iken 2005 y l sonunda yüzde 7 ye dü mü tür. 2006 y l A ustos ay nda ise M2/ Rezerv Para çarpan ile M2Y/Rezerv Para çarpan s ras yla yüzde 5,2 ve yüzde 7,9 olmu tur. 87
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 PARA ÇARPANLARI (%) 14,0 12,0 10,0 8,0 12,5 10,1 9,1 7,0 7,9 6,0 4,0 5,8 5,5 5,3 4,7 5,2 2,0 0,0 2002 2003 2004 2005 A ustos 2006(*) M2/RP M2Y/RP Kaynak: TCMB (*)A ustos ay rakamlar geçicidir. 3) Aç k Piyasa lemleri (AP ) Merkez Bankas, temel likidite ayarlama arac olan aç k piyasa i lemlerini 2005 y l nda da kullanmaya devam etmi tir. Yabanc sermaye giri i ve ters para ikamesi sonucunda ortaya ç kan döviz arz fazlas n n yaratt dalgalanma nedeniyle Merkez Bankas, döviz müdahaleleri ile döviz al m ihaleleri yapm ve bu da 2005 y l boyunca piyasada likidite fazlas n n devam etmesine neden olmu tur. Söz konusu likidite fazlas, ters repo i lemleri ve bankalararas para piyasas nda borçlanarak çekilmi tir. Ancak, y l içinde görülen geçici likidite s k kl klar ve likiditenin bankalar aras nda e it da lmamas nedeniyle para piyasas faiz oranlar üzerinde olu abilecek bask y engellemek amac yla repo ihaleleri aç lm olup, piyasa yap c bankalar aç k piyasa i lemleri çerçevesinde kendilerine tan nan repo imkanlar n belirli dönemlerde kullanm t r. 2005 y l nda likidite fazlal i lemlerin ters repoda yo unla mas na yol açm, do rudan al m i lemi yap lmam t r. 2005 y l n n Mart, Nisan, Temmuz, Ekim ve Kas m aylar nda net etki olarak piyasalardan para çekilirken; Ocak, ubat, May s, Haziran, A ustos, Eylül, Aral k, aylar nda ise piyasalara likidite verilmi tir. Sonuç olarak, 2005 y l sonu itibariyle aç k piyasa i lemlerinin net etkisi piyasaya 1,2 milyar YTL likidite verilmesi yönünde olmu tur. 88
Para Banka ve Mali Piyasalar AP NET ETK (Milyon YTL) 3.000 2.000 1.000 0-1.000-2.000-3.000-4.000-5.000-6.000-7.000-6.348 2.324 621 1.205-670 2002 2003 2004 2005 Ocak-A ustos 2006 Kaynak: TCMB 2006 y l n n ilk sekiz ay nda a rl kl olarak ters repo i lemleri yap lm, Ocak- A ustos dönemi aç k piyasa i lemleri sonucunda piyasalardan net olarak 670 milyon YTL çekilmi tir. 4) Bankalararas Para Piyasas (INTERBANK) 2005 y l nda bankalararas para piyasas i lemleri 48 banka ile yap lm ve likidite fazlas n n yüzde 85,3 ü bankalararas para piyasas, yüzde 14,7 si ise aç k piyasa i lemleri yoluyla çekilmi tir. BANKALARARASI PARA P YASASI LEMLER 2004 2005 2006 lem Hacmi (1) Faiz (2) lem Hacmi (1) Faiz (2) lem Hacmi (1) Faiz (2) Ocak 109.405 26,00 108.179 17,48 315.350 13,50 ubat 125.165 24,00 69.025 16,70 366.421 13,50 Mart 134.793 22,98 111.311 15,57 523.440 13,50 Nisan 174.801 22,00 172.402 15,13 413.627 13,49 May s 127.131 22,00 86.862 14,73 391.467 13,25 Haziran 128.828 22,00 141.149 14,30 269.946 15,00 Temmuz 154.102 22,00 178.325 14,25 113.699 17,34 A ustos 135.420 22,00 195.145 14,25 117.678 17,50 Eylül 146.745 20,44 87.603 14,25 Ekim 158.419 20,00 152.714 14,07 Kas m 112.468 20,00 223.619 13,78 Aral k 90.515 18,69 254.100 13,57 TOPLAM 1.597.791 1.780.433 2.511.628 Kaynak : TCMB (1) Ayl k toplam çift tarafl, (Milyon YTL.) (2) Bir gün vadeli i lemlerin ayl k a rl kl ortalama faizlerine göre hesaplanan y ll k basit faiz oran d r. 89
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 2004 y l Ekim ay nda uygulanmas na son verilen Türk liras depo al m ihaleleri 2005 y l nda da uygulanmam ancak 26 Haziran 2006 da söz konusu ihaleler tekrar yap lmaya ba lanm t r. Bankalararas para piyasas toplam i lem hacmi, 2005 y l sonu itibariyle 1.780 milyar YTL olurken 2006 y l Ocak-A ustos döneminde toplam 2.511 milyar YTL ye ula m t r. 5) Döviz ve Efektif Piyasas 2005 y l nda da dalgal kur rejimi uygulanmaya devam edilmi olup, döviz kurlar n n piyasa ko ullar nda olu mas na özen gösterilmi tir. 2005 y l nda küresel likidite ko ullar n n olumlu seyretmesi ve ters para ikamesinin sürmesi nedeniyle döviz arz nda meydana gelen art, kurlarda a r oynakl k olu mas na neden olmu ve Merkez Bankas döviz kurlar na toplam alt kez do rudan al m müdahalesinde bulunarak 14,6 milyar ABD dolar al m yapm t r. Di er taraftan Merkez Bankas, döviz ihalelerine devam etmi ve bu yolla 2005 y l süresince toplam 7,4 milyar ABD dolar sat n alm t r. Böylece 2005 y l nda Merkez Bankas hem ihaleler hem de do rudan al m müdahaleleri ile toplam 22 milyar ABD dolar sat n alm t r. Di er taraftan Merkez Bankas daha önceki y llarda yapm oldu u duyurularda belirtti i üzere, döviz ve efektif piyasalar ndaki arac l k i lemlerinden a amal olarak çekilmeye ba lam ve 26 Aral k 2005 tarihinde bu arac l k faaliyetleri bitmi tir. Döviz sat lar ndaki art lar nedeniyle, 15 ubat 2006 da döviz al m müdahalesinde bulunan Merkez Bankas, global likidite ko ullar ndan kaynaklanan döviz arz ndaki azalma nedeniyle 16 May s 2006 da döviz al m ihalelerine ara vermi tir. 13 Haziran ve 23 Haziran tarihlerinde döviz sat m müdahalesinde bulunan Merkez Bankas, d sal faktörlerden kaynaklanan kur dalgalanmalar ve döviz likiditesindeki azalman n dalgalanma sürecini beslemesi nedeniyle 26 Haziran ve 27 Haziran tarihlerinde döviz sat m ihalesi yapm t r. 90
Para Banka ve Mali Piyasalar DÖV Z KURLARI (Dönem Sonu, Döviz Al ) 2,5000 2,0000 1,5000 1,0000 0,5000 0,0000 2004/1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 2005/1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 2006/1 2 3 4 5 6 7 8 9 Kaynak: TCMB ABD Dolar Euro Euro/Dolar Paritesi Dolar kuru, 2005 y l na IMF ile 3 y ll k stand-by anla mas n n yap laca na dair aç klamalar nedeniyle gerileyerek ba lam t r. ubat ay nda da enflasyon rakamlar n n beklenenden dü ük gerçekle mesi, Moody s in Türkiye görünüm notunu dura andan pozitife çevirmesi, uluslararas piyasalarda YTL yat r m araçlar n n daha fazla talep görmesi ve euro/dolar paritesinin de etkisiyle dolar kuru gerilemeye devam etmi tir. Mart ay nda FED in faiz art r m na gidebilece i beklentileri nedeniyle dolar kuru artm, Nisan ay nda da geli mekte olan ülkelerden sermaye ç k lar sonucunda kur art devam etmi tir. May s ay nda uluslararas likiditenin geli mekte olan ülkelere tekrar dönmesiyle kur gerilemi, Haziran ay nda ise AB taraf ndan Türkiye ile tam üyelik müzakerelerine 3 Ekim de ba lanaca n n aç klanmas, Bankac l k Yasas n n TBMM de kabul edilmesi gibi olumlu geli melerin etkisiyle dolar kuru gerilemeye devam etmi tir. Temmuz ay nda da gerileme e ilimi devam eden dolar kuru, A ustos ay nda yükselmi tir. Dolar kuru, Eylül ay nda kurumsal kaynakl döviz sat lar nedeniyle gerilerken, Ekim ay nda FED in faiz art r m na devam edece inin sinyalini vermesiyle kur bir miktar yükselmi tir. Kas m ay nda yükselen dolar kuru, Aral k ay nda da bir miktar gerilemi tir. 2006 y l n n ilk iki ay nda gerilemesini sürdüren dolar kuru, Mart ay ndan itibaren, uluslararas likidite ko ullar nda ya anan bozulma ile birlikte yükselmi tir. Nisan ay nda bir miktar gerileyen dolar kuru, May s ay nda ya anan sermaye ç k nedeniyle yükselmi, Temmuz ay ortalar ndan itibaren 91
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 ise gerilemeye ba lam t r. A ustos ay sonunda 1,4682 olarak gerçekle en kur, Eylül ay sonu itibariyle ise çok az bir art la 1,4919 olmu tur. REEL EFEKT F DÖV Z KURU 200,0 180,0 160,0 140,0 120,0 100,0 80,0 60,0 40,0 20,0 0,0 02/O M M T E K 03/O M M T E K 04/O M M T E K 05/O M M T E K 06/O M M T E TÜFE 1995=100 Bazl Reel Efektif Döviz Kuru ÜFE 1995=100 Bazl Reel Efektif Döviz Kuru Kaynak: TCMB 2004 y l sonunda 143,2 olan TÜFE bazl reel efektif döviz kuru endeksi, AB ye kat l m sürecinin ba lamas, ekonomik program n kararl l kla uygulanmaya devam edilmesi, gerçekle tirilen yap sal reformlar ve küresel likidite ko ullar n n geli mekte olan ülkeler lehine de i mesi nedeniyle 2005 y l sonunda 171,3 e yükselmi tir. Endeks, 2006 y l n n Ocak ve ubat aylar nda da art n sürdürmü yani YTL de er kazanmaya devam etmi, ancak Mart ay nda endeks gerilemeye ba lam t r. May s ay nda, endeksteki dü ü h zlanm yani YTL de er kaybetmi tir. TÜFE bazl reel efektif döviz kurundaki gerileme A ustos ay nda yerini yükseli e b rakarak 153,8 olmu, Eylül ay nda ise 154,5 e ç km t r. C. BANKACILIK SEKTÖRÜ 1) Sektörün Genel Görünümü Makroekonomik istikrar, geli mekte olan piyasalara yönelik sermaye ak m, enflasyonun gerilemesi ve AB tam üyelik müzakere sürecine dair geli melerin bekleyi leri olumlu etkilemesi gibi etkenlerin yan s ra, sektörün yeniden yap land r lmas, mali yap s n n güçlendirilmesi, yabanc pay n n artmas ve rekabet ortam n n geli mesinin de etkisiyle bankac l k sektörü, son y llarda arac l k faaliyetlerini daha iyi bir ekilde yerine getirmeye ba lam t r. 92
Para Banka ve Mali Piyasalar Sektördeki bankalar n (kat l m bankalar hariç) say s ndaki azalma e ilimi 2005 y l nda da devam etmi, 2004 y l nda 48 olan banka say s 2005 y l nda 47 ye dü mü tür. 2006 y l Temmuz ay itibariyle ise banka say s nda herhangi bir de i iklik olmam t r. BANKACILIK SEKTÖRÜ (*) DE M (%) YILLIK TEMMUZ YILLIK TEMMUZ 2004 2005 2005 2006 2005 2006 Banka Say s (Adet) 48 47 48 47-2,1-2,1 Kamu Mevduat Bankalar 3 3 3 3 0,0 0,0 Özel Mevduat Bankalar 18 17 18 17-5,6-5,6 Kalk nma ve Yat r m Bankalar 13 13 13 13 0,0 0,0 Yabanc Sermayeli Mevduat Bankalar 13 13 13 13 0,0 0,0 TMSF 1 1 1 1 0,0 0,0 ube Say s 6.219 6.276 6.106 6.697 0,9 9,7 Yurtiçi 6.177 6.230 6.072 6.651 0,9 9,5 Yurtd 42 46 34 46 9,5 35,3 Personel Say s 127.944 132.977 130.892 138.837 3,9 6,1 Yurtiçi 127.391 132.428 130.336 138.300 4,0 6,1 Yurtd 553 549 556 537-0,7-3,4 ATM Say s 13.556 14.529 14.044 15.332 7,2 9,2 Kaynak : BDDK (*) Kat l m Bankalar hariçtir. Bankac l k sektöründeki büyüme e ilimi, ube, personel ve ATM say s nda da görülmekte olup, rekabetin ve yabanc kurulu lar n sektöre olan ilgisinin artmas n n da etkisiyle, 2005 y l nda ube say s 6 bin 276 ya, personel say s 132 bin 977 ye, ATM say s 14 bin 529 a yükselmi tir. 2006 y l Temmuz ay itibariyle ise ube say s 6 bin 697 ye, personel say s 138 bin 837 ye, ATM say s ise 15 bin 332 ye yükselmi tir. Öte yandan, 2005 y l nda kamu bankalar n n toplam aktif içindeki pay yüzde 31,4 e, kalk nma ve yat r m bankalar n n pay yüzde 3,2 ye, TMSF kapsam ndaki bankalar n pay ise yüzde 0,5 e gerilerken, özel bankalar n pay yüzde 59,7 ye ve yabanc bankalar n pay ise yüzde 5,2 ye yükselmi tir. Aktif içindeki pay en h zl daralan grup kamu bankalar olmu tur. 2006 y l n n Temmuz ay itibariyle özel, kamu, yabanc, kalk nma ve yat r m bankalar ile TMSF kapsam ndaki bankalar n toplam aktif içindeki paylar s ras yla yüzde 61,1, yüzde 29,4, yüzde 6, yüzde 3,2 ve yüzde 0,2 olmu tur. 93
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 BANKACILIK SEKTÖRÜNÜN AKT F YAPISI(*) DE M (%) YILLIK TEMMUZ YILLIK TEMMUZ 2004 2005 2005 2006 2005 2006 Toplam Aktif Büyüklü ü (Milyon YTL) 306.439 396.963 338.041 445.150 29,5 31,7 Kamu Bankalar 106.903 124.486 111.115 131.091 16,4 18,0 Özel Bankalar 175.924 237.043 194.208 272.113 34,7 40,1 Kalk nma ve Yat r m Bankalar 11.327 12.867 11.807 14.302 13,6 21,1 Yabanc Bankalar 10.347 20.709 19.071 26.563 100,1 39,3 TMSF 1.938 1.858 1.839 1.081-4,1-41,2 Toplam Aktif Büyüklü ü tibariyle Paylar(%) 100,0 100,0 100,0 100,0 Kamu Bankalar 34, 9 31, 4 32,9 29,4 Özel Bankalar 57, 4 59, 7 57,5 61,1 Kalk nma ve Yat r m Bankalar 3, 7 3, 2 3,5 3,2 Yabanc Bankalar 3, 4 5, 2 5,6 6,0 TMSF 0,6 0,5 0,5 0,2 Para Cinsi tibariyle Aktiflerin Da l m (%) 100,0 100,0 100,0 100,0 TP 63,8 68,3 66, 8 66, 9 YP 36,2 31,7 33, 2 33, 1 Kaynak:BDDK (*) Kat l m bankalar hariçtir. YTL nin yabanc para birimleri kar s nda de er kazanmas ve ters para ikamesi nedeniyle, sektörün aktiflerinde Türk paras (TP) varl klar n a rl 2005 y l nda yüzde 68,3 e yükselmi tir. 2006 y l Temmuz ay itibariyle ise TP varl klar n a rl yüzde 66,9 olmu tur. Di er taraftan, bankac l k sisteminin gözetim ve denetimini güçlendirmek amac yla BASEL II ye geçi çal malar sürdürülmekte olup, uygulamaya 1 Ocak 2008 tarihinde ba lanacakt r. 94
Para Banka ve Mali Piyasalar Basel-II Düzenlemeleri 1988 y l nda farkl ülkelerde uygulanan sermaye yeterlili i hesaplama yöntemlerini uyumlu hale getirmek ve bu konuda uluslararas alanda geçerli olacak asgari bir standart olu turmak amac yla, geli mi ülkelerin merkez bankalar ve bankac l k denetim otoritelerinden yetkililerin kat l m yla olu turulan Basel Bankac l k Denetim Komitesi, Basel-I olarak adland r lan Sermaye Yeterlili i Uzla s n yay mlam t r. Söz konusu Uzla, ba ta G-10 ülkeleri olmak üzere birçok ülke denetim otoritesince kabul görmü tür. Basel-I i temel alan bir sermaye yeterlili i ölçüm yöntemi, 1989 da yay mlanan ve üç y ll k bir geçi sürecini de içeren düzenleme ile ülkemizde de uygulanmaya ba lanm t r. Basel Komitesi, mali piyasalardaki geli meleri ve Basel-I in eksikliklerini göz önünde bulundurarak, Haziran 1999 da Yeni Basel Sermaye Yeterlili i Uzla s na (Basel-II) ili kin ilk isti ari metni (Consultative Paper-1) yay mlam t r. Ard ndan 2001 y l ba nda ikinci isti ari metin (Consultative Paper-2), Nisan 2003 te ise üçüncü isti ari metin (Consultative Paper-3) yay mlanm t r. Söz konusu isti ari metinler, revize edilerek yenilenmi ve Basel-II ye ili kin nihai metin Haziran 2004 te yay mlanm t r. Basel-II bankalarda etkin risk yönetimini ve piyasa disiplinini geli tirmek, sermaye yeterlili i ölçümlerinin etkinli ini art rmak ve bu sayede sa lam ve etkin bir bankac l k sistemi olu turmak ve finansal istikrara katk da bulunmak için sunulmu önemli bir f rsatt r. Basel-II içerisinde sermaye yükümlülü ünün nas l hesaplanaca, maruz kal nan risklerin nas l yönetilece i, sermaye yeterlili inin nas l de erlendirilece i ve nas l kamuya aç klanaca na ili kin hükümler mevcuttur. Ayr ca Basel-II içerisinde risk ölçümüne ili kin olarak basit aritmeti e dayal standart yöntemler ile kredi, piyasa ve operasyonel riske ili kin istatistiki/matematiksel risk ölçüm metotlar n içeren yöntemler bulunmaktad r. Basel-II ye Geçi e li kin Bankac l k Düzenleme ve Denetleme Kurumu (BDDK) Yol Haritas Tasla, 30 May s 2005 tarihinde kamuoyuna aç klanm t r. Yol Haritas nda, bankalar n Basel-II ye yönelik kendi yol haritalar n olu turmalar ve üçer ayl k dönemlerde yürüttükleri faaliyetlere ili kin olarak lerleme Raporlar vas tas yla BDDK y bilgilendirmeleri öngörülmektedir. Bankalar n önemli bir bölümünde, banka yol haritalar uyar nca; projeye ili kin faaliyetlerin planlanmas, banka içi koordinasyonun sa lanmas ve yol haritas na uyumun takibine yönelik olarak çe itli komiteler tesis edilmektedir. Bununla birlikte, özellikle büyük bankalarda riskler baz nda teknik çal malar yürütmek, cari muhasebe ve raporlama sistemlerini Basel-II gereklerine uygun hale getirmek, bilgi yönetimi ve veri depolama sistemlerini güncelle tirmek gibi amaçlarla çal ma gruplar olu turulmaktad r. BDDK Yol Haritas na göre Basel-II, Ocak 2008 de uygulanmaya ba lanacakt r. 95
2) Bankac l k Sektörü Bilanço Büyüklükleri Yıllık Ekonomik Rapor 2006 2005 y l nda, yüksek oranl ekonomik büyümenin devam etmesi, enflasyonun dü mesi, uluslararas likidite ko ullar n n geli mekte olan ülkeler lehine olmas ve makroekonomik bekleyi lerin olumlu seyretmesi nedeniyle bankac l k sektörünün aktif büyüklü ü bir önceki y la göre yüzde 29,5 artarak 396,9 milyar YTL olmu tur. 2006 y l Ocak ay nda ise 385,6 milyar YTL olan aktif büyüklü ü Haziran ay nda 455,2 milyar YTL ye yükselmi, Temmuz ay nda ise yabanc para cinsinden aktiflerde meydana gelen azal n etkisiyle 445,2 milyar YTL ye gerilemi tir. BANKACILIK SEKTÖRÜNÜN SEÇ LM B LANÇO BÜYÜKLÜKLER (*) M KTAR (Milyon YTL) DE M (%) YILLIK TEMMUZ YILLIK TEMMUZ 2004 2005 2005 2006 2005 2006 SEKTÖR B LANÇOSU Toplam Aktifler 306.439 396.963 338.041 445.150 29,5 31,7 Likit Aktifler 32.867 46.751 31.064 39.844 42,2 28,3 Menkul K ymetler Portföyü 123.681 143.016 131.632 156.233 15,6 18,7 Krediler 99.342 149.937 123.578 194.632 50,9 57,5 Bireysel Krediler 26.448 45.535 36.738 62.054 72,2 68,9 Takipteki Alacaklar (Net) 759 764 834 731 0,7-12,4 tirakler, Ba l Ort., Sabit K ymetler 20.240 18.474 20.208 19.079-8,7-5,6 Di er Aktifler 29.550 38.021 30.725 34.632 28,7 12,7 Toplam Pasifler 306.439 396.963 338.041 445.150 29,5 31,7 Mevduat 191.065 243.121 208.550 272.713 27,2 30,8 Repodan Sa lanan Fonlar 10.596 17.414 12.422 20.211 64,3 62,7 TCMB'ye Para Piy. ve Bankalara Borç. 35.754 54.693 43.425 66.553 53,0 53,3 Özkaynaklar 45.963 53.736 48.313 53.421 16,9 10,6 Di er Pasifler 23.060 28.000 25.331 32.252 21,4 27,3 Toplam Bilanço D Yükümlülükler 154.571 198.895 178.874 238.263 28,7 33,2 Gayrinakdi Kredi ve Yükümlülükler 55.712 64.856 57.818 75.545 16,4 30,7 Taahhütler 98.860 134.039 121.055 162.718 35,6 34,4 Kaynak : BDDK (*) Kat l m bankalar hariçtir. Ekonomik büyümenin ve makroekonomik istikrar n sa lanmas, nominal kredi faiz oranlar n n gerilemesi ile kredilerin vade yap s n n uzamas, kredi arz ve talebini art rm, böylece toplam krediler 2005 y l nda bir önceki y la göre yüzde 50,9 artarak 149,9 milyar YTL ye ula m t r. Bu dönemde bankalar n konut kredisi ba ta olmak üzere, bireysel kredilere a rl k vermesi nedeniyle bireysel krediler yüzde 72,2 oran nda artm t r. Kredilerde görülen bu yükseli e ra men net takipteki alacaklar kalemindeki art h z yüzde 0,7 gibi s n rl bir düzeyde kalm t r. 2006 y l Temmuz ay nda bir önceki y l n ayn ay na göre yüzde 57,5 oran nda artan krediler 194,6 milyar YTL ye ula m t r. 96
Para Banka ve Mali Piyasalar 2005 y l nda Türk paras (TP) ve yabanc para (YP) cinsinden kredilerde art ya anmakla birlikte TP cinsinden kredilerin art h z daha fazla olmu tur. Buna göre TP cinsinden krediler yüzde 66,7, YP cinsinden krediler ise yüzde 21,9 oran nda artm t r. 2006 y l Temmuz ay nda bir önceki y l n ayn ay na göre TP cinsinden krediler yüzde 62,7, YP cinsinden krediler ise yüzde 46,2 oran nda artm t r. BANKACILIK SEKTÖRÜ KRED HACM (Milyon YTL) 250.000 200.000 194.632 150.000 149.937 100.000 50.000 48.981 66.222 99.342 0 2002 2003 2004 2005 Tem.06 Kaynak: BDDK (*) Kat l m bankalar hariçtir. Türk Paras (TP) Yabanc Para (YP) Toplam Krediler Banka gruplar aç s ndan bak ld nda, 2005 y l kredi hacminin önemli bir k sm özel bankalar taraf ndan verilen kredilerden olu urken bunu kamu bankalar takip etmektedir. Yabanc sermayeli bankalar n açt kredilerde ise bir önceki y la göre yüzde 119 oran nda bir art ya anm, bu yüksek art ta kredi tabanlar n geni letmek amaçl çal malar etkili olmu tur. 2006 y l Temmuz ay nda bir önceki y l n ayn ay na göre, özel bankalar n verdi i krediler yüzde 60,8 art la 134 milyar YTL ye, kamu bankalar n n verdi i krediler yüzde 56,3 art la 39,2 milyar YTL ye, yabanc sermayeli bankalar n açt krediler ise yüzde 52,4 art la 14,7 milyar YTL ye ula m t r. Bilanço aktifleri içinde kredilerden sonra ikinci büyük kalem olan menkul k ymetler portföyü, 2005 y l nda bir önceki y la göre yüzde 15,6 artarak 143 milyar YTL ye ula m t r. Likit aktifler kalemi ise 2005 y l nda yüzde 42,2 gibi yüksek bir oranda artarak 46,8 milyar YTL ye yükselmi tir. 2006 y l Temmuz ay nda menkul k ymetler portföyü ve likit aktifler kalemleri bir önceki y l n ayn 97
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 ay na göre s ras yla yüzde 18,7 ve yüzde 28,3 oran nda artarak 156,2 milyar YTL ve 39,8 milyar YTL olmu tur. Bilanço pasifleri içinde en büyük paya sahip olan mevduatlar kalemi 2005 y l nda bir önceki y la göre yüzde 27,2 artarak 243,1 milyar YTL ye ula m t r. YTL ye olan güvenin artmas yla birlikte Türk Paras (TP) cinsinden mevduatlar yüzde 46,2 oran nda artm, yabanc para (YP) cinsinden mevduatlardaki art h z ise yüzde 3,7 ile s n rl kalm t r. 2006 y l n n Temmuz ay nda ise bir önceki y l n ayn ay na göre TP mevduatlar yüzde 36,4 oran nda, YP mevduatlar ise yüzde 22,1 oran nda artarak s ras yla 172,4 milyar YTL ve 100,3 milyar YTL düzeyine ula m t r. 2005 y l nda mevduat hacminde en yüksek art yüzde 111,7 ile yabanc sermayeli bankalarda gerçekle mi olup, bunu yüzde 31,8 ile özel bankalar izlemi tir. 2006 y l Temmuz ay nda ise bir önceki y l n ayn ay na göre özel bankalar n mevduat hacmi art yüzde 38,7 iken, yabanc bankalar n mevduat hacmi art yüzde 38,3 düzeyinde gerçekle mi tir. BANKACILIK SEKTÖRÜ MEVDUAT HACM (Milyon YTL) 300.000 250.000 243.121 272.713 200.000 150.000 137.973 155.312 191.065 100.000 50.000 0 2002 2003 2004 2005 Tem.06 Türk Paras (TP) Yabanc Para (YP) Toplam Mevduat Kaynak: BDDK (*) Kat l m bankalar hariçtir. 2005 y l nda özkaynaklar kalemi, ödenmi sermaye ve yedek akçelerdeki art sayesinde yüzde 16,9 oran nda artarak 53,7 milyar YTL olmu ; bilanço d kalemlerden taahhütler kalemi ile gayrinakdi krediler ve yükümlülükler kalemleri ise s ras yla yüzde 35,6 ve yüzde 16,4 oranlar nda artm t r. 2006 y l n n Temmuz ay nda özkaynaklar kalemi bir önceki y l n ayn ay na göre yüzde 10,6 oran nda artarak 53,4 milyar YTL ye, toplam bilanço d 98
83 81 Para Banka ve Mali Piyasalar yükümlülükler kalemi ise yüzde 33,2 oran nda artarak 238,3 milyar YTL ye ula m t r. Yabanc yat r mc lar n yurtiçi piyasalarda bulunma iste i ve olu an rekabet ortam nedeniyle, 2005 y l nda bankalar n yurtd ndan ald klar kredilerde bir art ya anm t r. Bu çerçevede bilanço içi yabanc para pozisyon aç bir önceki y la göre yüzde 35,3 oran nda artarak 1,9 milyar ABD dolar na ula m t r. Bilanço d i lemleri ve dövize endeksli kalemleri de dikkate alan yabanc para net genel pozisyon aç ise 2005 y l sonunda bir önceki y la göre yüzde 36,6 oran nda artm ve 97 milyon ABD dolar na ula m t r. 2006 y l Eylül ay itibariyle bilanço içi yabanc para pozisyon aç 6,3 milyar ABD dolar na ula rken, yabanc para net genel pozisyonu 8 milyon ABD dolar fazla vermi tir. YABANCI PARA NET GENEL POZ SYONU (Milyon ABD Dolar ) 600 400 200 153 192 263 373 159 144 0-23 8-200 -400-600 -800-646 -769-394 -367-71 -443-759 -496-427 -496-519 -315-111 -199-97 -651-862 -363-1000 2004/Ocak ubat Mart Nisan May s Haziran Temmuz A ustos Eylül Ekim Kas m Aral k 2005/Ocak ubat Mart Nisan May s Haziran Temmuz A ustos Eylül Ekim Kas m Aral k 2006/Ocak ubat Mart Nisan May s Haziran Temmuz A ustos Eylül Kaynak: BDDK e-bülten 3) Kat l m Bankalar 5411 say l Bankac l k Kanunu uyar nca, Kas m 2005 ten itibaren özel finans kurumlar, kat l m bankas statüsüne geçmi tir. 2005 y l sonunda dört adet olan kat l m bankas say s 2006 y l Temmuz ay itibariyle de de i memi tir. ube say s ve personel say s ise 2005 y l sonunda s ras yla 292 ve 5 bin 747 99
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 iken, 2006 y l Temmuz ay itibariyle ube say s 317 ye, personel say s ise 6 bin 414 e yükselmi tir. KATILIM BANKALARI DE M (%) YILLIK TEMMUZ TEMMUZ 2005 2005 2006 2006 Banka Say s (Adet) 4 5 4-20,0 ube Say s (Adet) 292 284 317 11,6 Yurtiçi 291 278 316 13,7 Yurtd 1 1 1 0,0 Personel Say s (Adet) 5.747 5.416 6.414 18,4 Yurtiçi 5.741 5.439 6.406 17,8 Yurtd 6 7 8 14,3 ATM Say s (Adet) 307 292 324 11,0 Toplam Aktif Büyüklü ü (Milyon YTL) 9.945 8.365 12.145 45,2 Krediler (Milyon YTL) 6.474 5.464 8.278 51,5 Toplanan Fonlar (Milyon YTL) 8.369 7.069 9.678 36,9 Kaynak : BDDK Kat l m Bankalar aktif büyüklü ü, 2005 y l sonu itibariyle 9,9 milyar YTL iken 2006 y l Temmuz ay nda 12,1 milyar YTL ye yükselmi tir. 2006 y l Temmuz ay nda kat l m bankalar n n verdi i krediler ve toplad klar fon tutarlar s ras yla 8,3 milyar ve 9,7 milyar YTL olmu tur. D. MENKUL KIYMET STOKLARI 2005 y l sonunda bir önceki y la göre yüzde 11,1 oran nda artarak 280,7 milyar YTL ye ula an toplam menkul k ymet stoku, 2006 y l Temmuz ay itibariyle bir önceki y l n ayn ay na göre yüzde 8,4 artarak 291,4 milyar YTL ye ula m t r. 100
Para Banka ve Mali Piyasalar MENKUL KIYMET STOKLARININ DA ILIMI (%) 100 90 91,97 91,59 90,03 88,63 86,99 80 70 60 50 40 30 20 10 0 8,03 8,41 9,97 11,37 13,01 2002 2003 2004 2005 Tem.06 Özel Sektör /Toplam Kamu Kesimi/Toplam Kaynak: SPK Kamu kesiminin menkul k ymet stoku, 2005 y l sonunda bir önceki y la göre yüzde 9,4 oran nda artarak 248,8 milyar YTL olurken, özel sektörün menkul k ymet stoku yüzde 26,7 art la 31,9 milyar YTL ye ula m t r. 2006 y l n n Temmuz ay nda ise bir önceki y l n ayn ay na göre kamu kesiminin menkul k ymet stoku yüzde 5,9 artarak 253,5 milyar YTL, özel sektörün menkul k ymet stoku yüzde 28,6 art la 37,9 milyar YTL olmu tur. Kamu kesimi ve özel sektörün menkul k ymet stokunun toplam menkul k ymet stoku içindeki pay na bak ld nda ise kamu kesimi menkul k ymet stokunun pay n n azal, özel sektörün menkul k ymet stokunun pay n n ise art e iliminde oldu u görülmektedir. Buna göre, 2005 y l nda kamu kesimi ve özel sektörün menkul k ymet stokunun toplam menkul k ymet stoku içindeki paylar s ras yla yüzde 88,6 ve yüzde 11,4 iken 2006 y l Temmuz ay nda s ras yla yüzde 87 ve yüzde 13 olmu tur. E. STANBUL MENKUL KIYMETLER BORSASI ( MKB) 2005 y l nda hisse senedi piyasas toplam i lem hacmi bir önceki y la göre yüzde 29,5, tahvil ve bono piyasas toplam i lem hacmi ise yüzde 21,6 oran nda art göstermi tir. Borsa d sabit getirili menkul k ymet i lemleri toplam i lem hacmi ise yüzde 8,5 oran nda azalm t r. MKB toplam i lem hacmi bir önceki y la göre yüzde 15,4 oran nda artm t r. 2006 y l Eylül ay nda ise MKB toplam i lem hacminde bir önceki y l n ayn ay na göre yüzde 16,9 art kaydedilmi tir. 101
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 MKB LEM HACM (Milyon YTL) Hisse Senetleri Piyasas Tahvil ve Bono Piyasas Borsa D Sabit Getirili Menkul K ymet lemleri Genel Toplam 2002 106.302 838.520 545.818 1.490.641 2003 146.645 1.253.631 527.728 1.928.004 2004 208.423 1.924.080 622.222 2.754.724 2005 269.932 2.340.437 569.466 3.179.835 2006 Ocak 27.654 167.399 29.526 224.579 ubat 33.553 197.365 48.383 279.301 Mart 37.028 258.842 58.995 354.864 Nisan 28.129 246.567 54.172 328.868 May s 32.824 279.538 56.187 368.549 Haziran 31.259 298.135 68.206 397.599 Temmuz 21.627 265.236 63.166 350.029 A ustos 21.505 247.724 81.598 350.827 Eylül 23.391 253.439 55.110 331.940 TOPLAM 256.970 2.214.244 515.343 2.986.558 Kaynak: MKB MKB Ulusal-100 endeksinde 2004 y l nda genel olarak ya anan art e ilimi, 2005 y l nda da devam etmi ve 2005 y l sonunda endeks bir önceki y la göre yüzde 59,3 oran nda artarak 39 bin 778 e ula m t r. 2006 y l n n Ocak ay nda yükselmeye devam eden MKB-100 endeksi, ubat ay nda da bu yükseli e ilimini sürdürmü tür. Mart ay nda ise uluslararas likidite ko ullar n n olumsuz seyretmesi nedeniyle gerileyen endeks Nisan ay nda hafif dalgal bir seyir izlemi tir. May s ay nda geli mekte olan ülkelerden sermaye ç k ya anmas ve enflasyon rakam n n beklenenden yüksek ç kmas n n etkisiyle h zla dü en endeks, Haziran ay nda gerilemesini sürdürmü tür. Uluslararas likidite ko ullar n n düzelmeye ba lamas ile birlikte endeks, Temmuz ay n n ortalar ndan itibaren yükselmeye ba lam ve A ustos ay nda da yükseli ini sürdürmü tür. 16 Ekim 2006 tarihi itibariyle endeks 38 bin 998 olmu tur. 102
Para Banka ve Mali Piyasalar IMKB-100 ENDEKS 50000 45000 40000 35000 30000 25000 20000 15000 10000 5000 0 2004/Ocak Mart May s Temmuz Eylül Kas m 2005/Ocak Mart May s Temmuz Eylül Kas m 2006/Ocak Mart May s Temmuz Eylül Kaynak: MKB F. ALTIN P YASASI stanbul Alt n Borsas nda ( AB), 2005 y l nda YTL kar l yap lan i lemlerin miktar yüzde 66,6 oran nda azalarak 19,9 ton olurken, i lem hacmi ise 368,9 milyon YTL ye gerilemi tir. Dolar ile yap lan i lem miktar 2004 y l sonunda yüzde 38,3 art la 306,1 tona yükselirken i lem hacmi 4,3 milyar dolara ula m t r. 2006 y l n n ilk dokuz ayl k döneminde ise dolar ile yap lan i lem hacmi 3,2 milyar dolar, i lem miktar 161,4 ton, YTL ile yap lan i lem hacmi 106,6 milyon YTL, i lem miktar ise 3,6 ton olmu tur. 103
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 ALTIN P YASASI LEM HACM 900 000 800 000 700 000 600 000 500 000 400 000 300 000 200 000 100 000 2004/Ocak ubat Mart Nisan May s Haziran Temmuz A ustos Eylül Ekim Kas m Aral k 2005/Ocak ubat Mart Nisan May s Haziran Temmuz A ustos Eylül Ekim Kas m Aral k 2006/Ocak ubat Mart Nisan May s Haziran Temmuz A ustos lem Hacmi (Bin $) lem Hacmi (Bin YTL) Kaynak: stanbul Alt n Borsas ( AB) stanbul Alt n Borsas nda ( AB) olu an ortalama alt n fiyatlar na bak ld nda; bir ons alt n n ortalama fiyat, 2005 y l nda bir önceki y la göre yüzde 8 artarak 441,3 dolar olmu tur. 2006 y l na yükseli le ba layan bir ons alt n n ortalama fiyat, Eylül ay itibariyle 597,3 dolar düzeyinde gerçekle mi tir. STANBUL ALTIN BORSASI ORTALAMA ALTIN F YATLARI ( $/Ons) 800 700 600 500 400 308,1 357,5 408,6 441,3 538,7 553,2 554,5 617,5 677,0 594,5 628,0 629,4 597,3 300 200 100 0 2002 2003 2004 2005 2006/O 2006/M 2006/N 2006/M 2006/H 2006/T 2006/A 2006/E Kaynak: stanbul Alt n Borsas ( AB) 104
2006VII Fiyatlar
Fiyatlar F YATLAR A. GENEL GÖRÜNÜM 2001 krizi sonras nda Merkez Bankas, dalgal kur rejimi uygulamas ile birlikte kur çapas ndan vazgeçmi ; ortaya ç kan nominal çapa eksikli ini gidermek amac yla da kademeli olarak enflasyon hedeflemesi rejimine geçi i öngörmü tür. Enflasyon hedeflemesine geçi için bir haz rl k dönemi olarak nitelendirilebilecek olan 2002-2005 döneminde örtük enflasyon hedeflemesi stratejisi benimsenmi ve bu dönemde enflasyon hedeflemesi için gerekli istikrar ve güven ortam sa lanm t r. Geçen süre boyunca dalgal kur rejimine uyum artm, enflasyon hedeflerinin tümüne ula lm ve enflasyon bekleyi leri hedeflerle uyumlu hale gelmi tir. Yine bu dönemde para politikas kurumsal alt yap s n n iyile tirilmesi konusunda da önemli ad mlar at lm t r. Bu süreç içinde gerek Merkez Bankas n n kurumsal çerçevesinin etkinle mesi, gerekse ba ms zl konusunda önemli geli meler kaydedilmi tir. Uygulanmakta olan s k para ve maliye politikas, Merkez Bankas n n ba ms zl konusunda al nan mesafeler ve devam eden yap sal reformlar n katk s yla, 2002 y l ndan itibaren fiyat istikrar konusunda ciddi mesafeler al nm t r. Enflasyon, önceki üç y lda oldu u gibi 2005 y l nda da belirlenmi olan hedefin alt nda kalm ve TÜFE de 12 ayl k art oran yüzde 7,7 düzeyinde gerçekle mi tir. Böylece, örtük enflasyon hedeflemesi rejiminin uyguland 2002-2005 döneminde enflasyon oran son 37 y l n en dü ük seviyesine inmi tir. 2005 y l nda Toptan E ya Fiyatlar Endeksi (TEFE) yerine kullan lmaya ba lanan Üretici Fiyatlar Endeksi ndeki (ÜFE) art ise y ll k bazda yüzde 2,7 düzeyinde gerçekle mi tir. Kaynak: TÜ K YIL SONU ENFLASYONU (Y ll k % De i im) 2002 2003 2004 2005 TÜFE Hedef 35 20 12 8 TÜFE Gerçekle me 29,7 18,4 9,3 7,7 ÜFE 30,8 13,9 13,8 2,7 107
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 thal hammadde fiyatlar, 2005 y l TÜFE enflasyonunu olumsuz etkileyen unsurlar n ba nda gelmektedir. Y l n ikinci ve üçüncü çeyreklerinde petrol fiyatlar art, tüketici fiyatlar enflasyonunu belirgin biçimde etkilerken, y l n son çeyre inde söz konusu etki zay flam t r. 2005 y l nda, uluslararas petrol fiyatlar ndaki art lar n yurt içi enflasyona yans malar, petrol ve petrol ürünlerini do rudan girdi olarak kullanan konut ve ula t rma gibi sektörlerde ön plana ç km, petrole dolayl olarak ba l sektörlerde ise s n rl biçimde gerçekle mi tir. Üretici fiyatlar, 2005 y l nda olumlu bir görüntü sergilemi tir. Bunda tar m sektörü fiyatlar önemli ölçüde etkili olmu tur. Di er yandan, imalât sanayi fiyatlar, petrol fiyatlar ve döviz kuruna paralel bir seyir izlemi tir. Fiyat istikrar n n sa lanmas çerçevesinde 2005 y l nda yap lan para reformu ile Türk liras ndan alt s f r at lm ve Yeni Türk Liras na geçi ba ar yla tamamlanm t r. Paradan s f r at lmas, operasyonel maliyeti azalt rken, Türk paras n n itibar kazanmas na da katk da bulunmu, ayr ca enflasyon üzerinde olumsuz bir etki de yaratmam t r. 2005 y l nda örtük enflasyon hedeflemesi, aç k enflasyon hedeflemesi rejiminin pek çok unsurunu içeren bir nitelik kazanm ve bu rejimin uygulanabilmesi için gereken önko ullarda önemli ilerlemeler kaydedilmi tir. 2006 y l na gelindi inde ise al nan tüm bu mesafelere ba l olarak, ülkemizde Aç k Enflasyon Hedeflemesi rejimi uygulanmaya ba lanm t r. 108
Fiyatlar Enflasyon Hedeflemesi Son y llarda, ekonomide ya anan ciddi oklar n üstesinden gelebilmek için yeterli esnekli i sa layamayan nominal döviz kuru ve parasal büyüklük hedeflemesi gibi para politikas stratejilerinin aç k bir ekilde ba ar s zl a u ramas sonucu, pek çok ülke taraf ndan yeni bir para politikas stratejisi olarak enflasyon hedeflemesi uygulanmaya ba lanm t r. Enflasyon hedeflemesi rejimi; Merkez Bankas n n nihai hedefi olan fiyat istikrar n n sa lanmas ve sürdürülmesi amac na yönelik olarak para politikas n n makul bir dönem için belirlenen ve kamuoyuna aç klanan say sal bir enflasyon hedefi ya da hedef aral na dayand r lmas eklinde tan mlanabilen para politikas uygulamas d r. Enflasyon hedeflemesi yakla m, para politikas n n esas amac n n dü ük ve istikrarl bir enflasyon oran n gerçekle tirmek olmas gerekti ini söylemektedir. Merkez Bankas enflasyonun gelecekteki rotas hakk nda tahminlerde bulunur; tahmin, hedef enflasyon oran yla kar la t r l r, tahminle hedef aras ndaki fark para politikas n n ne ekilde ayarlanmas gerekti ini tespit eder. Enflasyon hedeflemesi yakla m, ekonominin genel de i kenlerinin ve verilerinin dikkate al narak, belli bir dönem için kabul edilebilir enflasyon oran n n belirlenmesi ve para politikalar n n belirlenen bu oran yakalayacak ekilde yürütülmesidir. Enflasyon hedefinin belirlenmesi süreci, Merkez Bankas n n fiyat istikrar n say sal olarak tan mlamas, tan mlanan hedef paralelinde bir takvim olu turmas ve di er politika hedeflerinin de bu do rultuda yönlendirilmesi a amalar n içermektedir. 1990 y l nda Yeni Zelanda ile ba layan enflasyon hedeflemesi günümüzde toplam 22 ülke taraf ndan kullan lan bir para politikas stratejisi olarak kar m za ç kmaktad r. Ba lang çta daha çok geli mi ülkeler taraf ndan kabul edilen enflasyon hedeflemesinin, özellikle 1998 y l ve sonras nda geli mekte olan ülkeler taraf ndan da a rl kl olarak uygulanmaya ba land görülmektedir. Enflasyon hedeflemesi uygulayan ülkeler, enflasyon oranlar n dü ürmede önemli mesafeler katetmi tir. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankas (TCMB), Enflasyon Hedeflemesinin Genel Çerçevesi ve 2006 Y l nda Para ve Kur Politikas adl temel politika metni ile 2006 y l nda aç k enflasyon hedeflemesi politikas uygulamas na geçilece ini duyurmu tur. 109
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 B. TÜKET C F YATLARINDAK GEL MELER 2006 y l n n ilk yedi ay nda tüketici fiyatlar nda arz yönlü unsurlar ve d sal ko ullardan kaynaklanan bir art e ilimi gözlenmi tir. Bu dönemde enflasyonu olumsuz yönde etkileyen di er bir unsur ham petrol fiyatlar nda y l n ilk çeyre inden itibaren görülen art lard r. Ayr ca, May s ve Haziran aylar nda mali piyasalarda ya anan dalgalanmadan dolay ithal mallar n fiyatlar nda meydana gelen art lar da bu dönemde enflasyonun artmas na yol açm t r. A ustos ay ndan sonra ise bu art e iliminin tersine döndü ü görülmektedir. 110
Fiyatlar TÜKET C F YATLARI ENDEKS (*) (% De i im) Bir Önceki Aya Göre Geçen Y l n Aral k Ay na Göre Geçen Y l n Ayn Ay na Göre 12 Ayl k Ortalamalara Göre 2002 2003 2004 2005 2006 2002 2003 2004 2005 2006 2002 2003 2004 2005 2006 2002 2003 2004 2005 2006 Ocak 5,3 2,6 0,7 0,5 0,8 5,3 2,6 0,7 0,5 0,8 73,2 26,4 16,2 9,2 7,9 57,5 41,3 24,4 8,5 8,1 ubat 1,8 2,3 0,6 0,0 0,2 7,2 4,9 1,3 0,6 1,0 73,1 27,0 14,3 8,7 8,2 60,7 37,9 23,2 8,4 8,0 Mart 1,2 3,1 0,9 0,3 0,3 8,4 8,2 2,2 0,8 1,3 65,1 29,4 11,8 7,9 8,2 62,8 35,5 21,7 8,4 8,1 Nisan 2,1 2,1 0,6 0,7 1,3 10,7 10,4 2,8 1,6 2,6 52,7 29,5 10,2 8,2 8,8 62,8 33,8 20,0 8,4 8,1 May s 0,6 1,6 0,4 0,9 1,9 11,3 12,2 3,2 2,5 4,5 46,2 30,7 8,9 8,7 9,9 61,7 32,7 18,2 8,5 8,2 Haziran 0,6-0,2-0,1 0,1 0,3 12,0 12,0 3,1 2,6 4,9 42,6 29,8 8,9 9,0 10,1 60,1 31,7 16,5 8,7 8,3 Temmuz 1,4-0,4 0,2-0,6 0,9 13,6 11,6 3,3 2,0 5,8 41,3 27,4 9,6 7,8 11,7 58,4 30,7 15,1 8,7 8,6 A ustos 2,2 0,2 0,6 0,9-0,4 16,1 11,7 3,9 2,9 5,3 40,2 24,9 10,0 7,9 10,3 56,6 29,5 14,0 8,6 8,8 Eylül 3,5 1,9 0,9 1,0 1,3 20,1 13,8 4,8 3,9 6,7 37,0 23,0 9,0 8,0 10,6 54,2 28,4 12,9 8,6 9,1 Ekim 3,3 1,4 2,2 1,8 24,0 15,5 7,2 5,8 33,4 20,8 9,9 7,5 51,2 27,4 12,0 8,5 Kas m 2,9 1,6 1,5 1,4 27,7 17,3 8,8 7,3 31,8 19,3 9,8 7,6 48,2 26,3 11,3 8,3 Aral k 1,6 0,9 0,4 0,4 29,7 18,4 9,3 7,7 29,7 18,4 9,3 7,7 45,0 25,3 10,6 8,2 Kaynak: TÜ K (*) 2005 Ocak ay ndan itibaren 1994=100 bazl TÜFE yerine 2003=100 bazl TÜFE göstergeleri aç klanmaktad r. 111
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 2006 Eylül ay itibariyle Tüketici Fiyat Endeksi bir önceki y l n ayn ay na göre yüzde 10,55, bir önceki aya göre yüzde 1,29 oran nda artm t r. TÜFE YILLIK ARTI (Eylül-Eylül) 40 35 37,0 30 25 20 23,0 15 10 5 9,0 8,0 10,6 0 2002 2003 2004 2005 2006 Kaynak: TÜ K 2006 y l ba ndan itibaren uygulanan enflasyon hedeflemesi rejimi çerçevesinde, üç y ll k bütçe ve Avrupa Birli i kat l m öncesi program na uygun olarak hükümet ile birlikte 2006 y l için yüzde 5, 2007 ve 2008 y llar için yüzde 4 nokta enflasyon hedefleri ve ±2 puan belirsizlik aral belirlenmi tir. TÜFE 12 Ayl k % De i im, Enflasyon Patikas ve Belirsizlik Aral (2003=100) 14 12 10 8 10,6 9,5 8,4 7,9 7,3 7,1 7,8 8,4 8,0 9,4 9,5 9,4 9,2 8,7 7,9 8,2 8,7 9,0 7,8 7,9 8,0 7,5 7,6 7,7 7,9 8,1 8,2 8,8 9,9 10,1 11,7 10,3 10,6 6 4 2 0 2004/1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 2005/1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 2006/1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 TÜFE Hedefle Tutarl Patika Belirsizlik Aral Üst S n r Belirsizlik Aral Alt S n r Kaynak: TÜ K 112
Fiyatlar Tüketici Fiyatlar Endeksi nde 2006 y l n n ba ndan itibaren bir yükselme e ilimi gözlenmektedir. Haziran ay itibariyle y ll k enflasyon, yüzde 10,12 seviyesinde gerçekle erek, y l sonu enflasyon hedefi ile uyumlu patikaya ili kin belirsizlik aral n n üst s n r n a arken, Temmuz ay nda yüzde 11,69 seviyesine ç karak bu art e ilimini devam ettirmi tir. Enflasyonda 2006 y l n n ilk yedi ay nda görülen yükselme e iliminde temel olarak mevsimsel ko ullar ve d sal unsurlar etkili olmu tur. Enflasyonu olumsuz etkileyen bir di er unsur ham petrol ve enerji fiyatlar ndaki art lard r. Mart ay nda ham petrol fiyatlar n n d piyasalarda art e ilimine girmesi ile birlikte, 2006 y l n n ilk çeyre inden itibaren ülkemizde de enerji fiyatlar artmaya ba lam, May s ay ndan itibaren ise döviz kurlar nda gözlenen yukar yönlü hareketlerin de etkisiyle enerji fiyatlar ndaki yükseli ler devam etmi tir. Uluslararas piyasalardaki dalgalanmalara ve May s-haziran döneminde Türk paras ndaki de er kayb na paralel olarak artan alt n fiyatlar da ilk yedi ayda tüketici fiyatlar n olumsuz etkilemi tir. Ocak ay nda beklentilerin üzerinde gerçekle en TÜFE art na en yüksek katk y g da ve alkolsüz içecekler ile alkollü içecekler ve tütün gruplar yapm t r. Bunda Aral k ay nda tütün ürünlerine yap lan zamm n ve olumsuz hava ko ullar n n önemli etkisi vard r. Fakat mevsimsel faktörlerin etkisiyle giyim alt grubunda fiyatlar n gerilemesi enflasyondaki art s n rland rm t r. ubat ve Mart aylar nda TÜFE art na en yüksek katk y ise g da ve alkolsüz içecekler ile konut fiyatlar ndaki art lar yapm t r. G da fiyatlar ndaki art ta mevsimsel faktörler ve olumsuz hava ko ullar etkili olmu ; tekstil ve haz r giyim sektörlerindeki KDV indiriminin etkisi ise yeni sezon ürünlerinden dolay beklentilerin alt nda kalm t r. Bununla birlikte giyim ve ayakkab fiyatlar gerilemi tir. 113
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 2006 YILINDA TÜFE'N N ALT KALEMLER NDEK ARTI LAR (Ayl k % De i im) Ocak ubat Mart Nisan May s Haziran Temmuz A ustos Eylül Genel 0,8 0,2 0,3 1,3 1,9 0,3 0,9-0,4 1,3 G da ve Alkolsüz çecekler 1,3 2,4 1,3 0,6 0,7-2,7 1,4-1,2 2,9 Alkollü çecekler Ve Tütün 4,7 0,0 0,2 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,2 Giyim ve Ayakkab -6,2-8,2-2,9 9,2 10,9 0,8-6,9-6,9 2,4 Konut 1,3 1,2 0,6 0,2 0,5 2,2 1,8 1,2 1,0 Ev E yas 0,3-1,6-0,4 0,6 0,5 1,4 2,8 1,9 1,6 Sa l k 0,6 0,7 0,4 0,3 2,5 0,4-0,9 1,6 1,7 Ula t rma 1,5 0,2 0,1 1,4 1,5 3,8 2,9 0,0-1,8 Haberle me 2,0-0,3-0,8-0,1 0,6 1,0 0,2-0,6-0,1 E lence ve Kültür -0,7-1,7-0,8 2,4 2,7 2,5 1,2 1,0 0,7 E itim 0,0 0,0 0,2 0,1 0,3 2,0 1,1 0,4 3,7 Lokanta ve Oteller 1,0 1,2 0,8 1,2 2,2 0,8 0,7 0,7 1,9 Çe itli Mal ve Hizmetler 1,9 1,2 0,2 2,9 5,1-0,9 2,4-0,6-1,0 Kaynak: TÜ K Nisan ay TÜFE art büyük ölçüde mevsimsel faktörlerden kaynaklanmaktad r. Nitekim mevsimsel ürünler hariç tutuldu unda ayl k TÜFE art yüzde 1,34 ten yüzde 0,81 e gerilemektedir. TÜFE art na en yüksek katk y giyim ve ayakkab fiyatlar sa lam ; yeni sezon ürünlerinin piyasa ç kmas ve KDV indiriminin fiyatlara yans t lmam olmas da bunda etkili olmu tur. Bunun yan s ra petrol fiyatlar ndaki art da özellikle ula t rma grubu fiyatlar n etkileyerek TÜFE art nda önemli rol oynam t r. May s ay nda da TÜFE art na en yüksek katk y yapan grup, güçlü yurtiçi talebin etkisiyle giyim ve ayakkab alt grubu olmu tur. Ayr ca enflasyondaki yükseli te YTL nin de er kayb da etkilidir. Döviz kurlar nda ya anan yükseli e ra men Haziran ay TÜFE art beklentilerin oldukça alt nda gerçekle mi tir. Fakat y ll k bazda de erlendirildi inde TÜFE art, Haziran ay için belirlenmi olan belirsizlik aral n n üzerinde yer almaktad r. TÜFE art na en yüksek katk y ula t rma ve konut gruplar yaparken, 114
Fiyatlar g da ve alkolsüz içeceklerin fiyatlar ndaki gerileme TÜFE deki art s n rland rm t r. Temmuz ay nda TÜFE art, beklentilerin üzerinde gerçekle erek Aral k 2003 ten bu yana y ll k bazda en yüksek düzeye ula m t r. Bunda g da fiyatlar n n yükselmesi, kurlardaki art n hissedilmeye ba lanmas ve petrol fiyatlar ndaki art etkili olmu tur. TÜFE ye en yüksek katk y yapan gruplar, g da ve alkolsüz içecekler ile konut ve ula t rma alt gruplar d r. A ustos ay na gelindi inde ise 2006 y l nda ilk kez TÜFE de beklentilerin aksine dü ü gerçekle mi tir. Bu dü ü te g da, alt n ile giyim ve ayakkab fiyatlar n n gerilemesi ve YTL nin de er kazanmas etkilidir. TÜKET C F YATLARI DE M ORANLARI (2003=100) (% De i im) Eylül 2006 2005 Harcama Grubu A rl klar Bir Önceki Aya Göre Bir Önceki Y l n Aral k Ay na Göre Bir Önceki Y l n Ayn Ay na Göre 12 Ayl k Ortalamalara Göre Genel 7,7 100,00 1,29 6,65 10,55 9,05 G da ve Alkolsüz çecekler 4,9 27,68 2,86 6,78 12,45 8,21 Alkollü çecekler ve Tütün 27,9 5,62 0,17 5,03 10,21 25,36 Giyim ve Ayakkab -0,1 8,28 2,42-9,53-0,13-0,56 Konut 9,9 16,29 1,02 10,36 13,65 11,75 Ev E yas 6,3 6,89 1,62 7,29 11,38 4,97 Sa l k -0,4 2,54 1,72 7,51 7,88 1,81 Ula t rma 11,0 10,48-1,76 9,97 9,31 10,92 Haberle me 1,7 4,55-0,10 1,81 2,54 2,85 E lence ve Kültür 6,6 3,63 0,66 7,39 6,44 4,34 E itim 7,2 2,41 3,65 7,85 8,10 7,62 Lokanta ve Oteller 15,0 6,74 1,92 11,05 14,48 14,20 Çe itli Mal ve Hizmetler 8,5 4,89-0,98 11,63 17,33 14,61 Kaynak: TÜ K Eylül ay nda TÜFE de y ll k art, bir önceki aya göre yükseli göstermi tir. Söz konusu yükseli te mevsimsel ürünlerdeki yüksek oranl fiyat art lar n n, Ramazan ay ile birlikte g da fiyatlar nda ya anan art lar ile yeni e itim ve ö retim y l n n ba lamas na ba l olarak e itim ve e lence-kültür grubu fiyatlar nda gözlenen art lar n etkisi vard r. Bunun yan s ra döviz kurunun gecikmeli etkilerinden dolay ev e yas ve sa l k grubu fiyatlar nda devam eden art lar da Eylül ay enflasyonunu olumsuz yönde etkileyen faktörler aras nda yer almaktad r. Enerji ve alt n fiyatlar n n gerilemesi ise Eylül ay enflasyonu üzerinde olumlu yönde etkide bulunmu tur. 115
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 Enflasyon, mal ve hizmet olarak iki grupta de erlendirildi inde hizmet grubu enflasyonunun 2006 y l boyunca kiralardaki ve lokanta-otel grubu fiyatlar ndaki art lar nedeniyle yüksek seyrini sürdürdü ü görülmektedir. Mal grubu fiyatlar nda ise petrol fiyatlar, i lenmemi g da ürünleri fiyatlar ve döviz kurlar ndaki art lardan dolay yükselme e ilimi h zlanm t r. 2006 y l n n Eylül ay nda istatistiki bölgeler itibariyle bir önceki y l n ayn ay na göre en fazla art, yüzde 12,71 ile Kocaeli, Sakarya, Düzce, Bolu, Yalova bölgesinde ya an rken, en dü ük tüketici fiyatlar art ise yüzde 7,46 ile Hatay, Kahramanmara, Osmaniye bölgesinde gerçekle mi tir. STAT ST K BÖLGELERE GÖRE TÜKET C F YATLARI (2003=100) ( Eylül 2006 ) (% De i im) Bir Önceki Aya Göre Bir Önceki Y l n Aral k Ay na Göre Bir Önceki Y l n Ayn Ay na Göre 12 Ayl k Ortalamala ra Göre Endeks TÜRK YE 1,29 6,65 10,55 9,05 130,81 ( stanbul) 1,34 7,56 11,59 9,45 134,35 (Tekirda,Edirne,K rklareli) 1,09 5,54 9,04 9,49 132,73 (Balikesir,Çanakkale) 1,00 6,03 10,35 9,16 132,86 ( zmir) 1,55 6,68 9,97 9,09 134,71 (Ay n,denizli,mu la) 1,25 6,22 8,87 8,65 133,33 (Manisa,Afyon,Kütahya,U ak) 0,76 5,25 9,07 8,63 128,38 (Bursa,Eski eh ir,bilecik) 1,01 7,38 11,25 10,12 134,42 (Kocaeli,Sakarya,Düzce,Bolu,Yalova) 1,57 7,24 12,71 10,69 134,30 (Ankara) 0,64 8,38 12,66 11,16 135,95 (Konya,Karaman) 1,05 6,89 9,82 8,86 132,26 (Antalya,Isparta,Burdur) 0,99 7,30 10,61 9,16 131,46 (Adana,Mersin) 1,49 6,73 9,84 8,69 129,41 (Hatay,K.Mara,Osmaniye) 0,80 4,05 7,46 7,51 126,08 (K r kkale,aksaray,ni de,nev ehir,k r ehir) 0,90 7,59 10,87 8,92 128,26 (Kayseri,Sivas,Yozgat) 1,32 8,22 10,72 9,24 129,67 (Zonguldak,Karabük,Bart n) 0,95 6,28 10,51 8,58 130,22 (Kastamonu,Çank r,sinop) 1,63 6,19 9,60 7,80 127,45 (Samsun,Tokat,Çorum,Amasya) 1,57 5,94 10,20 9,04 129,23 (Trabzon,Ordu,Giresun,Rize,Artvin,Gümü hane) 0,75 7,21 11,82 10,08 129,31 (Erzurum,Erzincan,Bayburt) 1,10 5,68 8,78 9,29 129,03 (A r,kars,i d r,ardahan) 1,70 5,86 9,67 8,27 129,07 (Malatya,Elaz,Bingöl,Tunceli) 0,78 5,47 8,23 7,88 124,60 (Van,Mu,Bitlis,Hakkari) 0,96 5,60 9,18 8,07 126,44 (Gaziantep,Ad yaman,kilis) 1,66 5,74 9,91 7,04 123,94 ( anl urfa,diyarbak r) 1,62 5,69 10,21 7,88 125,42 (Mardin,Batman, rnak,siirt) 1,34 4,39 8,86 7,29 120,56 Kaynak: TÜ K 116
Fiyatlar 2005 ubat ay ndan itibaren 2003=100 bazl tüketici fiyatlar çerçevesinde aç klanmakta olan Özel Kapsaml Tüketici Fiyatlar Göstergeleri, enflasyona gelebilecek farkl oklar n belirlenmesi ve döneme ba l olarak enflasyon e iliminde yaratabilece i etkilerin ölçülebilmesi için olu turulmu olup, çekirdek enflasyon e ilimini ölçmek için kullan lmaktad r. Özel kapsaml TÜFE göstergelerinin tümünde, döviz kurundaki geli melerin d ticarete konu olan mallar n fiyatlar na yans mas sonucunda, son dönemde bir art gözlenmektedir. Fakat y ll k bazda de erlendirildi inde A ustos ay ndan itibaren bu art e ilimi tersine dönmü tür. Grubu Özel Kapsaml TÜFE Göstergeleri (2003=100) (% De i im) Eylül 2006 Kapsam 2005 Bir Önceki Aya Göre Bir Önceki Y l n Aral k Ay na Göre Bir Önceki Y l n Ayn Ay na Göre 12 Ayl k Ortalamalara Göre A Mevsimlik ürünler hariç 8,39 0,78 8,56 10,16 9,11 B lenmemi g da ürünleri hariç 7,78 0,77 6,67 9,53 8,52 C Enerji hariç 7,75 1,73 6,36 10,68 8,87 D (B) ve ( C) 7,84 1,19 6,32 9,49 8,21 E (C ) ve alkollü içkiler hariç 6,58 1,84 6,45 10,71 7,87 F (E) ve fiyatlar yönetilen/ yönlendirilen di er ürünler,dolayl vergiler hariç 6,75 1,91 7,60 12,39 8,92 G (F) ve (B) 6,61 1,33 7,85 11,36 8,12 H Kaynak: TÜ K (D) ve alkollü içkiler, tütün ürünleri ile alt n hariç 1,43 6,03 8,74 6,39 117
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 2006 y l n n genelinde i lenmemi g da ürünleri ve enerji fiyatlar hariç tutularak hesaplanan ÖKTG (D) endeksinin y ll k art oran, genel TÜFE art n n alt nda yer almaktad r. TÜFE VE ÖZEL KAPSAMLI TÜFE GÖSTERGES (D) 12 11 10 9 8 7 Oca.06 ub.06 Mar.06 Nis.06 May.06 Haz.06 Tem.06 A u.06 Eyl.06 TÜFE D (i lenmemi G da Ürünleri ve Enerji Hariç) Kaynak: TÜ K Özel Kapsaml TÜFE Göstergeleri (ÖKTG) Özel Kapsaml TÜFE Göstergeleri, Tüketici Fiyatlar Endeksi nden baz alt kalemlerin d lanmas yoluyla olu turulan fiyat endeksleridir. Bu özel kapsaml fiyat endeksleri, tüketici fiyatlar nda gözlenen tüm geçici etkilerin ar nd r lmas ile fiyat de i imlerini ölçmektedir. Bu nedenle, uluslararas piyasalardaki fiyat hareketlerine ba l enerji fiyatlar, mevsimsel etkilere maruz ürünlerin fiyatlar, devletin kontrolünde belirlenen fiyatlar ve dolayl vergilerin (KDV vb.), Tüketici Fiyatlar Endeksi nden kademeli olarak ayr t r lmas ile hesaplanmaktad r. Hesaplanan bu göstergeler, gerçekle en enflasyonun kayna n n aç klanmas nda önemli bir araç olarak kullan lmaktad r. Enflasyon hedeflemesi rejiminde hedef de i ken olarak genelde y ll k tüketici fiyatlar enflasyonunun kullan ld görülmektedir. TÜFE enflasyonunun hedeflenmesi Merkez Bankas ile kamuoyu aras ndaki ileti imin olabildi ince sorunsuz olmas için gerekli zemini te kil etmektedir. Buna kar l k, TÜFE, kapsaml bir endeks oldu undan geçici nitelikteki baz etkileri de yans tabilmektedir. Enflasyon hedeflemesi rejiminde cari dönemdeki enflasyondan ziyade gelecekteki enflasyonun görünümü ve bu görünümün alt nda yatan bekleyi ler politika kararlar na esas te kil etmelidir. Bu ba lamda, 2005 y l ubat ay ndan bu yana Türkiye statistik Kurumu (TÜ K) taraf ndan yay mlanan ÖKTG 118
Fiyatlar vazgeçilmez bir önem ta maktad r. ÖKTG serilerinin etkin kullan m ile hem geçici karakterdeki fiyat hareketlerinin politika kararlar na yans mas ihtimali azalt lmakta hem de kamuoyu ile ileti imde enflasyon görünümüne ili kin alg n n netle tirilmesi mümkün olmaktad r. ÖKTG serilerinin yüzde de i imi iktisat literatüründe kar l n çekirdek enflasyon olarak bulmaktad r. 2003 temel y ll tüketici ve üretici fiyat endekslerinin kullan ma sunulmas ndan önce, Toptan E ya Fiyatlar Endeksi nin (1994=100) alt kalemlerinden Özel malat Sanayi Fiyatlar n n y ll k yüzde de i iminin çekirdek enflasyon olarak kullan m yayg nd. Ancak, geçici fiyat hareketleri farkl kaynaklardan ve farkl zamanlarda olu abildi inden, Türkiye ekonomisi için çekirdek enflasyonun birden fazla gösterge ile ölçülmesi tercih edilmi tir. 2005 y l ubat ay ndan bu yana Türkiye statistik Kurumu (TÜ K) taraf ndan Özel Kapsaml TÜFE Göstergeleri yay mlanmaktad r. Uygulamada yedi farkl özel kapsaml gösterge, dolay s yla yedi farkl çekirdek enflasyon söz konusudur. 1. Mevsimlik ürünler hariç [A] 2. lenmemi g da ürünleri hariç [B] 3. Enerji hariç [C] 4. lenmemi g da ürünleri ve enerji hariç [D] 5. Enerji, alkollü içkiler ve tütün ürünleri hariç [E] 6. Enerji, alkollü içkiler, tütün ürünleri, fiyatlar yönetilen/yönlendirilen di er ürünler ve dolayl vergiler hariç [F] 7. Enerji, alkollü içkiler, tütün ürünleri, fiyatlar yönetilen/yönlendirilen di er ürünler, dolayl vergiler ve i lenmemi g da ürünleri hariç [G] Ayr ca enerji, i lenmemi g da ürünleri, alkollü içecekler ve tütün ürünleri ile alt n hariç TÜFE göstergesi, 2006 y l Eylül ay ndan itibaren TÜ K taraf ndan ÖKTG-H ad yla yay nlanmaya ba lanm t r. Y l n ilk yedi ay nda enflasyonda görülen yükseli, enflasyonun özellikle Nisan ve May s aylar nda beklentilerin çok üzerinde ç kmas, finansal piyasalarda ya anan dalgalanmalar ve iç ve d geli melerin yaratt belirsizlik alg lamalar yak n döneme kadar orta ve uzun vadeli enflasyon beklentilerinde bozulmaya neden olmu tur. Fakat y l sonu TÜFE deki y ll k art beklentileri göz önüne al nd nda bu bozulma e iliminin Eylül ay ndan itibaren tersine döndü ü görülmektedir. 119
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 YIL SONU TÜFE ARTI I BEKLENT S 11,00 10,00 9,78 10,17 10,28 10,59 10,46 9,77 9,63 9,96 9,00 8,82 8,00 7,86 7,00 6,00 5,68 5,67 5,75 5,81 5,80 5,78 5,76 5,79 6,27 6,75 5,00 31.12.05 15.01.06 31.01.06 15.02.06 28.02.06 15.03.06 31.03.06 15.04.06 30.04.06 15.05.06 31.05.06 15.06.06 30.06.06 15.07.06 30.07.06 15.08.06 31.08.06 15.09.06 30.09.06 15.10.06 Kaynak: TCMB Enflasyon beklentilerinde gerçekle en iyile me, y l sonu itibariyle tek haneli enflasyon rakamlar na ula labilmesi bak m ndan önemli bir geli medir. Bu iyile me, büyük ölçüde finansal piyasalardaki dalgalanmalar n sona ermesi ve olumsuz iç ve d geli melerin ortadan kalkmas ndan kaynaklanmaktad r. C. ÜRET C F YATLARINDAK GEL MELER 2006 y l n n ilk yedi ay nda Üretici Fiyatlar Endeksi y ll k art oran nda petrol fiyatlar ve döviz kuru art lar ile mevsimsel faktörlerden kaynaklanan bir yükseli e ilimi gözlenmektedir. A ustos ay ndan itibaren ise bu e ilim tersine dönmü ve ayl k bazda de erlendirildi inde ÜFE de A ustos ve Eylül aylar nda gerileme kaydedilmi tir. Ocak ay nda elektri in toptan fiyat n n art r lmas ve petrol fiyatlar ndaki yükseli ÜFE art n etkilemi tir. ubat ay nda ise üretim maliyetleri aç s ndan önem ta yan ham petrol fiyatlar bir miktar gerilemi tir. Bununla birlikte tar m fiyatlar ubat ay nda olumsuz hava ko ullar na ve mevsimlik faktörlere ba l olarak enflasyon oran n n üzerinde seyretmi tir. Mart ay nda YTL nin de er kaybetmesine ve enerji fiyatlar ndaki yükseli e ra men ÜFE art beklentilerin alt nda gerçekle mi ; imalat sanayi ile elektrik, gaz ve su sektöründeki fiyat art lar na kar l k tar m sektöründe fiyatlar n gerilemesi, Mart ay ndaki ÜFE art n s n rland rm t r. Nisan ve May s aylar nda ise ÜFE deki art ta petrol ve emtia fiyatlar ndaki yükseli ler önemli rol oynam t r. 120
Fiyatlar ÜRET C F YATLARI ENDEKS (*) (% De i im) Bir Önceki Aya Göre Geçen Y l n Aral k Ay na Göre Geçen Y l n Ayn Ay na Göre 12 Ayl k Ortalamalara Göre 2002 2003 2004 2005 2006 2002 2003 2004 2005 2006 2002 2003 2004 2005 2006 2002 2003 2004 2005 2006 Ocak 4,2 5,6 2,6-0,4 2,0 4,2 5,6 2,6-0,4 2,0 92,0 32,6 10,8 10,7 5,1 66,8 45,9 23,6 14,5 5,5 ubat 2,6 3,1 1,6 0,1 0,3 6,8 8,9 4,3-0,3 2,2 91,8 33,4 9,1 10,6 5,3 72,1 42,1 21,5 14,7 5,0 Mart 1,9 3,2 2,1 1,3 0,3 8,8 12,4 6,5 1,0 2,5 77,5 35,2 8,0 11,3 4,2 75,4 39,4 19,2 15,0 4,5 Nisan 1,8 1,8 2,6 1,2 1,9 10,8 14,4 9,3 2,2 4,5 58,0 35,1 8,9 10,2 5,0 75,3 37,8 17,0 15,0 4,1 May s 0,4-0,6 0,0 0,2 2,8 11,2 13,7 9,3 2,4 7,4 49,3 33,7 9,6 5,6 7,7 73,6 36,7 15,2 14,0 4,3 Haziran 1,2-1,9-1,1-0,5 4,0 12,5 11,5 8,1 1,9 11,7 46,8 29,6 10,5 4,3 12,5 71,5 35,4 13,7 12,8 5,0 Temmuz 2,7-0,5-1,5-0,7 0,9 15,5 10,9 6,5 1,1 12,6 45,9 25,6 9,4 4,3 14,3 69,1 33,8 12,5 11,7 5,8 A ustos 2,1-0,2 0,8 1,0-0,8 18,0 10,7 7,3 2,2 11,8 43,9 22,7 10,5 4,3 12,3 66,3 32,1 11,6 10,7 6,5 Eylül 3,1 0,1 1,8 0,8-0,2 21,7 10,7 9,3 3,0 11,5 40,9 19,1 12,5 4,4 11,2 63,0 30,3 11,2 9,5 7,1 Ekim 3,1 0,6 3,2 0,7 25,5 11,3 12,8 3,7 36,1 16,1 15,5 2,6 59,0 28,5 11,2 8,2 Kas m 1,6 1,7 0,8-1,0 27,5 13,2 13,7 2,7 32,8 16,2 14,4 1,6 54,6 27,1 11,1 6,9 Aral k 2,6 0,6 0,1 0,0 30,8 13,9 13,8 2,7 30,8 13,9 13,8 2,7 50,1 25,6 11,1 5,9 Kaynak: TÜ K (*) 2005 Ocak ay ndan itibaren 1994=100 bazl TEFE yerine 2003=100 bazl ÜFE göstergeleri aç klanmaktad r. 121
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 Haziran ay na gelindi inde ÜFE art, YTL nin de er kaybetmesi nedeniyle artan ithal girdi maliyetleri ve ba ta petrol ve metal olmak üzere emtia fiyatlar ndaki art lar sebebiyle beklentilerin üzerinde gerçekle mi tir. Bu art, a rl kl olarak imalat sanayi fiyatlar ndaki yükseli ten kaynaklanm t r. Temmuz ay nda ise yine büyük ölçüde imalat sanayi fiyatlar ndaki yükseli ten kaynaklanan ÜFE art beklentilerin alt nda gerçekle mi tir. A ustos ay nda, ÜFE de 2006 y l n n ba ndan bu yana süregelen art e ilimi durmu ve gerileme kaydedilmi tir. Bu gerileme büyük ölçüde imalat sanayi ve tar m sektöründe fiyatlar n dü mesinden kaynaklanm t r. 45 40 35 30 25 20 40,9 ÜFE YILLIK ARTI (Eylül-Eylül) 19,1 15 10 5 12,5 4,4 11,2 0 2002 2003 2004 2005 2006 Kaynak: TÜ K 2006 Eylül ay itibariyle Üretici Fiyatlar Endeksi bir önceki y l n ayn ay na göre yüzde 11,19 oran nda artarken; bir önceki aya göre yüzde 0,23 dü ü göstermi tir. Mevsimsel faktörlerin etkisiyle tar m fiyatlar nda art ya anmas na kar l k ÜFE nin gerilemesinde petrol ve emtia fiyatlar n n önemli ölçüde dü mesinin etkisi bulunmaktad r. 1) Tar m Fiyatlar Tar m fiyatlar nda bir önceki y l n ayn ay na göre de i im, 2006 y l n n ba ndan itibaren A ustos ay na kadar yükselmi tir. Ayl k bazda de erlendirildi inde ise mevsimsel hareketler ve arz ko ullar n n etkisiyle Ocak, ubat, Nisan ve May s aylar nda tar m fiyatlar nda art ya an rken di er aylarda ya anan fiyat dü ü leri ÜFE ye olumlu katk sa lam t r. 122
Fiyatlar TARIM ÜRET C (TOPTAN E YA) F YATLARI ENDEKS (*) (% De i im) Bir Önceki Aya Göre Geçen Y l n Aral k Ay na Göre Geçen Y l n Ayn Ay na Göre 12 Ayl k Ortalamalara Göre 2002 2003 2004 2005 2006 2002 2003 2004 2005 2006 2002 2003 2004 2005 2006 2002 2003 2004 2005 2006 Ocak 10,8 7,7 9,3 1,0 1,9 10,8 7,7 9,3 1,0 1,9 75,6 31,5 21,8 7,3 4,0 45,9 52,3 32,9 21,8 1,5 ubat 8,9 5,6 5,4-0,1 0,6 20,6 13,7 15,3 0,9 2,5 84,5 27,4 21,6 5,5 4,7 50,8 47,3 32,2 19,8 1,4 Mart 2,6 7,8 3,6 0,8-0,4 23,8 22,6 19,4 1,7 2,1 77,5 33,9 16,8 6,5 3,5 54,9 43,8 30,4 18,2 1,2 Nisan 1,0 7,2 6,9-1,3 2,3 25,1 31,5 27,6 0,4 4,5 69,3 42,1 16,5 0,0 7,3 57,9 41,9 28,0 15,6 1,8 May s -4,1-0,1-5,2 2,0 2,7 19,9 31,4 21,0 2,3 7,3 56,0 48,1 10,5-1,2 8,0 59,2 41,6 24,6 12,9 2,6 Haziran -5,9-7,6-8,1-3,4-0,3 12,9 21,4 11,2-1,1 7,0 52,0 45,4 10,0-3,3 11,5 59,8 41,3 21,8 10,1 3,9 Temmuz -2,9-3,9-8,6-2,5-2,0 9,6 16,6 1,7-3,6 4,9 47,2 43,7 4,7-1,5 12,1 59,7 41,2 18,9 8,2 5,0 A ustos 0,9-4,0-2,5-0,5-1,3 10,6 11,9-0,9-4,1 3,6 50,8 36,8 6,4 0,1 11,2 60,1 40,3 16,8 6,7 5,9 Eylül 4,0 0,4 5,5 1,5 0,6 15,0 12,3 4,6-2,6 4,2 49,4 32,0 11,8 1,6 10,2 60,2 39,0 15,4 5,3 6,6 Ekim 8,1 1,9 6,1 1,9 24,4 14,4 11,0-0,8 51,6 24,3 16,4 1,9 60,3 36,9 14,9 4,0 Kas m 3,3 4,6 1,2 2,1 28,5 19,7 12,3 1,3 45,5 25,9 12,6 1,6 59,5 35,4 14,0 2,7 Aral k 5,2 0,3 1,6 1,7 35,2 20,0 14,1 3,0 35,2 20,0 14,1 3,0 56,4 33,9 13,6 1,7 Kaynak: TÜ K (*) 2005 Ocak ay ndan itibaren 1994=100 bazl TEFE yerine 2003=100 bazl ÜFE göstergeleri aç klanmaktad r. 123
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 2006 Eylül ay itibariyle tar m fiyatlar bir önceki y l n ayn ay na göre yüzde 10,2 oran nda artarken; mevsimsel faktörlerin etkisiyle bir önceki aya göre yüzde 0,59 oran nda art göstermi tir. ÜFE VE TARIM F YATLARI (Y ll k % De i me) 15,00 13,00 11,00 9,00 7,00 5,00 3,00 Oca.06 ub.06 Mar.06 Nis.06 May.06 Haz.06 Tem.06 A u.06 Eyl.06 ÜFE Tar m Fiyatlar Kaynak: TÜ K 2) malat Sanayi Fiyatlar Üretici Fiyatlar Endeksi içinde en büyük paya sahip alt grup olan imalat sanayi fiyatlar, döviz kuru ve uluslararas hammadde fiyatlar ndaki geli melere kar oldukça duyarl d r. malat sanayi fiyatlar nda YTL deki de er kayb ndan kaynaklanan ithal girdi maliyetlerindeki ve ham petrol fiyatlar ndaki art lardan dolay 2006 y l n n ilk yedi ay nda yükseli ya an rken; A ustos ve Eylül aylar nda dü ü gerçekle mi tir. 124
Fiyatlar MALAT SANAY ÜRET C (TOPTAN E YA) F YATLARI ENDEKS (*) (% De i im) Geçen Y l n Geçen Y l n 12 Ayl k Bir Önceki Aya Göre Aral k Ay na Göre Ayn Ay na Göre Ortalamalara Göre 2002 2003 2004 2005 2006 2002 2003 2004 2005 2006 2002 2003 2004 2005 2006 2002 2003 2004 2005 2006 Ocak 1,9 5,1 0,6-1,1 1,0 1,9 5,1 0,6-1,1 1,0 97,2 33,6 7,8 12,5 5,3 72,5 44,2 21,6 13,6 7,0 ubat 0,6 2,3 0,4 0,1 0,1 2,5 7,5 1,1-0,9 1,1 93,8 35,9 5,9 12,8 5,2 78,0 40,8 19,0 14,3 6,3 Mart 1,7 1,7 1,8 1,5 0,5 4,3 9,3 2,9 0,6 1,6 77,7 35,9 6,0 13,5 4,1 81,2 38,3 16,6 15,2 5,7 Nisan 2,0 0,2 1,1 2,0 2,0 6,4 9,6 4,0 2,6 3,5 54,3 33,6 6,9 14,0 4,1 80,1 36,9 14,5 15,8 4,9 May s 1,9-0,7 2,1-0,4 3,0 8,4 8,8 6,2 2,1 6,6 47,2 30,1 9,9 7,8 7,7 77,5 35,6 13,0 15,2 4,9 Haziran 3,5 0,2 1,3 0,4 5,4 12,2 9,0 7,6 2,6 12,4 45,4 25,9 11,2 6,7 13,0 74,6 34,0 11,9 14,3 5,5 Temmuz 4,3 0,6 1,1-0,4 1,5 17,0 9,6 8,7 2,2 14,1 46,0 21,5 11,7 5,9 15,1 71,6 32,0 11,2 13,4 6,3 A ustos 2,4 1,0 1,8 1,5-0,7 19,8 10,7 10,6 3,7 13,3 42,5 19,8 12,5 5,5 12,7 68,0 30,2 10,7 12,4 6,9 Eylül 2,8-0,1 0,7 1,5-0,5 23,2 10,7 11,4 5,3 12,7 39,2 16,5 13,4 6,2 10,4 63,8 28,2 10,5 11,3 7,2 Ekim 1,8 0,3 2,6 0,4 25,4 10,9 14,3 5,7 32,4 14,7 16,0 3,3 58,6 26,7 10,6 9,9 Kas m 1,1 0,7 0,4-1,9 26,8 11,7 14,8 3,8 29,0 14,2 15,7 2,2 53,2 25,3 10,8 8,6 Aral k 2,3 0,8 0,0-0,6 29,7 12,6 14,8 3,2 29,7 12,6 14,8 3,2 48,3 23,8 11,0 7,6 Kaynak: TÜ K (*) 2005 Ocak ay ndan itibaren 1994=100 bazl TEFE yerine 2003=100 bazl ÜFE göstergeleri aç klanmaktad r. 125
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 2006 Eylül ay itibariyle imalat sanayi fiyatlar bir önceki y l n ayn ay na göre yüzde 10,43 oran nda artarken; petrol fiyatlar ndaki dü ü lerin devam etmesiyle birlikte bir önceki aya göre yüzde 0,47 oran nda dü ü göstermi tir. ÜFE VE MALAT SANAY F YATLARI (Y ll k % De i me) 16,00 14,00 12,00 10,00 8,00 6,00 4,00 Oca.06 ub.06 Mar.06 Nis.06 May.06 Haz.06 Tem.06 A u.06 Eyl.06 ÜFE malat Sanayi Fiyatlar Kaynak: TÜ K 3) Madencilik ve Ta Ocakç l Fiyatlar 2006 y l n n geneline bak ld nda madencilik ve ta ocakç l sektörü fiyatlar ndaki y ll k bazdaki art lar, üretici fiyatlar ndaki y ll k art lar n üzerinde seyretmi tir. Eylül ay itibariyle madencilik ve ta ocakç l sektörü fiyatlar nda geçen y l n ayn ay na göre yüzde 13,17 art gerçekle irken; bir önceki aya göre yüzde 1,56 oran nda dü ü gözlenmektedir. 126
Fiyatlar MADENC L K ÜRET C (TOPTAN E YA) F YATLARI ENDEKS (*) (% De i im) Geçen Y l n Geçen Y l n 12 Ayl k Bir Önceki Aya Göre Aral k Ay na Göre Ayn Ay na Göre Ortalamalara Göre 2002 2003 2004 2005 2006 2002 2003 2004 2005 2006 2002 2003 2004 2005 2006 2002 2003 2004 2005 2006 Ocak 0,2 9,0-0,5-3,4 1,4 0,2 9,0-0,5-3,4 1,4 75,4 50,5 5,8 11,2 15,1 71,7 45,5 22,5 12,2 11,5 ubat 2,9 7,3-0,5 2,1 4,2 3,1 17,0-1,0-1,4 5,6 78,2 57,0-1,9 12,9 17,4 75,1 44,9 17,8 13,3 11,9 Mart 0,9 4,6-1,8-0,9-2,3 4,0 22,3-2,8-2,3 3,2 59,0 62,8-7,9 12,9 15,8 75,8 45,7 12,4 14,7 12,2 Nisan 7,4-5,4 4,2 5,3 1,7 11,6 15,8 1,2 2,9 4,9 51,1 43,5 1,4 14,6 11,8 74,4 45,1 9,4 15,7 12,0 May s 4,9-4,5 1,7 4,1 2,5 17,1 10,5 3,0 7,1 7,5 43,1 30,7 8,0 16,2 10,0 70,5 43,9 7,8 16,2 11,5 Haziran 3,3-2,4 8,7-2,3 5,1 20,9 7,9 12,0 4,7 13,0 40,6 23,5 20,3 7,6 18,3 66,7 42,1 7,8 15,3 12,4 Temmuz 5,4 0,7-5,0 2,9 4,3 27,5 8,7 6,4 7,7 17,9 40,8 17,9 13,5 12,9 20,0 63,1 39,8 7,5 15,0 13,0 A ustos 5,6 2,9 4,1 2,1 0,9 34,6 11,8 10,7 10,0 18,9 46,3 15,0 14,7 12,2 18,5 60,3 36,9 7,6 14,6 13,6 Eylül 4,1 1,1 3,4 3,1-1,6 40,1 13,1 14,5 13,4 17,1 38,7 11,7 17,3 11,8 13,2 56,0 34,1 8,1 14,0 13,7 Ekim 4,5-2,4 0,7 0,2 46,5 10,4 15,3 13,6 36,3 4,3 21,1 10,0 51,7 30,9 9,5 12,9 Kas m -0,4 4,6 4,6-2,7 45,9 15,5 20,7 10,5 42,3 9,5 21,1 4,3 49,1 27,9 10,5 11,5 Aral k -5,2 0,3-9,5-0,8 38,4 15,9 9,2 9,6 38,4 15,9 9,2 9,6 46,7 26,1 10,0 11,2 Kaynak: TÜ K (*) 2005 Ocak ay ndan itibaren 1994=100 bazl TEFE yerine 2003=100 bazl ÜFE göstergeleri aç klanmaktad r. 127
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 4) Elektrik, Gaz ve Su Fiyatlar 2006 y l nda elektrik, gaz ve su fiyatlar, Ocak ay nda elektri in toptan fiyat n n art r lmas sebebiyle ayl k bazda önemli ölçüde artm ; fakat di er aylarda istikrarl bir seyir izlemi tir. Eylül ay itibariyle elektrik, gaz ve su fiyatlar nda geçen y l n ayn ay na göre yüzde 23,45, bir önceki aya göre ise yüzde 0,54 art oldu u dikkat çekmektedir. 128
Fiyatlar ELEKTR K, GAZ VE SU ÜRET C (TOPTAN E YA) F YATLARI ENDEKS (*) (% De i im) Geçen Y l n Geçen Y l n 12 Ayl k Bir Önceki Aya Göre Aral k Ay na Göre Ayn Ay na Göre Ortalamalara Göre 2002 2003 2004 2005 2006 2002 2003 2004 2005 2006 2002 2003 2004 2005 2006 2002 2003 2004 2005 2006 Ocak 8,2 0,9-0,6 3,9 17,7 8,2 0,9-0,6 3,9 17,7 116,4 15,9 1,8 2,0 3,8 95,8 42,6 9,8 0,3-0,7 ubat -0,1 0,7-0,9 0,1 0,3 8,1 1,6-1,5 4,0 18,0 113,3 16,8 0,2 3,3 3,9 101,5 36,4 8,4 0,7-0,7 Mart 0,2 0,6-0,1-0,1 0,2 8,3 2,2-1,5 4,0 18,2 86,6 17,3-0,5 3,3 4,1 103,1 31,8 7,0 1,2-0,6 Nisan 1,0-0,4-1,6 0,3 0,4 9,4 1,8-3,1 4,3 18,6 62,0 15,6-1,8 3,6 4,2 99,9 28,4 5,5 1,6-0,5 May s 0,8 0,5 0,6 0,4 0,0 10,3 2,3-2,5 4,7 18,6 51,7 15,4-1,7 3,4 3,8 94,8 25,7 4,2 2,0-0,5 Haziran 1,4 0,6 0,1 0,0 0,9 11,8 2,9-2,5 4,7 19,7 47,8 14,4-2,2 3,3 4,8 89,5 23,3 2,8 2,5-0,4 Temmuz 2,0-0,1 0,1 0,0 1,1 14,0 2,8-2,4 4,7 21,0 42,7 12,1-2,0 3,1 5,9 83,5 21,0 1,7 2,9-0,1 A ustos 2,3-0,1 0,1 0,7 0,0 16,7 2,7-2,3 5,5 21,0 36,6 9,5-1,8 3,6 5,2 76,6 18,9 0,8 3,3 0,1 Eylül 2,8-0,1 0,3-14,3 0,5 19,9 2,6-1,9-9,7 21,7 33,3 6,4-1,3-11,5 23,5 69,6 16,7 0,2 2,3 2,7 Ekim 0,7 0,1 0,3 0,3 20,7 2,7-1,7-9,4 29,5 5,8-1,2-8,2 62,6 14,8-0,3 1,3 Kas m 2,6 0,2 0,7 0,7 23,9 3,0-0,9-8,8 29,5 3,3-0,7-8,4 56,2 12,7-0,7 0,2 Aral k 0,3 0,3 0,4 0,4 24,3 3,2-0,6-8,4 24,3 3,2-0,6-8,4 49,7 11,0-1,0-0,9 Kaynak: TÜ K (*) 2005 Ocak ay ndan itibaren 1994=100 bazl TEFE yerine 2003=100 bazl ÜFE göstergeleri aç klanmaktad r. 129
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 Üretici Fiyatlar enflasyonunun gelecekte izleyece i seyre bak ld nda, May s- Haziran döneminde art gösteren döviz kurlar n n enflasyon üzerindeki olumsuz etkisinin, A ustos ve Eylül aylar nda oldu u gibi, kademeli olarak azalaca öngörülmektedir. Ayr ca, al nan tedbirler ve son dönemde küresel likidite ko ullar nda gözlenen iyile me sayesinde döviz kuru ile emtia fiyatlar ndaki hareketlerin enflasyon üzerindeki ikincil etkilerinin s n rl kalaca beklenmektedir. 130
2006VIII Ödemeler Dengesi
Ödemeler Dengesi ÖDEMELER DENGES A. DI T CARET 2004 y l ndaki yüksek oranl art lar n ard ndan, ihracat ve ithalat art h zlar 2005 y l nda yava lam t r. Özellikle y l n ikinci yar s ndan itibaren ihracattaki y ll k art oran n n belirgin olarak dü tü ü ve ithalat büyüme oran n n alt nda gerçekle ti i görülmektedir. Söz konusu e ilim 2006 y l n n ilk sekiz ayl k döneminde de devam etmi bu dönemde ihracat ve ithalattaki y ll k art lar s ras yla yüzde 14,1 ve yüzde 18,5 oranlar nda gerçekle mi tir. DI T CARET GÖSTERGELER TUTAR ( Milyon $) DE M (%) hracat/ D Tic. D Tic. D Tic. D Tic. thalat hracat thalat Aç Hacmi hracat thalat Aç Hacmi (Yüzde) 2002 36.059 51.554-15.495 87.613 15,1 24,5 53,9 20,5 69,9 2003 47.253 69.340-22.087 116.593 31,0 34,5 42,5 33,1 68,1 2004 63.167 97.540-34.373 160.707 33,7 40,7 55,6 37,8 64,8 2005 73.476 116.774-43.298 190.251 16,3 19,7 26,0 18,4 62,9 2005(*) 46.701 74.963-28.262 121.664 62,3 2006(*) 53.276 88.862-35.586 142.138 14,1 18,5 25,9 16,8 60,0 Kaynak : TÜ K (*) Ocak-A ustos dönemi itibariyle 1) hracat 2005 y l nda ihracat, yüzde 16,3 oran nda artarak 73,5 milyar dolara yükselmi, bu art ta verimlilik art lar n n sa lad d rekabet avantaj, güçlü d talep ve artan ihracat fiyatlar etkili olmu tur. 2005 y l nda sermaye mallar ihracat yüzde 22,5 oran nda artarak 8 milyar dolar, ara (hammadde) mallar ihracat yüzde 16,7 oran nda artarak 30,3 milyar dolar ve tüketim mallar ihracat yüzde 14,2 oran nda artarak 34,8 milyar dolara yükselmi tir. hracat n yüzde 93,7 sini imalat sanayi ürünleri ihracat, yüzde 4,5 ini tar m ve ormanc l k ürünleri ihracat ve yüzde 1,1 ini madencilik ve ta ocakç l ürünleri ihracat olu turmu tur. 133
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 HRACATIN ANA MAL GRUPLARINA GÖRE DA ILIMI (Milyon $) Y ll k Ocak-A ustos Gruplar Pay (%) 2002 % 2003 % 2004 % 2005 % 2005 2006 % Sermaye malllar 2.790 5,0 4.344 55,7 6.531 50,3 7.998 22,5 5.188 5.804 11,9 Ara mallar 14.657 9,6 18.494 26,2 25.946 40,3 30.290 16,7 19.499 23.693 21,5 Tüketim mallar 18.465 21,0 24.125 30,7 30.502 26,4 34.835 14,2 21.834 23.388 7,1 Di erleri 147 220,3 289 96,9 189-34,7 354 87,2 180 392 117,2 Toplam 36.059 15,1 47.253 31,0 63.167 33,7 73.476 16,3 46.701 53.276 14,1 Sermaye malllar 7,7-8,8 9,2 18,8 10,3 12,5 10,9 5,3 11,1 10,9-1,9 Ara mallar 40,6-4,7 39,1-3,7 41,1 4,9 41,2 0,4 41,8 44,5 6,5 Tüketim mallar 51,2 5,1 51,1-0,3 48,3-5,4 47,4-1,8 46,8 43,9-6,1 Di erleri 0,4 178,4 0,6 50,3 0,3-51,1 0,5 61,0 0,4 0,7 90,4 Toplam 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 Kaynak : TÜ K 2006 y l n n ilk sekiz ayl k döneminde ise olu an maliyet ko ullar ndaki iyile menin devam etmesi ve verimlilik art n n getirdi i d rekabet avantaj yla ihracat, geçen y l n ayn dönemine göre yüzde 14,1 oran nda artarak 53,3 milyar dolara ula m t r. Sektörler Pay (%) HRACATIN ANA SEKTÖRLERE GÖRE DA ILIMI (Milyon $) Y ll k Ocak-A ustos 2002 % 2003 % 2004 % 2005 % 2005 2006 % Tar m ve Ormanc l k 1.754-11,2 2.121 20,9 2.542 19,9 3.329 31,0 1.686 2.026 20,2 Bal kç l k 51 72,9 81 57,0 103 27,7 140 35,3 69 61-11,7 Madencilik ve Ta ocakç l 387 11,1 469 21,2 649 38,4 810 24,8 518 693 33,8 malat 33.702 16,9 44.378 31,7 59.579 34,3 68.813 15,5 44.177 50.178 13,6 Di er 165 7,3 204 23,9 294 44,2 384 30,8 251 318 26,6 Toplam 36.059 15,1 47.253 31,0 63.167 33,7 73.476 16,3 46.701 53.276 14,1 Tar m ve Ormanc l k 4,9-22,9 4,5-7,8 4,0-10,3 4,5 12,6 3,6 3,8 5,3 Bal kç l k 0,1 50,2 0,2 19,8 0,2-4,5 0,2 16,3 0,1 0,1-22,6 Madencilik ve Ta ocakç l 1,1-3,5 1,0-7,5 1,0 3,5 1,1 7,3 1,1 1,3 17,3 malat 93,5 1,6 93,9 0,5 94,3 0,4 93,7-0,7 94,6 94,2-0,4 Di er 0,5-6,8 0,4-5,4 0,5 7,8 0,5 12,5 0,5 0,6 11,0 Toplam 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 Kaynak : TÜ K 2006 y l n n Ocak-A ustos döneminde bir önceki y l n ayn dönemine göre sermaye mallar ihracat yüzde 11,9 oran nda artarak 5,8 milyar dolara, ara (hammadde) mallar ihracat yüzde 21,5 oran nda artarak 23,7 milyar dolara ve tüketim mallar ihracat yüzde 7,1 oran nda artarak 23,4 milyar dolara yükselmi tir. Bu dönemde ihracat n yüzde 94,2 sini imalat sanayi ürünleri, yüzde 3,8 ini tar m ve ormanc l k ürünleri ve yüzde 1,3 ünü madencilik ve ta ocakç l ürünleri ihracat olu turmu tur. 134
Ödemeler Dengesi ÖNEML FASILLAR T BAR YLE HRACAT (Milyon $) Y ll k Ocak-A ustos 2004 2005 % De i im % Katk 2005 2006 % De i im % Katk Toplam hracat 63.167 73.476 16,3 46.701 53.276 14,1 Tar m ve Hayvanc l k 2.526 3.314 31,2 1,2 1.677 2.019 20,3 0,7 G da Ürünleri ve çecek 3.349 4.272 27,5 1,5 2.552 2.657 4,1 0,2 Tekstil Ürünleri 7.998 8.743 9,3 1,2 5.564 5.719 2,8 0,3 Giyim E yas 9.340 9.925 6,3 0,9 6.777 6.712-0,9-0,1 Rafine edilmi petrol,kok köm., nükl. yak. 1.364 2.519 84,6 1,8 1.539 2.260 46,9 1,5 Kimyasal Madde ve Ürünler 2.556 2.818 10,2 0,4 1.829 2.216 21,2 0,8 Plastik ve Kauçuk Ürünleri 1.959 2.486 26,9 0,8 1.620 1.879 15,9 0,6 Metalik Olmayan Di er Mineral Ürünler 2.317 2.687 16,0 0,6 1.780 1.803 1,3 0,0 Ana Metal Sanayi 6.816 6.888 1,1 0,1 4.552 5.932 30,3 3,0 Metal E ya Sanayi (Makine ve Teçhizat Hariç) 2.200 2.685 22,0 0,8 1.706 2.021 18,5 0,7 Makine ve Teçhizat 3.913 4.865 24,3 1,5 3.091 3.682 19,1 1,3 Elektrikli Makina ve Cihazlar 1.576 1.933 22,7 0,6 1.262 1.663 31,8 0,9 Radyo, Televizyon, Haberle me Teçhizat ve Cih. 2.883 3.150 9,3 0,4 1.732 1.816 4,9 0,2 Motorlu Kara Ta t ve Römorklar 8.813 10.226 16,0 2,2 6.707 7.935 18,3 2,6 Di er Ula m Araçlar 1.349 1.707 26,6 0,6 986 1.363 38,3 0,8 Kaynak : TÜ K hracat geli meleri kalem baz nda incelendi inde, 2005 y l nda ihracat art na en yüksek katk n n motorlu kara ta tlar, makine-teçhizat, rafine edilmi petrol ve ürünleri, g da ve içecek ihracat ndan geldi i görülmektedir. hracatta önemli bir paya sahip olan tekstil ve giyim sektörleri ihracat ise Çin ve Hindistan gibi Asya ülkelerinden kaynaklanan rekabet bask s ile toplam ihracat art n n alt nda bir büyüme sergilemi tir. Özellikle Çin deki dü ük i gücü maliyetleri giyim ve benzeri emek yo un sektörlerin rekabetini güçle tirmektedir. 2006 y l n n Ocak-A ustos dönemi ihracat art na en yüksek katk n n ise ana metal sanayi, motorlu kara ta tlar, makine-teçhizat, rafine edilmi petrol ve ürünleri ile elektrikli makine ve cihazlar ihracat ndan geldi i görülmektedir. 2) thalat 2005 y l nda ithalattaki art ta, de erli YTL yan nda yurtiçi sanayi üretimindeki art n gerektirdi i ithal girdi ihtiyac belirleyici olmu tur. Y l genelinde ara mal ithalat istikrarl bir seyir izleyerek büyüme e ilimini sürdürmü tür. 135
THALATIN ANA MAL GRUPLARINA GÖRE DA ILIMI (Milyon $) Y ll k Yıllık Ekonomik Rapor 2006 Ocak-A ustos Gruplar Pay (%) 2002 % 2003 % 2004 % 2005 % 2005 2006 % Sermaye malllar 8.400 21,0 11.326 34,8 17.397 53,6 20.363 17,0 12.765 14.170 11,0 Ara mallar 37.656 24,3 49.735 32,1 67.549 35,8 81.868 21,2 53.270 63.623 19,4 Tüketim mallar 4.898 28,5 7.813 59,5 12.100 54,9 13.975 15,5 8.534 10.735 25,8 Di erleri 600 74,2 466-22,4 493 5,8 567 15,2 395 333-15,5 Toplam 51.554 24,5 69.340 34,5 97.540 40,7 116.774 19,7 74.963 88.862 18,5 Sermaye malllar 16,3-2,8 16,3 0,3 17,8 9,2 17,4-2,2 17,0 15,9-6,4 Ara mallar 73,0-0,2 71,7-1,8 69,3-3,4 70,1 1,2 71,1 71,6 0,8 Tüketim mallar 9,5 3,1 11,3 18,6 12,4 10,1 12,0-3,5 11,4 12,1 6,1 Di erleri 1,2 39,9 0,7-42,3 0,5-24,8 0,5-3,8 0,5 0,4-28,7 Toplam 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 Kaynak : TÜ K Uluslararas piyasalardaki fiyat hareketleri de ithalat art nda etkili olmu, ham petrol fiyatlar n n 2004 y l ndan sonra 2005 y l nda da yükseli ini sürdürmesi ham petrol ithalat n art rm t r. Bu çerçevede toplam ithalat, bir önceki y la göre yüzde 19,7 oran nda art göstererek 116,8 milyar dolara ula m t r. Söz konusu y lda sermaye mallar ithalat yüzde 17 oran nda artarak 20,4 milyar dolara, ara (hammadde) mallar ithalat yüzde 21,2 oran nda artarak 81,9 milyar dolara ve tüketim mallar ithalat da yüzde 15,5 oran nda artarak 14 milyar dolara yükselmi tir. thalat n yüzde 80,7 sini imalat sanayi ürünleri, yüzde 14 ünü madencilik ve ta ocakç l ürünleri ve yüzde 2,4 ünü de tar m ve ormanc l k ürünleri ithalat olu turmu tur. 2006 y l n n Ocak-A ustos döneminde ise 2004 y l n n ikinci yar s ndan itibaren ba layan ithalat art oran ndaki dü ü e ilimi devam etmi tir. Böylece ithalat, geçen y l n ayn dönemine göre yüzde 18,5 art la 88,9 milyar dolar seviyesinde gerçekle mi tir. Bu dönemde toplam ithalat art nda belirleyici unsur olan ara (hammadde) mallar ithalat yüzde 19,4, tüketim mallar ithalat ise 25,8 oran nda artarak toplam ithalat n üzerinde bir art göstermi tir. Sermaye mallar ithalat ndaki art oran ise yüzde 11 düzeyinde gerçekle erek toplam ithalat art n n alt nda kalm t r. Öte yandan imalat sanayi ürünleri ithalat yüzde 15,3 oran nda artarak 70,1 milyar dolar, madencilik ve ta ocakç l ürünleri ithalat yüzde 42,2 oran nda artarak 14 milyar dolar olmu tur. 136
Ödemeler Dengesi THALATIN ANA SEKTÖRLERE GÖRE DA ILIMI (Milyon $) Y ll k Ocak-A ustos 2002 % 2003 % 2004 % 2005 % 2005 2006 % Tar m ve Ormanc l k 1.703 20,8 2.535 48,9 2.757 8,8 2.801 1,6 1.966 1.977 0,6 Bal kç l k 1 36,4 2 102,6 8 224,1 24 208,0 11 21 88,5 Sektörler Madencilik ve Ta ocakç l 7.192 9,4 9.021 25,4 10.981 21,7 16.321 48,6 9.881 14.049 42,2 malat 41.383 26,6 55.690 34,6 80.447 44,5 94.208 17,1 60.804 70.135 15,3 Di er 1.275 75,6 2.092 64,1 3.346 60,0 3.419 2,2 2.300 2.680 16,5 Toplam 51.554 24,5 69.340 34,5 97.540 40,7 116.774 19,7 74.963 88.862 18,5 Tar m ve Ormanc l k 3,3-3,0 3,7 10,7 2,8-22,7 2,4-15,1 2,6 2,2-15,2 Bal kç l k 0,0 9,5 0,0 50,6 0,0 130,4 0,0 157,3 0,0 0,0 59,0 Pay (%) Madencilik ve Ta ocakç l 14,0-12,2 13,0-6,8 11,3-13,5 14,0 24,2 13,2 15,8 19,9 malat 80,3 1,7 80,3 0,1 82,5 2,7 80,7-2,2 81,1 78,9-2,7 Kaynak : TÜ K Di er 2,5 41,0 3,0 22,0 3,4 13,7 2,9-14,7 3,1 3,0-1,7 Toplam 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 thalat geli meleri kalem baz nda incelendi inde, 2005 y l nda ithalat art na en yüksek katk n n ham petrol ve do algaz, ana metal sanayi, kimyasal madde ve ürünler, makine ve teçhizat ile rafine edilmi petrol ve ürünleri sektörlerinin ithalat ndan geldi i görülmektedir. 137
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 ÖNEML FASILLAR T BAR YLE THALAT (Milyon $) Y ll k % 2004 2005 De i im Ocak-A ustos % % Katk 2005 2006 De i im % Katk Toplam thalat 97.540 116.774 19,7 74.963 88.862 18,5 Hampetrol ve do algaz 9.366 14.140 51,0 4,9 8.652 12.471 44,1 5,1 Tekstil ürünleri 3.786 3.974 5,0 0,2 2.609 2.676 2,5 0,1 Ka t ve ka t ürünleri 1.712 2.010 17,4 0,3 1.333 1.495 12,1 0,2 Rafine edilmi petrol,kok köm.,nükl. yak. 3.797 5.507 45,0 1,8 3.268 4.993 52,8 2,3 Kimyasal madde ve ürünler 15.134 17.477 15,5 2,4 11.610 12.634 8,8 1,4 Plastik ve kauçuk ürünleri 1.941 2.140 10,3 0,2 1.398 1.677 20,0 0,4 Ana metal sanayi 11.084 13.683 23,5 2,7 9.439 10.639 12,7 1,6 Metal e ya sanayi (makine ve teçhizat hariç) 1.574 1.943 23,5 0,4 1.269 1.563 23,1 0,4 Makine ve teçhizat 10.363 12.210 17,8 1,9 7.901 9.255 17,1 1,8 Elektrikli makina ve cihazlar 3.175 4.207 32,5 1,1 2.544 3.133 23,1 0,8 Radyo, Televizyon, Haberle me Teçhizat ve Cih. 4.530 4.605 1,6 0,1 2.879 2.989 3,8 0,1 T bbi aletler; hassas optik aletler ve saat 2.054 2.616 27,4 0,6 1.636 1.831 11,9 0,3 Motorlu kara ta t ve römorklar 11.796 12.332 4,5 0,5 7.474 8.745 17,0 1,7 Di er ula m araçlar 1.890 1.927 1,9 0,0 1.431 1.111-22,4-0,4 At k ve hurdalar 3.320 3.379 1,8 0,1 2.275 2.658 16,8 0,5 Kaynak:TÜ K 2006 y l n n Ocak-A ustos döneminde ise ithalat art na en yüksek katk yine ham petrol ve do algaz, rafine edilmi petrol ve ürünleri, makine ve teçhizat ile motorlu kara ta tlar ve ana metal sanayi sektörlerinden sa lanm t r. 3) D Ticaret Dengesi 2005 y l nda ihracattaki yüzde 16,3 lük art a kar l k ithalat yüzde 19,7 oran nda artm, neticede d ticaret aç 34,4 milyar dolardan 43,3 milyar dolara yükselmi tir. Bununla birlikte, 2004 y l nda yüzde 55,6 olan d ticaret aç n n art h z 2005 y l nda yüzde 26 ya gerilemi tir. 138
Ödemeler Dengesi 120 100 80 60 40 20 0-20 -40-60 -80-100 DI T CARET (Milyar $) 116,8 97,5 88,9 69,3 75,0 51,6 73,5 63,2 47,3 53,3 46,7 36,1-15,5-22,1-28,3-34,4-35,6-43,3 2002 2003 2004 2005 2005/O-A 2006/O-A hracat thalat Denge Kaynak:TÜ K 2006 y l n n ilk sekiz ayl k dönemindeki d ticaret aç, 2005 y l n n ayn dönemine göre ihracat n yüzde 14,1, ithalat n ise yüzde 18,5 oranlar nda artmas sonucunda yüzde 25,9 artm ve 35,6 milyar dolara ula m t r. 4) D Ticaret Hacmi Toplam ihracat ve ithalattan olu an d ticaret hacmi 2004 y l nda 160,7 milyar dolar iken, 2005 y l nda yüzde 18,4 oran nda artarak 190,3 milyar dolara ula m t r. 2005 y l n n ilk sekiz ay sonunda 121,7 milyar dolar olan d ticaret hacmi, 2006 y l n n ayn döneminde yüzde 16,8 oran nda artarak 142,1 milyar dolar olmu tur. 5) hracat n thalat Kar lama Oran 2004 y l nda yüzde 64,8 olan ihracat n ithalat kar lama oran 2005 y l nda ithalat n ihracattan daha çok artmas sonucu yüzde 62,9 a inmi tir. 2005 y l n n ilk sekiz ay nda yüzde 62,3 olan ihracat n ithalat kar lama oran, 2006 y l n n ayn döneminde yüzde 60 a gerilemi tir. 139
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 6) Ülkeler tibariyle D Ticaret i. Ülkelere Göre hracat HRACATIN ÜLKELERE GÖRE DA ILIMI TUTAR (Milyon$) DE M (%) DA ILIM (%) YILLIK 8 AYLIK YILLIK 8 AYLIK YILLIK 8 AYLIK 2004 2005 2005 2006 2004 2005 2005 2006 2004 2005 2005 2006 TOPLAM (A+B+C) 63.167 73.476 46.701 53.276 33,7 16,3 18,7 14,1 100,0 100,0 100,0 100,0 A- AVRUPA B RL ÜLKELER 34.451 38.400 24.285 27.775 33,0 11,5 13,5 14,4 54,5 52,3 52,0 52,1 1- Avrupa Birli i Ülkeleri (15) 32.589 35.872 22.765 25.911 33,1 10,1 12,5 13,8 51,6 48,8 48,7 48,6 2- Avrupa Birli i Ülkeleri (10) 1.862 2.528 1.520 1.864 31,6 35,8 32,3 22,7 2,9 3,4 3,3 3,5 B- TÜRK YE SERBEST BÖLGELER 2.564 2.973 1.949 1.903 33,0 16,0 22,1-2,4 4,1 4,0 4,2 3,6 C- D ER ÜLKELER 26.152 32.103 20.467 23.598 34,6 22,8 25,2 15,3 41,4 43,7 43,8 44,3 1-Di er Avrupa (A.B Hariç) 6.637 8.820 5.430 6.998 36,7 32,9 36,1 28,9 10,5 12,0 11,6 13,1 2-Kuzey Afrika 2.203 2.544 1.724 1.889 39,7 15,5 26,9 9,6 3,5 3,5 3,7 3,5 3-Di er Afrika 765 1.087 690 982 38,0 42,1 44,7 42,4 1,2 1,5 1,5 1,8 4-Kuzey Amerika 5.207 5.276 3.465 3.630 31,1 1,3 2,0 4,8 8,2 7,2 7,4 6,8 5-Orta Amerika ve Karayipler 334 411 242 293 101,0 23,1 11,1 21,0 0,5 0,6 0,5 0,6 6-Güney Amerika 193 274 180 223 47,7 42,0 42,3 24,0 0,3 0,4 0,4 0,4 7-Yak n ve Orta Do u 7.921 10.184 6.575 6.861 45,0 28,6 33,9 4,3 12,5 13,9 14,1 12,9 8-Di er Asya 2.544 3.029 1.909 2.417 8,4 19,1 14,3 26,6 4,0 4,1 4,1 4,5 9-Avustralya ve Yeni Zelanda 264 271 172 170 67,3 2,4 5,7-1,3 0,4 0,4 0,4 0,3 10-Di er Ülke ve Bölgeler 84 208 81 135-57,4 147,0 78,8 67,1 0,1 0,3 0,2 0,3 D- SEÇ LM ÜLKELER VE ÜLKE GRUPLARI 1- OECD Ülkeleri 40.518 44.355 28.142 32.134 33,2 9,5 11,0 14,2 64,1 60,4 60,3 60,3 1- Almanya 8.745 9.455 6.039 6.127 16,8 8,1 7,9 1,5 13,8 12,9 12,9 11,5 2- ngiltere 5.544 5.917 3.738 4.218 51,1 6,7 9,3 12,8 8,8 8,1 8,0 7,9 3- ABD 4.860 4.911 3.220 3.376 29,5 1,0 1,1 4,9 7,7 6,7 6,9 6,3 4- talya 4.648 5.617 3.338 4.351 45,6 20,8 21,2 30,4 7,4 7,6 7,1 8,2 5- Fransa 3.668 3.806 2.509 3.022 29,8 3,7 6,6 20,5 5,8 5,2 5,4 5,7 Kaynak : TÜ K 2005 y l nda OECD üyesi ülkelere yap lan ihracat bir önceki y la göre yüzde 9,5 oran nda artarak 44,4 milyar dolara yükselmi ve toplam ihracat n yüzde 60,4 ünü olu turmu tur. 2005 y l nda OECD üyesi olmayan ülkelere ise yüzde 30,2 art la 26,1 milyar dolar tutar nda ihracat yap lm ve toplam ihracat n yüzde 35,6 s na tekabül etmi tir. An lan y lda Avrupa Birli i ülkelerine yap lan ihracat n toplam ihracat içindeki pay ise yüzde 52,3 olmu tur. Ülkeler baz nda incelendi inde, en fazla ihracat n Almanya ya yap ld ve söz konusu ülkeyi ngiltere ve talya n n izledi i görülmektedir. 2006 y l n n Ocak-A ustos dönemi itibariyle OECD üyesi ülkelere yap lan ihracat yüzde 14,2 oran nda art la 28,1 milyar dolardan 32,1 milyar dolara 140
Ödemeler Dengesi yükselmi tir. OECD d ndaki di er ülkelere yap lan ihracat ise yüzde 15,8 oran nda artarak 16,6 milyar dolardan 19,2 milyar dolara ç km t r. 60 50 40 30 20 10 0 51,4 51,2 51,8 51,6 48,8 48,6 35,6 36,1 31,2 30,7 31,5 31,8 14,4 14,1 12,6 12,6 11,5 11,7 2001 2002 2003 2004 2005 2006/A ustos AB(15) D ER OECD OECD DI I Kaynak:TÜ K 2006 y l n n ilk sekiz ay sonunda toplam ihracat içinde OECD ülkelerine yap lan ihracat n pay yüzde 60,3, OECD üyesi olmayan ülkelere yap lan ihracat n pay ise yüzde 36,1 olarak gerçekle irken, Avrupa Birli i ülkelerine yap lan ihracat n pay yüzde 52,1 olmu tur. Ülkeler baz nda incelendi inde, bu dönemde en fazla ihracat n yap ld Almanya, talya ve ngiltere ye yap lan ihracat n toplam ihracat içindeki paylar n n s ras yla yüzde 11,5, yüzde 8,2 ve yüzde 7,9 düzeylerinde gerçekle ti i görülmektedir. ii. Ülkelere Göre thalat 50 45 40 35 30 25 20 15 10 5 0 44,2 45,2 45,7 46,6 43,4 42,7 38,9 36,4 37,0 34,9 35,8 38,0 18,7 18,7 17,6 17,7 17,7 15,8 2001 2002 2003 2004 2005 2006/A ustos AB(15) D ER OECD OECD DI I Kaynak:TÜ K 141
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 2005 y l ndaki 116,8 milyar dolarl k ithalat n, yüzde 56,6 s olan 66,1 milyar dolar OECD üyesi ülkelerden, yüzde 42,7 sine kar l k gelen 49,9 milyar dolar ise OECD üyesi olmayan ülkelerden yap lm t r. Bu dönemde Avrupa Birli i ülkelerinden yap lan ithalat n toplam ithalat içindeki pay yüzde 42,1 olmu tur. Ülkeler baz nda incelendi inde, en fazla ithalat n Almanya dan yap ld ve söz konusu ülkeyi Rusya, talya ve Çin in izledi i görülmektedir. THALATIN ÜLKELERE GÖRE DA ILIMI TUTAR (Milyon $) DE M (%) DA ILIM (%) YILLIK 8 AYLIK YILLIK 8 AYLIK YILLIK 8 AYLIK 2004 2005 2005 2006 2004 2005 2005 2006 2004 2005 2005 2006 TOPLAM (A+B+C) 97.540 116.774 74.963 88.862 40,7 19,7 21,1 18,5 100,0 100,0 100,0 100,0 A- AVRUPA B RL ÜLKELER 45.444 49.220 31.678 35.498 35,7 8,3 7,4 12,1 46,6 42,1 42,3 39,9 1- Avrupa Birli i Ülkeleri (15) 42.359 45.468 29.325 32.841 33,6 7,3 6,2 12,0 43,4 38,9 39,1 37,0 2- Avrupa Birli i Ülkeleri (10) 3.084 3.752 2.354 2.658 71,5 21,6 24,3 12,9 3,2 3,2 3,1 3,0 B- TÜRK YE SERBEST 811 760 485 573 37,8-6,3-9,3 18,3 0,8 0,7 0,6 0,6 BÖLGELER C- D ER ÜLKELER 51.285 66.794 42.799 52.790 45,5 30,2 34,2 23,3 52,6 57,2 57,1 59,4 1-Di er Avrupa (A.B Hariç) 18.416 23.862 15.774 18.927 53,6 29,6 39,4 20,0 18,9 20,4 21,0 21,3 2-Kuzey Afrika 3.231 4.212 2.557 3.089 28,3 30,4 36,9 20,8 3,3 3,6 3,4 3,5 3-Di er Afrika 1.589 1.835 1.200 1.663 93,9 15,5 19,1 38,6 1,6 1,6 1,6 1,9 4-Kuzey Amerika 5.114 5.823 3.888 4.111 36,7 13,9 12,3 5,7 5,2 5,0 5,2 4,6 5-Orta Amerika ve Karayipler 209 287 137 242 23,4 37,4 25,5 76,9 0,2 0,2 0,2 0,3 6-Güney Amerika 1.271 1.747 1.150 1.328 25,6 37,4 38,0 15,4 1,3 1,5 1,5 1,5 7-Yak n ve Orta Do u 5.585 7.967 4.983 7.130 25,4 42,7 42,6 43,1 5,7 6,8 6,6 8,0 8-Di er Asya 15.500 20.581 12.806 16.024 60,7 32,8 34,0 25,1 15,9 17,6 17,1 18,0 9-Avustralya ve Yeni Zelanda 302 321 205 208 22,1 6,6 0,3 1,4 0,3 0,3 0,3 0,2 10-Di er Ülke ve Bölgeler 67 158 100 69-89,9 137,0 151,3-31,0 0,1 0,1 0,1 0,1 D- SEÇ LM ÜLKELER VE ÜLKE GRUPLARI 1- OECD Ülkeleri 59.650 66.107 43.075 46.905 35,9 10,8 11,0 8,9 61,2 56,6 57,5 52,8 1- Rusya Federasyonu 9.033 12.906 8.064 11.011 65,7 42,9 48,1 36,6 9,3 11,1 10,8 12,4 2- Almanya 12.516 13.634 8.743 9.658 32,4 8,9 8,5 10,5 12,8 11,7 11,7 10,9 3- talya 6.866 7.566 4.942 5.651 25,5 10,2 9,2 14,3 7,0 6,5 6,6 6,4 4- Çin 4.476 6.885 4.133 6.099 71,5 53,8 53,0 47,6 4,6 5,9 5,5 6,9 5- Fransa 6.201 5.888 3.831 4.502 48,9-5,1-8,7 17,5 6,4 5,0 5,1 5,1 6- ABD 4.745 5.376 3.612 3.687 35,7 13,3 12,2 2,1 4,9 4,6 4,8 4,1 Kaynak :TÜ K 2006 y l n n ilk sekiz ay nda OECD ülkelerinden yap lan ithalat geçen y l n ayn dönemine göre yüzde 8,9 oran nda artarak 46,9 milyar dolara, OECD üyesi olmayan ülkelerden yap lan ithalat ise yüzde 31,8 oran nda artarak 41,4 milyar dolara ç km t r. 142
Ödemeler Dengesi Ayn dönemde OECD ülkelerinden yap lan ithalat n toplam ithalat içindeki pay yüzde 52,8, OECD üyesi olmayan ülkelerden yap lan ithalat n pay ise yüzde 46,6 d r. AB ülkelerinden yap lan ithalat, toplam ithalat n yüzde 39,9 unu olu turmu tur. Ülkeler baz nda bak ld nda, bu dönemde en fazla ithalat yap lan ülkeler olan Rusya, Almanya, Çin ve talya dan yap lan ithalat n toplam ithalat içindeki paylar n n s ras yla yüzde 12,4, yüzde 10,9, yüzde 6,9 ve yüzde 6,4 oldu u görülmektedir. B. ÖDEMELER DENGES 1) Cari lemler Hesab Türkiye ekonomisi, sa lanan ekonomik ve siyasi istikrar sonucunda 2002 y l ndan itibaren ihracata dayal, verimlilik art ile desteklenen h zl ve istikrarl bir büyüme performans sergilemi tir. Ekonomik büyümenin ya and bu dönemde dünya ekonomisi ile daha fazla entegre olunmu ve d ticaret hacminde önemli ölçüde art lar ya anm t r. Bununla birlikte, ihracattaki art n üzerinde gerçekle en ithalat art lar d ticaret aç n n artmas na neden olmu tur. 2005 y l nda bavul ticareti dahil ihracat gelirleri 76,8 milyar dolar, ithalat giderleri ise 106 milyar dolar düzeyinde gerçekle erek genel mal ticaretinde 29,2 milyar dolar, parasal olmayan alt n ticaretinde de 3,8 milyar dolar aç k verilmi tir. Böylece d ticaret aç 32,9 milyar dolar olarak gerçekle mi tir. CAR LEMLER DENGES (Milyon Dolar) 2002 2003 2004 2005 Ocak-A ustos 2005 2006 CAR LEMLER DENGES -1.524-8.036-15.604-23.155-15.510-22.422 DI T CARET DENGES -7.283-14.010-23.878-32.926-21.619-27.980 Genel Mal Ticareti -5.928-11.488-20.471-29.172-18.633-25.856 hracat f.o.b. 40.071 51.130 66.956 76.817 48.807 55.681 thalat f.o.b. -45.999-62.618-87.427-105.989-67.440-81.537 Parasal Olmayan Alt n (net) -1.355-2.522-3.407-3.754-2.986-2.124 H ZMETLER DENGES 7.879 10.504 12.784 13.966 9.126 8.549 Ta mac l k 861-523 -1.064-1.297-908 -988 Turizm 6.599 11.090 13.364 15.280 9.899 9.758 n aat Hizmetleri 832 682 724 874 560 628 Finansal Hizmetler -400-83 -89-41 -33-166 Di er Ticari Hizmetler -68-26 129-129 -60-179 Resmi Hizmetler -572-715 -734-889 -376-412 Di er Hizmetler 627 79 454 168 44-92 YATIRIM GEL R DENGES -4.556-5.557-5.637-5.663-3.962-3.983 Do rudan Yat r mlar -89-405 -796-734 -572-605 Portföy Yat r mlar -835-1.207-1.195-924 -650-438 Di er Yat r mlar -3.632-3.945-3.646-4.005-2.740-2.940 CAR TRANSFERLER 2.436 1.027 1.127 1.468 945 992 çi Gelirleri 1.936 729 804 851 515 659 Resmi Transferler 500 298 323 617 430 333 Kaynak: TCMB 143
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 2006 Ocak-A ustos döneminde ise bavul ticareti dahil ihracat gelirleri 55,7 milyar dolar, ithalat giderleri ise 81,5 milyar dolar düzeyinde gerçekle erek genel mal ticaretinde 25,9 milyar dolar aç k verilmi tir. Parasal olmayan alt n ticaretindeki 2,1 milyar dolar aç k ile birlikte d ticaret aç 28 milyar dolar olmu tur. 2001 krizi sonras nda ba layan yüksek oranl ekonomik büyüme sürecinde artan ara mal ve sermaye mal ithalat, YTL nin de erlenmesi ve petrol fiyatlar ndaki art lar d ticaret aç n n büyümesinde etkili olmu tur. D ticaret dengesini olumsuz etkileyen faktörlerden bir di eri de küresel düzeyde artan rekabettir. Ya anan büyüme süreci ile birlikte özel sektör yat r mlar ve verimlilikte kaydedilen geli meler, ihracat art rman n yan s ra ihracat bile iminin de de i mesine yol açm t r. Bu ba lamda ihracatta emek yo un sektörlerin pay dü erken, sermaye yo un sektörlerin pay yükselmi ; sermaye yo un sektörlerin ihracat n n artmas ise sermaye ve ara mal ile enerji ithalat n art rmak suretiyle d ticaret aç n n artmas na neden olmu tur. D ticaret dengesinin aç k vermesine kar n, hizmetler dengesinde olu an fazla cari aç n daha dü ük düzeyde gerçekle mesinde etkili olmu tur. Hizmetler dengesi, 2005 y l nda 14 milyar dolar, 2006 Ocak-A ustos döneminde ise 8,5 milyar dolar fazla vermi tir. 2005 y l nda 18,2 milyar dolar, 2006 y l n n ilk sekiz ayl k döneminde de 11,7 milyar dolar olarak gerçekle en turizm gelirleri, hizmetler dengesini olumlu etkileyen kalemlerin ba nda yer alm t r. 20.000 18.000 16.000 14.000 12.000 10.000 8.000 6.000 4.000 2.000 0 8.479 13.203 15.888 18.152 2002 2003 2004 2005 2005 Ocak- A ustos 11.810 11.676 2006 Ocak- A ustos Kaynak: TCMB 144
Ödemeler Dengesi Cari i lemler dengesi üzerinde olumlu etkisi bulunan di er bir kalem ise in aat hizmetleridir. 2005 y l nda in aat hizmetlerinden 874 milyon dolar, 2006 Ocak-A ustos döneminde ise 628 milyon dolar net gelir sa lanm t r. Cari i lemler hesab n n di er bir alt kalemi olan yat r m geliri kaleminde 2005 y l nda 5,7 milyar dolar, 2006 y l n n Ocak-A ustos döneminde 4 milyar dolar net ödeme gerçekle mi tir. Bu kalemde olu an aç n temel nedeni faiz giderleridir. 2006 Ocak-A ustos döneminde kredilere ili kin faiz giderleri 3,8 milyar dolar olarak gerçekle mi tir. Söz konusu dönemde do rudan yat r m ve portföy yat r mlar ndan kaynaklanan net ödemeler ise s ras yla 605 ve 438 milyon dolar düzeyindedir. çi gelirleri ve resmi transferlerden olu an cari transferler, 2005 y l nda 1,5 milyar dolar olarak gerçekle mi tir. 2006 Ocak-A ustos döneminde ise, 659 milyon dolar i çi gelirleri ve 333 milyon dolar resmi transferler olmak üzere toplam 992 milyon dolar cari transfer geliri sa lanm t r. Ekonomide ya anan bu geli meler sonucunda d ticaret dengesi, hizmetler dengesi, yat r m geliri dengesi ve cari transferlerin toplam ndan olu an cari i lemler hesab 2005 y l nda 23,2 milyar dolar, 2006 Ocak-A ustos döneminde ise 22,4 milyar dolar aç k vermi tir. 30.000 25.000 20.000 15.000 23.155 15.604 15.510 22.422 10.000 5.000 1.524 8.036 0 2002 2003 2004 2005 2005 Ocak- A ustos 2006 Ocak- A ustos Kaynak: TCMB 2) Sermaye ve Finans Hesab 2003 y l itibariyle sa lanan ekonomik ve siyasi istikrar ile birlikte beklentilerin olumlu yönde geli mesi ve güven ortam n n olu mas neticesinde artan oranda sermaye giri i ya anmaya ba lanm t r. 145
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 2005 y l nda do rudan yat r mlar, portföy yat r mlar ve di er yat r mlar eklinde ortaya ç kan yüksek miktarda sermaye giri i sonucunda finans hesaplar 20,9 milyar dolar fazla vermi, 2006 Ocak-A ustos dönemine gelindi inde ise finans hesaplar nda gerçekle en net sermaye giri i, 23,5 milyar dolar düzeyinde olmu tur. SERMAYE VE F NANS HESAPLARI (Milyon Dolar) Ocak-A ustos 2002 2003 2004 2005 2005 2006 SERMAYE VE F NANS HESAPLARI 1.406 3.095 13.410 20.927 11.868 23.544 A. Do rudan Yat r mlar 962 1.253 2.024 8.726 2.364 12.129 Yurtd nda -175-499 -859-1.078-696 -278 Yurtiçinde 1.137 1.752 2.883 9.804 3.060 12.407 B. Portföy Yat r mlar -593 2.465 8.023 13.437 7.264 2.403 Varl klar -2.096-1.386-1.388-1.233-1.794-821 Genel Hükümet -42-33 -25-20 -17-39 Bankalar -1.437-932 -666-1.285-1.378-693 Di er Sektörler -617-421 -697 72-399 -89 Yükümlülükler 1.503 3.851 9.411 14.670 9.058 3.224 Hisse Senetleri -16 905 1.427 5.669 3.914 1.417 Borç Senetleri 1.519 2.946 7.984 9.001 5.144 1.807 C. Di er Yat r mlar 7.190 3.424 4.187 16.611 9.657 13.257 Varl klar -777-986 -6.955 248-534 -5.301 Ticari Krediler -921-910 -1.607 424 1.352 61 Krediler 19-404 617 177 55-263 Bankalar n Döviz Varl klar 594 724-5.965-353 -1.941-5.099 Di er Varl klar -469-396 0 0 0 0 Yükümlülükler 7.967 4.410 11.142 16.363 10.191 18.558 Ticari Krediler 2.483 2.181 4.201 3.581 2.464 2.861 Krediler 5.039 753 6.136 11.980 6.057 14.249 Mevduatlar 348 1.368 647 489 1.423 1.216 Di er Yükümlülükler 97 108 158 313 247 232 Bilgi için: Uzun Vade 2.104-809 6.168 13.677 7.614 17.837 K sa Vade -502 5.269 8.492 8.039 6.854 4.263 IMF Kredileri 6.365-50 -3.518-5.353-4.277-3.542 D. Rezerv Varl klar -6.153-4.047-824 -17.847-7.417-4.245 Resmi Rezervler -6.153-4.047-824 -17.847-7.417-4.245 Döviz Varl klar 1.763-99 -1.267-2.327-326 339 Menkul K ymetler -7.916-3.948 443-15.520-7.091-4.584 NET HATA NOKSAN 118 4.941 2.194 2.228 3.642-1.122 Kaynak: TCMB Finans hesaplar nda kar m za ç kan en dikkat çekici geli me do rudan yat r m tutar nda kaydedilen art lard r. 2005 y l nda 8,7 milyar dolar olan net 146
Ödemeler Dengesi do rudan yat r mlar, 2006 Ocak-A ustos döneminde 12,1 milyar dolar düzeyine ula m t r. Bu art ta, irket birle meleri ile özelle tirme program ndan kaynaklanan ödemelerin devam etmesi etkili olmu tur. 2005 y l n n ard ndan 2006 y l nda da do rudan yat r mlar n yüksek düzeyde gerçekle ece i beklenmektedir. DO RUDAN YATIRIM (Milyon Dolar) 14.000 12.000 10.000 8.000 6.000 4.000 2.000 0 Kaynak : TCMB 962 1.253 8.726 2.024 2.364 2002 2003 2004 2005 2005 Ocak- A ustos 12.129 2006 Ocak- A ustos Devlet ve özel kurulu lar n bono ve tahvilleri ile hisse senedi gibi menkul k ymetlerine yap lan yat r mlarda, 2003 2005 döneminde önemli bir art kaydedilmi tir. Portföy yat r m olarak 2003 y l nda 2,5 milyar, 2004 y l nda 8 milyar ve 2005 y l nda da 13,4 milyar dolar net sermaye giri i olmu tur. Portföy yat r mlar ndaki bu art ta istikrarl ve güvenilir bir yat r m ortam n n sa lanmas n n etkisi büyüktür. PORTFÖY YATIRIMLARI (Milyon Dolar) 16.000 14.000 12.000 10.000 8.000 6.000 4.000 2.000 0-2.000 Kaynak: TCMB -593 2.465 8.023 13.437 7.264 2002 2003 2004 2005 2005 Ocak- A ustos 2.403 2006 Ocak- A ustos 147
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 2006 y l n n Mart ay nda Avrupa Merkez Bankas ve Amerika Birle ik Devletleri Merkez Bankas n n faiz oranlar n art rmas ve faiz art lar n n sürece i beklentisi, geli mekte olan piyasalardan ç k yönlü bir hareketin ba lamas na neden olmu tur. Türkiye de finansal piyasalardaki bu geli meden ilk a amada etkilenmi olmakla birlikte Temmuz ay itibariyle portföy yat r m eklinde sermaye giri i yeniden ba lam t r. D ER YATIRIMLAR (Milyon Dolar) 18.000 16.000 14.000 12.000 10.000 8.000 6.000 4.000 2.000 0 Kaynak: TCMB 7.190 3.424 4.187 16.611 9.657 2002 2003 2004 2005 2005 Ocak- A ustos 13.257 2006 Ocak- A ustos Di er yat r m olarak 2003 y l nda 3,4 milyar, 2004 y l nda 4,2 milyar ve 2005 y l nda da 16,6 milyar dolar net sermaye giri i olmu tur. Sermaye ve finans hesaplar ndaki bu de i meler, Türkiye ye yönelik sermaye hareketlerinin, do rudan yat r mlar ve uzun vadeli sermaye lehine geli ti ini, finansman içindeki k sa vadeli sermaye giri lerinin pay n n ise azald n göstermektedir. 2005 y l ile 2006 y l n n Ocak-A ustos döneminde cari aç n finansman büyük ölçüde do rudan yat r mlar ve uzun vadeli krediler ile gerçekle tirilmi tir. Cari aç n 23,2 milyar dolar oldu u 2005 y l nda 33,7 milyar dolar uzun vadeli kredi kullan m ve 9,8 milyar dolar do rudan yat r m eklinde sermaye giri i gerçekle mi tir. 2006 Ocak-A ustos döneminde ise cari aç k 22,4 milyar dolar iken ayn dönem içerisinde uzun vadeli kredi kullan m 32,1 milyar dolar, do rudan yat r m giri i ise 12,4 milyar dolar düzeyindedir. 2005 y l sonu itibariyle 50,5 milyar dolar olan Merkez Bankas brüt döviz rezervleri art trendini sürdürerek 2006 y l A ustos sonu itibariyle 58 milyar dolara yükselmi tir. 148
Ödemeler Dengesi MERKEZ BANKASI BRÜT DÖV Z REZERVLER (Milyon Dolar) 70.000 60.000 50.000 40.000 30.000 20.000 10.000 0 57.984 50.515 33.616 36.009 26.807 2002 2003 2004 2005 2006 A ustos Kaynak: TCMB Ödemeler bilançosunun son kalemi olan ve istatistiki eksiklikler ile hesaplama hatalar n n giderilmesi için kullan lan net hata ve noksan kalemi, 2005 y l nda 2,2 milyar dolar iken, 2006 Ocak-A ustos döneminde -1,1 milyar dolar seviyesinde gerçekle mi tir. 149
2006IX Dünya Ekonomisi
Dünya Ekonomisi DÜNYA EKONOM S A. GENEL GÖRÜNÜM 2004 y l nda yüzde 5,3 ile son dört y l n en yüksek büyüme h z na ula an dünya ekonomisi; artan petrol fiyatlar, do al afetler ve siyasi gerginliklerin ya and 2005 y l nda yüzde 4,9 oran nda büyümü tür. Ekonomideki canl l n devam etti i; ancak enerji fiyatlar ndaki art lar n, küresel dengesizliklerin ve jeopolitik belirsizliklerin büyüme süreci için risk olu turdu u 2006 y l nda ise, y l sonu büyüme oran yüzde 5,1 olarak tahmin edilmektedir. 2007 y l nda büyüme h z n n dü erek yüzde 4,9 oran nda gerçekle mesi beklenmektedir. DÜNYA ÜRET M (1) (Y ll k % De i me) 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Dünya 4,9 2,6 3,1 4,1 5,3 4,9 5,1 4,9 Geli mi Ekonomiler 3,9 1,2 1,5 1,9 3,2 2,6 3,1 2,7 ABD 3,7 0,8 1,6 2,5 3,9 3,2 3,4 2,9 Euro Bölgesi 3,9 1,9 0,9 0,8 2,1 1,3 2,4 2,0 Japonya 2,9 0,4 0,1 1,8 2,3 2,6 2,7 2,1 Di er Geli mi Ekonomiler (2) 5,2 1,7 3,2 2,5 4,0 3,1 3,6 3,3 Yükselen Piyasalar ve Geli mekte Olan Ülkeler 6,1 4,4 5,1 6,7 7,7 7,4 7,3 7,2 Bölgesel Gruplar Afrika 3,1 4,2 3,6 4,6 5,5 5,4 5,4 5,9 Orta ve Do u Avrupa 5,1 0,3 4,5 4,7 6,5 5,4 5,3 5,0 Ba ms z Devletler Toplulu u (3) 9,0 6,3 5,3 7,9 8,4 6,5 6,8 6,5 Yükselen Asya 7,0 6,1 7,0 8,4 8,8 9,0 8,7 8,6 Orta Do u 5,3 3,0 4,1 6,4 5,5 5,7 5,8 5,4 Latin Amerika 3,9 0,5 0,1 2,2 5,7 4,3 4,8 4,2 Avrupa Birli i 3,9 2,0 1,3 1,4 2,4 1,8 2,8 2,4 Kaynak: IMF, World Economic Outlook; September 2006 1) Reel GSY H 2) Bu tablodaki Di er Geli mi Ekonomiler ABD, Euro Bölgesi ülkeleri ve Japonya hariç Geli mi Ekonomileri ifade etmektedir. 3) Mo olistan Dahil Büyümenin devam etti i ancak büyüme h z n n dü tü ü geli mi ekonomilerde 2005 y l nda i sizlik oran yüzde 0,3 azal la yüzde 6 düzeyinde gerçekle mi tir. 153
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 14 D ÜN YA ÜRET M VE T CARET HACM (Y ll k % De i im) 12 12,1 10 8 6 4 2 4,9 2,6 3,4 3,1 5,3 4,1 10,6 5,3 7,4 4,9 8,9 5,1 7,6 4,9 0 0 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Üretim Ticaret Kaynak: IMF, World Economic Outlook; September 2006 Dünya ekonomisi 2004 y l nda ticarette yakalad h zl performans 2005 y l nda sürdürememi ve dünya ticaret hacmi art yüzde 7,4 düzeyinde kalm t r. Di er taraftan, Dünya Ticaret Örgütü nün düzenledi i Doha Round görü melerinde ç kan anla mazl klar ve geli mi ülkelerin korumac ticaret politikalar na yönelme e ilimi dünya ticareti aç s ndan kayg uyand ran geli melerdir. 2005 y l nda, dünya genelinde emtia fiyatlar ndaki art a ba l olarak baz ülkelerin ihracat gelirlerinde, cari i lemler dengesinde ve d ticaret hadlerinde iyile meler görülmü tür. Bunun yan nda, ba ta ABD olmak üzere petrol ithalatç s baz ülkelerde ise cari aç klar artmaya devam etmi tir. Küresel yüksek büyüme e ilimine ba l olarak dü en at l kapasitelerin ve artan petrol fiyatlar n n ikincil etkilerinin enflasyon üzerindeki bask lar neticesinde enflasyon oranlar, y l n baz dönemlerinde merkez bankalar hedeflerinin üzerine ç km t r. Enflasyon beklentilerindeki bozulmay ve fiyat istikrar n n sürdürülebilirli ine ili kin endi eleri beraberinde getiren bu geli meler kar s nda geli mi ülke merkez bankalar, politika faiz art r m yoluyla s k para politikalar na yönelmi tir. Bu çerçevede, FED 2004 y l n n Haziran ay nda yüzde 1 olan politika faiz oran n 17 kez art rarak 2006 y l n n Haziran ay nda yüzde 5,25 e ç karm t r. Avrupa Merkez Bankas, en son Ekim 2006 da 25 baz puan art r ma giderek politika faiz oran n yüzde 3,25 e yükseltmi tir. Ekonominin uzun süren deflasyon döneminden ç kmas n n ard ndan Japonya Merkez Bankas, 2006 y l Mart ay nda uygulad a r likidite politikas n 154
Dünya Ekonomisi b rakt n aç klam, Temmuz ay ortas nda da yüzde 0 olan politika faiz oran n 25 baz puan art rm t r. Benzer ekilde enflasyonist bask lar n olu tu u yükselen piyasa ülkelerindeki merkez bankalar da faiz art r m na gitmi tir. S k para politikalar n n yan s ra küreselle menin nominal ücret art lar n s n rlamas da enflasyon beklentilerinin k r lmas nda ve dünya genelinde enflasyonun kontrol alt na al nmas nda etkili olmu tur. 2006 y l sonu enflasyon beklentisi geli mi ekonomilerde yüzde 2,6, yükselen piyasalar ve geli mekte olan ülkelerde ise yüzde 5,2 olup; bu oran n petrol fiyatlar ndaki art n zay flamas yla birlikte 2007 y l nda bir miktar dü mesi, geli mi ekonomiler için yüzde 2,3, yükselen piyasalar ve geli mekte olan ülkeler için ise yüzde 5 olmas beklenmektedir. Döviz piyasalar nda, likidite bollu u kar s nda volatilitenin az oldu u ubat Kas m 2005 döneminde dolar, euro kar s nda yüzde 10, yen kar s nda ise yüzde 15 de er kazanm t r. 2005 y l n n Aral k ay ndan itibaren ise piyasadaki volatilitenin artmas na ba l olarak dolardaki de er art lar tersine dönmü ve dolar Aral k 2005 ve May s 2006 ortas nda yen kar s nda yüzde 9, euro kar s nda yüzde 10 de er kayb na u ram t r. Dolardaki de er kayb, di er geli mi ülkelerle ABD ekonomisi aras ndaki faiz oranlar farkl l klar n n azalma e ilimi ve giderek büyüyen ABD cari aç n n yans mas olarak görülmektedir. Güçlü küresel büyüme e iliminin etkisiyle 2005 y l genelinde ve 2006 y l ba nda iyi bir dönem geçiren mali piyasalarda, yüksek karl l k sonucunda irketlerin finansal göstergeleri belirgin ölçüde iyile mi tir. Ayr ca bu dönemde, kar pay da t m ve irket birle meleri ile sat n almalar nda art görülmesi, karl l n uzun dönemde de sürece i beklentilerini güçlendirmi tir. 2005 y l boyunca artan enerji fiyatlar na ra men enflasyon beklentilerindeki iyimser görünüm uzun vadeli faiz oranlar n n dü ük kalmas nda etkili olmu tur. Özellikle yükselen piyasalar n güçlü küresel büyüme dönemini, rezervlerini art rarak ve kamu borç yap s n güçlendirerek iyi de erlendirdi i görülmektedir. Ayr ca, olumlu likidite ko ullar alt ndaki yüksek getiri aray lar, yat r mlar n yükselen piyasalardaki finansal araçlara yönelmesine neden olmu ve söz konusu ülkelere büyük miktarda sermaye giri i gerçekle mi tir. Ancak 2006 y l ba ndan itibaren büyüme ve enflasyonla ilgili beklentilerin revize edilmesi ve risk alg lamalar n n yükselmesi, uluslararas mali piyasalardaki bu olumlu görünümü de i tirmi tir. Mali piyasalardaki volatilitenin artmas sonucunda, geli mekte olan ülkelerin ço unda sermaye ç k lar ya anm t r. lk dalgalanma ubat ay sonu ve Mart ay ba nda Orta Do u borsalar nda ani bir dü ü le ba lam, daha sonra, zlanda ve Yeni Zelanda gibi ülkelerin ulusal para birimlerinde de er kay plar görülmü tür. 155
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 May s-haziran 2006 döneminde küresel piyasalarda olu an sert dalgalanma ise uluslararas piyasalarda öngörülebilirli in azalmas na, risk primlerinin yüksek seviyelere ç kmas na ve dünya genelinde borsa endekslerinin gerilemesine neden olmu tur. Fiyatlardaki en büyük de i im 2005 genelinde ve 2006 ba nda a r de erlenen; ancak mali piyasalardaki dalgalanma sonucu yabanc yat r mc lar taraf ndan büyük miktarda sermaye ç k lar n n ya and piyasalarda görülmü tür. Sermaye ç k lar, May s ortas ve Haziran sonunda, Güney Afrika, Kolombiya ve Türkiye gibi ülkelerin ulusal paralar nda yüzde 10 u a an de er kay plar na neden olmu tur. 2005 y l nda k smen artan kamu gelirlerinin etkisiyle, bütçe aç klar n n GSY H ye oran, yükselen piyasalar ve geli mekte olan ülkelerde yüzde 1,7 den yüzde 0,9 a gerilemi tir. Geli mi ekonomilerde ise bu oran yüzde 3,3 ten yüzde 2,7 ye dü mü tür. 2005 y l nda yükselen piyasalar ve geli mekte olan ülkelerdeki d borç miktar n n artt ; ancak d borcun GSY H ye oran n n azald ve yüzde 28,9 seviyesinde oldu u görülmektedir. Ayr ca, cari i lemler dengesi fazla veren ve döviz rezervleri artan Rusya, Arjantin, Brezilya ve Nijerya gibi baz ülkelerin d borç geri ödemeleri artm t r. 2005 y l nda geli mi ekonomilere sermaye giri i yüzde 21 artarak 4 bin 522 milyar dolar olmu, yükselen piyasalar ve geli mekte olan ülkelerde ise net özel sermaye giri i yüzde 16 art la 238,5 milyar dolara ula m t r. Geli mi ekonomilere yönelik sermaye giri lerinde portföy ve di er yat r mlar n, yükselen piyasalar ve geli mekte olan ülkelerde ise do rudan yat r mlar n pay n n fazla oldu u görülmektedir. B. GEL M EKONOM LER 2004 y l nda geli mi ekonomilerin kaydetti i yüksek büyüme oran 2005 y l nda yava layarak yüzde 2,6 olmu tur. Büyümenin tekrar canland 2006 y l nda ise geli mi ekonomiler için y l sonu büyüme tahmini yüzde 3,1 dir. 156
Dünya Ekonomisi GEL M EKONOM LERDE GSY H (Y ll k % De i me) 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Geli mi Ekonomiler 3,9 1,2 1,5 1,9 3,2 2,6 3,1 2,7 ABD 3,7 0,8 1,6 2,5 3,9 3,2 3,4 2,9 Euro Bölgesi 3,9 1,9 0,9 0,8 2,1 1,3 2,4 2,0 Almanya 3,1 1,2-0,2 1,2 0,9 2,0 1,3 Fransa 4,0 1,8 1,1 1,1 2,0 1,2 2,4 2,3 talya 3,6 1,8 0,3 1,1 1,5 1,3 spanya 5,0 3,5 2,7 3,0 3,1 3,4 3,4 3,0 Hollanda 3,5 1,4 0,1 0,3 2,0 1,5 2,9 2,9 Belçika 3,7 1,2 1,5 0,9 2,4 1,5 2,7 2,1 Avusturya 3,4 0,8 0,9 1,1 2,4 2,0 2,8 2,3 Finlandiya 5,0 2,6 1,6 1,8 3,5 2,9 3,5 2,5 Yunanistan 4,5 5,1 3,8 4,8 4,7 3,7 3,7 3,5 Portekiz 3,9 2,0 0,8-1,1 1,2 0,4 1,2 1,5 rlanda 9,2 5,7 6,0 4,3 4,3 5,5 5,8 5,6 Lüksemburg 8,4 2,5 3,6 2,0 4,2 4,0 4,0 3,8 Japonya 2,9 0,4 0,1 1,8 2,3 2,6 2,7 2,1 ngiltere 3,8 2,4 2,1 2,7 3,3 1,9 2,7 2,7 Kanada 5,2 1,8 2,9 1,8 3,3 2,9 3,1 3,0 Kore 8,5 3,8 7,0 3,1 4,7 4,0 5,0 4,3 Avustralya 3,3 2,2 4,1 3,1 3,5 2,5 3,1 3,5 Tayvan 5,8-2,2 4,2 3,4 6,1 4,1 4,0 4,2 sveç 4,3 1,1 2,0 1,7 3,7 2,7 4,0 2,2 sviçre 3,6 1,0 0,3-0,3 2,1 1,9 3,0 1,9 Hong Kong 10,0 0,6 1,8 3,2 8,6 7,3 6,0 5,5 Danimarka 3,5 0,7 0,5 0,7 1,9 3,2 2,7 2,3 Norveç 2,8 2,7 1,1 1,1 3,1 2,3 2,4 2,8 srail 8,7-0,6-0,9 1,5 4,8 5,2 4,1 4,4 Singapur 10,0-2,3 4,0 2,9 8,7 6,4 6,9 4,5 Yeni Zelanda 3,4 3,0 4,8 3,4 4,4 2,3 1,3 1,7 zlanda 4,1 3,8-1,0 3,0 8,2 5,5 4,0 1,0 Ba l ca Sanayile mi Ülkeler 3,6 1,1 1,2 1,8 3,0 2,4 2,9 2,5 Yeni Sanayile en Asya Ekonomileri 7,9 1,1 5,3 3,2 5,9 4,5 4,9 4,4 Kaynak: IMF, World Economic Outlook; September 2006 1) ABD ABD ekonomisi, 2005 y l n n son çeyre inde ani bir yava lama sürecine girerek yüzde 3,2 oran nda büyüme kaydetmi tir. Konut piyasas ndaki durgunluk ve artan enerji fiyatlar, büyüme h z ndaki bu dü ü te etkili olmu tur. 2006 y l nda ise dönem ba ndaki güçlü büyümenin ard ndan, geni leme sürecinin yava lad ABD ekonomisinde, y l n ilk çeyre indeki yüzde 5,6 157
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 büyüme oran, ikinci çeyrekte yüzde 2,9 a gerilemi olup büyüme oran n n 2006 y l sonunda yüzde 3,4, 2007 de ise yüzde 2,9 olmas beklenmektedir. ABD ekonomisinde i sizlik oran 2005 y l nda bir önceki y la göre azalarak yüzde 5,1 düzeyinde gerçekle mi tir. thalat n azalmas yla net ihracat n büyümeye katk s n n olumlu oldu u ABD ekonomisinde, yat r mlar gerilemi tir. Ancak önümüzdeki dönemlerde yüksek karl l k ve s n rl at l kapasite oranlar na ba l olarak yat r mlar n artmas beklenmektedir. Geçmi y llarda önemli ölçüde yat r m ve istihdam olana yaratan; ancak a r de erlenme ve mortgage oranlar n n yükselmesi sonucunda durgunluk sürecine giren konut piyasas n n, yüksek petrol fiyatlar ve faiz oranlar n n da etkisiyle tüketimde azalmaya yol açabilece i dü ünülmektedir. Büyümedeki yava lamaya ra men; ekonomideki kapasite fazlas n n dü mesi, enerji fiyatlar ndaki art lar n di er mal ve hizmet fiyatlar na yans mas ile birim i gücü maliyetlerindeki art lar enflasyonist bask olu turmu tur. Tüketici fiyat endeksi ile enerji ve g da ürünleri fiyatlar hariç tutulan çekirdek enflasyon May s Temmuz 2006 döneminde artm ve enflasyon beklentilerini yükseltmi tir. 2006 y l sonu itibariyle enflasyon beklentisi yüzde 3,6 d r. Bu geli meler kar s nda, FED Haziran ay ndaki Para Politikas Kurulu toplant s nda 25 baz puan art r ma giderek faiz oranlar n yüzde 5,25 e ç karm t r. A ustos ay nda ise faiz oranlar nda de i iklik yap lmam ; fakat enflasyon üzerindeki bask lar n devam etti i vurgulanm t r. Ayr ca, ekonominin yava lama sürecine girdi i ve enflasyonun yüksek oldu u; ancak s k para politikas uygulamalar sonucunda enflasyon beklentilerinin kontrol alt na al nd belirtilmi tir. ABD ekonomisinde cari aç k 2005 y l nda da artmaya devam etmi ve 792 milyar dolara ula m t r. Ancak büyük miktardaki cari aç klar, dü ük faiz oranlar ve yabanc yat r mc lar n ABD menkul k ymetlerine yönelme e ilimi nedeniyle, ABD ekonomisi için ciddi sorunlara yol açmam t r. Cari aç n azalt lmas için mali disiplinin sa lanmas, ihracat n artmas ve dü ük düzeyde olan tasarruflar n art r lmas gerekmektedir. 2007 y l nda, ABD cari i lemler aç n n GSY H ye oran n n yakla k yüzde 7 ye ç kmas ; ancak mali disiplinin katk s yla tasarruflar n art r lmas ve böylece küresel dengesizliklerin azalt lmas öngörülmektedir. Beklenenin üstünde toplanan gelirler sonucu ABD ekonomisi 2005 y l nda iyi bir mali performans göstermi tir. Konut piyasas ndaki durgunlu un ve gelir vergisi yerine tüketim vergilerinin a rl kl oldu u bir vergi sistemine geçilmesinin tasarrufu te vik ederek mali disiplin hedeflerine olumlu katk sa lamas muhtemeldir. 158
Dünya Ekonomisi 2) Euro Bölgesi Euro Bölgesi nde 2005 y l genelinde görülen güçlü ekonomik büyüme hanehalk tüketimindeki azalma ve net ihracat n zay flamas yla y l n son çeyre inde yava lam ve y l sonu büyüme oran yüzde 1,3 e gerilemi tir. 2006 y l nda iç talep ve yat r mlardaki canlanman n etkisiyle h z kazanan ekonomik iyile me sonucunda, y l n ikinci çeyre inde y ll k büyüme oran yüzde 3,6 ya ç km ; Almanya, Fransa ve spanya da belirgin büyüme art lar kaydedilmi tir. stihdam ko ullar ve konut piyasas ndaki istikrarl yap tüketim harcamalar n desteklerken, yat r mlar yüksek seviyelerde seyretmi tir. Tahminler Euro Bölgesi ndeki geni lemenin 2006 y l n n ikinci yar s nda da ayn h zla devam edece i ve y l sonunda yüzde 2,4, 2007 y l sonunda ise yüzde 2 oran nda büyümenin gerçekle ece i yönündedir. Ayr ca, 2005 y l nda yüzde 8,6 olarak gerçekle en i sizlik oran n n 2006 y l nda azalarak yüzde 7,9 düzeyinde gerçekle mesi beklenmektedir. Kurumsal yat r mlar n, karl l n toparland ve kurumsal yap lanman n güçlü oldu u Almanya da h zlanmas ; öte yandan, karl l n zay f oldu u ve kurumsal borcun yüksek oldu u talya da ise giderek kötüle mesi beklenmektedir. Tüketim art n n ise mevcut istihdam ve ücret ko ullar baz al nd nda l ml olmas öngörülmektedir. Almanya da 2007 y l nda yürürlü e girecek olan yüzde 3 oran ndaki KDV art n n tüketim harcamalar n önemli ölçüde dü ürece i beklenmektedir. Ekonomik iyile menin devam etti i Euro Bölgesi ndeki enflasyon, y l n baz dönemlerinde Avrupa Merkez Bankas hedeflerinin üstünde gerçekle se de 2006 y l sonu enflasyon tahmini yüzde 2 dir. Avrupa Merkez Bankas politika faiz oranlar n en son 2006 y l n n Ekim ay nda 25 baz puan artt rarak yüzde 3,25 e ç karm t r. Faiz oranlar ndaki art n spanya, rlanda ve ngiltere deki yüksek konut fiyatlar üzerinde bask yapabilece i dü ünülmektedir. 159
GEL M EKONOM LERDE S ZL K ORANLARI (%) Yıllık Ekonomik Rapor 2006 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Geli mi Ekonomiler 5,7 5,8 6,3 6,6 6,3 6,0 5,6 5,5 ABD 4,0 4,7 5,8 6,0 5,5 5,1 4,8 4,9 Euro Bölgesi 8,2 7,8 8,3 8,7 8,9 8,6 7,9 7,7 Almanya 6,9 6,9 7,7 8,8 9,2 9,1 8,0 7,8 Fransa 9,1 8,4 8,9 9,5 9,6 9,5 9,0 8,5 talya 10,2 9,1 8,6 8,5 8,1 7,7 7,6 7,5 spanya 13,9 10,6 11,5 11,5 11,0 9,2 8,6 8,3 Hollanda 2,8 2,2 2,8 3,7 4,6 4,9 4,5 3,9 Belçika 6,9 6,6 7,5 8,2 8,4 8,4 8,2 8,2 Avusturya 3,6 3,6 4,2 4,3 4,8 5,2 4,8 4,6 Finlandiya 9,8 9,1 9,1 9,0 8,8 8,4 7,9 7,8 Yunanistan 11,3 10,8 10,3 9,7 10,5 9,9 9,7 9,5 Portekiz 3,9 4,0 5,0 6,3 6,7 7,6 7,7 7,6 rlanda 4,3 3,9 4,4 4,7 4,5 4,3 4,3 4,2 Lüksemburg 2,5 2,3 2,6 3,5 3,9 4,2 4,5 4,7 Japonya 4,7 5,0 5,4 5,3 4,7 4,4 4,1 4,0 ngiltere 5,5 5,1 5,2 5,0 4,8 4,8 5,3 5,1 Kanada 6,8 7,2 7,6 7,6 7,2 6,8 6,3 6,3 Kore 4,4 4,0 3,3 3,6 3,7 3,7 3,5 3,3 Avustralya 6,3 6,8 6,4 6,1 5,5 5,1 5,0 5,0 Tayvan 3,0 4,6 5,2 5,0 4,4 4,1 3,9 3,7 sveç 4,7 4,0 4,0 4,9 5,5 5,8 4,5 4,3 sviçre 1,7 1,6 2,3 3,4 3,5 3,4 2,6 2,5 Hong Kong 5,1 4,9 7,2 7,9 6,9 5,7 4,6 4,0 Danimarka 5,4 5,2 5,2 6,2 6,4 5,7 4,8 4,9 Norveç 3,4 3,5 3,9 4,5 4,5 4,6 3,9 3,9 srail 8,7 9,3 10,3 10,8 10,3 9,0 8,7 8,5 Singapur 2,7 2,7 3,6 4,0 3,4 3,1 2,7 2,7 Yeni Zelanda 6,0 5,3 5,2 4,6 3,9 3,7 3,9 4,5 zlanda 1,3 1,4 2,5 3,4 3,1 2,1 1,5 1,9 Ba l ca Sanayile mi Ülkeler 5,5 5,8 6,4 6,6 6,3 6,0 5,7 5,6 Yeni Sanayile en Asya Ekonomileri 4,0 4,2 4,2 4,4 4,2 4,0 3,7 3,4 Kaynak: IMF, World Economic Outlook; September 2006 2005 y l nda Euro Bölgesi nde 2,6 milyar dolar olan cari aç n 2006 y l nda da artarak devam etmesi beklenmekte; ancak büyüme sürecini sürdürülebilir k lmak için bu aç n azalt lmas ve mali disiplinin sa lanmas önem arz etmektedir. Son on y la bak ld nda, Euro Bölgesi büyüme oran n n ABD ekonomisinin alt nda kald görülmekte; bunun en önemli nedenini ABD ekonomisinde sürekli art gösteren; fakat Euro Bölgesi nde azalan verimlilik art lar olu turmaktad r. Lizbon Stratejisi kapsam nda verimlilik art n amaçlayan reformlar n gerçekle tirilmesiyle, bölgenin ekonomik performans n n ve olu abilecek oklara kar esnekli inin art r lmas hedeflenmektedir. 160
Dünya Ekonomisi stikrar ve Büyüme Pakt kapsam nda, bütçe aç klar n n GSY H nin yüzde 3 ünü a mamas ve Avrupa Birli i genelinde bütçe dengesinin sa lanmas amaçlanmaktad r. Ancak, baz Avrupa Birli i ülkelerinin, söz konusu pakttaki reformlar n yerine getirilmesinde yetersiz kalmas nedeniyle, 2005 y l nda gerçekle en gelir art lar na ra men bütçe aç klar n n GSY H ye oran nda art lar olmu tur. Euro genelinde ise bütçe aç n n GSY H ye oran yüzde 2,2 olarak gerçekle mi tir. Bu oran n 2006 y l nda yüzde 2 ye indirilmesi hedeflenmektedir. ENFLASYON (% De i im) 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 GSY H DEFLATÖRLER Geli mi Ekonomiler 1,5 1,9 1,6 1,6 1,9 2,0 2,1 1,9 ABD 2,2 2,4 1,7 2,1 2,8 3,0 2,9 2,0 Euro Bölgesi 1,5 2,7 2,6 2,1 1,9 1,9 2,0 2,0 Japonya -1,7-1,2-1,6-1,6-1,2-1,3 0,5 Di er Geli mi Ekonomiler 2,0 2,0 1,7 2,0 2,1 1,9 1,7 2,1 TÜKET C F YATLARI Geli mi Ekonomiler 2,2 2,1 1,5 1,8 2,0 2,3 2,6 2,3 ABD 3,4 2,8 1,6 2,3 2,7 3,4 3,6 2,9 Euro Bölgesi 2,1 2,3 2,2 2,1 2,1 2,2 2,3 2,4 Japonya -0,4-0,8-0,9-0,3-0,6 0,3 0,7 Di er Geli mi Ekonomiler Yükselen Piyasalar ve Geli mekte 1,8 2,1 1,7 1,8 1,7 2,1 2,3 2,2 7,0 6,5 5,7 5,8 5,6 5,3 5,2 5,0 Olan Ülkeler Afrika 13,6 12,8 9,9 10,7 8,0 8,5 9,9 10,6 Orta ve Do u Avrupa 22,8 19,4 14,7 9,2 6,1 4,8 5,3 4,6 Ba ms z Devletler Toplulu u 24,6 20,3 13,8 12,0 10,3 12,3 9,6 9,2 Yükselen Asya 1,7 2,7 2,0 2,5 4,1 3,5 3,8 3,6 Orta Do u 4,1 3,9 5,4 6,3 7,6 7,7 7,1 7,9 Latin Amerika 7,6 6,1 8,8 10,5 6,5 6,3 5,6 5,2 Avrupa Birli i 2,5 2,6 2,2 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Kaynak: IMF, World Economic Outlook; September 2006 1) Bu tablodaki Di er Geli mi Ekonomiler ABD, Euro Bölgesi ülkeleri ve Japonya hariç Geli mi Ekonomileri ifade etmektedir. 161
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 3) ngiltere 2004 y l nda yüksek bir büyüme h z na ula an ngiltere ekonomisinde, 2005 y l nda konut piyasas ndaki durgunlu un zay flatt iç talebin etkisiyle büyüme oran yüzde 3,3 ten yüzde 1,9 a gerilemi tir. 2006 y l nda tüketim ve yat r mlardaki art a ba l olarak büyümenin yeniden h zlanaca ve y l sonunda yüzde 2,7 ye ula aca tahmin edilmektedir. GEL M EKONOM LERDE TÜKET C F YATLARI VE GSY H DEFLATÖRLER (Y ll k % De i me) 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 GSY H DEFLATÖRLER Geli mi Ekonomiler 1,5 1,9 1,6 1,6 1,9 2,0 2,1 1,9 ABD 2,2 2,4 1,7 2,1 2,8 3,0 2,9 2,0 Euro Bölgesi 1,5 2,7 2,6 2,1 1,9 1,9 2,0 2,0 Almanya -0,6 1,2 1,4 1,1 0,9 0,7 1,1 1,4 Fransa 1,5 2,0 2,4 1,8 1,7 1,8 1,9 1,8 Italya 2,0 3,0 3,4 3,1 2,9 2,1 2,3 2,2 spanya 3,5 4,2 4,4 4,0 4,1 4,4 4,0 3,5 Japonya -1,7-1,2-1,6-1,6-1,2-1,3 0,5 ngiltere 1,3 2,2 3,1 3,1 2,6 2,2 2,9 2,7 Kanada 4,1 1,1 1,1 3,4 3,0 3,2 1,9 2,2 Ba l ca Sanayile mi Ülkeler 1,2 1,6 1,4 1,6 1,9 1,9 2,1 1,8 Yeni Sanayile en Asya Ekonomileri -0,6 1,6 0,7-0,1 0,6-0,4-0,8 1,3 TÜKET C F YATLARI Geli mi Ekonomiler 2,2 2,1 1,5 1,8 2,0 2,3 2,6 2,3 ABD 3,4 2,8 1,6 2,3 2,7 3,4 3,6 2,9 Euro Bölgesi 2,1 2,3 2,2 2,1 2,1 2,2 2,3 2,4 Almanya 1,5 2,0 1,4 1,0 1,7 2,0 2,0 2,6 Fransa 1,8 1,8 1,9 2,2 2,3 1,9 2,0 1,9 talya 2,6 2,3 2,6 2,8 2,3 2,3 2,4 2,1 spanya 3,5 2,8 3,6 3,1 3,1 3,4 3,8 3,4 Japonya -0,4-0,8-0,9-0,3-0,6 0,3 0,7 ngiltere 0,9 1,2 1,3 1,4 1,3 2,0 2,3 2,4 Kanada 2,7 2,5 2,3 2,7 1,8 2,2 2,2 1,9 Di er Geli mi Ekonomiler 2,0 2,4 1,7 1,8 1,9 2,1 2,3 2,3 Ba l ca Sanayile mi Ülkeler 2,2 1,9 1,3 1,7 2,0 2,3 2,6 2,3 Yeni Sanayile en Asya Ekonomileri 1,1 1,9 0,9 1,4 2,4 2,2 2,2 2,2 Kaynak: IMF, World Economic Outlook; September 2006 2005 y l nda ngiltere ekonomisindeki i sizlik oran, geçen y lki seviyesi olan yüzde 4,8 de kalm t r. 162
Dünya Ekonomisi ngiltere Merkez Bankas enflasyonist bask lar n artmas sonucunda, y l boyunca s k para politikalar n n uyguland dünya ekonomisindeki genel e ilime paralel olarak bir y ldan bu yana sabit tuttu u faiz oranlar n, 2006 A ustos ba itibariyle 25 baz puan art rm ve yüzde 4,75 e yükseltmi tir. Petrol fiyatlar ndaki geli melerin enflasyon beklentileri üzerindeki etkisinin artmas sebebiyle 2005 y l nda yüzde 2 seviyesinde gerçekle en enflasyonun 2006 y l sonunda yüzde 2,3 e ç kaca tahmin edilmektedir. 2005 y l nda 48,3 milyar dolar cari aç k veren ngiltere ekonomisinin 2006 y l nda ise yakla k 56 milyar dolar ile ülkedeki son alt y l n en yüksek cari aç n vermesi beklenmektedir. ngiltere ekonomisinde 2005 y l nda maliye politikas nda önemli bir ilerleme kaydedilmemi ve bütçe aç n n GSY H ye oran yüzde 3,3 e, kamu borcunun milli gelire oran ise yüzde 47,2 ye yükselmi tir. 2006 y l nda, kurumlar vergisi gelirlerinde beklenen art n etkisiyle bütçe aç n n milli gelire oran n n yüzde 3,2 ye gerilemesi öngörülmektedir. K sa Dönem Faiz Oranlar GEL M EKONOM LERDE FA Z ORANLARI (%) 2000 2001 2002 2003 2004 2005 Temmuz 2006 ABD 6,0 3,5 1,6 1,0 1,4 3,2 5,1 Euro Bölgesi 4,4 4,3 3,3 2,3 2,1 2,2 3,1 Japonya 0,2 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,4 ngiltere 6,1 5,0 4,0 3,7 4,6 4,7 4,7 Kanada 5,5 3,9 2,6 2,9 2,2 2,7 4,2 Uzun Dönem Faiz Oranlari ABD 6,0 5,0 4,6 4,0 4,3 4,3 5,1 Euro Bölgesi 5,5 5,0 4,9 3,9 3,8 3,4 4,1 Japonya 1,7 1,3 1,3 1,0 1,5 1,4 1,9 ngiltere 5,0 5,0 4,8 4,5 4,8 4,3 4,6 Kanada 5,9 5,5 5,3 4,8 4,6 4,1 4,4 Kaynak: IMF, World Economic Outlook; September 2006 163
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 GEL M EKONOM LERDE GENEL YÖNET M BÜTÇE DENGELER (GSY H nin Yüzdesi Olarak) 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Geli mi Ekonomiler -1,5-3,3-3,9-3,3-2,7-2,3-2,3 ABD 1,6-0,4-3,8-4,8-4,6-3,7-3,1-3,2 Euro Bölgesi -1,0-1,9-2,6-3,0-2,7-2,2-2,0-1,9 Almanya 1,3-2,8-3,7-4,0-3,7-3,3-2,9-2,4 Fransa -1,5-1,6-3,2-4,2-3,7-2,9-2,7-2,6 talya -0,7-3,1-2,9-3,4-3,4-4,1-4,0-4,1 spanya -0,9-0,5-0,3-0,1 1,1 1,3 0,9 Hollanda 2,2-0,3-2,0-3,2-2,1-0,1-0,8-0,8 Belçika 0,1 0,6 0,1 0,1-0,7 Avusturya -1,6-0,1-0,7-1,7-1,2-1,6-1,8-0,9 Finlandiya 6,9 5,0 4,1 2,3 2,1 2,5 2,7 3,3 Yunanistan -4,0-6,0-4,9-5,8-6,9-4,5-2,8-2,7 Portekiz -2,7-4,3-4,2-5,5-5,3-6,0-4,6-3,7 rlanda 4,4 0,7-0,4 0,2 1,5 1,0 0,7-0,4 Lüksemburg 5,9 5,9 2,0 0,2-1,1-1,9-1,7-1,9 Japonya -7,7-6,4-8,2-8,1-6,3-5,6-5,2-4,9 ngiltere 1,7 1,0-1,6-3,3-3,2-3,3-3,2-2,8 Kanada 2,9 0,7-0,1 0,7 1,7 1,1 1,0 Kore 1,1 0,6 2,3 2,7 2,3 2,1 2,4 2,5 Avustralya 1,4 0,1 0,3 1,1 1,7 2,3 2,2 2,0 Tayvan -4,5-6,4-4,3-2,8-2,9-2,4-1,7-1,7 sveç 5,0 2,6-0,5-0,1 1,0 1,4 0,7 1,1 sviçre 2,2-1,2-1,4-1,2-0,6-1,0-0,8 Hong Kong -0,6-4,9-4,8-3,3-0,3 1,0 0,5 0,7 Danimarka 2,3 1,2 0,2-0,1 1,7 3,9 2,6 2,5 Norveç 15,6 13,6 9,3 7,5 11,4 16,2 17,7 20,4 srail -2,0-4,0-4,3-6,7-5,1-2,7-3,0-3,0 Singapur 7,9 4,8 4,0 5,7 6,0 6,0 4,3 4,5 Yeni Zelanda 1,2 1,6 1,7 3,4 4,6 4,8 4,4 3,0 zlanda 2,4 0,2-0,8-2,0 0,3 3,2 2,1-0,8 Ba l ca Sanayile mi Ülkeler -0,2-1,7-4,0-4,8-4,3-3,6-3,2-3,2 Yeni Sanayile en Asya Ekonomileri Kaynak: IMF, World Economic Outlook; September 2006-0,5-2,1-0,5 0,4 0,5 0,8 1,0 1,1 164
Dünya Ekonomisi BRÜT KAMU BORÇLARI (Nominal GSY H in Yüzdesi) 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 ABD 65,1 66,6 71,3 73,7 75,4 74,6 74,2 73,4 70,9 67,7 64,1 58,1 58,0 60,3 63,4 64,0 64,1 64,1 64,7 Japonya 70,8 68,6 64,8 68,6 74,7 80,2 87,7 95,3 102,3 114,9 128,9 137,1 145,2 154,0 160,2 168,1 172,1 175,2 177,3 Almanya 40,9 41,5 37,9 41,0 46,3 46,7 55,8 58,9 60,4 62,2 60,8 59,9 59,3 61,6 64,6 67,9 69,6 71,3 71,1 Fransa 38,9 38,6 39,7 43,9 51,0 60,2 62,6 66,3 68,4 69,9 66,2 65,0 63,6 66,7 71,0 73,4 76,5 75,9 75,1 talya 121,9 128,3 130,2 132,5 126,7 121,6 121,1 120,0 117,9 119,4 121,4 122,3 123,4 ngiltere 36,9 33,0 33,6 39,8 49,6 47,8 52,7 52,5 53,2 53,7 48,7 45,7 41,1 41,3 41,9 44,1 47,2 50,3 52,8 Kanada 72,0 74,5 82,1 89,9 96,9 98,2 100,8 100,3 96,2 93,9 91,2 82,7 82,9 80,5 75,7 72,2 69,3 62,5 57,5 Avustralya 23,0 21,9 23,2 27,4 30,7 40,1 41,9 39,1 37,4 32,3 27,0 23,5 20,9 19,4 18,3 17,2 14,4 13,3 12,7 Avusturya 58,1 57,5 57,6 57,3 62,0 65,1 69,6 69,7 67,3 67,4 69,8 69,5 70,3 71,6 69,5 68,9 69,0 69,2 69,3 Belçika 122,4 126,1 127,7 136,5 140,7 137,8 135,2 133,5 127,7 122,6 119,1 113,4 111,6 108,1 103,2 98,7 98,3 94,6 90,7 Danimarka 69,8 70,6 71,5 75,6 90,4 83,9 80,0 77,2 72,7 69,0 63,2 56,3 53,8 54,5 52,8 49,4 43,0 39,6 35,5 Finlandiya 16,7 16,5 24,9 44,7 57,8 60,3 65,1 66,0 64,3 60,8 55,5 52,9 50,9 50,4 52,0 52,5 48,6 48,8 49,9 Yunanistan 114,4 116,6 112,4 109,8 113,7 128,1 131,5 130,5 127,3 128,3 126,0 123,4 120,6 zlanda 36,2 36,2 38,4 46,3 53,2 55,7 59,0 56,4 53,1 48,0 43,2 41,0 46,4 42,6 40,6 35,0 27,0 24,1 23,6 rlanda 61,4 50,1 42,6 38,5 36,1 34,5 33,0 31,8 31,7 31,7 Kore 8,9 7,8 6,7 6,4 5,6 5,2 5,5 5,9 7,5 13,1 15,6 16,3 17,4 16,6 18,4 22,6 24,8 28,1 31,6 Hollanda 85,0 84,2 85,3 89,0 93,7 83,9 87,0 86,0 81,0 79,5 71,1 63,7 59,5 60,3 61,9 62,3 62,8 62,6 62,1 Norveç 32,8 29,3 27,5 32,2 40,5 36,9 40,5 35,9 32,0 31,3 30,9 34,3 33,2 40,1 49,9 52,5 53,9 53,5 49,5 Portekiz 68,8 68,4 64,6 64,9 60,9 60,0 61,5 64,9 66,2 68,4 72,3 74,6 76,7 spanya 47,7 49,6 51,9 65,4 64,0 68,9 75,6 74,5 74,5 68,5 66,0 61,8 59,9 55,1 53,3 50,4 47,6 45,5 sveç 50,9 46,7 55,4 73,9 79,0 83,3 82,0 84,4 82,5 81,3 71,3 63,9 62,9 59,8 59,3 58,9 59,3 54,4 49,4 Euro Bölgesi 48,4 48,4 46,2 49,3 55,4 58,5 72,2 77,4 79,5 80,1 78,3 75,1 73,8 74,1 75,2 76,1 77,5 77,5 77,0 Toplam OECD 56,2 56,3 57,2 60,6 65,0 66,4 71,7 73,9 74,2 74,3 73,6 70,8 70,9 73,1 75,2 76,8 77,7 78,1 78,4 Kaynak: OECD Economic Outlook, Volume 2006/1 No. 79-June 165
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 4) Japonya Uzun süren deflasyon dönemi sonras nda Japonya ekonomisi, 2005 y l nda yüzde 2,6 büyüme h z na ula arak önemli bir performans elde etmi tir. ç talep, yat r mlar ve banka kredisi ko ullar n n etkisiyle, y l n ikinci çeyre inde biraz yava lamakla birlikte, büyümenin 2006 y l sonunda yüzde 2,7 ye ula mas öngörülmektedir. 2007 y l beklentisi ise büyümenin bir miktar azalaca ve yüzde 2,1 seviyesinde olaca yönündedir. Durgunluk sürecinin ard ndan toparlanmaya ba layan Japon ekonomisinde; i sizlik oran bir önceki y la göre azalarak 2005 y l nda yüzde 4,4 e gerilemi tir. ve hanehalk güveninin yüksek oldu u ekonomide ayr ca, ihracat n ve hanehalk gelirindeki art lar n destekledi i iç talebin, büyümeye olumlu katk sa lamas beklenmektedir. Dü ük ve istikrarl enflasyon beklentisi alt nda para politikas nda normalle me e ilimi görülen Japonya ekonomisinde, Japonya Merkez Bankas, 2006 y l n n Mart ay nda uygulad a r likidite politikas n b rakt n ve fiyat istikrar aral n yüzde 0 ila yüzde 2 aras nda hedefledi ini aç klam t r. Japonya Merkez Bankas, 2001 y l ndan bu yana yüzde 0 olan faiz oranlar nda Temmuz ay ortas nda 25 baz puan art a gitmi tir. Y l sonu enflasyonun ise hedeflenen fiyat istikrar aral nda olaca tahmin edilmektedir. 2005 y l itibariyle yakla k 166 milyar dolar olarak gerçekle en cari i lemler fazlas n n 2006 y l nda da ayn seviyelerde kalmas öngörülmektedir. 2003 y l nda yüzde 8,1 olan bütçe aç n n GSY H ye oran 3 puan azalarak 2005 y l nda yüzde 5,6 ya gerilemi ve mali disiplini sa lamak aç s ndan önemli bir ilerleme kaydedilmi tir. Ancak brüt kamu borcunun nominal GSY H ye oran 2004 y l nda yüzde 168 iken 2005 y l nda yüzde 172 ye yükselmi tir. Bütçe aç n n küçüldü ü, kamu borcunun artmaya devam etti i Japonya ekonomisinde, verimlilik art n sa layacak yap sal mali reformlar n h z kazanmas, mali disiplini sa lamak aç s ndan önem arz etmektedir. Öncellikli reformlar ise baz kamu kurulu lar nda yap lmas beklenen özelle tirme faaliyetleri olu turmaktad r. Bankac l k sektöründe bilanço göstergelerindeki iyile meye ra men, yerel bankalardaki karl l k oranlar uluslararas k yaslamalara göre ortalaman n alt nda olup bu çerçevede mali piyasalardaki reform faaliyetlerinin de tamamlanmas gerekmektedir. Bunun yan s ra, petrol fiyatlar nda sürmesi beklenen art lar, ABD ekonomisindeki durgunla ma e ilimi ve ulusal para birimi yen de olu abilecek ani bir de erlenme büyüme için risk olu turan unsurlard r. 166
Dünya Ekonomisi C. YÜKSELEN P YASALAR VE GEL MEKTE OLAN ÜLKELER 2004 y l nda yüzde 7,7 büyüme h z elde eden yükselen piyasalar ve geli mekte olan ülkelerde, 2005 y l nda Yükselen Asya ve Orta Do u bölgesi d nda yava lama e ilimi görülmü ve büyüme h z yüzde 7,4 olarak gerçekle mi tir. Bölge ekonomisi için 2006 ve 2007 y llar ndaki büyüme h zlar n n azalarak s ras yla yüzde 7,3 ve yüzde 7,2 olmas beklenmektedir. YÜKSELEN P YASALAR VE GEL MEKTE OLAN ÜLKELERDE GSY H 1 (Y ll k % De i me) 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Yükselen Piyasalar ve Geli mekte 6,1 4,4 5,1 6,7 7,7 7,4 7,3 7,2 Olan Ülkeler Afrika 3,1 4,2 3,6 4,6 5,5 5,4 5,4 5,9 Cezayir 2,2 2,6 4,7 6,9 5,2 5,3 4,9 5,0 Nijerya 5,4 3,1 1,5 10,7 6,0 6,9 5,2 6,4 Güney Afrika 4,2 2,7 3,7 3,0 4,5 4,9 4,2 4,0 Tunus 4,7 4,9 1,7 5,6 6,0 4,2 5,8 6,0 Orta ve Do u Avrupa (2) 5,1 0,3 4,5 4,7 6,5 5,4 5,3 5,0 Arnavutluk 7,3 7,0 2,9 5,7 5,9 5,5 5,0 6,0 Bulgaristan 5,4 4,1 4,9 4,5 5,7 5,5 5,6 6,0 H rvatistan 2,9 4,4 5,6 5,3 3,8 4,3 4,6 4,7 Çek Cumhuriyeti 3,6 2,5 1,9 3,6 4,2 6,1 6,0 4,8 Polonya 4,2 1,1 1,4 3,8 5,3 3,4 5,0 4,5 Türkiye 7,4-7,5 7,9 5,8 8,9 7,4 5,0 5,0 Ba ms z Devletler Toplulu u (2) 3) 9,0 6,3 5,3 7,9 8,4 6,5 6,8 6,5 Rusya Federasyonu 10,0 5,1 4,7 7,3 7,2 6,4 6,5 6,5 Azerbeycan 6,2 6,5 8,1 10,4 10,2 24,3 25,6 26,4 Ukrayna 5,9 9,2 5,2 9,6 12,1 2,6 5,0 2,8 Yükselen Asya 7,0 6,1 7,0 8,4 8,8 9,0 8,7 8,6 Çin 8,4 8,3 9,1 10,0 10,1 10,2 10,0 10,0 Hindistan 5,3 4,1 4,3 7,2 8,0 8,5 8,3 7,3 Endonezya 5,4 3,6 4,5 4,8 5,1 5,6 5,2 6,0 Malezya 8,9 0,3 4,4 5,5 7,2 5,2 5,5 5,8 Pakistan 4,3 2,0 3,2 4,9 7,4 8,0 6,2 7,0 Filipinler 6,0 1,8 4,4 4,9 6,2 5,0 5,0 5,4 Tayland 4,8 2,2 5,3 7,0 6,2 4,5 4,5 5,0 Orta Do u 5,3 3,0 4,1 6,4 5,5 5,7 5,8 5,4 M s r 5,4 3,5 3,2 3,1 4,1 4,9 5,6 5,6 ran 5,1 3,7 7,5 6,7 5,6 5,4 5,4 4,9 Ürdün 4,3 5,3 5,8 4,2 8,4 7,2 6,0 5,0 Suudi Arabistan 4,9 0,5 0,1 7,7 5,3 6,6 5,8 6,5 Latin Amerika 3,9 0,5 0,1 2,2 5,7 4,3 4,8 4,2 Arjantin -0,8-4,4-10,9 8,8 9,0 9,2 8,0 6,0 Brezilya 4,4 1,3 1,9 0,5 4,9 2,3 3,6 4,0 ili 4,5 3,4 2,2 3,9 6,2 6,3 5,2 5,5 Meksika 6,6 0,8 1,4 4,2 3,0 4,0 3,5 Peru 3,0 0,2 5,2 3,9 5,2 6,4 6,0 5,0 Uruguay -1,4-3,4-11,0 2,2 11,8 6,6 4,6 4,2 Venezuela 3,7 3,4-8,9-7,7 17,9 9,3 7,5 3,7 Kaynak: IMF, World Economic Outlook; September 2006 1)Ço u ülke için rakamlar IMF tahminleridir. Veriler baz ülkelerde mali y la ili kindir. 2) Baz ülkelerle ilgili veriler Reel Safi Maddi Has la ya (Real Net Material Product) veya buna dayal tahminleri ifade etmektedir. 3)Mo olistan dahil 167
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 1) Yükselen Asya Ülkeleri Yükselen Asya ekonomileri olumlu makroekonomik ko ullar, Çin ve Hindistan daki geni lemenin etkisiyle yüzde 9 gibi yüksek bir büyüme performans elde etmi tir. 2005 y l nda yüzde 10,2 büyüyen Çin ekonomisi yat r m ve ihracat art n n h z kazanmas yla birlikte 2006 y l n n ikinci çeyre inde yüzde 11,3 oran nda büyümü tür. 2006 y l sonu büyüme tahmini ise yüzde 10 düzeyindedir. Yeni sanayile en ekonomilerde (Kore, Tayvan, Hong Kong, Singapur) büyüme, Çin deki h zl büyüme sonucu elektronik ürün ihracat nda ya anan art lar ve güçlü küresel ekonominin etkisiyle 2005 in ortalar ndan itibaren ivme kazanm ve y l sonu büyüme oran yüzde 4,5 olmu tur. ASEAN 4 (Endonezya, Malezya, Filipinler, Tayland) ülkelerinde ise yüksek petrol fiyatlar ve s k para politikalar na ba l olarak büyüme bir önceki y la göre yava lam ve yüzde 5,1 düzeyinde gerçekle mi tir. Dü ük faiz oranlar n n iç talebi destekledi i bölgede, yüksek petrol fiyatlar sonucunda enflasyon yükselmi tir. Ancak, faiz oranlar nda yap lan küçük art lar, baz ülkelerde uygulanan fiyat kontrolleri ve enerji sübvansiyonlar yoluyla çekirdek enflasyon art lar büyük ölçüde s n rlanm t r. Bölge genelinde, 2005 y l nda yüzde 3,5 oran nda gerçekle en enflasyonun 2006 y l nda ise yüzde 3,8 olmas beklenmektedir. Yükselen Asya ülkelerinin cari i lemler fazlas ve döviz rezervlerindeki art lar devam etmektedir. 2005 y l nda, büyük ölçüde Çin den kaynaklanan ve 165 milyar dolara ula an cari i lemler fazlas n n GSY H ye oran yüzde 4,7 düzeyindedir. Söz konusu fazlan n artmaya devam etmesi ancak artan iç talep ve yüksek petrol fiyatlar n n da etkisiyle GSY H ye oran n n 2006 y l sonunda yüzde 4,3 e dü mesi beklenmektedir. Bölgedeki cari i lemler dengesi ülkelere göre farkl l k arz eden bir yap dad r. Çin de, ihracat art n n destekledi i cari i lemler fazlas 2005 y l nda bir önceki y la göre oldukça yükselmi ve 161 milyar dolara ula m t r. Önümüzdeki y llarda da bu fazlan n artmas ve 2007 y l nda yakla k 207 milyar dolara ula mas beklenmektedir. Di er taraftan, Hindistan da 2004 y l ndaki 1,4 milyar dolarl k cari i lemler fazlas 2005 y l nda 12 milyar dolar tutar nda cari aç a dönü mü tür. Çin ve Hindistan d ndaki bölge ülkelerinde ise 2005 y l itibariyle 16,4 milyar dolar olan cari fazlan n, 2006 y l nda biraz artaca, 2007 y l nda ise tekrar eski seviyesine gerileyece i tahmin edilmektedir. Çin deki olas bir yat r m patlamas n n bölgesel sonuçlar, yüksek enerji fiyatlar, geli mi ekonomilerin korumac ticaret politikalar na yönelme e ilimi, 168
Dünya Ekonomisi ku gribi salg n tehdidi ve bölgenin ticari faaliyetlerinin yo un oldu u geli mi ülkelerin büyüme h zlar n n yava lamas, bölge ekonomisi için risk olu turan faktörlerdir. 2) Latin Amerika 2005 y l nda Latin Amerika bölgesi ihraç ürünleri fiyatlar ndaki art, iç talepte ve özel yat r mlardaki canlanma, dü ük faiz oranlar ve banka kredilerindeki h zl art lar n etkisiyle yüzde 4,3 büyüme h z na ula m t r. 2006 n n ilk yar s nda da ekonomik faaliyetlerin canl l n sürdürdü ü ve y l sonu büyüme beklentisinin yüzde 4,8 oldu u görülmektedir. Ula lan sonuçlara ra men bölge büyüme oran, di er yükselen piyasa ve geli mekte olan ülkelerin gerisinde kalmaktad r. Bölgedeki enflasyon, güvenilir para politikas uygulamalar sonucunda kontrol alt nda tutulmu tur. Enflasyon hedeflerine ula lmas, Brezilya ve Meksika gibi s k para politikas uygulayan ülkelerde bir miktar gev emeyi beraberinde getirmi ve büyümeye katk da bulunmu tur. 2005 y l nda yüzde 6,3 olan enflasyonun, 2006 y l nda Arjantin d nda kalan bölge ülkelerinde gerilemesi ve y l sonunda yüzde 5,6 ya dü mesi beklenmektedir. May s-haziran 2006 döneminde uluslararas mali piyasalarda ya anan dalgalanmadan bölge borsalar ve döviz kurlar olumsuz etkilenmi tir. Ancak bölge ekonomisinde elde edilen cari i lemler fazlas, uygulanan esnek döviz kuru rejimleri, yüksek döviz rezervleri ve güçlü mali pozisyonlar n sa lad esneklik çabuk toparlanmay da beraberinde getirmi tir. 2005 y l nda bölge genelinde 33,7 milyar dolar olarak gerçekle en cari i lemler fazlas n n GSY H ye oran yüzde 1,4 tür. Bölge ülkelerinden Brezilya 14,2 milyar dolar cari fazla verirken, Meksika 4,8 milyar dolar cari aç k vermi tir. Dünyan n ikinci büyük hidrokarbon rezervlerine sahip olan Latin Amerika bölgesinde, yükselen fiyatlara ra men üretim ve yat r m art lar yeterli düzeyde gerçekle memi tir. Brezilya uzun vadeli yat r mlar sonucunda bölgenin üçüncü büyük üreticisi konumuna gelirken, Meksika ve Venezuela da geçmi teki dü ük yat r mlar dolay s yla üretim azalm t r. Bolivya da özel sektör firmalar n n bulundu u hidrokarbon sektöründe ihracat art lar ya anm ; ancak ülkenin üretim faaliyetlerini devletle tirme karar almas, yeni yat r m planlar aç s ndan belirsizlik yaratm t r. Bölge ekonomisinde artan kamu gelirlerine ba l olarak kamu harcamalar art göstermi, bütçe aç n n GSY H ye oran yüzde 2,4 olarak gerçekle mi tir. 169
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 Küresel piyasalarda artan faiz oranlar, petrol d ürün fiyatlar ndaki durgunluk, risk alg lamalar n n yükselmesi Latin Amerika bölgesindeki ülkelerin aleyhine bir görünüm olu turmaktad r. 3) Orta ve Do u Avrupa 2005 y l nda yüzde 5,4 büyüyen Orta ve Do u Avrupa bölgesinde, iç talep, sermaye giri leri ve kredi büyümesi geni lemenin itici gücünü olu turmu tur. Bölgedeki, büyüme rakamlar ülkeden ülkeye farkl l k göstermekte; Balt k ülkeleri, Çek Cumhuriyeti, Slovakya ve Türkiye nin de içinde bulundu u ülkeler h zl bir büyüme performans sergilerken, Macaristan, Polonya ve Slovenya n n büyüme h zlar nda 2004 y l na göre bir gerileme gözlenmektedir. Devam etmesi beklenen iç talep art lar ve Euro Bölgesi ndeki geni lemenin olumlu etkileri dolay s yla bölge ekonomisindeki büyümenin sürece i ve 2006 y l sonunda yüzde 5,3 düzeyine ula laca tahmin edilmektedir. Olu an enflasyonist bask lar kar s nda bölge ülkelerinin Merkez Bankalar, faiz art r m na gitmi olup h zl büyüme ve artan küresel enflasyonist bask lar n devam etmesi durumunda s k para politikalar n n sürece i dü ünülmektedir. 2005 y l nda yüzde 4,8 olarak geçekle en enflasyonun, bölge genelinde artarak 2006 y l nda yüzde 5,3 e ç kmas beklenmektedir. Bölge ekonomisinin zay f noktas n olu turan cari aç klar n artaca ve 2006 y l nda 74,8 milyar dolar ile GSY H nin yüzde 5,7 sine ula aca tahmin edilmektedir. Yabanc yat r mlara olan ba l l k, bölge ekonomisini uluslararas mali piyasalardaki d sal oklara kar daha hassas hale getirmekte ve ciddi bir risk olu turmaktad r. 170
Dünya Ekonomisi YÜKSELEN P YASALAR VE GEL MEKTE OLAN ÜLKELERDE TÜKET C F YATLARI (1) (Y ll k % De i me) Yükselen Piyasalar ve Geli mekte Olan Ülkeler 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 7,0 6,5 5,7 5,8 5,6 5,3 5,2 5,0 Afrika 13,6 12,8 9,9 10,7 8,0 8,5 9,9 10,6 Cezayir 0,3 4,2 1,4 2,6 3,6 1,6 5,0 5,5 Nijerya 6,9 18,0 13,7 14,0 15,0 17,9 9,4 8,0 Güney Afrika 5,4 5,7 9,2 5,8 1,4 3,4 4,6 5,7 Tunus 2,3 2,0 2,7 2,7 3,6 2,0 3,9 2,0 Orta ve Do u Avrupa (2) 22,8 19,4 14,7 9,2 6,1 4,8 5,3 4,6 Arnavutluk 3,1 5,2 2,3 2,9 2,4 2,2 3,0 Bulgaristan 10,4 7,5 5,8 2,3 6,1 5,0 7,4 3,8 H rvatistan 4,6 3,7 1,7 1,8 2,1 3,3 3,5 2,8 Çek Cumhuriyeti 4,0 4,7 1,8 0,1 2,8 1,8 2,9 3,3 Polonya 10,1 5,5 1,9 0,8 3,5 2,1 0,9 2,3 Türkiye 54,3 53,9 44,8 25,2 8,6 8,2 10,2 7,2 Ba ms z Devletler Toplulu u (2) (3) 24,6 20,3 13,8 12,0 10,3 12,3 9,6 9,2 Rusya Federasyonu 20,8 21,5 15,8 13,7 10,9 12,6 9,7 8,5 Azerbeycan 1,8 1,5 2,8 2,2 6,7 9,7 8,7 10,5 Ukrayna 28,2 12,0 0,8 5,2 9,0 13,5 9,3 13,5 Yükselen Asya 1,7 2,7 2,0 2,5 4,1 3,5 3,8 3,6 Çin 0,4 0,7-0,8 1,2 3,9 1,8 1,5 2,2 Hindistan 3,9 3,7 4,5 3,7 3,9 4,0 5,6 5,3 Endonezya 3,8 11,5 11,8 6,8 6,1 10,5 13,0 5,9 Malezya 1,6 1,4 1,8 1,1 1,4 3,0 3,8 2,7 Pakistan 3,6 4,4 2,5 3,1 4,6 9,3 7,9 7,3 Filipinler 4,0 6,8 2,9 3,5 6,0 7,6 6,7 5,0 Tayland 1,6 1,7 0,6 1,8 2,8 4,5 4,9 2,6 Orta Do u 4,1 3,9 5,4 6,3 7,6 7,7 7,1 7,9 M s r 2,8 2,4 2,4 3,2 10,3 11,4 4,1 6,2 ran 12,6 11,4 15,8 15,6 15,2 12,1 14,0 15,0 Ürdün 0,7 1,8 1,8 1,6 3,4 3,5 6,3 5,7 Suudi Arabistan -1,1-1,1 0,2 0,6 0,4 0,7 1,0 1,0 Latin Amerika 7,6 6,1 8,8 10,5 6,5 6,3 5,6 5,2 Arjantin -0,9-1,1 25,9 13,4 4,4 9,6 12,3 11,4 Brezilya 7,1 6,8 8,4 14,8 6,6 6,9 4,5 4,1 ili 3,8 3,6 2,5 2,8 1,1 3,1 3,5 3,1 Meksika 9,5 6,4 5,0 4,5 4,7 4,0 3,5 3,3 Peru 3,8 2,0 0,2 2,3 3,7 1,6 2,4 2,5 Uruguay 4,8 4,4 14,0 19,4 9,2 4,7 5,9 4,3 Venezuela 16,2 12,5 22,4 31,1 21,7 15,9 12,1 15,4 Kaynak: IMF, World Economic Outlook; September 2006 1)Tüketici fiyatlar ndaki hareketler Aral ktan Aral a de i iklikler eklinde de il, y ll k ortalamalar eklinde gösterilmi tir. Ço u ülke için rakamlar IMF tahminleridir. Veriler baz ülkelerde mali y la ili kindir. 2) Ço u ülkede önceki y llara ili kin enflasyon perakende fiyat endeksine dayal olarak ölçülmü tür. Daha geni ve güncel tüketici fiyat endeksleri daha yak n y llar için kullan lm t r. 3) Mo olistan dahil 171
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 4) Ba ms z Devletler Toplulu u 2004 y l nda iyi bir büyüme performans gösteren Ba ms z Devletler Toplulu u nda 2005 y l ndaki büyüme rakamlar Ermenistan, Gürcistan ve Azerbeycan d nda küçülmü ve bölge genelinde yüzde 6,5 olmu tur. Yüksek emtia fiyatlar na ba l olarak artan ihracat gelirleriyle bölge ekonomisi büyüme h z n n, 2006 y l nda artarak yüzde 6,8 e ç kmas beklenmektedir. Bölgedeki k sa dönem büyüme beklentileri ise olumlu yöndedir. Rusya da iç talep art özel sermaye giri leriyle h z kazanm, ayr ca bankac l k sektöründeki ilerlemeler ve petrol sektöründeki karl l k dü ü üne yol açan vergi sistemindeki iyile melerin etkisiyle yat r mlar artm t r. 2006 y l nda, Rusya ekonomisinin yüzde 6,5 oran nda büyümesi ve Ukrayna daki büyüme h z n n bir önceki y la göre iki kat artarak yüzde 5 düzeyine ula mas beklenmektedir. Ancak, Ukrayna da, ülkenin do algaz ithalat nedeniyle Rusya ile ya anan ihtilaflar n bu görünümü olumsuz etkileyebilece i göz önünde bulundurulmal d r. Yak n zamandaki gerilemeye ra men baz ülkelerde enflasyonun iki haneli düzeylere yakla t görülmekte ve 2005 y l nda yüzde 12,3 olan bölge enflasyonunun 2006 y l nda yüzde 9,6 ya dü mesi beklenmektedir. 2005 y l nda 88 milyar dolar olan cari i lemler fazlas n n 2006 y l nda belirgin bir art göstererek 127 milyar dolara ula mas ve yüksek d borcu olan ülkelerin borç yükünü azaltmas beklenmektedir. Yüksek emtia fiyatlar, kamu gelirlerini ve dolayl olarak toplam talebi art rm ; s k maliye politikas uygulamalar nda bir miktar gev emeye neden olmu tur. Artan kamu gelirleri genelde kamu borcu ödemelerinde ya da döviz rezervlerinin yükseltilmesinde kullan lm t r. Bölge ekonomisi bütçe fazlas n n GSY H ye oran 2005 y l nda yüzde 5,4 e yükselmi tir. 5) Afrika 2004 y l nda son dört y l n en yüksek büyüme rakam na ula an Afrika ekonomisi 2005 y l nda da yüzde 5,4 oran nda büyümü tür. 2006 y l nda büyüme oran n n de i meyece i ve yüzde 5,4 te kalaca tahmin edilmektedir. Bölgede petrol ithal eden ülkeler yüksek petrol fiyatlar ve kald r lan tekstil kotalar n n olumsuz etkilerine ra men iyi bir büyüme h z kaydetmi, petrol üreticisi ülkelerdeki büyüme ise artan ihracat gelirleri ile desteklenmi tir. Mozambik, Zambiya ve Güney Afrika da metal, Etiyopya, Ruanda ve Uganda gibi ülkelerde ise kahve fiyatlar ndaki art lar, yüksek petrol fiyatlar n n olumsuz etkilerini azaltm t r. Pamuk fiyatlar ndaki dü ü, pamuk ihracatç s 172
Dünya Ekonomisi ülkelerin (Benin, Burkina Faso, Mali ve Togo) d ticaret hadlerinde bozulmaya yol açm t r. Bölge geneline bak ld nda, yüksek petrol fiyatlar kar s nda enflasyonda fazla dalgalanma ya anmad ve istikrarl bir seyir izledi i görülmektedir. Petrol d emtia fiyatlar nda beklenenden daha fazla bir dü ü ün ya anmas, küresel büyüme h z ndaki gerileme ve uluslararas mali piyasalarda olu abilecek dalgalanmalar, bölge ekonomisi için risk olu turan faktörler aras ndad r. 6) Orta Do u 2005 y l nda yüzde 5,7 büyüyen Orta Do u bölge ekonomisi, petrol üreticisi ülkelerdeki (Kuveyt, Libya, Suudi Arabistan ve Birle ik Arap Emirlikleri) üretim art ve yüksek petrol fiyatlar n n katk s yla 2006 n n ilk yar s nda da geni lemeyi sürdürmü olup bölge için y l sonu büyüme h z tahmini yüzde 5,8 düzeyindedir. Di er taraftan, Mashreq ülkeleri de d ticaret aç klar na ra men iyi bir büyüme performans sergilemi ve 2005 y l nda yüzde 4,5 büyüme h z na ula m t r. Artan petrol gelirlerinin kapasite art sa layacak yat r mlara yönelmesiyle bölgedeki i sizlik gibi yap sal sorunlar n çözüme kavu turulmas hedeflenmektedir. Yüksek ihracat gelirleriyle desteklenen kamu harcamalar ndaki art n bölgede üretilen mal ve hizmet fiyatlar n yükseltmesi ve 2006 y l sonu enflasyonun yüzde 7,1 olmas beklenmektedir. Ayr ca ihracat gelirleri taraf ndan beslenen cari i lemler fazlas n n GSY H ye oran n n yüzde 23,2 düzeyinde olu aca ve yakla k 282 milyar dolara ç kaca tahmin edilmektedir. Yükselen fiyatlar nedeniyle petrol gelirlerinde ve cari i lemler fazlas nda art beklentisi, yak n dönemde bölge ekonomisi için olumlu bir görünüm çizmektedir. D. DÜNYA T CARET Dünya enerji piyasalar nda artan petrol fiyatlar ula m maliyetlerini yükseltmek suretiyle dünya ticaretini olumsuz etkilemi tir. 2004 y l nda yüzde 10,6 olan dünya ticaret hacmi büyüme oran, 2005 y l nda yüzde 7,4 olmu tur. Geli mi ekonomilerdeki ticaret hadlerinde bozulma görülürken, yükselen piyasalar ve geli mekte olan ülkelerin ticaret hadlerinde ise belirgin art lar kaydedilmi tir. 2005 ve 2006 y llar nda dünya ticaret hacminin s ras yla yüzde 8,9 ile yüzde 7,6 büyüyece i tahmin edilmektedir. 173
DÜNYA T CARET HACM VE T CARET HADLER (1) (Y ll k % De i me) Yıllık Ekonomik Rapor 2006 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 DÜNYA T CARET (2) Hacim 12,1 3,4 5,3 10,6 7,4 8,9 7,6 ABD Dolar Cinsinden Fiyat Deflatörü -0,4-3,2 1,2 10,5 9,7 5,4 4,6 2,2 T CARET HACM HRACAT Geli mi Ekonomiler 11,6-0,9 2,3 3,3 8,8 5,5 8,0 6,0 Yükselen Piyasalar ve Geli mekte Olan Ülkeler 13,5 3,0 6,9 10,8 14,6 11,8 10,7 10,6 Petrol hracatç lar (3) 8,0 0,6 2,8 10,2 9,6 6,2 6,4 6,4 Petrol hracatç s Olmayanlar (3) 16,0 2,9 8,8 12,1 16,0 12,9 12,6 12,3 THALAT Geli mi Ekonomiler 11,6-0,9 2,6 4,0 9,1 6,0 7,5 6,0 Yükselen Piyasalar ve Geli mekte Olan Ülkeler 14,3 3,3 6,1 10,2 16,4 11,9 13,0 12,1 Petrol hracatç lar (3) 12,0 14,1 7,2 10,2 18,2 18,9 18,7 15,2 Petrol hracatç s Olmayanlar (3) 15,0 1,0 6,2 12,5 17,2 10,8 12,5 12,4 T CARET HADLER Geli mi Ekonomiler -2,6 0,4 0,8 0,9-0,2-1,3-0,9 Yükselen Piyasalar ve Geli mekte Olan Ülkeler 6,5-2,6 0,8 0,8 2,7 4,5 4,0 0,5 Petrol hracatç lar (3) 40,8-8,2-1,0 5,3 12,9 23,2 19,0 5,3 Petrol hracatç s Olmayanlar (3) -1,5-0,3 0,9 0,2-0,2-0,3-0,6 DÜNYA T CARET F YATLARI (4) Mamül Mallar -5,9-3,9 2,3 14,2 9,4 3,6 2,2 2,3 Petrol 57,0-13,8 2,5 15,8 30,7 41,3 29,7 9,1 Petrol D Hammaddeler 4,8-4,9 1,7 6,9 18,5 10,3 22,1-4,8 Kaynak: IMF, World Economic Outlook; September 2006 1) Mal ve hizmet ticareti 2) Dünya ihracat ve ithalat ndaki y ll k yüzde de i imin ortalamas 3)Veriler sadece mal ticaretini göstermektedir 4) ABD dolar cinsinden 2005 y l nda ba l ca sanayile mi ülkelerin dünya ihracat ve ithalat içindeki paylar azalm t r. Dünya toplam ihracat içinde ABD ekonomisinin pay yüzde 10,3 e, Almanya ve Japonya n n paylar ise s ras yla yüzde 8,8 ve 5,2 ye gerilemi tir. ABD ve Japonya n n dünya toplam ithalat içindeki paylar bir önceki y la göre de i mezken, Almanya n n pay azalarak yüzde 7,8 olarak gerçekle mi tir. 174
Dünya Ekonomisi BA LICA SANAY LE M ÜLKELER N DÜNYA T CARET NDEK PAYI (%) 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 HRACAT ABD 13,9 13,5 12,5 11,3 10,5 10,3 10,1 9,9 Japonya 6,5 5,7 5,6 5,5 5,5 5,2 5,0 5,0 Almanya 8,0 8,7 9,1 9,4 9,3 8,8 8,6 8,4 Fransa 4,8 5,0 5,0 5,0 4,7 4,4 4,0 3,9 talya 3,8 4,0 3,9 4,0 3,9 3,7 3,5 3,4 ngiltere 5,1 5,2 5,2 5,0 4,8 4,6 4,4 4,4 Kanada 4,2 4,1 3,8 3,6 3,4 3,4 3,4 3,2 THALAT ABD 18,7 18,3 17,9 16,7 16,1 16,1 15,9 15,4 Japonya 5,6 5,3 5,0 4,8 4,7 4,7 4,5 4,3 Almanya 8,0 8,1 7,9 8,4 8,1 7,8 7,7 7,5 Fransa 4,7 4,7 4,7 4,8 4,7 4,6 4,3 4,1 talya 3,6 3,8 3,8 3,9 3,8 3,7 3,6 3,5 ngiltere 5,5 5,6 5,8 5,5 5,5 5,2 5,1 5,1 Kanada 3,7 3,5 3,4 3,2 3,0 3,0 2,9 2,8 Kaynak: OECD Economic Outlook, Volume 2006/1 No. 79-June 1) Geli mi Ekonomiler 2005 y l nda geli mi ekonomilerde bir önceki y la göre ihracat ve ithalat art lar yava lam, ortalama ihracat hacmi yüzde 5,5, ortalama ithalat hacmi ise yüzde 6 düzeyinde gerçekle mi tir. Küresel büyüme h z nda beklenen art a ba l olarak 2006 y l nda ihracat ve ithalat art lar n n s ras yla yüzde 8 ile yüzde 7,5 olmas beklenmektedir. 175
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 GEL M EKONOM LER N HRACAT HAC MLER, THALAT HAC MLER VE T CARET HADLER (1) (Y ll k % De i me) 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 HRACAT HACM Geli mi Ekonomiler 11,6-0,9 2,3 3,3 8,8 5,5 8,0 6,0 ABD 8,7-5,4-2,3 1,3 9,2 6,8 8,3 7,1 Euro Bölgesi 11,8 2,8 1,5 1,3 6,6 4,1 7,4 5,3 Almanya 13,5 6,4 4,3 2,4 9,6 6,9 9,4 4,4 Fransa 12,9 2,7 1,3-1,1 3,3 3,2 8,7 7,0 Italya 9,0 0,5-4,0-2,4 3,0 0,3 4,5 3,6 spanya 10,3 4,0 1,8 3,6 3,3 1,0 4,4 4,4 Japonya 12,2-6,7 7,5 9,0 13,9 7,0 9,4 5,1 ngiltere 9,1 2,9 1,0 1,7 4,9 6,5 15,1 7,7 Kanada 8,9-3,0 1,2-2,4 5,2 2,1 2,6 3,9 Di er Geli mi Ekonomiler 14,8-1,9 6,3 8,3 13,2 7,2 7,4 6,9 Ba l ca Sanayile mi Ülkeler 10,6-1,1 1,1 1,6 7,8 5,4 8,7 5,7 Yeni Sanayile en Asya 17,3-3,8 10,1 13,6 17,8 9,3 8,9 7,9 Ekonomileri THALAT HACM Geli mi Ekonomiler 11,6-0,9 2,6 4,0 9,1 6,0 7,5 6,0 ABD 13,1-2,7 3,4 4,1 10,8 6,1 6,2 5,3 Euro Bölgesi 10,8 0,9 0,2 2,8 6,5 5,2 7,2 5,4 Almanya 10,2 1,2-1,4 5,3 6,9 6,5 8,9 4,8 Fransa 15,1 2,2 1,6 1,5 6,0 6,5 8,6 6,8 Italya 5,8-0,2-0,5 0,8 2,5 1,4 3,0 2,5 spanya 10,8 4,2 3,9 6,0 9,3 7,1 7,0 5,8 Japonya 8,5 1,0 0,8 4,0 8,5 6,3 7,7 7,7 ngiltere 9,0 4,8 4,8 2,0 6,6 5,9 14,2 7,6 Kanada 8,1-5,1 1,7 4,5 8,2 7,1 4,9 5,0 Di er Geli mi Ekonomiler 14,2-3,9 6,4 7,2 13,9 7,4 7,4 6,9 Ba l ca Sanayile mi Ülkeler 10,9-0,3 1,9 3,5 8,0 5,9 7,6 5,7 Yeni Sanayile en Asya 17,7-5,5 9,0 9,8 16,8 7,3 8,0 8,2 Ekonomileri T CARET HADD Geli mi Ekonomiler -2,6 0,4 0,8 0,9-0,2-1,3-0,9 ABD -2,1 2,3 0,5-1,0-1,5-2,6-1,9-0,9 Euro Bölgesi -3,9 0,8 1,4 1,0-0,4-1,0-0,6-0,1 Almanya -4,6 0,2 1,5 2,0-0,2-1,0-0,4-0,5 Fransa -3,6 0,9 0,9 0,4-1,2-1,2-1,0 0,1 Italya -7,1 1,0 2,3 1,7 0,1-1,9-0,8 0,3 spanya -2,8 2,4 3,1 1,3-0,3 1,3-1,3 Japonya -5,3-0,6-1,8-3,7-5,6-3,3 0,8 ngiltere -0,8-0,6 2,5 1,0 0,4-2,3 0,5 0,7 Kanada 4,0-1,6-2,4 6,0 4,1 4,0 1,1 0,7 Di er Geli mi Ekonomiler -0,8-0,5 0,3-0,1 0,2 0,2-0,4 Ba l ca Sanayile mi Ülkeler -3,2 0,5 0,9 1,5-0,2-2,1-1,4-0,1 Yeni Sanayile en Asya Ekonomileri -3,2-0,6-1,7-1,8-2,3-2,5-0,2 Kaynak: IMF, World Economic Outlook; September 2006 1) Veriler sadece mal ve hizmet ticaretini göstermektedir. 176
Dünya Ekonomisi 2) Yükselen Piyasalar ve Geli mekte Olan Ülkeler Artan petrol fiyatlar n n etkisiyle yükselen piyasalar ve geli mekte olan ülkelerde mal ihracat hacmi 2005 y l nda yüzde 11,2 oran nda art göstermi tir. thalat hacmi art ise yüzde 12 düzeyinde gerçekle mi tir. Ba ms z Devletler Toplulu u ve Orta Do u gibi petrol üreticisi bölgelerin d ticaret hadlerinde yüksek petrol fiyatlar ndan kaynaklanan iyile meler görülmü tür. YÜKSELEN P YASALAR VE GEL MEKTE OLAN ÜLKELER N HRACAT HAC MLER, THALAT HAC MLER VE T CARET HADLER (1) (Y ll k % De i me) HRACAT HACM Yükselen Piyasalar ve Geli mekte Olan Ülkeler 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 14,1 2,3 7,3 11,6 14,4 11,2 10,8 10,6 Afrika 10,5 1,6 1,8 6,6 7,2 5,2 4,3 12,2 Orta ve Do u Avrupa 16,0 9,4 7,5 12,2 16,9 9,9 11,7 10,0 Ba ms z Devletler Toplulu u (2) 9,5 4,2 7,1 12,4 12,8 3,8 4,5 5,8 Yükselen Asya 21,0 0,4 13,1 16,0 18,8 17,3 16,4 15,7 Orta Do u 6,3 1,4 3,1 10,8 9,1 5,9 8,7 4,0 Latin Amerika 7,9 2,0 0,6 3,5 10,5 8,8 5,0 5,8 THALAT HACM Yükselen Piyasalar ve Geli mekte Olan Ülkeler 14,5 2,9 6,4 12,1 17,4 12,0 13,5 12,8 Afrika 1,6 6,9 8,2 7,2 9,0 10,7 10,5 13,1 Orta ve Do u Avrupa 16,0 1,3 8,5 12,4 18,0 8,6 11,2 9,4 Ba ms z Devletler Toplulu u (2) 13,8 18,0 8,4 22,9 20,1 14,8 15,1 11,6 Yükselen Asya 20,0 1,0 12,8 18,1 18,9 12,5 15,0 15,9 Orta Do u 9,6 8,5 5,0 5,3 18,2 16,9 16,0 11,5 Latin Amerika 12,2-0,6-7,3 0,5 15,1 11,2 11,2 8,2 T CARET HADD Yükselen Piyasalar ve Geli mekte Olan Ülkeler 7,4-2,5 0,7 1,4 3,1 5,7 5,1 1,0 Afrika 12,7-3,2-0,6 1,7 4,1 13,7 12,1 4,2 Orta ve Do u Avrupa -2,6 3,4 1,0-0,4 1,1-0,8-1,1-0,2 Ba ms z Devletler Toplulu u 23,2-2,5-2,4 9,6 12,6 14,7 13,4 0,6 Yükselen Asya -4,6-0,1 1,3-0,3-2,1-1,5-1,7 Orta Do u 40,1-8,7 0,1 2,2 12,1 23,2 17,7 5,4 Latin Amerika 8,5-4,9 1,5 3,6 5,2 4,9 6,3-1,6 Kaynak: IMF, World Economic Outlook; September 2006 1)Mal ticareti verileri 2)Mo olistan dahil 177
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 E. EMT A F YATLARI 2005 y l nda emtia fiyatlar yüzde 29 oran nda yükselmi tir. Fiyat art n n da l m na bak ld nda, petrol ve do al gaz fiyatlar ndaki a r art lar nedeniyle enerji ürünleri fiyatlar n n yüzde 39, petrol d ürünlerin ise yüzde 10 oran nda art gösterdi i görülmektedir. 2006 y l n n ilk yedi ay nda, emtia fiyatlar n n dolar baz nda yüzde 15 oran nda yükseldi i görülmektedir. Emtia fiyatlar ndaki bu yükseli lerde, ekonomik faaliyetlerdeki art ile arz n s n rl olmas etkili olmu tur. Petrol sektöründe s n rl at l kapasite nedeniyle fiyatlardaki dalgalanman n 2006 y l nda da devam etmesi, metal sektöründe ise 2007 y l n n sonuna do ru yeni kapasitelerin faaliyete geçmesiyle birlikte fiyatlarda bir miktar dü ü ya anmas beklenmektedir. 1) Petrol Fiyatlar 2003 y l ndan itibaren petrol fiyatlar nda görülen yükseli in en önemli nedenleri artan talep ve s n rl kapasite oranlar d r. 2005 y l Eylül ay nda fiyatlardaki art yava lasa da, jeopolitik belirsizlikler nedeniyle 2006 y l n n A ustos ay nda ortalama ham petrol spot fiyat 70 dolar n üstüne ç km ve y l n ilk sekiz ay nda petrol fiyatlar nda yüzde 16 oran nda art ya anm t r. Ard ndan, siyasi gerginliklerin azalmas, ABD de petrol stoklar n n yüksek seyretmesi, OPEC in mevcut üretim seviyesinde kesintiye gitmemesi gibi petrol arz na ili kin endi eleri azaltan olumlu geli melerin etkisiyle, 2006 y l Eylül ay nda tekrar dü ü e geçen fiyatlar 60 dolar seviyelerine gerilemi tir. Petrol fiyatlar ndaki art n toplam talep üzerindeki azalt c etkisine ra men, ABD ve Çin ba ta olmak üzere birçok ülkede ya anan milli gelir art, toplam tüketimdeki dü ü ün önüne geçmektedir. Di er taraftan, dü ük at l kapasite oranlar ve yükselen fiyatlara ra men artan talebi kar layacak ölçüde yat r mlar n yap lmamas petrol arz ile ilgili kayg lar devam ettirmektedir. Yat r mlardaki yetersizlik; geli mekte olan petrol üreticisi ülkelerin yat r m ortam ndaki bozulma, 1990 lardaki fiyat dü ü lerinin ard ndan yat r mc lar n petrol piyasas na kar ald klar temkinli tutumlar ve yat r m projelerinin uzun süreli olmas ndan kaynaklanmaktad r. Mevcut arz ve talep dengesi göz önüne al nd nda 2006 2007 döneminde petrol fiyatlar n n 70 75 dolar aras nda seyredece i ve petrol fiyatlar ndaki volatilitenin sürece i tahmin edilmektedir. 2) Petrol D Emtia Fiyatlar Dünya ticaretindeki pay petrol ürünlerinden yakla k iki kat fazla olan petrol d ürünlerin fiyatlar nda 2006 y l nda belirgin art lar gözlenmi tir. Petrol d emtia fiyat endeksi, yükselen piyasalardaki ülkelerden gelen talep bask s n n etkisi ile Ocak-Temmuz 2006 döneminde dolar baz nda yüzde 19 oran nda 178
Dünya Ekonomisi artm t r. Fiyatlardaki bu art, yüksek petrol fiyatlar n n d ticaret dengesi üzerindeki etkilerini önemli ölçüde dü ürmü ve baz ülkelerin d ticaret fazlas vermesine katk da bulunmu tur. Ocak-Temmuz 2006 döneminde metal fiyatlar yüzde 32 oran nda artm t r. 2006 n n ikinci yar s nda metal fiyatlar nda dü ü beklenmesine ra men, y l sonu itibariyle bir önceki y la göre yüzde 45 oran nda bir art n olu mas beklenmektedir. Talep art n n yan s ra, stok düzeylerinin dü ük olmas, nitelikli i gücü azl gibi arz kaynakl endi eler de metal piyasas ndaki fiyat dalgalanmalar nda etkili olmu tur. Yeni kapasitelerin faaliyete geçece i 2007 sonu ve 2008 ba lar na kadar fiyat art lar n n devam edece i tahmin edilmektedir. Fiyatlarda, kapasite art sonucu bir miktar gerileme beklense de yüksek enerji fiyatlar n n art rd üretim maliyetleri nedeniyle fiyatlar n eski düzeyine gelmesi olas l oldukça dü üktür. Olumsuz hava ko ullar ve talep art n n, fiyatlar n yönünü belirledi i tar m ürünleri piyasas nda, g da fiyatlar endeksinde Ocak-Temmuz 2006 döneminde yüzde 11 oran nda art gerçekle mi tir. Ayn dönemde yüzde 4 oran nda artan tar msal hammadde fiyatlar nda y l n ikinci yar s nda azalma beklense de, 2006 genelinde fiyatlar n yüzde 5 oran nda artaca tahmin edilmektedir. F. CAR LEMLER DENGES Önümüzdeki günlerde dünya ekonomisi için risk olu turan unsurlardan birisi de küresel dengesizliklerdir. ABD ekonomisindeki yüksek varl k fiyatlar, tüketim ve bütçe aç, yükselen Asya ekonomilerindeki likidite bollu u ve döviz rezervlerini yüksek tutma e ilimi, petrol ihracatç s ülkelerdeki petrol gelirleri fazlas gibi faktörler küresel dengesizliklerdeki görünümü ve dengesizliklerin nedenlerini ortaya koymaktad r. Yüksek petrol fiyatlar, petrol ithal eden ülkelerde cari aç n büyümesine neden olmu ve reel gelirleri önemli ölçüde dü ürmü tür. Öte yandan, artan fiyatlar sebebiyle petrol ihracatç s ülkelerin cari i lemler dengesinde belirgin iyile meler görülmü ve söz konusu ülkelerin döviz rezervleri artm t r. 179
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 GEL M EKONOM LERDE CAR LEMLER DENGES (Milyar ABD Dolar ) 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Geli mi Ekonomiler -267,1-214,6-229,5-221,9-267,2-486,3-571,1-655,2 ABD -415,2-389,0-472,4-527,5-665,3-791,5-869,1-959,1 Euro Bölgesi -40,9 3,6 42,4 34,4 82,5-2,6-9,6-16,9 Almanya -32,6 0,4 41,0 45,6 101,9 114,9 120,6 120,7 Fransa 18,0 21,5 14,5 7,9-7,0-33,6-38,6-40,1 talya -6,1-0,9-8,1-19,9-15,6-28,5-25,6-20,2 spanya -23,2-23,6-22,5-31,6-54,9-83,0-100,6-115,1 Hollanda 7,2 9,8 10,9 29,4 54,2 40,0 50,1 56,0 Belçika 9,4 7,9 11,7 12,7 12,2 10,1 10,9 10,9 Avusturya -4,9-3,7 0,7-0,5 0,4 3,8 4,9 5,9 Finlandiya 10,6 12,0 12,6 10,6 14,7 10,0 10,4 10,1 Yunanistan -9,9-9,5-9,7-12,5-13,0-17,5-19,7-21,2 Portekiz -11,7-11,4-10,0-9,2-12,9-17,0-18,7-19,6 rlanda -0,4-0,7-1,2-1,1-5,2-6,5-7,8 Lüksemburg 2,7 1,8 2,5 1,9 3,5 3,6 3,2 3,5 Japonya 119,6 87,8 112,6 136,2 172,1 165,7 167,3 162,9 ngiltere -37,6-31,5-24,8-24,4-35,4-48,3-55,9-58,0 Kanada 19,7 16,2 12,6 10,1 21,3 26,3 25,5 25,4 Kore 12,3 8,0 5,4 11,9 28,2 16,6 3,3 2,9 Avustralya -15,2-7,7-16,2-29,5-40,1-42,2-41,4-42,3 Tayvan 8,9 18,3 25,6 29,3 18,5 16,1 20,7 22,0 sveç 9,9 9,8 12,5 22,4 23,9 21,6 21,9 22,8 sviçre 30,7 20,0 23,0 43,0 50,5 50,7 50,7 52,9 Hong Kong 7,0 9,8 12,4 16,5 15,7 20,3 16,4 15,7 Danimarka 2,3 5,0 4,3 7,0 5,6 7,7 6,0 6,9 Norveç 26,1 26,2 24,4 28,9 34,6 49,7 66,0 79,3 srail -1,2-0,7-0,5 1,8 3,2 3,8 1,6 1,4 Singapur 10,7 11,8 11,9 22,3 26,3 33,3 38,0 39,5 Yeni Zelanda -2,7-1,4-2,4-3,4-6,5-9,6-9,8-9,3 zlanda -0,9-0,3 0,1-0,5-1,3-2,6-2,0-0,7 Ba l ca Sanayile mi Ülkeler Yeni Sanayile en Asya Ekonomileri Kaynak: IMF, World Economic Outlook; September 2006-334,1-295,5-324,7-371,9-428,1-595,1-676,0-768,4 38,9 47,9 55,3 80,0 88,7 86,2 78,5 80,1 Küresel dengesizlikler ile ilgili temel kayg y cari aç klar n sürdürülebilirli i ve finansman olu turmaktad r. 2005 y l nda petrol gelirlerinin bir k sm mal ve hizmet ithalat na harcanm, önemli bir bölümü ise ABD menkul k ymetlerine yönelerek ABD cari aç n finanse etmi tir. ABD de artmas beklenen tasarruflar n ve yükselen Asya ekonomilerindeki tüketim art lar n n yan s ra de er kaybeden ABD dolar ile de er kazanan Asya para birimlerinin etkisiyle küresel dengesizliklerin azalmas beklenmektedir. Orta vadede beklentiler 180
Dünya Ekonomisi ABD cari aç ile birlikte Asya ülkeleri ile petrol ihracatç s ülkelerdeki cari fazlan n artmaya devam edece i yönündedir. 2005 y l rakamlar na bak ld nda ise; geli mi ekonomilerde 1990 l y llar n sonlar ndan itibaren görülen cari aç n, 2005 y l nda yüzde 82 artarak 486 milyar dolara ula t görülmektedir. Bu yüksek aç ktaki en büyük pay ise 792 milyar dolar ile ABD ekonomisinindir. 2004 y l nda 82,5 milyar dolar cari fazla veren Euro Bölgesi nde 2005 y l nda 2,6 milyar dolar cari aç k olu mu tur. 2006 y l na gelindi inde geli mi ülkelerin cari aç n n artmaya devam ederek 571 milyar dolara ula aca tahmin edilmektedir. YÜKSELEN P YASALAR VE GEL MEKTE OLAN ÜLKELER N CAR LEMLER DENGES (Milyar ABD Dolar ) Yükselen Piyasalar ve Geli mekte 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Olan Ülkeler 79,6 40,0 78,5 147,8 211,9 424,7 586,7 638,9 Afrika 7,2 0,4-7,8-3,1-0,4 18,4 33,1 44,5 Orta ve Do u Avrupa -32,3-16,2-23,6-36,4-59,4-63,3-74,8-76,9 Ba ms z Devletler Toplulu u (1) 48,2 33,1 30,2 35,9 62,5 87,7 127,1 138,8 Yükselen Asya 38,2 37,7 66,9 86,1 94,2 165,3 184,6 197,9 Orta Do u 67,0 39,0 28,9 58,5 96,8 182,9 282,1 306,0 Latin Amerika -48,6-54,1-16,2 6,8 18,2 33,7 34,7 28,5 Kaynak: IMF, World Economic Outlook; September 2006 1) Mo olistan dahil 2000 li y llar n ba ndan beri yükselen piyasalar ve geli mekte olan ülkelerde olu an cari i lemler fazlas yüksek petrol ve emtia fiyatlar n n ihracat gelirlerine yapt olumlu katk lar n etkisiyle, 2005 y l nda bir önceki y la göre yakla k iki kat artarak 425 milyar dolara ç km t r. Orta Do u ve Çin deki cari i lemler dengesi bölgedeki geli meye paralel bir trend göstermi ve 2005 y l nda bir önceki y la göre oldukça yükselmi tir. Bölgede 2006 y l cari i lemler fazlas n n 587 milyar dolara ula mas beklenmektedir. G. ÖZEL SERMAYE HAREKETLER 2005 y l nda geli mi ülkelere sermaye giri i önceki y la göre yüzde 21 artarak 4.522 milyar dolara ula m t r. 2004 y l yla kar la t r ld nda Kanada, ngiltere ve Euro Bölgesi sermaye giri lerinde art görülmü, ABD ve Japonya da ise gerileme ya anm t r. ABD ye sermaye giri i yüzde 16 gerilemeyle 1.212 milyar dolara dü mü, Euro bölgesine yönelen sermaye ise yüzde 70 gibi oldukça yüksek bir art la 1.644 milyar dolara ula m t r. ngiltere de ise 1.367 milyar gerçekle en sermaye giri lerinde bir önceki y la göre yüzde 37 oran nda art ya anm t r. Japonya da 2004 y l nda iki kat 181
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 artan sermeye giri leri 2005 y l nda azalarak 232 milyar dolar olmu tur. Portfolyo yat r mlar n n ABD ve Euro Bölgesi nde, do rudan yat r mlar n ise Kanada ve ngiltere de artt görülmektedir. ABD GEL M EKONOM LERE SERMAYE G R (1) (Milyar ABD Dolar ) 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 Do rudan Yat r m 105,6 179,0 289,4 321,3 167,0 84,4 64,0 133,2 109,8 Portföy Yat r m 333,1 187,6 285,6 436,6 428,3 427,6 520,3 766,2 908,5 Di er Yat r m 268,1 57,0 165,2 289,1 187,5 285,8 280,5 550,9 193,9 Toplam Sermaye Ak mlar Kanada 706,8 423,6 740,2 1.046,9 782,9 797,8 864,8 1.450,2 1.212,2 Do rudan Yat r m 11,5 22,7 24,8 66,1 27,7 22,1 7,3 1,2 34,1 Portföy Yat r m 11,7 16,6 2,7 10,3 24,2 11,9 13,9 41,6 7,0 Di er Yat r m 28,0 5,4-10,8 0,8 7,8 5,1 11,4-4,7 24,9 Toplam Sermaye Ak mlar Japonya 51,2 44,8 16,6 77,2 59,7 39,0 32,6 38,1 66,0 Do rudan Yat r m 3,2 3,3 12,3 8,2 6,2 9,1 6,2 7,8 3,2 Portföy Yat r m 79,2 56,1 126,9 47,4 60,5-20,0 81,2 196,7 183,1 Di er Yat r m 68,0-93,3-265,1-10,2-17,6 26,6 34,1 68,3 45,9 Toplam Sermaye Ak mlar ngiltere 150,4-34,0-125,9 45,4 49,1 15,7 121,5 272,8 232,3 Do rudan Yat r m 37,5 74,7 89,3 122,2 53,8 25,5 27,6 78,0 164,0 Portföy Yat r m 43,7 35,1 183,8 255,8 69,6 76,2 156,8 158,4 240,6 Di er Yat r m 322,2 110,5 90,0 414,6 327,1 109,1 409,6 758,4 962,7 Toplam Sermaye Ak mlar Euro Bölgesi 403,4 220,3 363,2 792,5 450,4 210,8 594,1 994,8 1.367,4 Do rudan Yat r m 216,3 379,5 199,7 183,8 151,1 126,2 94,5 Portföy Yat r m 305,1 268,1 318,3 298,3 398,0 496,6 747,7 Di er Yat r m 198,4 340,3 238,1 60,5 195,7 345,2 801,7 Toplam Sermaye Ak mlar 719,8 987,8 756,2 542,5 744,8 968,0 1.643,9 Geli mi Ülkeler 1.713,9 2.949,8 2.098,3 1.605,8 2.357,8 3.723,9 4.521,8 Toplam Kaynak: IMF,Global Financial Stability Report; September 2006 1)Toplam sermaye ak m do rudan yat r m n, portföy yat r m n n ve di er yat r m ak m n n toplam d r, Di er yat r m, banka kredilerini ve mevduat içermektedir. Yükselen piyasalar ve geli mekte olan ülkelere net özel sermaye giri i 2005 y l nda artarak 238,5 milyar dolara ula m t r. Yükselen Asya bölgesine net özel sermaye giri i 64 milyar dolara gerilerken, Ba ms z Devletler Toplulu u ve Orta ve Do u Avrupa ülkelerinde önemli ölçüde artarak s ras yla 37,6 ve 113,5 milyar dolara ç km t r. 182
Dünya Ekonomisi YÜKSELEN P YASALAR VE GEL MEKTE OLAN ÜLKELERE NET SERMAYE AKIMLARI (1) (Milyar ABD Dolar ) 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Toplam Net özel sermaye ak mlar (2) 61,2 75,4 58,2 64,6 77,3 165,6 205,9 238,5 211,4 182,2 Net do rudan yat r mlar 159,8 177,3 168,4 179,4 150,6 159,1 176,9 255,9 263,3 246,1 Net portföy yat r mlar 34,1 60,7 12,5-78,2-91,7-10,9 13,9 3,2-31,1-4,6 Di er net yat r mlar -132,7-162,6-122,7-36,6 18,4 17,3 15,1-20,6-20,8-59,2 Net resmi ak mlar 39,1 13,0-44,2-3,3-4,3-53,1-64,7-151,8-238,7-174,1 Rezervlerdeki de i iklik (3) -29,6-98,4-132,3-121,9-200,6-362,7-513,5-592,5-666,3-747,9 Afrika Net özel sermaye ak mlar (2) 9,2 9,9 1,7 8,2 4,1 6,8 16,1 29,4 24,9 21,7 Net do rudan yat r mlar 6,3 8,6 7,6 23,1 13,4 15,3 16,7 28,6 27,6 27,8 Net portföy yat r mlar 4,3 9,1-1,8-7,7-1,3-0,1 5,5 4,5 5,1 4,2 Di er net yat r mlar -1,4-7,8-4,1-7,2-8,0-8,4-6,2-3,6-7,9-10,3 Net resmi ak mlar 3,9 1,8 0,6-2,7 3,0 1,6 1,0-14,4-17,8-1,3 Rezervlerdeki de i iklik (3) 3,5-0,4-12,8-9,7-5,6-11,5-32,8-42,2-62,0-75,2 Orta ve Do u Avrupa Net özel sermaye ak mlar (2) 27,1 36,9 39,8 11,8 53,2 51,4 70,4 113,5 88,8 84,8 Net do rudan yat r mlar 19,3 22,8 24,2 24,2 25,5 16,0 34,4 47,7 56,7 44,4 Net portföy yat r mlar -1,2 5,7 3,2 0,5 1,6 6,2 26,2 20,4 1,5 11,4 Di er net yat r mlar 9,1 8,5 12,4-12,8 26,0 29,1 9,8 45,4 30,6 29,1 Net resmi ak mlar 1,0-2,5 1,7 6,1-7,8-5,2-6,7-8,5-3,2-2,2 Rezervlerdeki de i iklik (3) -9,4-12,0-6,5-4,4-20,4-12,5-14,6-46,3-18,8-17,1 Ba ms z Devletler Toplulu u Net özel sermaye ak mlar (2) -8,6-13,3-27,7 7,2 15,7 17,7 7,5 37,6 18,8 5,4 Net do rudan yat r mlar 5,6 4,7 2,3 5,0 5,2 5,4 12,8 13,3 18,0 17,5 Net portföy yat r mlar 0,4-0,9-10,0-1,2 0,4-0,5 8,2-3,2 1,0-1,8 Di er net yat r mlar -14,6-17,1-20,0 3,4 10,2 12,8-13,5 27,5-0,1-10,3 Net resmi ak mlar 1,5-2,0-5,7-5,0-10,4-8,8-7,3-22,5-30,2-4,5 Rezervlerdeki de i iklik (3) 12,6-6,3-20,3-14,5-15,1-32,9-55,0-76,6-115,0-139,2 Yükselen Asya (4) Net özel sermaye ak mlar (2) -53,6 0,2 4,7 20,2 20,6 68,1 130,4 64,0 97,9 69,0 Net do rudan yat r mlar 56,9 70,9 59,8 50,8 50,5 68,2 57,8 99,6 94,0 96,0 Net portföy yat r mlar 9,0 54,1 19,6-50,0-60,1 6,4 5,2-12,7-13,1-8,4 Di er net yat r mlar -119,5-124,9-74,7 19,4 30,2-6,5 67,3-22,9 17,0-18,5 Net resmi ak mlar 18,9 1,6-13,8-13,2 3,0-20,7-9,1-11,7-8,4-12,0 Rezervlerdeki de i iklik (3) -52,7-84,8-59,5-85,8-154,4-235,8-340,4-286,6-344,8-331,4 Orta Do u (5) Net özel sermaye ak mlar (2) 14,8-4,4-11,6-7,1-20,0 4,4-19,6-20,0-31,8-17,3 Net do rudan yat r mlar 9,5 4,3 4,7 9,9 9,6 17,4 9,1 17,4 20,9 13,8 Net portföy yat r mlar -4,0-8,5-1,2-12,2-17,9-14,1-17,4-31,1-29,9-20,7 Di er net yat r mlar 9,2-0,1-15,1-4,7-11,8 1,0-11,3-6,4-22,8-10,5 Net resmi ak mlar -0,2 8,1-20,8-13,8-9,6-24,5-33,7-64,6-166,5-151,8 Rezervlerdeki de i iklik (3) 8,3-2,5-31,6-11,1-2,9-33,9-47,6-108,0-85,7-135,7 Latin Amerika Net özel sermaye ak mlar (2) 72,3 46,1 51,3 24,1 3,8 17,3 1,1 14,0 12,7 18,5 Net do rudan yat r mlar 62,2 66,1 69,8 66,5 46,5 36,8 46,0 49,2 46,1 46,6 Net portföy yat r mlar 25,6 1,3 2,7-7,6-14,4-8,8-13,9 25,4 4,3 10,7 Di er net yat r mlar -15,5-21,3-21,1-34,8-28,2-10,7-31,1-60,6-37,7-38,8 Net resmi ak mlar 14,0 5,9-6,3 25,3 17,5 4,5-9,0-30,1-12,6-2,2 Rezervlerdeki de i iklik (3) 8,1 7,6-1,6 3,5-2,2-36,0-23,1-32,8-39,9-49,3 Kaynak: IMF, World Economic Outlook; September 2006 1. Net sermaye ak mlar, net do rudan yat r mlar, net portföy yat r mlar n ve resmi ve özel borçlanman n dahil oldu u di er uzun ve k sa dönem net yat r mlar n kapsar. Bu tablo Hong Kong, srail, Kore, Singapur ve Tayvan' da kapsamaktad r. 2. Veri s n rlamalar ndan dolay, net özel sermaye ak mlar baz resmi ak mlar kapsayabilir. 3. Eksi i areti bir art göstermektedir. 4. Geli en Asya ve Yeni Sanayile en Asya Ekonomilerini kapsamaktad r. 5. srail dahil 183
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 H. YÜKSELEN P YASALAR VE GEL MEKTE OLAN ÜLKELERDE DI BORÇLAR Yükselen piyasalar ve geli mekte olan ülkelerin toplam d borcu 2005 te 3.012 milyar dolara yükselmi tir. D borç toplam içindeki en büyük pay Yükselen Asya bölgesine aittir. Önceki y la göre, d borç tutar ndaki en büyük art ise yakla k yüzde 19 ile Ba ms z Devletler Toplulu u nda gerçekle mi tir. D borcun GSY H ye oran na bak ld nda ise, geli mekte olan ülkeler ortalamas n n 2005 te yüzde 28,9 oldu u, Orta ve Do u Avrupa bölgesinin yüzde 49,6 ile en büyük orana sahip ülke grubu oldu u görülmektedir. 2006 y l nda d borç toplam n n 3.151 milyar dolara, borç servisinin ise 629 milyar dolara ç kmas beklenmektedir. 184
Dünya Ekonomisi YÜKSELEN P YASALAR VE GEL MEKTE OLAN ÜLKELER N DI BORÇLARI VE BORÇ SERV SLER D Borç Miktar ¹ Yükselen Piyasalar ve 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Geli mekte Olan Ülkeler 2.366,9 2.380,6 2.450,7 2.674,6 2.918,8 3.012,3 3.150,6 3.352,1 Afrika 271,6 260,8 273,8 298,1 311,9 289,4 244,1 243,2 Orta ve Do u Avrupa 308,8 316,8 366,9 459,9 561,6 604,7 664,4 722,7 Ba ms z Devletler Toplulu u 200,4 189,0 199,3 239,3 279,6 334,0 363,7 418,1 Yükselen Asya 656,1 676,1 681,0 713,7 769,9 808,3 892,9 954,8 Orta Do u 165,4 161,3 162,2 174,2 200,2 221,8 243,4 255,7 Latin Amerika 764,6 776,7 767,6 789,5 795,6 754,1 742,0 757,5 D Borcun GSY H ye Oran Yükselen Piyasalar ve Geli mekte Olan Ülkeler 37,4 37,0 37,2 35,8 33,1 28,9 26,2 25,2 Afrika 60,8 58,6 58,1 52,2 45,2 35,9 26,2 23,1 Orta ve Do u Avrupa 50,1 52,8 52,7 53,7 54,0 49,6 50,8 50,7 Ba ms z Devletler Toplulu u 56,4 45,7 43,0 41,9 36,3 33,6 29,0 28,3 Yükselen Asya 28,4 27,9 25,8 23,8 22,2 20,3 19,7 19,0 Orta Do u 26,4 25,6 25,6 24,6 24,5 22,4 20,1 18,8 Latin Amerika 38,8 40,6 45,4 44,8 39,4 31,0 26,6 25,5 D Borç Miktar 2 Yükselen Piyasalar ve Geli mekte Olan Ülkeler 125,6 128,2 121,6 109,2 92,4 76,9 66,5 62,6 Afrika 172,4 173,9 177,2 153,4 125,5 92,4 63,8 54,0 Orta ve Do u Avrupa 127,3 122,0 127,1 125,0 118,0 110,0 104,5 101,3 Ba ms z Devletler Toplulu u 121,7 113,9 111,6 106,8 91,9 85,8 73,3 76,2 Yükselen Asya 94,4 98,2 86,8 75,0 62,5 53,3 49,2 45,1 Orta Do u 62,2 65,5 61,8 53,4 47,0 38,6 32,9 31,3 Latin Amerika 212,7 224,2 221,2 205,4 168,6 131,6 111,1 106,4 D Borç Servis Ödemeleri Miktar ¹ Yükselen Piyasalar ve Geli mekte Olan Ülkeler 455,4 435,0 422,4 478,1 490,1 597,8 628,5 595,5 Afrika 27,0 26,1 21,2 26,0 29,4 34,3 37,7 31,3 Orta ve Do u Avrupa 63,6 73,6 74,2 95,7 106,8 121,4 136,4 146,5 Ba ms z Devletler Toplulu u 61,9 40,1 47,1 63,2 74,2 106,1 123,7 92,8 Yükselen Asya 93,9 100,0 109,8 109,3 98,1 107,5 114,7 123,3 Orta Do u 19,5 22,8 15,4 19,5 22,5 28,2 29,7 31,4 Latin Amerika 189,6 172,3 154,6 164,4 159,0 200,3 186,2 170,2 D Borç Servis Ödemeleri Miktar 2 Yükselen Piyasalar ve Geli mekte Olan Ülkeler 24,2 23,4 21,0 19,5 15,5 15,3 13,3 11,1 Afrika 17,1 17,4 13,7 13,4 11,8 10,9 9,9 6,9 Orta ve Do u Avrupa 26,2 28,3 25,7 26,0 22,4 22,1 21,4 20,5 Ba ms z Devletler Toplulu u 37,6 24,2 26,4 28,2 24,4 27,3 24,9 16,9 Yükselen Asya 13,5 14,5 14,0 11,5 8,0 7,1 6,3 5,8 Orta Do u 7,3 9,3 5,9 6,0 5,3 4,9 4,0 3,8 Latin Amerika 52,7 49,7 44,6 42,8 33,7 35,0 27,9 23,9 Kaynak: IMF, World Economic Outlook; September 2006 1) Milyar dolar 2) Mal ve hizmet ihracat na oran 185
2006X Avrupa Birliði ne Ait Geliþmeler
Avrupa Birliği ne Ait Gelişmeler AVRUPA B RL NE A T GEL MELER A. GENEL 2004 y l nda 10 yeni ülkenin kat l m yla tarihinin en büyük geni lemesini gerçekle tiren ve üye ülke say s 25 e yükselen Avrupa Birli i nin (AB), 2006 y l ndaki gündeminde a rl kl olarak Lizbon stratejisi, enerji, tar m, 10 yeni üyeye yönelik k s tlamalar n kald r lmas ve mali perspektif konular yer alm t r. 1 Ocak 2006 tarihi itibariyle ba layan Avusturya dönem ba kanl n n gündem maddeleri aras nda, AB nin gelece i, Birli in bütçesi, ekonomik büyüme ve istihdam, sürdürülebilir kalk nma, özgürlük, güvenlik ve adalet alanlar n n güçlendirilmesi, geni leme ve AB nin dünyadaki rolü gibi konular yer alm t r. Avusturya, 2006 y l ikinci 6 ayl k dönem ba kanl n yürütecek olan Finlandiya ile beraber 2004-2006 y llar n kapsayan bir ortak çal ma metni yay nlam t r. Avusturya ve halefi Finlandiya, AB nin küresel anlamda daha da güçlenmesini, AB de sosyal ve ekonomik refah n artt r lmas n, AB vatanda l n n ve kimli inin güçlendirilmesini sa lamak amac yla birlikte çal acaklar n aç klam lard r. Avrupa Konseyi Mart 2005 te Lizbon Stratejisi nin geçerlili ini teyit edip, AB politikalar n n sürdürülebilir büyüme ve daha fazla istihdam yarat lmas do rultusunda belirlenmesi gerekti ini dile getirmi ti. Gerek AB nin ya ad ekonomik durgunluk gerekse de vahim seviyelerde bulunan mevcut i sizlik, stratejiyi Avusturya aç s ndan da önemli bir öncelik haline getirmi tir. Bu anlamda Avusturya, Lizbon Stratejisini tüm boyutlar yla hayata geçirmeye çal aca n belirtmi tir. Avrupa Komisyonu, 25 Ocak 2006 tarihinde Lizbon Stratejisi ile ilgili y ll k ilerleme raporunu yay nlam t r. Rapor, temel olarak Lizbon Stratejisi nde bulunan hedeflere ula lmas aç s ndan ne tür ad mlar n at lmas gerekti i üzerine kurulmu tur. Lizbon Stratejisi do rultusunda iç pazar n tamamlanmas aç s ndan büyük önem ta yan Yeni Hizmetler Direktifi kabul edilmi tir. Di er taraftan, Avrupa Parlamentosu rekabetçilik ve yenilikçilik program n kabul etmi tir. Program kapsam nda yenilikçili i ve ekonomik büyümeyi 189
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 desteklemek amac yla 350.000 KOB ye 3,6 milyar euro topluluk yard m yap lmas planlanm t r. 2006 y l içerisindeki önemli tart malardan biri de i çilerin serbest dola m alan nda ya anm t r. Avrupa Komisyonu, 8 ubat 2006 tarihinde yay mlad raporda 10 yeni üyeye yönelik k s tlamalar n kald r lmas tavsiyesinde bulunmu tur. Raporda ayr ca, i çilerin serbest dola m n n önündeki engellerin kald r lmas n n ne gibi ekonomik ve sosyal faydalar getirece ine de inilmi tir. ngiltere, rlanda ve sveç in ard ndan spanya, 1 May s 2006 tarihinden itibaren yeni üye i çilerine serbest dola m hakk tan yaca n aç klam t r. Almanya, ülkedeki yüzde 12,2 oran ndaki i sizlik ve ekonomik istikrar n sa lanmas na yönelik endi elere dayanarak Güney K br s ve Malta hariç olmak üzere yeni üye i çilerinin serbest dola m na ili kin k s tlamalar Nisan 2009 a kadar uygulama karar alm t r. talya, 24 Temmuz 2006 tarihinde son geni lemede AB üyesi olan ülke i çilerinin serbest dola m na yönelik k s tlamalar n kald r lmas na karar vermi tir. talya, ngiltere, rlanda, sveç, spanya, Finlandiya, Portekiz ve Yunanistan ile beraber bu k s tlamalar kald ran sekizinci ülke olmu tur. 23-24 Mart 2006 tarihlerinde gerçekle tirilen Avrupa Konseyi Zirvesi nde ise, a rl kl olarak enerji politikas na yer verilmi ve bu alandaki Ye il Kitap kararlar na at fta bulunulmu tur. Ayr ca, kullan lan enerji çe itleri ve AB içinde enerji da t m kurallar n düzenleyecek bir kurumun olu turulmas gibi konular n üye devletlere b rak lmas kararla t r lm t r. Zirvede Lizbon Stratejisine de inilmi, küresel rekabetin artmas, ya lanan nüfus, yüksek enerji fiyatlar ve arz güvenli inin Avrupa n n içinde bulundu u durumu özetledi i ifade edilmi tir. Avrupa Komisyonu, çevre, enerji ve rekabet alanlar nda tutarl politikalar geli tirerek sürdürülebilir kalk nmay güçlendirmek, rekabeti art rmak, sera gaz na ili kin de erlendirmeler yapmak ve taraflar bir araya getirmek üzere Çevre, Enerji ve Rekabet Üst Grubu nu kurmu tur. Ayr ca 8 Mart 2006 da sürdürülebilir büyüme, rekabet edebilirlik ve enerji arz n n güvenli inin sa lanmas na yönelik önceliklerin belirlendi i Ye il Kitap aç klanm t r. Mart 2006 ba nda Komisyon un aç klad yeni Avrupa Enerji Politikas metninde, Rus enerji kaynaklar n n Avrupa enerji arz güvenli i için büyük önem ta d vurgulanm, Rusya n n boru hatlar n ve rezervlerini Avrupal irketlere açmas talep edilmi tir. Ancak bu talep, beklenen ilgiyi görmemi tir. spanya ve Polonya, enerji tedarikinde meydana gelecek olas sorunlar, ani fiyat dalgalanmalar ve enerji piyasalar n n istikrars zl için AB vatanda lar n n ve üye ülkelerin korunmaya ihtiyaç duyduklar n belirten ortak bir deklarasyon 190
Avrupa Birliği ne Ait Gelişmeler yay mlam lard r. Bunun üzerine Avrupa Parlamentosu, Avrupa Birli i nde enerji arz n n güvenli inin sa lanmas na ili kin bir ortak karar kabul etmi tir. Buna ilaveten AB Konseyi, Trans-Avrupa Enerji A lar na ili kin Yeni Yönlendirici lkeler kabul etmi tir. Bu ilkelerle birlikte, bölgesel ve ulusal pazarlar n birbirine ba lanmas sa lanarak, tüketiciye daha kaliteli hizmet, enerjide çe itlilik ve daha avantajl fiyatlarda enerji sunulmas hedeflenmi tir. Bir di er gündem maddesi olan tar mda ise Avrupa Komisyonu, 8 ubat 2006 tarihinde tar ma yönelik devlet yard m kurallar n basitle tiren ve kriz deste ini kolayla t rmaya yönelik taslak niteli inde Tüzük kabul etmi tir. Tüzük ile amaçlanan, tar m alan ndaki devlet yard mlar n n daha etkin bir ekilde ve basit usullerle hedefe ula t r lmas d r. Komisyon, söz konusu taslak Tüzük hakk nda üye ülkelerin ve ilgili taraflar n görü ünü ald ktan sonra, uygulamay Ocak 2007 itibariyle ba latmay planlamaktad r. AB Tar m Konseyi de, co rafi i aretlerin, men e isimlerinin ve geleneksel ürün isimlerinin korunmas na yönelik 20 Mart 2006 tarihli iki yeni Tüzük kabul etmi tir. Co rafi i aretler içeren ürün isimlerinin korunmas na yönelik AB uygulamalar n n DTÖ Kurallar ile uyumlu hale getirilmesi hedeflenmi tir. Di er taraftan Avrupa Komisyonu, tar m harcamalar na ili kin AB kurallar n ihlal eden üye devletlerin AB den ald klar fonlar n 161,9 milyar euro tutar nda bölümünü geri ödemelerini kararla t rm t r. Bu son kararlara göre, Yunanistan, spanya, Fransa, rlanda, talya, Portekiz ve Birle ik Krall k geri ödeme yapacaklard r. Avrupa Komisyonu, 22 Mart 2006 tarihinde geni lemenin etkileri hakk nda Geni lemeden ki Y l Sonra- Ekonomik Ba ar ba l kl bir rapor yay mlam ve eski ve yeni üyelerin son iki y lda ekonomik aç dan ba ar sa lad klar, yeni üyelerin kalk narak eski üye ülke irketlerine ticaret ve yat r m olanaklar sa lad klar kaydedilmi tir. AB Dönem Ba kanl n 1 Temmuz 2006 tarihinde Avusturya dan Finlandiya devralm t r. Finlandiya Dönem Ba kanl n n gündeminde küreselle menin etkileri, rekabet edebilme gücünün iyile tirilmesi, AB nüfusunun ya lanmas, iklim de i ikli iyle mücadele ve güvenlik konular yer alm t r. 2007-2013 dönemi Yeni Uyum Politikas na ili kin yasama paketi, 4 Temmuz 2006 tarihinde Parlamento da onaylanm t r. Böylelikle, yeni programlama döneminde uyum politikas na ayr lan 308 milyar Euro luk bütçenin yüzde 32.7 sini olu turan yap sal ve uyum fonlar n n da l m belirlenmi tir. Avrupa Parlamentosu 6 Temmuz 2006 tarihinde, Komisyon ile Konsey aras nda uzla ma sa lanan Komitoloji reformunu kabul etmi tir. Buna göre, Konsey ve Parlamento ortak karar yöntemiyle haz rlanan mevzuata ili kin tüm komitoloji prosedürlerinde e it hakka sahip olacakt r. 191
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 B. 2006 YILI AB BÜTÇES VE 2007 2013 MAL PERSPEKT F NE L K N GEL MELER Avrupa Birli i nin 2006 y l bütçesi 121,2 milyar Euro olarak kabul edilmi tir. Bütçeden yakla k 7,9 milyar Euro Rekabet Edebilirlik, 39,8 milyar Euro Uyum, 56,3 milyar Euro Do al Kaynaklar, 1,1 milyar Euro Vatanda l k, Özgürlük, Güvenlik ve Adalet, 8,3 milyar Euro Küresel Bir Partner Olarak Avrupa Birli i ve 6,7 milyar Euro dari Harcamalar ba l klar na ayr lm t r. Avrupa Birli i nin 2007-2013 dönemi bütçesi, hem üye ülkeler hem de AB kurumlar aras nda gerçekle tirilen zorlu müzakereler sonucunda 17 May s 2006 tarihinde imzalanan Kurumlararas Anla ma ile kabul edilmi tir. Kurumlararas Anla ma, harcama düzeyi, harcamada esneklik, 2008-2009 y llar nda bütçenin bütçe otoriteleri taraf ndan gözden geçirilmesi ile fonlar n kontrolü ve uygulama gibi konulara aç kl k getirmektedir. Bütçe üzerinde uzla ma sa lanmas nda en önemli etken ise ngiltere nin kendisine uygulanan özel indirimin bir k sm ndan vazgeçmesi olmu tur. 2007 2013 Mali Perspektifi çerçevesinde harcama kalemlerinin say s nda de i iklik yap lm ve temel harcama kategorilerinin say s be e dü ürülmü tür. Söz konusu harcama kalemleri, Sürdürülebilir Kalk nma, Do al Kaynaklar n Korunmas ve Sürdürülebilir Yönetimi, Vatanda l k, Özgürlük, Güvenlik ve Adalet, Küresel Bir Partner Olarak Avrupa Birli i ve dari Harcamalar olarak belirlenmi tir. Bu ba l klar alt ndaki yedi y ll k toplam bütçe 864,3 milyon euro düzeyindedir. C. TÜRK YE-AVRUPA B RL L K LER Türkiye-Avrupa Birli i ili kileri, Türkiye nin ba vurusu sonucunda 12 Eylül 1963 tarihinde Türkiye ile Avrupa Ekonomik Toplulu u aras nda ortakl k kurmay öngören Ankara Anla mas n n imzalanmas ile hukuki boyut kazanm t r. Söz konusu Antla ma, Türkiye ile AET aras nda Gümrük Birli inin kurulmas için a amalar öngörmekte ve tam üyelik perspektifi içermektedir. Bu ba lamda öngörülen a amalar tamamlanarak 1 Ocak 1996 dan itibaren geçerli olmak üzere Gümrük Birli i nin kurulmas n öngören Ortakl k Konseyi Karar kabul edilmi tir. 1999 Helsinki Zirvesinde ise Türkiye ye aday statüsü verilmi tir. Adayl k statüsünün ard ndan, 16-17 Aral k 2004 tarihlerinde gerçekle tirilen Brüksel Zirvesinde, Avrupa Konseyi Türkiye nin Kopenhag siyasi kriterlerini, Komisyon taraf ndan belirlenen mevzuat n yürürlü e girmesi kayd yla, kat l m müzakerelerinin aç lmas n sa layacak ölçüde kar lad na karar vermi tir. 3 Ekim 2005 tarihinde ise uzun tart malar sonucunda AB Konseyi, Kat l m Müzakere Çerçeve Belgesini onaylayarak, Türkiye ile kat l m müzakerelerini ba latm t r. Müzakere Çerçeve Belgesinde müzakereleri düzenleyen genel 192
Avrupa Birliği ne Ait Gelişmeler ilkeler, müzakerelerin esas, müzakerelerin prosedürü ve düzenlenmesi hususlar na yer verilmi tir. Bu ba lamda, Müzakere Çerçeve Belgesinin ekinde yer alan 35 ayr fas l için önce tan t c daha sonra ayr nt l tarama toplant s yap lmaktad r. Tan t c taramada, Komisyon yetkililerince ilgili fas lda AB müktesebat hakk nda bilgi verilmektedir. Ayr nt l taramada ise, aday ülkenin ilgili fas lda mevcut hukuki ve idari durumu ve gerekli ise AB müktesebat ile uyumla t rmaya yönelik planlara yer verilmektedir. Taramas tamamlanan fas llarda Komisyon un önerisi ve 25 üye ülkenin onay yla fiili müzakerelere geçilmektedir. Fiili müzakerelere geçilmeden önce Türkiye nin aç lan müzakere ba l ile ilgili kendi mevzuat n gözden geçirerek, ilgili mevzuat n AB müktesebat na uyumunun hangi takvimde ve ne tür de i iklikler yap larak gerçekle tirilece ini ve uygulanaca n içeren bir Pozisyon Belgesi haz rlamas gerekecektir. Söz konusu Pozisyon Belgesi Bakanlar Kurulu Karar ile kesinle ecek ve AB ye sunulacakt r. AB Dönem Ba kanl, Türkiye nin Pozisyon Belgesini üye ülkelere da tacak ve hem Komisyon hem de üye ülkelerin katk lar yla söz konusu ba l k ile ilgili AB nin Ortak Pozisyon Belgesini olu turacakt r. Bunun ard ndan fiili müzakereler ba layacakt r. Fiili müzakereler, Kat l m çin Hükümetler aras Konferans ad verilen toplant lar arac l yla yürütülecektir. Toplant larda, bir tarafta Türkiye di er tarafta AB üyesi devletler yer alacakt r. Bu süreçte, esas itibariyle, AB mevzuat na uyum sa lan p sa lanmayaca de il; ülkemizin, ilgili müktesebat ba l nda AB müktesebat na uyum sa larken kar la abilece i ekonomik ve sosyal sorunlar nedeniyle talep edebilece i geçi süreleri müzakere edilecektir. Bu do rultuda, tarama süreci 20 Ekim 2005 tarihinde Bilim ve Ara t rma fasl ile fiilen ba lam t r. 12 Haziran 2006 tarihinde ise Lüksemburg da düzenlenen bir toplant yla bu fas lda müzakereler aç lm ve ayn gün içerisinde geçici olarak kapat lm t r. Ekim 2006 itibariyle tüm fas llarda tarama toplant lar tamamlanm olacakt r. Söz konusu fas llardan Bakanl m z do rudan ilgilendirenler a a da yer almaktad r: Vergilendirme Ekonomik ve Parasal Birlik statistik Adalet, Özgürlük ve Güvenlik 193
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 Mali Kontrol Mali ve Bütçesel Hükümler Bakanl m z Vergilendirme ve Mali Kontrol ba l klar nda koordinatörlük görevini üstlenmi tir. Mali Kontrol fasl n n tan t c tarama toplant s 18 May s 2006 tarihinde, ayr nt l tarama toplant s ise 30 Haziran 2006 tarihinde gerçekle tirilmi tir. Tan t c tarama toplant s nda kamu iç mali kontrolü ve d denetim, Euro nun sahtecili e kar korunmas, merkezi olmayan uygulama sistemi ve AB mali ç karlar n n korunmas konular na ili kin müktesebat hakk nda bilgi verilmi tir. Ayr nt l tarama toplant s nda ise bu konulara ili kin Türk mevzuat aç klanm t r. Vergilendirme fasl n n tan t c tarama toplant s 6-7 Haziran 2006 tarihinde, ayr nt l tarama toplant s ise 11-12 Temmuz 2006 tarihinde gerçekle tirilmi tir. Tan t c tarama toplant s nda do rudan vergilendirme, dolayl vergilendirme, vergi kaçakç l ve vergiden kaç nman n engellenmesi, mahkeme kararlar ve genel AB vergilendirme ilkeleri hakk nda bilgi verilmi tir. Ayr nt l tarama toplant s nda ise hukuki çerçeve ve idari yap, kurumlar vergisi, zararl vergi rekabeti, tasarruflar n vergilendirilmesi, KDV, ÖTV, kar l kl yard m ve bilgisayar teknolojisinin yayg nla t r lmas konular nda Türk heyetince sunumlar yap lm t r. Di er taraftan, AB Komisyonu taraf ndan 9 Kas m 2005 tarihinde yay mlanan Türkiye lerleme Raporunda, 3 Ekim 2005 tarihinde Türkiye ile kat l m müzakerelerinin ba lad belirtilmi ve önemli yasal reformlar n yürürlü e girdi i ve Türkiye nin Kopenhag siyasi kriterlerini yeterli düzeyde kar lamaya devam etti i ifade edilmi tir. Söz konusu lerleme Raporunun Ekonomik Kriterler bölümünde ise ilk kez, Türkiye nin istikrar ve reform çal malar na devam etti i sürece, i leyen piyasa ekonomisi olarak kabul edilebilece i belirtilmi tir. lerleme Raporuyla birlikte yay mlanan ve aday ülkelerle birlikte Bat Balkanlar daki potansiyel adaylara ili kin de erlendirmeler içeren Strateji Belgesinde ise, lerleme Raporu nda yer alan de erlendirmeler tekrarlanm ve Türkiye deki reform sürecinin desteklenmeye devam edilece i dile getirilmi tir. AB Konseyi, 23 Ocak 2006 tarihinde Kat l m Ortakl Belgesi nde yer alan öncelikleri güncelle tirme amac yla Gözden Geçirilmi Kat l m Ortakl Belgesi ni kabul etmi tir. Söz konusu Belgede yer alan öncelikler ve takvim do rultusunda Ulusal Plan n haz rl k çal malar na, AB Genel Sekreterli i koordinatörlü ünde devam edilmektedir. 194
Avrupa Birliği ne Ait Gelişmeler Öte yandan, periyodik olarak toplanan ve ortakl kla ilgili konular görü en 45. Ortakl k Konseyi, 12 Haziran 2006 tarihinde gerçekle tirilmi tir. Toplant ya ili kin tutum belgesinde, 2005 Y l lerleme Raporu, Müzakere Çerçeve Belgesi ve Gözden Geçirilmi Kat l m Ortakl Belgesi ndeki de erlendirmelere yer verilmi tir. Ayr ca, belgenin Ortakl k Anla mas ve Gümrük Birli i Çerçevesinde kili li kilerin Durumu bölümünde 1963 tarihli Ankara Anla mas n, 1 May s 2004 tarihinde AB üyesi olan 10 ülkeyi kapsayacak ekilde geni leten Ek Protokol için ayr bir alt bölüm aç lm t r. Burada, Türkiye nin Ek Protokolü imzalamas yla AB ve K br s Cumhuriyeti dahil tüm Üye Ülkelere kar yükümlülükleri üstlendi i vurgulanm t r. 15-16 Haziran 2006 tarihlerinde yap lan Avrupa Konseyi Zirvesi sonuçlar nda da, Konseyin Türkiye ile kat l m müzakerelerinin ba lamas n memnuniyetle kar lad ve Türkiye den de Antla malarda ortaya konan de erler, hedefler ve hukuk düzenini payla mas n n beklendi i ifade edilmi tir. Birli in Türkiye nin Kopenhag kriterlerinin yan s ra Birlik standartlar ve üyelik yükümlüklerini yerine getirme yönündeki çabalar n destekledi i belirtilmi tir. Di er taraftan görü melerin h z n n, her ülkenin Müzakere Çerçeve Belgesinde ortaya konan ko ullar yerine getirmede kaydetti i ilerlemeye ba l olaca dile getirilmi tir. Bu ko ullar, Gözden Geçirilmi Kat l m Ortakl belgesinin yan s ra Kat l m Anla mas ve Ek Protokol gere i Türkiye nin yerine getirmesi gereken yükümlülükleri içermektedir. Zirve Sonuçlar nda, 21 Eylül 2005 tarihli Avrupa Toplulu u ve Üye Ülkelerin Deklarasyonunda ifade edilen tüm hususlarda kaydedilen ilerlemenin, Konsey taraf ndan 2006 y l boyunca izlenmesinin temin edilece i yinelenmektedir. Avrupa Konseyi, Türkiye yi reform sürecini h zland rmaya ve tam ve etkin bir ekilde uygulamaya koymaya davet etmekte ve bu hususun, sürecin geri dönülmezli i ve sürdürülebilirli i ile iyi kom uluk ili kileri taahhüdü de dahil Kopenhag siyasi kriterlerini tam olarak yerine getirmede ilerleme kaydedilmesine hizmet edece ini vurgulamaktad r. Bu kapsamda, anla mazl klar n bar ç l yöntemlerle çözümünü olumsuz etkileyebilecek faaliyetlerden kaç n lmas gere i dile getirilmi tir. Ayr ca, Türkiye nin ekonomik istikrar ve Kopenhag ekonomik kriterlerine uyum alan nda gösterdi i ilerleme ve makroekonomiye yönelik orta ve uzun vadeli stratejilerin tart lmas amac çerçevesinde, Geni letilmi Ekonomik Diyalog toplant lar n n üçüncüsü, 22 23 Haziran 2006 tarihlerinde AB Genel Sekreterli i nde gerçekle tirilmi tir. D. TÜRK YE-AB MAL B RL Türkiye nin Gözden Geçirilmi Kat l m Ortakl Belgesinde 2006 y l için ülkemize toplam 500 milyon euro aktar lmas öngörülmü tür. Bu çerçevede ilk paket projeleri, lk Finansman Anla mas n n haz rlanmas n teminen 195
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 Avrupa Komisyonuna iletilmi tir. 2006 Program kinci Paket projelerinin de erlendirilmesi amac yla 26 Haziran 2006 tarihinde Mali birli i Komitesi toplant s gerçekle tirilmi tir. Komisyon, 2007 2013 Mali Perspektifi kapsam nda sa lanacak kat l m öncesi mali yard mlara rehberlik etmek üzere Kat l m Öncesi Yard m Enstrüman (IPA) olarak adland r lan yeni bir mekanizman n olu turulmas n öngören Tüzü ü kabul etmi tir. Söz konusu Tüzük, Türkiye de dahil olmak üzere aday ve potansiyel aday ülkelere yönelik yard m mekanizmalar n tek bir çat alt nda birle tirmeyi amaçlamaktad r. IPA, aday ve potansiyel adaylara 2007-2013 aras nda kabul edilen bütçe uyar nca 11,468 milyar euro tutar nda mali yard m sa layacak ve yard m miktar öngörülen süre içinde y ldan y la art gösterebilecektir. IPA kapsam nda Türkiye, 2007 y l ndan itibaren Kurumsal Yap lanma, Bölgesel ve S n r Ötesi birli i, Bölgesel Kalk nma, nsan Kaynaklar n n Geli tirilmesi ve K rsal Kalk nma olarak s ralanabilecek 5 ana ba l k alt nda mali yard m kullanabilecektir. 2003 y l için Merkezi Olmayan Yap lanma Sisteminin olu turulmas amac yla Komisyon ile Türk Hükümeti aras nda imzalanan Mutabakat Zapt nda de i iklik yap lmas na ili kin Ek Mutabakat Zapt, 10 May s 2006 tarihinde TBMM taraf ndan onaylanm t r. Bu geli me, 16 May s 2006 tarihinde yap lan ve Avrupa Birli i mali yard mlar na ili kin en üst düzey karar alma organ olan Ortak zleme Komitesi nin dördüncü toplant s nda olumlu yönde de erlendirilmi tir. Toplant n n gündem maddeleri aras nda, 2006 Programlama ve Finansman Anla mas, Kat l m Öncesi Yard m Enstrüman na ili kin haz rl klar yer alm t r. E. KATILIM ÖNCES MAL ZLEME PROSEDÜRÜ Avrupa Komisyonu taraf ndan 2001 y l içerisinde ba lat lan Kat l m Öncesi Mali zleme Süreci çerçevesinde her y l haz rlan p Komisyona sunulan Kat l m Öncesi Ekonomik Program n (KEP) 2005 y l çal malar tamamlanm t r. DPT Müste arl koordinasyonunda ilgili tüm kamu kurum ve kurulu lar n n katk lar yla haz rlanan KEP 2005, Komisyona iletilmi tir. Yine, söz konusu prosedür kapsam nda, aday ülkelerin her y l haz rlamalar gereken kamu borçlar, bütçe aç klar ve di er ilgili verilere ili kin Mali Bildirim tablolar, 2005 y l için doldurularak Avrupa Komisyonuna sunulmu tur. 196
2006XI Temel Ekonomik Göstergeler
Temel Ekonomik Göstergeler GAYR SAF M LL HASILA ( Cari Üretici Fiyatlar na Göre, Milyon YTL ) De er De i im (%) Pay (%) 2002 2003 2004 2005 2006/6 2002 2003 2004 2005 2006/6 2002 2003 2004 2005 2006/6 A.Tar m 32.115 42.126 48.395 49.957 10.901 49,2 31,2 14,9 3,2 2,2 11,7 11,8 11,3 10,3 4,5 a.çiftçilik ve hayvanc l k 30.237 39.550 44.905 46.141 8.910 49,2 30,8 13,5 2,8 0,1 11,0 11,1 10,5 9,5 3,7 b.ormanc l k 912 1.268 1.703 1.757 870 79,2 39,0 34,3 3,2 7,4 0,3 0,4 0,4 0,4 0,4 c.bal kç l k 966 1.308 1.786 2.059 1.121 29,0 35,4 36,6 15,3 17,1 0,4 0,4 0,4 0,4 0,5 B.Sanayi 70.034 88.813 107.061 123.669 65.597 52,6 26,8 20,5 15,5 16,4 25,5 24,9 25,0 25,4 27,3 a.madencilik 2.914 3.858 5.174 6.963 2.623 36,5 32,4 34,1 34,6 24,7 1,1 1,1 1,2 1,4 1,1 b. malât sanayii 55.764 71.911 87.610 101.246 54.885 51,8 29,0 21,8 15,6 17,3 20,3 20,2 20,4 20,8 22,9 c. Elektrik gaz ve su 11.356 13.044 14.277 15.460 8.089 61,9 14,9 9,5 8,3 8,4 4,1 3,7 3,3 3,2 3,4 C.Hizmetler 175.425 228.823 275.056 313.576 163.577 58,0 30,4 20,2 14,0 18,7 63,8 64,2 64,1 64,5 68,1 a. n aat sanayii 11.399 12.662 15.381 21.312 12.164 23,4 11,1 21,5 38,6 42,1 4,1 3,5 3,6 4,4 5,1 b.ticaret 55.935 71.330 88.714 99.740 48.651 49,5 27,5 24,4 12,4 15,3 20,3 20,0 20,7 20,5 20,3 1.Top. ve per. ticaret 45.271 58.491 72.769 82.205 41.219 52,4 29,2 24,4 13,0 16,4 16,5 16,4 17,0 16,9 17,2 2.Otel ve lokanta hiz. 10.664 12.838 15.945 17.535 7.432 38,6 20,4 24,2 10,0 9,6 3,9 3,6 3,7 3,6 3,1 c.ula t rma ve haber. 41.821 53.846 62.009 71.655 34.750 48,5 28,8 15,2 15,6 10,7 15,2 15,1 14,5 14,7 14,5 d.mali müesseseler 12.945 17.885 21.604 21.485 13.118 95,0 38,2 20,8-0,6 16,1 4,7 5,0 5,0 4,4 5,5 e.konut sahipli i 11.638 14.653 18.399 22.394 12.982 37,0 25,9 25,6 21,7 22,9 4,2 4,1 4,3 4,6 5,4 f.serbest meslek ve hiz. 9.754 12.429 14.889 16.914 8.151 48,0 27,4 19,8 13,6 16,1 3,5 3,5 3,5 3,5 3,4 g.(eksi) zafi banka hiz. 8.096 7.912 10.821 12.478 6.551-29,8-2,3 36,8 15,3 1,0 2,9 2,2 2,5 2,6 2,7 h.devlet hizmetleri 27.838 36.561 42.548 47.720 26.794 50,3 31,3 16,4 12,2 18,4 10,1 10,3 9,9 9,8 11,2 i.kar am. olm. hiz. kur. 1.664 3.610 3.530 2.997 619 81,3 117,0-2,2-15,1-10,1 0,6 1,0 0,8 0,6 0,3 j. thalât vergileri 10.527 13.759 18.803 21.838 12.899 60,1 30,7 36,7 16,1 29,3 3,8 3,9 4,4 4,5 5,4 D.GSY H 277.574 359.763 430.511 487.202 240.074 55,6 29,6 19,7 13,2 17,2 100,9 100,9 100,4 100,2 100,0 E.D âlem net faktör gel. -2.542-3.082-1.579-801 84-0,9-0,9-0,4-0,2 0,0 a.d alemden gelen 8.030 8.416 10.040 11.908 7.294 7,5 4,8 19,3 18,6 28,5 2,9 2,4 2,3 2,4 3,0 b.d aleme giden 10.572 11.498 11.619 12.709 7.210 12,5 8,8 1,1 9,4 9,9 3,8 3,2 2,7 2,6 3,0 F.GSMH 275.032 356.681 428.932 486.401 240.158 55,8 29,7 20,3 13,4 17,7 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 Kaynak: TÜ K 199
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 GAYR SAF M LL HASILA ( 1987 Üretici Fiyatlar na Göre, Bin YTL ) De er De i im (%) Katk (%) 2002 2003 2004 2005 2006/6 2002 2003 2004 2005 2006/6 2002 2003 2004 2005 2006/6 A.Tar m 15.948 15.549 15.863 16.756 3.936 6,9-2,5 2,0 5,6 1,3 1,0-0,3 0,3 0,7 0,1 a.çiftçilik ve hayvanc l k 14.837 14.501 14.683 15.624 3.325 6,8-2,3 1,3 6,4 0,2 0,9-0,3 0,1 0,7 0,0 b.ormanc l k 756 689 793 735 411 15,4-8,9 15,1-7,4 8,2 0,1-0,1 0,1 0,0 0,0 c.bal kç l k 354 359 387 397 201-4,1 1,4 7,7 2,6 7,4 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 B.Sanayi 34.142 36.793 40.234 42.840 22.604 9,4 7,8 9,4 6,5 7,7 2,7 2,3 2,8 1,9 2,5 a.madencilik 1.432 1.390 1.426 1.609 798-4,4-2,9 2,6 12,8 7,1-0,1 0,0 0,0 0,1 0,1 b. malât sanayii 28.678 31.140 34.285 36.368 19.257 10,4 8,6 10,1 6,1 7,6 2,5 2,1 2,6 1,5 2,1 c. Elektrik gaz ve su 4.033 4.264 4.522 4.863 2.549 8,0 5,7 6,1 7,5 9,1 0,3 0,2 0,2 0,3 0,3 C.Hizmetler 68.522 73.143 80.596 87.185 42.728 7,5 6,7 10,2 8,2 7,2 4,4 4,0 6,1 4,9 4,5 a. n aat sanayii 5.346 4.866 5.092 6.189 3.110-5,6-9,0 4,6 21,5 19,3-0,3-0,4 0,2 0,8 0,8 b.ticaret 26.741 28.902 32.613 35.019 16.767 11,0 8,1 12,8 7,4 7,2 2,5 1,9 3,0 1,8 1,7 1.Top. ve per. ticaret 22.392 24.686 27.956 30.220 14.770 13,2 10,2 13,2 8,1 8,0 2,4 2,0 2,7 1,7 1,7 2.Otel ve lokanta hiz. 4.348 4.216 4.656 4.799 1.997 0,9-3,0 10,4 3,1 1,6 0,0-0,1 0,4 0,1 0,0 c.ula t rma ve haber. 15.715 17.028 18.193 19.791 9.379 6,0 8,4 6,8 8,8 3,8 0,8 1,1 0,9 1,2 0,5 d.mali müesseseler 2.476 2.319 2.344 2.339 1.145-7,1-6,3 1,1-0,2-0,9-0,2-0,1 0,0 0,0 0,0 e.konut sahipli i 5.873 5.957 6.066 6.160 3.128 1,8 1,4 1,8 1,5 2,1 0,1 0,1 0,1 0,1 0,1 f.serbest meslek ve hiz. 2.669 2.808 3.032 3.256 1.493 7,4 5,2 8,0 7,4 4,6 0,2 0,1 0,2 0,2 0,1 g.(eksi) zafi banka hiz. 1.921 1.782 1.812 1.830 876-9,1-7,3 1,7 1,0-1,6-0,2-0,1 0,0 0,0 0,0 h.devlet hizmetleri 5.082 5.125 5.184 5.225 2.634 0,7 0,8 1,2 0,8 1,9 0,0 0,0 0,0 0,0 0,1 i.kar am. olm. hiz. kur. 415 410 411 410 194 0,6-1,0 0,2-0,2 1,1 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 j. thalât vergileri 6.127 7.509 9.473 10.626 5.755 24,7 22,6 26,2 12,2 14,2 1,1 1,2 1,6 0,9 1,1 D.GSY H 118.612 125.485 136.693 146.781 69.269 7,9 5,8 8,9 7,4 7,0 8,1 5,9 9,1 7,5 7,1 E.D âlem net faktör gel. -2.275-2.320-1.385-1.130-462 -0,2 0,0 0,8 0,2 0,4 a.d alemden gelen 3.908 3.809 4.244 4.986 2.837-14,6-2,5 11,4 17,5 17,9-0,6-0,1 0,4 0,5 0,7 b.d aleme giden 6.183 6.129 5.628 6.116 3.299-7,4-0,9-8,2 8,7 5,4-0,5 0,0-0,4 0,4 0,3 F.GSMH 116.338 123.165 135.308 145.651 68.807 7,9 5,9 9,9 7,6 7,5 7,9 5,9 9,9 7,6 7,5 Kaynak: TÜ K 200
Temel Ekonomik Göstergeler GAYR SAF YURT Ç HASILA (Harcamalar Yöntemine Göre, Cari Fiyatlarla, Milyon YTL) De er De i im (%) (%) Pay 2002 2003 2004 2005 2006/6 2002 2003 2004 2005 2006/6 2002 2003 2004 2005 2006/6 1.Toplam Tüketim Harcamamlar 223.142 288.590 341.407 392.214 206.866 45,0 29,3 18,3 14,9 19,2 80,2 80,5 79,9 81,6 82,2 A.Özel Nihai Tüketim Har. 184.420 239.586 284.631 328.561 173.191 43,5 29,9 18,8 15,4 18,4 66,3 66,8 66,6 68,3 68,8 a. G da, çki 63.761 83.880 93.971 101.448 49.412 39,4 31,6 12,0 8,0 12,0 22,9 23,4 22,0 21,1 19,6 b. Dayan kl Tüketim Mallar 19.271 28.434 40.537 53.595 32.421 40,9 47,6 42,6 32,2 26,8 6,9 7,9 9,5 11,1 12,9 c. Yar Day. ve Day.s z. Tük. Mal. 27.017 33.541 41.440 49.084 28.546 47,9 24,1 23,6 18,4 27,4 9,7 9,4 9,7 10,2 11,3 d.enerji, Ula t rma, Haberle me 40.021 50.006 55.250 62.654 31.163 47,9 24,9 10,5 13,4 13,7 14,4 13,9 12,9 13,0 12,4 e. Hizmetler 21.758 27.900 33.519 37.543 17.598 49,2 28,2 20,1 12,0 14,8 7,8 7,8 7,8 7,8 7,0 f. Konut Sahipli i 12.593 15.825 19.915 24.237 14.050 37,1 25,7 25,8 21,7 22,9 4,5 4,4 4,7 5,0 5,6 B.Devletin Nihai Tüketim Harc. 38.722 49.004 56.775 63.653 33.675 52,4 26,6 15,9 12,1 23,1 13,9 13,7 13,3 13,2 13,4 a. Maa, Ücretler 27.838 36.561 42.548 47.720 26.794 50,3 31,3 16,4 12,2 18,4 10,0 10,2 10,0 9,9 10,6 b. Di er Cari 10.884 12.443 14.227 15.934 6.880 58,2 14,3 14,3 12,0 45,1 3,9 3,5 3,3 3,3 2,7 2.Gayri Safi Sabit Ser. Olu umu 46.043 55.618 76.722 95.307 51.059 42,1 20,8 37,9 24,2 28,3 16,5 15,5 18,0 19,8 20,3 A. Kamu Sektörü 14.784 14.992 16.058 20.700 6.800 47,9 1,4 7,1 28,9 20,2 5,3 4,2 3,8 4,3 2,7 a. Makine Teçhizat 3.950 3.201 3.834 5.207 1.026 61,9-19,0 19,8 35,8-17,4 1,4 0,9 0,9 1,1 0,4 b. Bina n aat 4.448 3.862 3.360 4.208 1.138 61,4-13,2-13,0 25,2 7,7 1,6 1,1 0,8 0,9 0,5 c. Bina D n aat 6.387 7.930 8.864 11.285 4.636 33,0 24,2 11,8 27,3 38,0 2,3 2,2 2,1 2,3 1,8 B. Özel Sektör 31.259 40.626 60.664 74.607 44.259 39,5 30,0 49,3 23,0 29,7 11,2 11,3 14,2 15,5 17,6 a. Makine Teçhizat 17.310 25.599 40.801 46.016 25.558 70,5 47,9 59,4 12,8 19,8 6,2 7,1 9,6 9,6 10,2 b. Bina n aat 13.949 15.028 19.863 28.591 18.701 13,8 7,7 32,2 43,9 46,1 5,0 4,2 4,7 5,9 7,4 3. Stok De i meleri 13.134 26.329 33.974 25.394 20.835 4,7 7,3 8,0 5,3 8,3 TOPLAM YURT Ç TALEP 282.319 370.538 452.103 512.915 278.759 53,6 31,2 22,0 13,5 17,7 101,5 103,3 105,8 106,7 110,8 4.Net haracat -4.098-11.838-24.951-31.993-27.099-1,5-3,3-5,8-6,7-10,8 a. Mal ve Hizmet hracat 81.134 98.496 124.348 133.575 68.967 34,9 21,4 26,2 7,4 14,2 29,2 27,5 29,1 27,8 27,4 b. Mal ve Hizmet thalat ( - ) 85.232 110.334 149.299 165.568 96.066 52,6 29,5 35,3 10,9 23,3 30,6 30,8 35,0 34,4 38,2 GAYR SAF YURT Ç HASILA (*) 277.574 359.763 430.511 487.202 240.074 55,6 29,6 19,7 13,2 17,2 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 Kaynak : TÜ K (*) Üretim yoluyla Gayri Safi Yurtiçi Has la 201
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 GAYR SAF YURT Ç HASILA (Harcamalar Yöntemine Göre, Sabit Fiyatlarla, Bin YTL) De er (%) De i im (%) Katk 2002 2003 2004 2005 2006/6 2002 2003 2004 2005 2006/6 2002 2003 2004 2005 2006/6 1.Toplam Tüketim Harcamamlar 84.833 89.559 97.645 105.579 52.402 2,5 5,6 9,0 8,1 9,7 1,9 4,0 6,4 5,8 7,2 A.Özel Nihai Tüketim Harcamalar 74.894 79.862 87.897 95.594 47.820 2,1 6,6 10,1 8,8 9,4 1,4 4,2 6,4 5,6 6,3 a. G da, çki 27.600 28.731 29.534 31.964 14.882 1,1 4,1 2,8 8,2 6,8 0,3 1,0 0,6 1,8 1,5 b. Dayan kl Tüketim Mallar 11.213 13.905 18.038 20.736 11.332 2,1 24,0 29,7 15,0 14,6 0,2 2,3 3,3 2,0 2,2 c. Yar Day. ve Day.s z. Tük. Mal. 11.275 11.517 13.684 15.452 8.634 3,0 2,1 18,8 12,9 16,8 0,3 0,2 1,7 1,3 1,9 d.enerji, Ula t rma, Haberle me 10.613 10.846 10.882 10.869 5.182-0,2 2,2 0,3-0,1 3,0 0,0 0,2 0,0 0,0 0,2 e. Hizmetler 7.779 8.359 9.137 9.849 4.377 8,5 7,5 9,3 7,8 5,6 0,6 0,5 0,6 0,5 0,4 f. Konut Sahipli i 6.414 6.504 6.623 6.724 3.413 1,8 1,4 1,8 1,5 2,0 0,1 0,1 0,1 0,1 0,1 B.Devletin Nihai Tüketim Harc. 9.940 9.697 9.748 9.985 4.582 5,4-2,4 0,5 2,4 13,5 0,5-0,2 0,0 0,2 0,8 a. Maa, Ücretler 5.082 5.125 5.184 5.225 2.634 0,7 0,8 1,2 0,8 1,9 0,0 0,0 0,0 0,0 0,1 b. Di er Cari 4.858 4.572 4.564 4.760 1.949 10,8-5,9-0,2 4,3 34,2 0,4-0,2 0,0 0,1 0,8 2.Gayri Safi Sabit Ser. Olu umu 22.532 24.782 32.802 40.683 22.077-1,1 10,0 32,4 24,0 19,0-0,2 1,9 6,4 5,8 5,5 A. Kamu Sektörü 7.325 6.482 6.180 7.778 2.224 8,8-11,5-4,7 25,9 1,0 0,5-0,7-0,2 1,2 0,0 a. Makine Teçhizat 1.834 1.482 1.702 2.580 583 12,2-19,2 14,8 51,6-17,9 0,2-0,3 0,2 0,6-0,2 b. Bina n aat 2.317 1.699 1.284 1.490 337 19,7-26,7-24,4 16,1-9,6 0,3-0,5-0,3 0,2-0,1 c. Bina D n aat 3.174 3.301 3.194 3.708 1.304 0,4 4,0-3,2 16,1 16,6 0,0 0,1-0,1 0,4 0,3 B. Özel Sektör 15.207 18.300 26.622 32.904 19.852-5,3 20,3 45,5 23,6 21,5-0,8 2,6 6,6 4,6 5,4 a. Makine Teçhizat 8.398 12.268 19.666 23.867 14.693 4,4 46,1 60,3 21,4 20,2 0,3 3,3 5,9 3,1 3,8 b. Bina n aat 6.809 6.032 6.957 9.037 5.159-14,9-11,4 15,3 29,9 25,2-1,1-0,7 0,7 1,5 1,6 3. Stok De i meleri 6.121 9.714 11.145 7.770 5.885 7,1 3,0 1,1-2,5-2,0 TOPLAM YURT Ç TALEP 113.486 124.055 141.592 154.031 80.364 9,3 9,3 14,1 8,8 9,4 8,8 8,9 14,0 9,1 10,6 4.Net haracat 5.437 1.723-4.482-6.831-8.417-0,9-3,1-4,9-1,7-3,3 a. Mal ve Hizmet hracat 46.787 54.264 61.033 66.235 31.533 11,1 16,0 12,5 8,5 3,9 4,3 6,3 5,4 3,8 1,9 b. Mal ve Hizmet thalat ( - ) 41.350 52.541 65.515 73.066 39.950 15,8 27,1 24,7 11,5 9,2 5,1 9,4 10,3 5,5 5,2 GAYR SAF YURT Ç HASILA (*) 118.612 125.485 136.693 146.781 69.269 7,9 5,8 8,9 7,4 7,0 7,9 5,8 8,9 7,4 7,0 Kaynak : TÜ K (*) Üretim yoluyla Gayri Safi Yurtiçi Has la 202
Temel Ekonomik Göstergeler K BA INA GAYR SAF M LL HASILA Sabit (1987) Cari fiyatlarla fiyatlarla Y l ortas De i im De i im De i im Y l Bin Ki i YTL % $ % YTL % 1987 52.561 1 43,4 1.636 11,9 1,43 7,5 1988 53.715 2 68,5 1.684 3,0 1,42-0,7 1989 54.893 4 74,5 1.959 16,3 1,41-0,6 1990 56.203 7 68,4 2.682 36,9 1,51 6,8 1991 57.305 11 56,7 2.621-2,3 1,48-1,6 1992 58.401 19 70,7 2.708 3,3 1,55 4,4 1993 59.491 34 77,7 3.004 11,0 1,64 6,2 1994 60.576 64 91,2 2.184-27,3 1,51-7,8 1995 61.644 127 98,5 2.759 26,3 1,61 6,1 1996 62.697 239 87,5 2.928 6,1 1,69 5,3 1997 62.480 470 96,9 3.079 5,1 1,84 8,7 1998 63.459 843 79,3 3.255 5,7 1,88 2,3 1999 64.345 1.217 44,3 2.879-11,5 1,74-7,4 2000 67.461 1.862 53,0 2.965 3,0 1,77 1,4 2001 68.618 2.572 38,1 2.123-28,4 1,57-11,1 2002 69.626 3.950 53,6 2.598 22,4 1,67 6,4 2003 70.712 5.044 27,7 3.383 30,2 1,74 4,2 2004 71.789 5.975 18,5 4.172 23,3 1,88 8,2 2005 72 065 6.749 13,0 5.008 20,0 2,02 7,2 Kaynak : TÜ K 203
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 SANAY ÜRET M ENDEKS (Dönemsel-Alt Sektörler) (Katma De er A rl kl, 1997=100) I.Çeyrek II.Çeyrek III.Çeyrek IV.Çeyrek Y ll k Ortalama YIL Kamu Özel Top. Kamu Özel Top. Kamu Özel Top. Kamu Özel Top. Kamu Özel Top. 2005 89,2 132,2 120,3 96,7 144,8 131,5 103,0 147,1 134,9 102,0 145,4 133,4 97,7 142,4 130,0 TOPLAM SANAY 2006 90,1 137,6 124,5 108,1 157,5 143,8 2005 83,6 70,8 80,5 87,1 91,9 88,2 102,0 112,6 104,5 102,5 103,6 102,8 93,8 94,7 94,0 MADENC L K 2006 90,3 63,1 83,8 100,2 85,2 96,6 2005 87,9 128,0 119,6 98,1 141,4 132,3 100,7 142,6 133,9 101,5 140,7 132,5 97,0 138,2 129,6 MALAT SANAY 2006 83,7 133,3 123,0 108,5 154,4 144,8 2005 11,2 106,8 96,4 25,7 124,1 113,4 39,6 146,7 135,0 93,6 135,5 131,0 42,5 128,3 119,0 G da ve içecek 2006 12,7 114,0 103,0 36,3 133,2 122,6 2005 53,7 101,6 78,9 40,4 163,3 105,0 49,7 243,0 151,2 45,9 108,6 78,9 47,4 154,1 103,5 Tütün ürünleri 2006 53,8 130,4 94,0 64,6 169,0 119,4 2005 0,6 94,6 92,6 1,6 92,7 90,8 1,8 89,7 87,9 1,5 93,5 91,6 1,4 92,6 90,7 Tekstil ürünleri 2006 1,0 84,6 82,9 1,0 93,4 91,4 2005 0,0 116,7 113,2 0,0 98,9 95,9 0,0 98,8 95,8 0,0 99,5 96,5 0,0 103,5 100,4 Giyim e yas 2006 0,0 103,2 100,1 0,0 102,0 98,9 2005 0,0 73,8 68,8 0,0 77,7 72,5 0,0 77,4 72,2 0,0 92,6 86,3 0,0 80,4 75,0 Derinin i len. 2006 0,0 92,1 85,9 0,0 81,5 76,0 2005 0,0 144,3 134,7 0,0 169,0 157,7 0,0 186,7 174,3 0,0 163,8 152,9 0,0 165,9 154,9 A aç ve mant. Ürn 2006 0,0 153,2 143,0 0,0 209,2 195,3 2005 10,1 127,7 114,3 4,4 130,4 116,0 3,1 136,3 121,0 2,5 140,7 124,9 5,0 133,8 119,1 Ka t ürünleri 2006 8,3 94,5 84,7 6,1 139,1 123,9 2005 72,2 127,0 123,2 110,0 132,2 130,7 33,6 138,6 131,3 147,3 133,6 134,5 90,8 132,9 129,9 Bas m ve yay m 2006 95,5 131,6 129,1 114,3 139,1 137,4 2005 102,6 26,6 89,7 115,4 27,9 100,5 119,4 36,4 105,3 112,1 33,3 98,8 112,4 31,0 98,6 Kok köm. ve pet.ürn. 2006 91,0 28,2 80,4 117,9 40,5 104,8 2005 56,2 155,1 138,3 80,6 178,5 161,9 89,0 160,8 148,6 87,3 153,1 141,9 78,3 161,9 147,7 Kimyasal mad. 2006 98,4 171,7 159,3 141,9 197,1 187,7 2005 0,0 171,1 169,7 0,0 201,0 199,3 0,0 208,3 206,5 0,0 192,5 190,9 0,0 193,2 191,6 Plast ve Kauçuk 2006 0,0 161,4 160,0 0,0 172,2 170,7 2005 19,7 115,3 113,7 19,0 148,9 146,7 13,1 150,2 147,9 19,2 133,7 131,8 17,7 137,0 135,0 Metalik olm. min.mad. 2006 30,3 125,0 123,5 32,2 169,1 166,8 2005 113,3 148,9 135,1 113,2 155,6 139,2 106,6 162,2 140,6 114,6 152,7 137,9 111,9 154,9 138,2 Ana metal sanayi 2006 106,3 157,4 137,6 126,7 182,8 161,0 2005 0,0 100,8 100,6 0,0 123,6 123,4 0,0 117,3 117,1 0,0 102,9 102,8 0,0 111,2 111,0 Metal e ya sanayi 2006 0,0 106,0 105,8 0,0 122,2 122,0 2005 34,5 140,4 132,9 39,8 149,9 142,1 35,9 160,0 151,3 44,7 161,3 153,0 38,7 152,9 144,8 Makine ve teçh. 2006 29,7 159,6 150,4 36,6 195,7 184,4 2005 0,0 177,3 177,3 0,0 200,8 200,8 0,0 142,0 142,0 0,0 266,9 266,9 0,0 196,8 196,8 Büro,muhasebe mak. 2006 0,0 331,5 331,5 0,0 618,8 618,8 2005 56,0 95,3 94,9 47,6 99,6 99,1 90,1 77,6 77,8 77,5 116,0 115,6 67,8 97,1 96,8 Elektrikli mak.cihaz. 2006 46,9 98,8 98,3 64,7 124,8 124,2 2005 23,3 368,9 353,4 25,2 356,5 341,7 34,2 405,8 389,2 65,0 454,4 436,9 36,9 396,4 380,3 Radyo, TV hab. Cih. 2006 20,6 366,5 351,0 26,4 295,6 283,5 2005 23,7 84,7 82,5 4,1 104,7 101,1 0,0 105,7 101,9 11,4 98,9 95,8 9,8 98,5 95,3 T bbi optik aletler 2006 0,0 90,7 87,4 0,0 126,9 122,4 2005 0,0 183,0 183,0 0,0 220,6 220,6 0,0 191,0 191,0 0,0 206,0 206,0 0,0 200,2 200,2 Ta t araçlar 2006 0,0 204,6 204,6 0,0 240,9 240,9 2005 0,0 55,2 55,2 0,0 56,0 56,0 0,0 53,0 53,0 0,0 34,4 34,4 0,0 49,7 49,7 Di er ula m araçlar 2006 0,0 76,4 76,4 0,0 85,9 85,9 2005 33,6 143,7 142,9 37,0 142,8 141,9 16,4 183,9 182,6 13,2 199,7 198,3 25,0 167,5 166,4 Mobilya imalat 2006 40,1 155,5 154,5 31,9 207,5 206,1 2005 97,1 281,6 152,0 98,3 266,3 148,3 111,0 288,9 163,9 103,4 298,0 161,3 102,5 283,7 156,3 ELEKTR K GAZ SU 2006 110,3 294,1 164,9 112,0 278,6 161,6 Kaynak: TÜ K 204
Temel Ekonomik Göstergeler MALAT SANAY AYLIK KAPAS TE KULLANIM ORANLARI (Üretim De eri A rl kl, Toplam) Ocak ubat Mart Nisan May s Haz. Tem. A us. Eylül Ekim Kas m Aral k MALAT SANAY 2005 76,6 77,1 80,5 79,8 81,3 81,4 80,6 79,8 82,7 82,3 80,9 80,7 G da ve içecek Tütün ürünleri Tekstil ürünleri Giyim e yas Derinin i len. A aç ve mant. Ürn Ka t ürünleri Bas m ve yay m 2006 75,4 77,2 80,7 82,3 82,6 83,1 81,8 79,7 2005 65,9 67,6 68,7 69,3 69,7 72,1 72,4 71,9 75,7 75,1 71,6 72,5 2006 67,2 67,6 69,2 69,6 70,5 72,7 73,3 71,2 2005 60,5 56,0 60,7 61,8 60,1 61,8 64,2 62,9 62,9 63,8 70,4 75,0 2006 71,8 64,9 70,6 64,8 66,9 69,3 67,3 59,2 2005 81,4 81,6 81,7 82,0 81,1 81,0 79,4 78,9 80,2 80,4 81,6 80,4 2006 79,4 80,0 81,5 80,4 80,5 80,5 81,4 79,8 2005 82,9 81,6 81,6 80,8 81,1 83,2 81,6 82,1 80,6 80,7 80,9 83,1 2006 82,7 81,1 82,5 83,1 80,3 80,2 80,6 82,4 2005 66,2 69,5 65,5 65,8 63,3 63,5 63,6 67,8 68,1 66,6 67,8 69,9 2006 70,7 68,4 72,1 70,0 67,8 66,6 67,4 65,6 2005 82,7 82,4 84,3 86,1 85,4 84,4 82,7 83,5 84,2 85,2 81,2 83,8 2006 83,8 86,0 86,5 86,9 86,1 86,2 86,9 86,8 2005 78,7 83,5 85,1 86,2 87,4 86,1 85,8 86,1 85,5 86,7 83,0 83,7 2006 77,3 80,9 81,5 82,3 83,1 84,0 82,8 84,9 2005 75,0 69,6 73,9 72,2 76,3 76,4 76,6 73,0 73,8 73,6 75,9 76,6 2006 72,3 73,2 76,5 74,1 73,5 74,6 74,0 75,6 Kok köm. ve 2005 84,3 84,1 87,8 87,0 92,0 94,5 96,0 94,6 93,4 93,8 90,9 85,8 pet.ürn. 2006 81,6 83,0 82,8 93,4 93,8 94,4 95,6 96,7 Kimyasal mad. 2005 69,8 65,1 75,8 70,9 78,8 78,7 74,6 76,5 80,0 78,8 76,2 75,9 2006 73,8 76,7 80,8 79,8 81,0 78,3 72,6 77,5 Plast ve Kauçuk 2005 76,9 80,4 81,3 82,0 82,6 82,1 81,9 78,1 83,4 81,7 80,3 81,3 2006 76,4 79,3 80,4 81,7 80,4 82,2 80,8 81,4 Metalik olm. 2005 76,0 74,1 79,7 81,4 84,5 85,4 86,3 86,0 87,3 85,7 80,8 80,8 min.mad. 2006 74,0 73,5 80,3 85,5 87,3 88,9 87,2 87,2 Ana metal sanayi 2005 83,6 80,6 85,6 82,6 83,5 81,8 82,2 80,9 81,2 82,9 82,2 82,2 2006 79,0 78,6 83,5 84,3 84,9 84,4 85,8 85,6 Metal e ya sanayi 2005 73,1 76,1 75,8 76,7 75,5 77,5 73,9 71,4 74,9 76,0 75,3 72,1 2006 75,5 74,6 76,8 77,3 76,7 75,6 76,4 74,8 Makine ve teçh. 2005 70,8 73,4 74,5 72,1 71,0 73,5 74,8 76,8 81,7 80,8 78,3 78,9 2006 71,9 71,8 75,5 81,7 82,8 82,4 77,8 76,5 Buro muh. bilgi isl 2005 81,6 69,1 88,4 90,3 90,0 87,2 90,5 90,4 90,7 93,7 95,3 94,4 mak. 2006 83,4 79,6 85,5 87,4 85,6 84,9 83,4 82,2 82,2 Elektrikli 2005 81,6 77,8 78,0 79,3 74,9 75,7 72,6 72,8 75,1 76,5 74,0 79,2 mak.cihaz. 2006 83,4 77,0 79,4 79,2 79,8 80,1 80,1 76,0 Radyo, TV hab. Cih. 2005 89,3 87,1 89,2 87,7 85,2 70,2 72,3 75,1 94,5 98,0 95,3 83,2 2006 72,1 88,9 86,9 86,1 82,3 81,8 79,7 79,2 T bbi optik aletler 2005 76,0 76,1 78,3 75,5 78,3 76,8 76,9 76,8 76,5 91,2 97,7 86,8 2006 83,5 80,3 82,1 84,2 84,1 83,3 82,1 77,9 Ta t araçlar 2005 73,3 81,3 85,9 86,7 88,1 86,1 80,1 75,3 87,6 86,9 86,6 85,5 2006 74,4 80,3 89,2 88,7 90,2 91,7 88,0 70,5 Di er ula m 2005 74,5 81,8 82,9 79,4 82,1 81,7 73,7 80,1 75,9 77,9 79,1 75,9 araçlar 2006 74,1 80,7 78,7 78,7 82,8 83,1 78,8 84,2 Mobilya imalat 2005 84,4 83,1 84,0 85,8 85,8 85,7 83,8 83,7 86,3 87,3 87,0 87,9 2006 84,4 82,1 83,5 84,3 84,6 85,6 83,4 85,0 Kaynak: TÜ K 205
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 OCAK - EYLÜL 2006 DÖNEM MERKEZ YÖNET M BÜTÇE DENGES 2005 2006 (B N YTL) YILSONU GERÇ. GSMH PAYI (%) BÜTÇE PAYI (%) GERÇ. ORANI (EYLÜL) (%) OCAK- EYLÜL DÖNEM TOPLAMI GERÇ. ORANI (OCAK- EYLÜL) (%) BÜTÇE ÖDENEK VE HEDEF GERÇ. TAH. GSMH PAYI (%) BÜTÇE PAYI (%) ARTI ORANI (EYLÜL) (%) GERÇ. ORANI (EYLÜL) (%) OCAK-EYLÜL ARTI ORANI (06-05 OCAK- EYLÜL) (%) GERÇ. ORANI (OCAK- EYLÜL) (%) Bütçe Giderleri 159.164.925 32,7 100,0 8,5 113.029.507 71,0 174.321.617 175.247.880 32,3 100,0 6,3 8,2 129.423.326 14,5 74,2 Faiz Hariç Giderler 113.485.095 23,3 71,3 9,4 77.794.287 68,6 128.061.592 128.987.880 23,7 73,5 2,2 8,5 91.796.326 18,0 71,7 Personel Giderleri ve Sosyal Güvenlik Kur. Dev.Prim. Giderleri 37.367.333 7,7 23,5 9,0 28.181.030 75,4 40.995.486 42.690.000 7,6 23,5 12,2 9,3 31.760.169 12,7 77,5 Mal ve Hizmet Al mlar 15.214.197 3,1 9,6 8,1 7.902.379 51,9 17.720.624 18.273.000 3,3 10,2-5,3 6,6 11.119.249 40,7 62,7 Faiz Harcamalar 45.679.830 9,4 28,7 6,3 35.235.219 77,1 46.260.025 46.260.000 8,6 26,5 21,5 7,5 37.627.000 6,8 81,3 Cari Transferler 45.616.740 9,4 28,7 10,6 33.750.415 74,0 49.107.865 50.831.000 9,1 28,2-3,6 9,5 37.802.349 12,0 77,0 Sermaye Giderleri 10.267.044 2,1 6,5 7,7 5.306.558 51,7 12.451.901 10.800.000 2,3 7,1-0,2 6,3 6.042.185 13,9 48,5 Sermaye Transferleri 1.181.952 0,2 0,7 12,8 804.352 68,1 1.834.421 2.563.880 0,3 1,1 51,9 12,5 2.016.929 150,8 109,9 Borç Verme 3.837.829 0,8 2,4 6,6 1.849.553 48,2 4.256.200 3.830.000 0,8 2,4-5,3 5,7 3.055.445 65,2 71,8 Yedek Ödenekler 0 0,0 0,0 0 1.695.095 0 0,3 1,0 0,0 0 0,0 Bütçe Gelirleri 152.712.279 31,4 100,0 7,4 106.265.872 69,6 160.325.526 172.201.527 29,7 100,0 10,0 7,8 128.038.590 20,5 79,9 Vergi Gelirleri 119.618.518 24,6 78,3 8,0 86.922.350 72,7 132.199.000 137.643.718 24,5 82,5 11,4 8,1 102.005.960 17,4 77,2 Vergi D Gelirler 25.923.816 5,3 17,0 5,8 15.483.969 59,7 21.371.516 27.597.172 4,0 13,3-11,0 6,2 22.032.731 42,3 103,1 Sermaye Gelirleri 2.025.316 0,4 1,3 1,2 176.332 8,7 2.269.000 2.359.216 0,4 1,4 46,2 1,5 251.899 42,9 11,1 Özel Gelirler ve Al nan Ba ve Yard mlar 1.560.113 0,3 1,0 2,6 1.037.916 66,5 374.000 480.000 0,1 0,2 58,2 17,0 539.763-48,0 144,3 Özel Bütçeli darelerin Öz Gelirleri 2.423.025 0,5 1,6 7,9 1.730.013 71,4 2.962.935 2.706.777 0,5 1,8 61,4 10,4 2.161.234 24,9 72,9 Düzenleyici ve Denetleyici Kurumlar n Gelirleri 1.161.491 0,2 0,8 3,5 915.292 78,8 1.149.075 1.414.643 0,2 0,7 156,0 9,1 1.047.002 14,4 91,1 Bütçe Dengesi -6.452.646-1,3-4,1 33,3-6.763.634 104,8-13.996.091-3.046.353-2,6-8,0-13,5 13,3-1.384.737-79,5 9,9 Faiz D Fazla (Maliye Tan ml ) 39.227.184 8,1 24,6 1,8 28.471.585 72,6 32.263.934 43.213.647 6,0 18,5 125,1 5,1 36.242.264 27,3 112,3 206
Temel Ekonomik Göstergeler KAMU KES M BORÇLANMA GERE ( Milyon YTL ) 2003 2004(1) 2005 (2) 2006 (3) 1. Toplam Kamu 33.355 20.103 4.230-3.996 2. Konsolide Bütçe 40.204 30.300 14.984 13.213 3. K T -2.646-2.451-2.299-2.847 letmeci K T -1.274-1.723-631 -2.894 Özelle tirme Kap. Kur. -1.372-728 -1.669 47 4. Mahalli dareler 1.357-414 -135-299 5. Döner Sermayeli Kurulu lar -1.122-1.221-1.040-1.014 6. Sosyal Güvenlik Kurulu lar 133 203-177 0 7. sizlik Sigortas Fonu -3.956-4.379-4.738-4.788 8. Fonlar -615-1.935-2.364-8.261 GSMH 356.680 428.932 486.401 539.870 KAMU KES M BORÇLANMA GERE N N GSMH'YE ORANI ( % ) 2003 2004(1) 2005 (2) 2006 (3) 1. Toplam Kamu 9,4 4,7 0,9-0,7 2. Konsolide Bütçe 11,3 7,1 3,1 2,4 3. K T -0,7-0,6-0,5-0,5 letmeci K T -0,4-0,4-0,1-0,5 Özelle tirme Kap. Kur. -0,4-0,2-0,3 0,0 4. Mahalli dareler 0,4-0,1 0,0-0,1 5. Döner Sermayeli Kurulu lar -0,3-0,3-0,2-0,2 6. Sosyal Güvenlik Kurulu lar 0,0 0,0 0,0 0,0 7. sizlik Sigortas Fonu -1,1-1,0-1,0-0,9 8. Fonlar -0,2-0,5-0,5-1,5 Kaynak: DPT (Eksi i aretler fazlay ifade etmektedir) (1) Geçici (2) Tahmin (3) Program 207
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 KAMU NET BORÇ STOKU (Milyon YTL) 2002 2003 2004 2005 2006* Toplam Kamu Net Borç Stoku (I-II-III-IV) 215.673 250.815 271.839 269.148 261.744 l- Toplam Kamu Borç Stoku (Brüt) 256.811 296.866 331.721 348.439 367.212 A- ç Borç 154.798 201.319 233.864 257.535 260.480 Merkezi Yönetim 149.870 194.387 224.483 244.782 249.085 Di er Kamu 4.928 6.932 9.381 12.753 11.396 B- D Borç 102.013 95.547 97.857 90.905 106.732 Merkezi Yönetim 92.837 88.420 92.046 86.738 102.872 Di er Kamu 9.175 7.126 5.812 4.167 3.860 II- Merkez Bankas Net Varl klar 25.375 24.733 27.891 30.793 44.948 Net D Varl klar 13.660 17.262 23.048 49.480 69.481 Di er Varl k ve Yükümlülükler (Net) 11.715 7.471 4.843-18.687-24.534 III- Kamu Mevduat 10.808 12.388 18.674 30.470 36.689 Merkezi Yönetim 4.975 4.800 7.918 18.701 27.457 Di er Kamu 5.833 7.588 10.756 11.769 12.232 IV- sizlik Sigortas Fonu Net Varl klar 4.954 8.929 13.317 18.029 20.802 Net D Borç Stoku 88.353 78.284 74.809 41.425 37.251 Net ç Borç Stoku 127.321 172.531 197.029 227.723 224.523 Kaynak: Hazine Müste arl (*) Geçici, Haziran ay verilerine göre 208
Temel Ekonomik Göstergeler Ç BORÇLARLA LG L BAZI BÜYÜKLÜK ve ORANLAR (%) (Milyon YTL) 2002 2003 2004 2005 GSMH (Milyon YTL) 275 032 356 681 428 932 486 401 ç Borç Servisi 141 059 166 357 183 553 174 491 ç Borç Faiz Ödemeleri 43 469 52 636 50 053 39 270 Anapara Ödemeleri (Brüt) 97 591 113 721 133 500 135 222 Ç BORÇ STOKU Bono 37 020 25 413 30 272 17 818 Tahvil 112 850 168 974 194 211 226 964 Toplam Borç Stoku 149 870 194 387 224 483 244 782 2002 2003 2004 2005 Bono Stok / GSMH 13,5 7,1 7,1 3,7 Tahvil Stok / GSMH 41,0 47,4 45,3 46,7 Toplam Borç Stoku / GSMH 54,5 54,5 52,3 50,3 ç Borç Servisi / GSMH 51,3 46,6 42,8 35,9 Bono Stok / Toplam Stok 24,7 13,1 13,5 7,3 Tahvil Stok / Toplam Stok 75,3 86,9 86,5 92,7 Kaynak : Hazine Müste arl 209
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 DI BORÇLARLA LG L BAZI BÜYÜKLÜK VE GÖSTERGELER ( Milyon $) 2002 2003 2004 2005 2006** TOPLAM DI BORÇ 130.092 144.915 162.201 171.078 193.617 Vadeye Göre Da l m Orta ve Uzun Vade 113.668 121.902 129.632 132.831 149.890 K sa vade 16.424 23.013 32.569 38.247 43.727 Sektöre Göre Da l m TCMB 21.995 24.364 21.401 15.417 15.763 Özel Sektör 44.480 51.048 66.976 87.547 110.955 Kamu Sektörü 63.618 69.503 73.825 68.114 66.899 DI BORÇ SERV S 28.852 27.808 30.482 36.392 35.633 Anapara 22.450 20.821 23.340 28.435 27.352 Faiz 6.402 6.987 7.142 7.957 8.281 MAKRO BÜYÜKLÜKLER hracat (FOB) 36.059 47.253 63.167 73.476 77.709 Uluslararas Rezervler (Net) 38.051 44.957 53.785 68.749 77.994 GSMH (Milyon $) 180.892 239.235 299.475 360.876 TEMEL GÖSTERGELER (%) Toplam D Borçlar/GSMH 71,9 60,6 54,2 47,4 - hracat/toplam D Borçlar 27,7 32,6 38,9 42,9 40,1 Uluslararas Rezervler/Toplam D Borçlar 29,2 31,0 33,2 40,2 40,3 D Borç Servisi/GSMH 15,9 11,6 10,2 10,1 - D Borç Servisi/Toplam D Borçlar 22,2 19,2 18,8 21,3 18,4 D Borç Servisi/ hracat 80,0 58,8 48,3 49,5 45,9 K sa Vadeli D Borçlar/Toplam D Borçlar 12,6 15,9 20,1 22,3 22,6 Kaynak: Hazine Müste arl, TCMB, D E (*) Toplam Döviz Gelirleri = hracat ( FOB ) + bavul ticareti + hizmet gelirleri + yat r m gelirleri + cari transferler (**) Geçici, Haziran ay itibariyle 210
Temel Ekonomik Göstergeler TCMB ANAL T K B LANÇOSU M KTAR (Milyon YTL) DE M (%) YILLIK A USTOS YILLIK A USTOS 2002 2003 2004 2005 2005 2006 2004 2005 2006 AKT FLER (Varl klar) 1. D Varl klar 50.995 52.892 53.592 72.271 60.875 90.629 1,3 34,9 48,9 2. ç Varl klar (A+B+C) 23.075 23.605 21.081 17.751 18.336 12.563-10,7-15,8-31,5 A. Nakit lemleri 24.222 22.882 19.048 15.721 16.259 14.500-16,8-17,5-10,8 a-hazine Borçlar 30.812 28.019 23.237 19.428 19.407 18.873-17,1-16,4-2,8 aa.bankan n Portföyü 30.919 28.079 23.292 19.470 19.477 18.943-17,0-16,4-2,7-5 Kas m 2001 öncesi D BS 30.919 28.079 23.292 19.470 19.477 18.943-17,0-16,4-2,7 - kincil Piyasadan al nan D BS 0 0 0 0 0 0 ab.di er -107-60 -56-42 -70-70 -6,3-24,6 0,6 b.bankalara Aç lan Nakit Krediler 13 7 8 1 9 1 17,1-82,1-94,1 c. TMSF'na Kulland r lan Krediler 250 0 302 0 0 0-100,0 d.di er Kalemler -6.853-5.144-4.498-3.708-3.157-4.373-12,5-17,6 38,5 B. De erleme Hesab -1.147 723 2.033 2.029 2.077-1.937 180,9-0,2-193,3 C. IMF Acil Yard. Tak. Hes.(Hazine) 0 0 0 0 0 0 Toplam Aktifler (Varl klar) 74.071 76.497 74.673 90.022 79.212 103.192-2,4 20,6 30,3 PAS FLER (Yükümlülükler) 1. Toplam Döviz Yükümlülükleri 53.551 52.363 49.929 51.474 46.530 61.577-4,6 3,1 32,3 a. D Yükümlülükler 37.369 35.648 30.554 22.828 24.884 25.226-14,3-25,3 1,4 b. ç Yükümlülükler 16.182 16.715 19.375 28.646 21.646 36.351 15,9 47,8 67,9 -Döviz Olarak Takip Olunan Mevd. 5.463 6.518 6.099 13.879 9.156 19.512-6,4 127,5 113,1 -Bankalar n Döviz Mevd. 10.719 10.196 13.276 14.767 12.490 16.839 30,2 11,2 34,8 2. Merkez Bankas Paras 20.519 24.135 24.743 38.548 32.681 41.615 2,5 55,8 27,3 A. Rezerv Para 10.668 15.010 20.328 32.696 25.832 33.810 35,4 60,8 30,9 a. Emisyon 7.636 10.676 13.465 19.612 17.611 22.866 26,1 45,6 29,8 b. Bankalar Mevduat 2.792 4.191 6.723 12.899 8.077 10.854 60,4 91,9 34,4 - Bankalar Zorunlu Kar l klar 1.672 2.289 3.115 0 4.201 0 36,1-100,0-100,0 - Bankalar Serbest mkan 1.120 1.903 3.608 12.899 3.875 10.854 89,6 257,5 180,1 c. Fon Hesaplar 178 48 24 91 129 68-49,6 271,6-46,9 d. Banka D Kesim Mevduatlar 63 95 115 95 16 22 20,7-17,5 38,1 B. Di er Mer.Bank.Paras 9.851 9.124 4.415 5.851 6.849 7.805-51,6 32,5 14,0 a. Aç k Piyasa lemlerinden Borç 9.579 8.260 3.622 4.983 2.695 1.466-56,1 37,6-45,6 b. Kamu Mevduat 272 864 793 868 4.154 6.339-8,2 9,4 52,6 Toplam Pasifler (Yükümlülükler) 74.071 76.497 74.673 90.022 79.212 103.192-2,4 20,6 30,3 Kaynak : TCMB 211
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 PARA ARZI M KTAR (Milyon YTL) DE M (%) YILLIK A USTOS YILLIK A USTOS 2002 2003 2004 2005 2005 2006(*) 2004 2005 2006 Dola mdaki Para 6.899 9.775 12.444 18.272 16.344 22.409 27,3 46,8 37,1 Vadesiz Mevduat 8.928 13.239 16.350 23.847 18.485 21.873 23,5 45,9 18,3 M1 15.828 23.014 28.793 42.119 34.829 44.281 25,1 46,3 27,1 Vadeli Mevduat 46.052 59.699 79.746 111.334 99.259 130.545 33,6 39,6 31,5 M2 61.880 82.713 108.539 153.453 134.088 174.827 31,2 41,4 30,4 Yurtiçi Yerle.YP Mevd. 71.785 68.288 75.864 76.083 73.558 91.113 11,1 0,3 23,9 M2Y 133.665 151.001 184.404 229.536 207.646 265.940 22,1 24,5 28,1 Repo lemlerinden Sa lanan Fonlar 4.637 7.664 7.821 8.768 9.853-2,0 12,1 - M2YR 138.302 158.665 192.224 238.304 217.499-21,2 24,0 - Resmi Mevduat 2.587 4.432 6.395 10.322 9.276 9.451 44,3 61,4 1,9 Di er TCMB Mevduat 335 960 905 964 4.174 3.172-5,7 6,5-24,0 M3 64.802 88.105 115.839 164.739 147.538 187.450 31,5 42,2 27,1 M3Y (M2Y+Resmi Mev.+Di er TCMB Mev.) 136.587 156.393 191.703 240.822 221.096 278.563 22,6 25,6 26,0 M3YR (M2YR+Resmi Mev.+Di er TCMB Mev.) 141.224 164.057 199.524 249.590 230.949-21,6 25,1 - Kaynak : TCMB (*) A ustos ay na ait veriler geçicidir. 212
Temel Ekonomik Göstergeler TASARRUF MEVDUATI A IRLIKLI ORTALAMA FA Z ORANLARI (Y ll k %) Vadesiz Vadeli 1 Ay 3 Ay 6 Ay 1 Y l 2004 Ocak 1,94 26,66 25,44 26,09 28,13 ubat 2,11 25,23 24,15 25,24 27,41 Mart 1,81 23,75 23,41 24,41 26,07 Nisan 1,44 22,84 23,17 22,98 24,62 May s 1,39 22,76 21,95 22,47 24,35 Haziran 1,52 22,77 21,76 22,17 23,72 Temmuz 1,06 22,86 21,63 21,92 23,98 A ustos 1,03 22,67 21,67 21,81 23,53 Eylül 1,03 21,78 21,44 21,65 23,18 Ekim 1,03 21,76 21,37 21,46 23,44 Kas m 0,98 21,40 21,16 21,18 23,16 Aral k 0,77 20,96 20,83 20,91 22,32 2005 Ocak 0,77 19,55 20,39 20,66 20,55 ubat 0,78 17,99 18,82 19,08 19,08 Mart 0,75 17,94 17,62 18,70 19,00 Nisan 0,74 17,54 17,15 18,04 18,79 May s 0,36 17,74 16,86 17,89 18,90 Haziran 0,22 17,60 16,81 17,63 18,76 Temmuz 0,65 17,54 16,81 17,61 18,62 A ustos 0,92 17,34 17,16 17,66 18,47 Eylül 0,65 17,20 16,73 17,33 17,32 Ekim 0,63 16,83 16,71 16,96 17,14 Kas m 0,91 16,45 16,47 17,04 17,32 Aral k 0,87 16,30 16,52 17,18 16,57 2006 Ocak 0,85 15,85 16,05 16,68 16,34 ubat 0,82 15,67 15,93 16,53 16,39 Mart 0,69 15,19 15,71 16,34 16,29 Nisan 0,73 14,78 15,36 15,62 16,10 May s 0,64 14,52 15,13 15,11 15,75 Haziran 0,66 16,00 15,81 15,66 16,33 Temmuz 0,65 17,23 17,57 16,22 16,30 Kaynak : TCMB 213
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 A IRLIKLI ORTALAMA T CAR KRED FA Z ORANLARI ( Y ll k % ) 0-12 AY VADEL 12-24 AY VADEL 2004 Ocak 34,57 33,26 ubat 32,57 29,59 Mart 32,70 30,23 Nisan 31,06 28,48 May s 29,49 28,95 Haziran 27,97 27,86 Temmuz 28,68 29,10 A ustos 29,31 29,55 Eylül 28,36 28,55 Ekim 27,55 27,17 Kas m 28,57 27,69 Aral k 28,47 27,18 2005 Ocak 26,97 28,72 ubat 26,22 26,86 Mart 25,41 24,49 Nisan 24,46 25,85 May s 23,53 25,11 Haziran 22,72 23,36 Temmuz 22,34 22,72 A ustos 21,81 21,35 Eylül 21,20 20,87 Ekim 20,88 20,49 Kas m 20,38 23,14 Aral k 20,49 21,89 2006 Ocak 20,07 20,16 ubat 19,35 20,84 Mart 19,04 19,59 Nisan 19,32 18,03 May s 19,00 17,57 Haziran 22,41 18,63 Temmuz 21,47 18,87 Kaynak : TCMB 214
Temel Ekonomik Göstergeler BANKACILIK SEKTÖRÜ KRED HACM (*) (MilyonYTL) DE M (%) YILLIK TEMMUZ YILLIK TEMMUZ 2002 2003 2004 2005 2005 2006 2004 2005 2006 Toplam Krediler 48.981 66.222 99.342 149.937 123.578 194.632 50,01 50,93 57,50 TP 20.136 36.176 64.347 107.257 84.540 137.559 77,87 66,69 62,72 YP 28.845 30.045 34.995 42.680 39.038 57.073 16,48 21,96 46,20 Kamu Mevduat Bankalar 7.616 12.100 20.926 31.425 25.088 39.223 72,93 50,17 56,34 Özel Mevduat Bankalar 33.972 45.763 68.432 102.317 83.355 134.041 49,54 49,52 60,81 Kalk nma ve Yat r m Bankalar 4.237 4.940 5.308 5.962 5.504 6.694 7,44 12,32 21,62 Yabanc Sermayeli Mevduat Bankalar 2.161 2.711 4.665 10.227 9.624 14.663 72,10 119,22 52,37 TMSF 995 707 11 6 7 10-98,43-47,80 49,82 Kaynak:BDDK (*) Kat l m bankalar hariçtir. BANKACILIK SEKTÖRÜ MEVDUAT HACM (*) (MilyonYTL) DE M (%) YILLIK TEMMUZ YILLIK TEMMUZ 2002 2003 2004 2005 2005 2006 2004 2005 2006 Toplam Mevduat 137.973 155.312 191.065 243.121 208.550 272.713 23,02 27,24 30,77 TP 58.915 79.845 105.705 154.570 126.421 172.418 32,39 46,23 36,38 YP 79.058 75.467 85.360 88.551 82.129 100.295 13,11 3,74 22,12 Kamu Mevduat Bankalar 48.489 59.862 81.086 94.418 84.479 100.679 35,46 16,44 19,18 Özel Mevduat Bankalar 80.629 88.180 105.195 138.669 114.936 159.433 19,30 31,82 38,71 Kalk nma ve Yat r m Bankalar - - - - - - - - - Yabanc Sermayeli Mevduat Bankalar 3.086 3.137 4.714 9.980 9.074 12.552 50,27 111,69 38,33 TMSF 5.770 4.133 69 55 60 49-98,32-21,23-17,98 Kaynak:BDDK (*) Kat l m bankalar hariçtir. 215
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 MKB LEM HACM (Milyon YTL, Milyon $) Hisse Senetleri Piyasas Tahvil ve Bono Piyasas Borsa D Sabit Getirili Menkul K ymet lemleri Milyon YTL Milyon $ Kesin Al m-sat m Pazar Repo-Ters Repo Pazar Toplam Kesin Sat lemleri Repo lemleri Toplam Milyon YTL Milyon $ Milyon YTL Milyon $ Milyon YTL Milyon $ Milyon YTL Milyon $ Milyon YTL Milyon $ Genel Toplam Milyon YTL Milyon $ Milyon YTL Milyon $ 2002 106.302 70.756 102.095 67.256 736.426 480.725 838.520 547.982 133.024 89.487 412.794 277.153 545.818 366.641 1.490.641 985.379 2003 146.645 100.165 213.098 144.422 1.040.533 701.545 1.253.631 845.967 149.312 100.423 378.416 253.970 527.728 354.393 1.928.005 1.300.526 2004 208.423 147.755 372.669 262.595 1.551.410 1.090.476 1.924.080 1.353.071 223.549 157.678 398.674 281.311 622.222 438.989 2.754.725 1.939.815 2005 269.932 201.764 480.723 359.371 1.859.713 1.387.223 2.340.437 1.746.593 233.063 174.430 336.403 251.305 569.466 425.735 3.179.835 2.374.093 2005 Ocak 23.499 17.432 39.953 29.635 110.894 82.315 150.847 111.950 14.432 10.729 18.867 13.993 33.300 24.722 207.646 154.104 ubat 24.996 19.106 46.155 35.281 128.323 98.244 174.478 133.525 29.566 22.589 29.438 22.501 59.004 45.090 258.478 197.721 Mart 23.958 18.372 56.204 43.161 155.026 118.592 211.230 161.753 30.832 23.635 30.952 23.793 61.784 47.428 296.972 227.553 Nisan 15.486 11.438 40.380 29.834 149.411 110.268 189.791 140.102 18.678 13.792 26.690 19.715 45.368 33.507 250.645 185.047 May s 15.063 11.068 45.054 33.088 176.546 129.540 221.600 162.628 20.702 15.206 24.949 18.307 45.650 33.514 282.313 207.210 Haziran 17.404 12.870 40.608 30.030 171.866 127.042 212.474 157.072 22.091 16.326 32.155 23.774 54.246 40.101 284.124 210.043 Temmuz 20.769 15.605 31.316 23.500 156.513 117.547 187.829 141.047 16.015 12.035 27.394 20.588 43.409 32.623 252.007 189.275 A ustos 20.614 15.433 34.159 25.587 160.310 119.777 194.469 145.364 12.256 9.202 26.177 19.598 38.432 28.800 253.515 189.597 Eylül 29.977 22.493 41.411 31.067 163.699 122.840 205.110 153.907 17.282 12.966 31.595 23.712 48.877 36.678 283.964 213.078 Ekim 23.844 17.676 38.346 28.417 156.904 116.200 195.250 144.617 20.286 15.026 27.733 20.525 48.019 35.551 267.114 197.844 Kas m 25.651 18.953 32.122 23.735 157.264 116.209 189.386 139.944 13.754 10.154 26.899 19.850 40.653 30.004 255.690 188.900 Aral k 28.671 21.319 35.016 26.036 172.957 128.649 207.972 154.684 17.169 12.770 33.554 24.948 50.724 37.718 287.367 213.721 TOPLAM 269.932 201.764 480.723 359.371 1.859.713 1.387.223 2.340.437 1.746.593 233.063 174.430 336.402 251.305 569.466 425.736 3.179.835 2.374.093 2006 Ocak 27.654 20.885 29.862 22.524 137.537 103.756 167.399 126.281 8.501 6.416 21.025 15.860 29.526 22.277 224.579 169.442 ubat 33.553 25.458 38.063 28.881 159.303 120.877 197.365 149.758 13.964 10.599 34.419 26.133 48.383 36.732 279.301 211.948 Mart 37.028 27.865 45.753 34.478 213.089 160.366 258.842 194.844 16.404 12.360 42.591 31.964 58.995 44.324 354.864 267.032 Nisan 28.129 21.193 34.598 26.034 211.970 159.538 246.567 185.572 15.888 11.957 38.284 28.843 54.172 40.800 328.868 247.565 May s 32.824 22.847 36.319 25.523 243.219 170.682 279.538 196.205 18.016 12.573 38.171 26.926 56.187 39.499 368.549 258.551 Haziran 31.259 19.668 27.671 17.410 270.464 170.008 298.135 187.419 17.473 11.048 50.733 31.966 68.206 43.014 397.599 250.100 Temmuz 21.627 14.021 24.693 15.991 240.543 155.528 265.236 171.519 15.586 10.045 47.580 30.627 63.166 40.672 350.029 226.212 A ustos 21.505 14.756 25.235 17.317 222.489 152.552 247.724 169.869 18.159 12.433 63.439 43.305 81.598 55.738 350.827 240.363 Eylül 23.391 15.880 30.506 20.703 222.932 151.252 253.439 171.955 14.458 9.770 40.652 27.519 55.110 37.289 331.940 225.124 TOPLAM 256.971 182.571 292.700 208.860 1.921.544 1.344.560 2.214.244 1.553.421 138.449 97.202 376.894 263.143 515.343 360.345 2.986.557 2.096.337 Kaynak: MKB 216
Temel Ekonomik Göstergeler ÜRET C F YATLARI ENDEKS (*) (% De i im) Bir Önceki Aya Göre Geçen Y l n Aral k Ay na Göre Geçen Y l n Ayn Ay na Göre 12 Ayl k Ortalamalara Göre ENDEKS 2002 2003 2004 2005 2006 2002 2003 2004 2005 2006 2002 2003 2004 2005 2006 2002 2003 2004 2005 2006 2003 2004 2005 2006 OCAK 4,2 5,6 2,6-0,4 2,0 4,2 5,6 2,6-0,4 2,0 92,0 32,6 10,8 10,7 5,1 66,8 45,9 23,6 14,5 5,5 97,0 107,2 118,6 124,7 UBAT 2,6 3,1 1,6 0,1 0,3 6,8 8,9 4,3-0,3 2,2 91,8 33,4 9,1 10,6 5,3 72,1 42,1 21,5 14,7 5,0 99,1 107,4 118,8 125,0 MART 1,9 3,2 2,1 1,3 0,3 8,8 12,4 6,5 1,0 2,5 77,5 35,2 8,0 11,3 4,2 75,4 39,4 19,2 15,0 4,5 100,8 108,0 120,3 125,3 N SAN 1,8 1,8 2,6 1,2 1,9 10,8 14,4 9,3 2,2 4,5 58,0 35,1 8,9 10,2 5,0 75,3 37,8 17,0 15,0 4,1 100,0 110,5 121,7 127,8 MAYIS 0,4-0,6 0,0 0,2 2,8 11,2 13,7 9,3 2,4 7,4 49,3 33,7 9,6 5,6 7,7 73,6 36,7 15,2 14,0 4,3 99,0 115,5 122,0 131,3 HAZ RAN 1,2-1,9-1,1-0,5 4,0 12,5 11,5 8,1 1,9 11,7 46,8 29,6 10,5 4,3 12,5 71,5 35,4 13,7 12,8 5,0 98,8 116,4 121,4 136,6 TEMMUZ 2,7-0,5-1,5-0,7 0,9 15,5 10,9 6,5 1,1 12,6 45,9 25,6 9,4 4,3 14,3 69,1 33,8 12,5 11,7 5,8 99,2 115,6 120,5 137,8 A USTOS 2,1-0,2 0,8 1,0-0,8 18,0 10,7 7,3 2,2 11,8 43,9 22,7 10,5 4,3 12,3 66,3 32,1 11,6 10,7 6,5 99,7 116,7 121,7 136,7 EYLÜL 3,1 0,1 1,8 0,8-0,2 21,7 10,7 9,3 3,0 11,5 40,9 19,1 12,5 4,4 11,2 63,0 30,3 11,2 9,5 7,1 99,6 117,5 122,7 136,4 EK M 3,1 0,6 3,2 0,7 25,5 11,3 12,8 3,7 36,1 16,1 15,5 2,6 59,0 28,5 11,2 8,2 100,7 120,4 123,5 KASIM 1,6 1,7 0,8-1,0 27,5 13,2 13,7 2,7 32,8 16,2 14,4 1,6 54,6 27,1 11,1 6,9 102,8 120,4 122,4 ARALIK 2,6 0,6 0,1 0,0 30,8 13,9 13,8 2,7 30,8 13,9 13,8 2,7 50,1 25,6 11,1 5,9 103,3 119,1 122,3 KAYNAK: TÜ K (*) 2005 Ocak ay ndan itibaren 1994=100 bazl TEFE yerine 2003=100 bazl ÜFE göstergeleri aç klanmaktad r. 217
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 TÜKET C F YATLARI ENDEKS (*) (% De i im) Bir Önceki Aya Göre Geçen Y l n Aral k Ay na Göre Geçen Y l n Ayn Ay na Göre 12 Ayl k Ortalamalara Göre ENDEKS 2002 2003 2004 2005 2006 2002 2003 2004 2005 2006 2002 2003 2004 2005 2006 2002 2003 2004 2005 2006 2003 2004 2005 2006 OCAK 5,3 2,6 0,7 0,5 0,8 5,3 2,6 0,7 0,5 0,8 73,2 26,4 16,2 9,2 7,9 57,5 41,3 24,4 8,5 8,1 94,8 104,8 114,5 123,6 UBAT 1,8 2,3 0,6 0,0 0,2 7,2 4,9 1,3 0,6 1,0 73,1 27,0 14,3 8,7 8,2 60,7 37,9 23,2 8,4 8,0 96,2 105,4 114,5 123,8 MART 1,2 3,1 0,9 0,3 0,3 8,4 8,2 2,2 0,8 1,3 65,1 29,4 11,8 7,9 8,2 62,8 35,5 21,7 8,4 8,1 98,1 106,4 114,8 124,2 N SAN 2,1 2,1 0,6 0,7 1,3 10,7 10,4 2,8 1,6 2,6 52,7 29,5 10,2 8,2 8,8 62,8 33,8 20,0 8,4 8,1 99,1 106,9 115,6 125,8 MAYIS 0,6 1,6 0,4 0,9 1,9 11,3 12,2 3,2 2,5 4,5 46,2 30,7 8,9 8,7 9,9 61,7 32,7 18,2 8,5 8,2 100,0 107,4 116,7 128,2 HAZ RAN 0,6-0,2-0,1 0,1 0,3 12,0 12,0 3,1 2,6 4,9 42,6 29,8 8,9 9,0 10,1 60,1 31,7 16,5 8,7 8,3 100,1 107,2 116,8 128,6 TEMMUZ 1,4-0,4 0,2-0,6 0,9 13,6 11,6 3,3 2,0 5,8 41,3 27,4 9,6 7,8 11,7 58,4 30,7 15,1 8,7 8,6 99,9 107,7 116,1 129,7 A USTOS 2,2 0,2 0,6 0,9-0,4 16,1 11,7 3,9 2,9 5,3 40,2 24,9 10,0 7,9 10,3 56,6 29,5 14,0 8,6 8,8 100,1 108,5 117,1 129,2 EYLÜL 3,5 1,9 0,9 1,0 1,3 20,1 13,8 4,8 3,9 6,7 37,0 23,0 9,0 8,0 10,6 54,2 28,4 12,9 8,6 9,1 101,4 109,6 118,3 130,8 EK M 3,3 1,4 2,2 1,8 24,0 15,5 7,2 5,8 33,4 20,8 9,9 7,5 51,2 27,4 12,0 8,5 102,4 112,0 120,5 KASIM 2,9 1,6 1,5 1,4 27,7 17,3 8,8 7,3 31,8 19,3 9,8 7,6 48,2 26,3 11,3 8,3 103,7 113,5 122,1 ARALIK 1,6 0,9 0,4 0,4 29,7 18,4 9,3 7,7 29,7 18,4 9,3 7,7 45,0 25,3 10,6 8,2 104,1 113,9 122,7 KAYNAK: TÜ K (*) 2005 Ocak ay ndan itibaren 1994=100 bazl TÜFE yerine 2003=100 bazl TÜFE göstergeleri aç klanmaktad r. 218
Temel Ekonomik Göstergeler AYLAR T BAR YLE HRACAT Ayl k (Milyon $) % De i im 2002 2003 2004 2005 2006 03/02 04/03 05/04 06/05 Ocak 2.607 3.534 4.620 4.997 5.105 35,5 30,7 8,2 2,1 ubat 2.384 2.923 3.665 5.652 6.025 22,6 25,3 54,2 6,6 Mart 2.919 3.908 5.218 6.592 7.393 33,9 33,5 26,3 12,2 Nisan 2.743 3.662 5.072 6.128 6.432 33,5 38,5 20,8 5,0 May s 3.000 3.860 5.170 5.977 7.003 28,7 33,9 15,6 17,2 Haziran 2.771 3.796 5.284 6.039 7.745 37,0 39,2 14,3 28,3 Temmuz 3.104 4.236 5.632 5.763 6.943 36,5 33,0 2,3 20,5 A ustos 2.976 3.829 4.707 5.553 6.631 28,7 23,0 18,0 19,4 Eylül 3.218 4.115 5.656 6.814 27,9 37,5 20,5 Ekim 3.501 4.824 5.867 6.772 37,8 21,6 15,4 Kas m 3.594 3.970 5.734 5.943 10,5 44,4 3,6 Aral k 3.242 4.595 6.541 7.246 41,7 42,3 10,8 Kümülatif (Milyon $) % De i im 2002 2003 2004 2005 2006 03/02 04/03 05/04 06/05 Ocak 2.607 3.534 4.620 4.997 5.105 35,5 30,7 8,2 2,1 ubat 4.991 6.457 8.284 10.649 11.130 29,4 28,3 28,5 4,5 Mart 7.910 10.365 13.502 17.241 18.523 31,0 30,3 27,7 7,4 Nisan 10.653 14.028 18.575 23.369 24.955 31,7 32,4 25,8 6,8 May s 13.653 17.888 23.745 29.346 31.958 31,0 32,7 23,6 8,9 Haziran 16.424 21.684 29.029 35.385 39.702 32,0 33,9 21,9 12,2 Temmuz 19.528 25.920 34.661 41.148 46.646 32,7 33,7 18,7 13,4 A ustos 22.504 29.749 39.369 46.701 53.276 32,2 32,3 18,6 14,1 Eylül 25.722 33.864 45.025 53.515 31,7 33,0 18,9 Ekim 29.223 38.688 50.892 60.288 32,4 31,5 18,5 Kas m 32.817 42.658 56.626 66.230 30,0 32,7 17,0 Aral k 36.059 47.253 63.167 73.476 31,0 33,7 16,3 Kaynak: TÜ K 219
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 AYLAR T BAR YLE THALAT Ayl k (Milyon $) % De i im 2002 2003 2004 2005 2006 03/02 04/03 05/04 06/05 Ocak 3.432 4.426 6.330 7.220 8.140 28,9 43,0 14,1 12,7 ubat 3.038 4.186 6.139 8.324 9.797 37,8 46,7 35,6 17,7 Mart 3.939 5.756 8.452 10.196 11.585 46,1 46,8 20,6 13,6 Nisan 4.213 5.211 7.932 9.596 11.574 23,7 52,2 21,0 20,6 May s 4.304 5.532 7.991 9.812 12.358 28,5 44,4 22,8 26,0 Haziran 3.937 5.727 8.468 9.947 12.065 45,5 47,9 17,5 21,3 Temmuz 4.600 6.267 8.728 9.596 11.472 36,3 39,3 9,9 19,6 A ustos 4.419 5.975 7.883 10.272 11.870 35,2 31,9 30,3 15,6 Eylül 4.510 6.206 8.487 10.366 37,6 36,8 22,1 Ekim 4.830 6.575 8.088 10.090 36,1 23,0 24,8 Kas m 4.962 5.245 8.568 9.673 5,7 63,4 12,9 Aral k 5.370 8.234 10.474 11.683 53,3 27,2 11,5 Kümülatif (Milyon $) % De i im 2002 2003 2004 2005 2006 03/02 04/03 05/04 06/05 Ocak 3.432 4.426 6.330 7.220 8.140 28,9 43,0 14,1 12,7 ubat 6.470 8.612 12.469 15.543 17.936 33,1 44,8 24,7 15,4 Mart 10.409 14.367 20.921 25.740 29.522 38,0 45,6 23,0 14,7 Nisan 14.622 19.578 28.853 35.335 41.096 33,9 47,4 22,5 16,3 May s 18.926 25.110 36.844 45.147 53.454 32,7 46,7 22,5 18,4 Haziran 22.863 30.837 45.312 55.094 65.519 34,9 46,9 21,6 18,9 Temmuz 27.463 37.105 54.040 64.691 76.992 35,1 45,6 19,7 19,0 A ustos 31.882 43.080 61.923 74.963 88.862 35,1 43,7 21,1 18,5 Eylül 36.391 49.285 70.410 85.329 35,4 42,9 21,2 Ekim 41.222 55.860 78.498 95.418 35,5 40,5 21,6 Kas m 46.184 61.105 87.066 105.092 32,3 42,5 20,7 Aral k 51.554 69.340 97.540 116.774 34,5 40,7 19,7 Kaynak: TÜ K 220
Temel Ekonomik Göstergeler DI T CARET ENDEKSLER (2003=100) Birim De er Endeksi Miktar Endeksi hracat % thalat % hracat % thalat % 2004* 116,3 16,3 115,1 15,1 114,3 14,3 121,7 21,7 2005* 122,9 5,7 123,3 7,1 126,2 10,5 136,1 11,9 2004 Ocak 113,2 19,5 110,0 15,1 103,4 9,0 99,0 23,2 ubat 114,7 16,6 110,9 11,6 81,1 7,3 95,8 31,2 Mart 113,8 16,2 113,2 13,7 116,4 14,8 129,2 28,9 Nisan 113,9 17,7 113,2 13,9 113,1 17,6 121,3 33,3 May s 116,0 16,0 112,1 11,5 113,2 15,2 123,4 29,3 Haziran 117,2 15,4 112,9 13,0 114,4 20,4 129,8 30,5 Temmuz 116,3 16,8 115,3 16,0 122,9 13,6 131,0 19,7 A ustos 115,5 17,8 116,9 19,8 103,2 3,9 116,7 9,8 Eylül 115,5 16,4 117,6 18,3 124,1 17,7 124,8 15,3 Ekim 117,9 15,6 121,7 19,4 126,1 4,8 114,7 2,5 Kas m 121,9 17,2 123,6 21,7 118,9 22,5 119,3 33,1 Aral k 123,8 14,9 124,5 17,7 128,0 18,0 142,0 5,2 2005 Ocak 125,4 10,8 125,3 13,9 101,2-2,1 99,6 0,6 ubat 124,9 8,9 124,2 12,0 114,9 41,7 116,0 21,1 Mart 126,9 11,6 125,9 11,2 131,9 13,3 140,1 8,5 Nisan 125,1 9,9 126,6 11,9 124,4 10,0 131,2 8,1 May s 125,0 7,8 124,6 11,1 121,4 7,3 136,3 10,5 Haziran 124,0 5,8 122,2 8,2 123,6 8,0 139,7 7,7 Temmuz 122,7 5,5 121,6 5,5 119,3-2,9 136,6 4,2 A ustos 122,7 6,2 122,6 4,9 114,9 11,3 145,0 24,2 Eylül 124,0 7,4 124,7 6,0 139,5 12,4 143,8 15,2 Ekim 121,6 3,1 124,6 2,4 141,3 12,1 139,8 21,9 Kas m 120,8-0,9 122,8-0,6 124,6 4,8 135,9 13,9 Aral k 120,5-2,6 123,8-0,6 149,0 16,4 159,6 12,4 2006 Ocak 124,6-0,6 128,1 2,2 98,2-2,9 108,2 8,7 ubat 123,3-1,3 126,8 2,1 118,9 3,5 131,9 13,7 Mart 125,2-1,4 127,7 1,4 141,5 7,3 151,7 8,3 Nisan 126,3 1,0 131,9 4,2 115,7-7,0 143,7 9,6 May s 130,6 4,5 136,7 9,7 133,0 9,5 154,6 13,4 Haziran 130,0 4,8 135,5 10,9 147,9 19,7 150,8 7,9 Temmuz 129,9 5,8 137,8 13,3 134,3 12,6 143,8 5,3 A ustos 129,9 5,9 140,7 14,8 129,6 12,8 146,0 0,7 Kaynak : TÜ K (* ) : Y ll k Ortalamalar Not : Yüzde de i meler bir önceki y l n ayn dönemine göredir. 221
Yıllık Ekonomik Rapor 2006 ÖDEMELER DENGES ANAL T K SUNUM (Milyon Dolar) 2002 2003 2004 2005 OCAK-A USTOS 2005 2006 CAR LEMLER HESABI -1524-8036 -15604-23155 -15510-22422 hracat f.o.b. 40124 51206 67047 76949 48867 56185 thalat f.o.b. -47407-65216 -90925-109875 -70486-84165 Mal Dengesi -7283-14010 -23878-32926 -21619-27980 Hizmet Gelirleri 14025 17945 22928 25849 16703 15939 Hizmet Giderleri -6146-7441 -10144-11883 -7577-7390 Mal ve Hizmet Dengesi 596-3506 -11094-18960 -12493-19431 Yat r m Gelirleri 2486 2246 2651 3684 2484 3123 Yat r m Giderleri -7042-7803 -8288-9347 -6446-7106 Mal, Hizmet ve Yat r m Geliri Dengesi -3960-9063 -16731-24623 -16455-23414 Cari Transferler 2436 1027 1127 1468 945 992 F NANS HESABI 1194 7192 17752 44127 23562 31331 Yurtd nda Do rudan Yat r m -175-499 -859-1078 -696-278 Yurtiçinde Do rudan Yat r m 1137 1752 2883 9804 3060 12407 Portföy Hesab -Varl klar -2096-1386 -1388-1233 -1794-821 Portföy Hesab -Yükümlülükler 1503 3851 9411 14670 9058 3224 Hisse Senetleri -16 905 1427 5669 3914 1417 Borç Senetleri 1519 2946 7984 9001 5144 1807 Di er Yat r mlar-varl klar -777-986 -6955 248-534 -5301 Merkez Bankas -30-28 -24-16 -16-1 Genel Hükumet Bankalar 643 348-5324 -160-1870 -5361 Di er Sektörler -1390-1306 -1607 424 1352 61 Di er Yat r mlar-yükümlülükler 1602 4460 14660 21716 14468 22100 Merkez Bankas 1336 497-209 -787-452 -760 Genel Hükumet -669-2194 -1163-2165 -1149 74 Bankalar -2016 2846 6564 10524 7715 6287 Di er Sektörler 2951 3311 9468 14144 8354 16499 Cari, Sermaye ve Finansal Hesaplar -330-844 2148 20972 8052 8909 NET HATA VE NOKSAN 118 4941 2194 2228 3642-1122 GENEL DENGE -212 4097 4342 23200 11694 7787 REZERV VARLIKLAR (*) 212-4097 -4342-23200 -11694-7787 Resmi Rezervler -6153-4047 -824-17847 -7417-4245 Uluslararas Para Fonu Kredileri 6365-50 -3518-5353 -4277-3542 Ödemeler Dengesi Finansman Kaynak: TCMB (*) Eski sunumdaki kar l k kalemleri Rezerv Varl klar kalemine dahil edilmi tir. 222
Temel Ekonomik Göstergeler ULUSLARARASI REZERVLER (Milyon Dolar) Alt n Merkez Bankas Brüt Döviz Rezervleri Bankalar Muhabir Mevcudu ve Efektif Kasas Brüt Uluslararas Rezervler Muhabir Aç klar Net Uluslararas Rezervler 2002 1.279 26.807 9.980 38.066 15 38.051 2003 1.558 33.616 9.795 44.968 11 44.957 2004 1.635 36.009 16.143 53.786 1 53.785 2005 1.915 50.515 16.320 68.750 1 68.749 2004 Ocak 1.558 33.739 9.177 44.474 12 44.462 ubat 1.558 33.381 8.113 43.051 12 43.040 Mart 1.580 32.922 8.678 43.180 11 43.169 Nisan 1.580 33.717 8.500 43.798 7 43.791 May s 1.580 33.212 9.220 44.012 7 44.005 Haziran 1.474 33.817 10.158 45.449 1 45.447 Temmuz 1.474 32.344 11.471 45.289 1 45.288 A ustos 1.474 33.676 13.718 48.867 3 48.864 Eylül 1.545 34.691 13.524 49.760 2 49.758 Ekim 1.545 35.939 14.279 51.763 2 51.762 Kas m 1.545 35.274 15.908 52.727 2 52.725 Aral k 1.635 36.009 16.143 53.786 1 53.785 2005 Ocak 1.635 37.129 15.294 54.057 2 54.056 ubat 1.635 36.673 15.219 53.527 2 53.525 Mart 1.596 38.025 12.808 52.428 2 52.426 Nisan 1.596 37.320 13.468 52.383 1 52.382 May s 1.596 35.835 14.958 52.388 1 52.387 Haziran 1.631 39.962 15.352 56.946 1 56.945 Temmuz 1.631 42.895 15.660 60.186 1 60.185 A ustos 1.631 41.174 18.071 60.876 1 60.875 Eylül 1.767 41.769 18.838 62.374 1 62.373 Ekim 1.767 44.830 14.095 60.691 1 60.690 Kas m 1.767 47.884 15.211 64.861 1 64.861 Aral k 1.915 50.515 16.320 68.750 1 68.749 2006 Ocak 1.915 52.929 18.751 73.595 1 73.594 ubat 1.915 56.534 16.817 75.265 1 75.264 Mart 2.176 58.283 15.412 75.872 2 75.870 Nisan 2.176 59.753 14.397 76.326 1 76.325 May s 2.176 59.714 16.845 78.735 1 78.734 Haziran 2.266 56.732 18.997 77.995 1 77.994 Temmuz 2.266 57.014 20.427 79.707 2 79.705 A ustos 2.266 57.984 22.092 82.342 1 82.342 Kaynak : TCMB 223