Prof. Dr. İlknur Maviş imavis@anadolu.edu.tr
AFAZİLİ HASTANIN İLETİŞİM SORUNLARINA YAKLAŞIM ve DİL TERAPİSİ Prof. Dr. İlknur Maviş imavis@anadolu.edu.tr Anadolu Üni. SBF. Dil ve Konuşma Terapisi Böl.
DİL & KONUŞMA TERAPİSTLERİ için AFAZİ NEDİR?..NE DEĞİLDİR?
Afazi nörolojik bir bozukluktur SVO (inme). Sol beyinde Fokal lezyon Lezyonların sınırları bellidir.
Afazi edinilmiş bir dil bozukluğudur
Afazi dilin gerçekleştği alanlar içinde oluşur
Afazi konuşma bozukluğu değildir Motor Konuşma bozuklukları DIZARTRİ Kas gerginliği veya zayıflığı - respirasyon/fonasyon/ardkulasyon/ rezonans/prosodinin etkilenmesi APRAKSİ Motor planlama ve programlama konuşma üredmini istemli başlatma ve yürütmede zorlanma
Afazi ilerleyen bir bozukluk değildir Progresif değildir. Demans, Alzheimer s, Parkinson, vs «Aphasia like» semptoms (Afazi benzeri semptomlar)
Afazi beyin travması (TBI) değildir Diffuse vs. Focal lezyon Bilişsel iletşimsel bozukluk (CogniDve CommunicaDve Disorder) Karen Hux & Nancy Manasse
TBI Sub-klinik afazi Karen Hux & Nancy Manasse TBI 1970 konfüzyon dili (language of confusion) TBI 1980 subklinik afazi (dili işlemleme güçlükleri) (Sarno et al, 86)
125 hastanın %2 - %50 %30 TBI sonrası klasik afazi %36 sub-klinik afazi %34 TBI arkası sub-klinik afazi + disartri Rajinder Koul,2011 «Aphasia like semptoms»
Aphasia like semptoms Beyinde tümör Enfeksiyonlar: meningids / encephalids
Diğer tarajan. Afazi Tiplerinin 30-80% i ana afazi Dpleri içinde yer alıyor Değerlendirme ve tanılamayı KİMİN ve NEYE göre yapbğına ilişkin
REHABİLİTASYON TAKIMI NÖROLOJİ FTR DKT İŞ- UĞRAŞ REKRASYON Tedavi Sağlık bakım hizmetleri çerçevesi Medikal ortam Klinik uygulamalar Afazi + diğer nörojenik iletşim bozuklukları «Medikal dil-konuşma terapisi» kategorisi
Rehab. TAKIMI Nörolojik değerlendirme / Radyolojik değerlendirme Fizik tedavi değerlendirmesi Dil ve Konuşma değerlendirmesi Yutma değerlendirme (KBB ve DKT) Motor değerlendirme (disartri, apraksi) Aile görüşmesi Dil değerlendirme
ADD (Maviş & Toğram, 2009) Çalışma grubu: 282 normal & 92 afazili Toğram & Maviş (2012) Afazi Dil Değerlendirme Testi nin Geçerlik, Güvenirlik ve Standardizasyon Çalışması. Türk Nöroloji Dergisi,TND 18;3 s. 96-103. Türk Nöroloji Dergisi 2012 Araştırma Makalesi 1.lik Ödülü
RetrospekDf AFAZİ değerlendirme 170 afazi vakası kaolmışor 97 si erkek 73 ü kadındır Kadın 13 Akıcı, 39 Tutuk ve 21 Global Erkek 24 Akıcı, 53 Tutuk ve 20 Global
Tutuk afazi (110) (Broka, TranskorTkal Motor) 32 puan 66 puan 44 puan 20 puan
Akıcı Afazi (40 afazili) (Wernike & Kondüksiyon, Trans. Sensöriyel) 32 puan 66 puan 44 puan 20 puan
AFAZİ ÖZELLİKLERİ VE TİPLERİ Benson & Ardila, 1996 Kötü anlama Global Tutuk Kötü tekrar İyi anlama Broca İyi tekrar Orta anlama TranskorTkal motor Afazi Kötü anlama Wernike Akıcı Kötü tekrar İyi anlama Kondüksiyon İyi tekrar Orta anlama TranskorTkal sensöriyel
Schuel,1955: «Afazi üniter bir bozukluktur. Sadece bir afazi vardır; bütün afaziler -eşlik eden sorunlar dışındaaynıdır»
Dile ilişkin bilgi korunmuştur ama dili süreçlemede bir bozulma vardır
ÖN ŞART: MOTİVASYON Hastanın terapiye hazır ve istekli olma hali Hasta medikal açıdan stabil mi? Hasta hızlı/spontan iyileşme dönemi içinde mi? Hasta psikolojik veya psikiyatrik komplikasyonlar yaşıyor mu? Başlablan terapi hastanın durumunu etkiler mi?
BOZUKLUK TEMELLİ YAKLAŞIM Terapi dile odaklıdır Beyin hasarı ile bozulan dil sisteminin işleyiş ve bileşenlerini belirleme değerlendirme ve iyileşdrmeye odaklıdır. Amaç dil yetsini olduğunca uyararak düzeltmektr.
RESTORASYON (düzeltme, iyileşdrme, onarma, yenileme) DİLİN RESTORASYONU (işitsel anlama, okuma, sözlü ifade dili) ve yazma İLETİŞİMİN RESTORASYONU (işaret kullanımı, yazma, çizme, konuşma gibi..) Helm-Estabrooks & Holland, 1998
KOMPENZASYON Korunmuş sağ hemisfer ile bağlanb kuran işlevlerin sol beyin hasarlı bireylerin konuşmasını rehabilite etme amaçlı Örn., Melodik entonasyon terapisi AlternaDf ve destekleyici iledşim yöntemleri
STİMÜLASYON Yoğun ve tekrarlamalı uyaranlar her Dp afazide işe yarar. Görsel, işitsel, okuma, yazama, vs.. 5 duyu girdisi
FASİLİTASYON Afazili bireyin fizyolojik kapasitesini iyileşdrmek veya kordkal bağlanbları tekrar organize etme amaçlı İyi korunmuş bir yetyi alışık olmadığı bir biçimde tepki vermeye yönlendirme Örn., Deblocking hasarlanmamış bir yednin hasarlı bir yed ile eşlenmesi İleDşim bağlamlarında çalışılan beceri ve yöntemlerin genelleme çalışmaları
Terapi çeşitliliği (7-77 yaş) SemanTk kategoriler Uyaran çeşitliliği İşitsel anlama Tekrarlama Adlandırma Okuma Yazma SEMANTİK KATEGORİLER (13) 216 görsel Kahvaltılıklar (16) Hayvanlar (15) Vücut bölümleri (13) Nesneler (15) Sebzeler/ Meyveler (18) Giyecekler (15) Yiyecekler (16) Mobilyalar (18) El aletleri (15) Aksesuarlar (13) Taşıtlar (12) Banyo gereçleri (16) Mutfak gereçleri (18)
Kullanılan yöntem önemli değil Afazi terapisinin hedefi Hastanın yaşam kalitesi ve iletşim başarısı
Dünya Sağlık Örgütü (WHO) «bozukluk, yetersizlik, engel» İşlevsel etkinlikler terapisi YAŞAM KALİTESİ BİREYSEL FAKTÖRLER & KİŞİLİK VÜCUT İŞLEV VE YAPILARI
AFAZİDEN DÜZELME İnme sonrası İşlevsel bağımsızlık kazandırmak Yaşam kalitesini arormak Bozukluk ve Bozukluğun ortaya çıkardığı yetersizlikleri en aza indirmek DENGE %49 KONUŞ MA %33 KOL %44 EL %52 BACAK %44 YÜRÜME %54 WWW.STROKE.ORG
Benson, 79 many aphasics benefit from aphasia therapy and almost every aphasic deserves considera5on for therapy
Afazi, bir dil ve konuşma bozukluğu, aynı zamanda, bir aile sorunudur (Davis, G. A;1983 )
AİLE EĞİTİMİ Aile ve bakıcılara hastalarıyla etkin iledşim kurmayı öğretme Aile ve bakıcıları iyileşme ve terapi süreci ile ilgili bilgilendirme
Maviş, Diken & Diken (2005) Birincil Bakıcıların Felçli ve afazili bireylerin sözel olmayan davranışlarına dair görüşleri, Türk Serebrovasküler Hastalıklar Dergisi, 11:3, 97-106
Dil ve konuşma terapisd afazili hastanın sözel olmayan davranışlarından yola çıkarak dil sorunlarını hızlandıran veya katkıda bulunan faktörleri belirler. Bu tür bir değerlendirmenin amacı dilin geri kazanımını kolaylaşbrma amacıyla hangi değişkenlerin azalblacağı, yok edileceği veya değişdrileceğini saptamakbr.
RAHATSIZLIK Çalışmaya kablanların, %53,4 ü felçli anne/babalarına karşı sabırlarında hiçbir azalma olmadığını, AMA %53,4 ü felçten bu yana sosyal hayatlarının değişdğini, % 53,3 ü hisseyği gerginliğin vücut sağlığını etkilediğini (baş, mide ağrısı, tansiyon vb.), %53,4 ü felçli bireyin durumunun duygusal sağlığını etkilediğini belirtmişdr. %80 felçli bireyin sağlığına,%63,4 felçli bireyin şahsi bakımına, %26,7 felçli birey için para konusunda ilişkin kararlar almaktan rahatsız
DİL VE KONUŞMA BOZUKLUKLARINDA... Bu tür bir etkileşim ve değişen şartların belirlenmesi, hem önleme programı, hem de kaliteli bir değerlendirme için ön şar{r. Felçli bireyin terapiye devam etmesini sağlayacak ve dil iyileşmesini hızlandıracak sosyal çevrenin tanınmasını kolaylaşbrır. Ailenin olumsuz tutum sergilemesinde bile, dil ve konuşma terapisdnin aile eğidmi kapsamında görevleri vardır.
Maviş,İ. & Akyıldız,D. MisconcepDons about brain injury in Turkey Brain Injury, Vol 27 (5) p: 587-595 2013. DOİ:10.3109/02699052.2013.772236 indexed in: SCI Kopkallı,H., Maviş,İ., Akyıldız, D. Analysis of VOT in Turkish Aphasic subjects. Clinical LinguisDcs & PhoneDcs, 25 (4): 253-264, 2011, indexed in: SSCI Maviş,İ., The regression hypothesis revisited: Evidence from Turkish,Clinical LinguisDcs & PhoneDcs,22:10,783 794,2008 indexed in: SSCI Maviş,İ., PerspecDves on public awareness of stroke and aphasia among Turkish padents in a neurology unit Clinical LinguisDcs and PhoneDcs, 21(1):55-70, 2007 indexed in: SSCI Maviş,İ., Language CharacterisDcs of Fluent Aphasic PaDents in Turkish Journal of MulDlingual CommunicaDon Disorders. 3 (2), 75-89; 2005 indexed in: SSCI, Maviş,İ., Is agrammadsm universal? A longitudinal study with two Turkish Broca s aphasics Journal of NeurolinguisDcs. 13 (4), 310-312, 2000 indexed in: SSCI Mavis,İ., Describing the use of Turkish morphology in two aphasic padents and observing their spontaneous recovery: A case study in studies in Turkish linguisdcs. ed. Özsoy,S. ve ark. Studies in Turkish LinguisDcs 247-259, Boğaziçi University Press, İst.,2004 Maviş,İ. (2010) CharacterisDcs of Aphasia in Turkish, (p.219-244) in Topbas,S. & Yavaş,M. (ed.) CommunicaDon Disorders in Turkish. London,UK: MulDlingual ma ers Toğram,B. & Maviş,İ. Afazi Dil Değerlendirme TesD nin Geçerlik, Güvenirlik ve Standardizasyon Çalışması. Türk Nöroloji Dergisi, Türk Nöroloji Dergisi, TND 18;3 s. 96-103, 2012 Maviş,İ., Colay K., Topbaş, S., Tanrıdağ O. Gülhane Afazi TesD 2 (Gat-2) nin standardizasyon ve geçerlik- güvenirlik çalışması Türk Nöroloji Dergisi,2007 Maviş,İ., Nörojenik dil ve konuşma bozuklukları ; ed. H.Oğuz., E.Dursun ve N.Dursun, Tıbbi Rehabilitasyon. Böl.40, 797-809. Nobel Tıp Kitapevleri, İstanbul, 2.baskı, 2004 İ.Maviş, ve Toğram, B. Afazi Dil Değerlendirme TesD. Detay yayıncılık, Ankara,2009
Temsili Afazi terapisi TEŞEKKÜRLER