MAKİNE ELEMANLARI DERS SLATYLARI TEMEL BİLGİLER P r o f. D r. İ r f a n K A Y M A Z P r o f. D r. A k g ü n A L S A R A N A r ş. G ör. İ l y a s H A C I A L İ HOĞ LU
Oda numaram E-posta adresi : 333 (Makine Mühendisliği bölümü 3. kat) : aalsaran@atauni.edu.tr Ders notlarını pdf halinde alabilirsiniz (http://muhserv.atauni.edu.tr/makine/akgun/index.html). 1 proje ve 2 ödev verilecek. Değerlendirme: 0.35xVize1+0.2xProje+0.05Ödev+0.4xFinal Makine Elemanları I 2/29
Amaç Öğrencilerin, mekanik sistemlerde kullanılan makine elemanlarının analiz ve tasarımı konularında gerekli bilgilere vakıf olmalarını sağlamak Makine tasarımında hayal güçlerini, yaratıcılık ve önsezilerini geliştirmek, tecrübe kazandırmak Öğrencilerin makine elemanlarında ortaya çıkan çeşitli sorunları anlamalarında yardımcı olmak Temel İçerik Gerilme Kesit tesirleri: kuvvet, moment diyagramları Basit eğilme Burulma Toleranslar Malzeme bilgisi: Elastisite modulu, young modulu, akma gerilmesi, çekme mukavemeti, Makine Elemanları ve uygulamalar Makine Elemanları I 3/29
Halil CAKIR Mustafa KOCAGUL, Bitirme Ödevi, DEÜ Makine Elemanları I 4/29
Hafta İçerik 1. HAFTA Makine Elemanları tasarımı ve tasarım süreci 2. HAFTA Makina elemanlarının hesap, şekillendirme ve kullanım esasları 3. HAFTA Tasarımda emniyet katsayısı 4. HAFTA Metallerin yorulması ve dinamik mukavemet sınırları 5. HAFTA Toleranslar 6. HAFTA Akslar ve miller 7. HAFTA Bağlama Elemanları, kamalar 8. HAFTA Bağlama elemanları, sıkı ve sıkı geçme hesapları 9. HAFTA Cıvata bağlantıları 10. HAFTA Vida mekanizmaları, konstrüksiyon esasları 11. HAFTA Perçin bağlantıları 12. HAFTA Kaynak ve Lehim hesapları 13. HAFTA Yaylar ve hesapları 14. HAFTA Yaylar, konstrüksiyon esasları Makine Elemanları I içeriği 5/29
Makine, enerji, veya güç üreten, ileten, değiştiren veya biriktiren sistemlerdir. Kuvvet makineleri ve iş makineleri olmak üzere iki ana grupta toplanır. Kuvvet makineleri, iş ve enerji üretmek amacıyla icat edilmiş, bir enerji kaynağı tarafından tahrik edilen; enerji kaynağı olmadan iş üretemeyen makinelerdir. İş makineleri, iş yapmak amacıyla imal edilen ve kuvvet makineleri tarafından tahrik edilen, kuvvet makineleri olmadan iş üretemeyen makinelerdir. Makine ve makine elemanları tanımı 6/29
İŞ: Kuvvet etkisiyle kuvvet doğrultusunda hareket eden bir cismin aldığı yoldur. (1 Nm= 1 Joule) GÜÇ: İş yapılma hızıdır. (1 Watt = 1 Joule/s) ENERJİ: İş yapma yeteneğidir. (Joule) Kuvvet Makinesi Giriş Kuvvet Makinası Çıkış Isı, Kimyasal enerji Nükleer enerji İçten yanmalı motor v.s. Mekanik enerji İş Makinesi Giriş Kuvvet Makinası Çıkış Mekanik enerji Takım tezgahı v.s. İş yapabilecek enerji Makine ve makine elemanları tanımı 7/29
Makine elemanları, çok farklı fonksiyon ve konstrüksiyondaki makine parçalarını ele alarak ortak bir değerlendirme tekniği üretmektir. Makine elemanları, kuvvet ve kuvvet çifti ileten, belirli bir fonksiyonu üstlenen, kendine has hesaplama ve şekillendirme metotlarına sahip, birbirlerine göre hareketli veya sabit olan, birinden diğerine hareket ileten, basit veya bir çok parçadan oluşan sistemlerdir. Makine elemanları bilimi, makine elemanlarının konstrüksiyonunu yani hesaplama ve şekillendirme ilkelerini inceler. Makine elemanlarının ana konuları, bağlama elemanları, taşıma elemanları, destek elemanları, enerji biriktirme elemanları, irtibat elemanları, güç ve hareket iletim elemanlarıdır. Makine ve makine elemanları tanımı 8/29
Makine Elemanları Bağlama elemanları Taşıma elemanları Destek elemanları Enerji biriktirme elemanları İrtibat elemanları Güç ve hareket iletim elemanları Çözülebilen Çözülemeyen Mil ve aks Kaymalı ve yuvarlanmalı yataklar Yaylar Kaplin Dişli çarklar Civata Kaynak Kavrama Sürtünmeli çarklar Mil-göbek Lehim Fren Kayış-kasnak mekanizmaları Pim-perno Perçin Zincir-kasnak mekanizmaları Yapıştırıcı Makine ve makine elemanları tanımı 9/29
Bağlama elemanları, iki veya daha çok elemanı birbirine veya makinaları temele bağlayan elemanlardır. Bunlara kaynak, lehim, yapıştırma, perçin, civata, pim, perno, kama, mil, sıkı geçme bağlantıları örnek olarak verilebilir. Makine ve makine elemanları tanımı 10/29
Mekanik enerji biriktirme elemanları, belirli bir enerjiyi şekil değiştirme ile biriktiren ve bunu istenildiği durumda geri veren elemanlardır. Örneğin yaylar. Makine ve makine elemanları tanımı 11/29
Taşıma elemanları, dişli çark, kasnak, volan gibi silindirik dönel elemanları taşıyan elemanlardır. Örneğin mil, aks. Makine ve makine elemanları tanımı 12/29
Destekleme elemanları, genellikle hareket halindeki elemanları desteklemek amacıyla kullanılır. Örneğin kaymalı yataklar. Makine ve makine elemanları tanımı 13/29
İrtibat elemanları, iki eleman arasında genellikle eksenel yönden irtibat sağlayan elemanlardır. Örneğin kaplin ve kavramalar. Makine ve makine elemanları tanımı 14/29
Güç ve hareket iletim elemanları, makinanın esas fonksiyonunu yerine getiren ve makinanın güç kaynağından iş kısmına doğru enerji akışını sağlayan elemanlardır. Örneğin dişli çark, kayış kasnak mekanizmaları, zincir bağlantıları.. Makine ve makine elemanları tanımı 15/29
Konstrüksiyon, herhangi bir teknik sistemin belirlenmesi, uygulanacak fiziksel prensiplerin saptanması, bu prensipleri sağlayan elemanların seçimi, bunların montaj ve parça resimlerinin hazırlanmasına kadar geçen bütün faaliyetleri kapsamaktadır. Tasarım Hesaplama ve şekillendirme Konstrüksiyon Tasarım = Sistematik konstrüksiyon Hesaplama ve şekillendirme = Makine elemanları Konstrüksiyon 16/29
Konstrüksiyon 17/29
Tasarım yapmak, belirli bir ihtiyacı karşılayacak bir plan formüle etmek veya bir problemi çözmektir. Eğer bu plan fiziksel bir realite ortaya çıkaracaksa yani bir ürün elde edilecekse, bu ürün aşağıda belirtilen özellikleri taşımalıdır: Fonksiyonel: Ürün belirtilen ihtiyacı gidermeli ve müşteriyi memnun etmelidir. Emniyetli: Ürün çevreye, kullanıcıya zarar vermemelidir. Güvenilir: Belirlenen süre zarfınca ürün kendisinden beklenilen fonksiyonları yerine getirmelidir. Rekabetçi: Ürün piyasada bir yarışçıdır. Kullanılabilirlik: Ürün kullanıcı dostu olmalıdır. Üretilebilirlik: Ürün minimum parça sayısına sahip olmalı, seri üretime uygun olmalı Pazarlanabilirlik: Ürün, hedef kitlenin alım gücüne uygun olmalı, Tasarım 18/29
Tasarım 19/29
Bir mühendislik tasarımına başlamak için mühendisin önünde çözülmesi zorunlu somut bir sorun bulunmalıdır. Sorun ve gereksinme ortaya konduktan sonra tasarımcı, tasarım sürecinde belli başlı üç etkinlikte bulunur; Yaratıcılık: Zihinsel etkinlik. Karar verme: Tasarım sürecinde çeşitli aşamalarda ortaya çıkan seçenekler ve yöntemler arasında en uygun olanı seçmek. Modelleme: Mühendislik bilgi birikiminin hesaplama yöntemleri ile tasarıma uygulanması. Bir tane saati olan zamanı bilir, ancak iki saati olan saatin kaç olduğundan hiçbir zaman emin olamaz. Tasarım 20/29
Tasarım düzeyi Tasarımın temel felsefesi Asimow tarafından özetlenmiştir. Bilimsel ve teknolojik etkiler Tasarım süreci Tasarım ürünü Tasarımın irdelenmesi Tasarım bilgileri Geri besleme Kabul edilemez Kabul edilemez İş Mükemmel tasarım Tasarım ürünü Zaman Tasarım 21/29
Hedef Ödev (Teknik özellikler, özel istekler) Çalışma prensiplerinin saptanması Ön şekillendirme alternatifleri (temel prensiplere uygun kinematik tertip) Fizibilite analizi (ekonomik ve teknolojik) Teknik ve ekonomik analiz Şekillendirme (genel teknik isteklere uygun) Montaj ve detay resimleri Prototip Üretim Tasarımın aşamaları 22/29
Ödev Ağız açıklığı en fazla 400mm olacak, her türlü geometride ve sertlikte malzemeyi sıkıştırabilecek, küçük veya büyük atölye kullanımına uygun, satış fiyatı en fazla 20 TL olacak ve yıllık 20.000 adet üretilecek bir mengene tasarımı yapınız. Değerlendirme Maliyet (kar edilebilir mi?), Sıkıştırma yöntemi ve çene tasarımı, Sistemin gövde tasarımı, Hesaplamalar ve güvenilirlik, Standartlara uygunluk ve görünüm Tasarım 23/29
Kinematik analiz Kuvvet analizi Görünüş, renk, estetik vb. Parça tasarımı (Mukavemet) Modifikasyon (malzemenin elverişli olup olmaması) Sınırlamalar (ağırlık, yer) Ömür güvenilirlik Pazarlama Üretilebilirlik Tasarım 24/29
ÖRNEK: Ali endüstriyel fırınlar üreten bir firmada baş mühendis olarak çalışmaktadır. Bir firma, mevcut fabrikasına bu fırınlardan kurmak istemektedir ve bu işi Mühendis Ali nin firmasına verir. Mühendis Ali nin çözmesi gereken teknik konular: Enerji kaynağı: Fırınların sıcaklığını yükseltmek için Fırının yeri: Malzeme transferi için en optimum yer Güvenlik: Herhangi bir işçi fırın için de unutulmayacak!!! Ve diğer pek çok problem???? Mühendis Ali işi zamanında tamamlar. Ancak belirli bir süre sonra şikayetler başlar???? Fırının fanı: Titreşim meydana getirmektedir. Sonuç Hava girişi yer değiştirilir ancak firmaya pahalıya patlar. Tasarım 25/29
BU ÖRNEKTEN ALINACAK DERSLER: Tasarım, sadece teknik hesaplamalar değildir. İlgili herkesin görüşü alınmamış bir tasarım bir problemler yumağıdır. İlgili kişilerin görüşlerinin alınması tasarımcının problemidir. Tasarım 26/29
Kodlar ve Standartlar Sanayi devriminin başlangıcında, cıvata, somun vb. makine elemanları için herhangi bir standart yoktu. Dolayısıyla, her bir üretici kendi tasarımlarında kendilerinin belirlediği bu tip makine elemanları kullanımı daha sonra tamir ve serviste büyük sıkıntılara yol açmaktaydı. Bu nedenle; Belirlenen kaliteyi, veremliliği ve birliği sağlamak için işlemlerin, malzemelerin ve parçaların özelliklerini belirten standartlar ortaya çıkmıştır. Türkiye de Türk Standartlar Enstitüsü (TSE) ve son yıllarda ISO standartları makine elemanlarının tasarımlarında kullanılmaktadır. http://www.me.metu.edu.tr/me307/some.htm Tasarımda dikkat edilecek hususlar 27/29
Tasarımda Ekonomiklik Tasarımda ekonomiklik oldukça önemlidir ve kimi mühendislik tasarımlarında, tasarımın elde edilmesi için harcanan zamandan daha fazla bir zaman o tasarımının maliyet analizleri için harcanmaktadır. Standart boyutlar: Maliyeti azaltmanın ilk prensibi standart veya piyasada bulunan boyutları veya geometrileri kullanmaktadır. Mukavemet bakımından hemen hemen eşit olan millerden hangisini tasarımınızda tercih edersiniz? Tasarımda dikkat edilecek hususlar 28/29
Tasarım Mühendislerinin Profesyonel Sorumluluğu Tasarım mühendisinin profesyonel zorunlulukları; etik olarak işleri yapmayı içerir. Amerikan profesyonel mühendis (NSPE) yemini: Bir profesyonel mühendis olarak; profesyonel bilgimi ve yeteneklerim insanlığın refahının geliştirilmesine ve iyileştirilmesine adayacağım. Söz veriyorum ki; performansımı en üst düzeyde kullanacağıma; dürüst işlere katılacağıma; İnsanlık kanunlarına göre yaşayıp çalışacağıma, hizmetimi kar ın önüne koyacağıma, kişisel çıkarlarımdan önce, onurumu ve profesyonelliğimi önceleyeceğime, ve halkın çıkarlarını her şeyin üstünde tutacağıma söz veriyorum. İlahi yardımla ve alçak gönüllükle bu sözü veriyorum. Tasarımda dikkat edilecek hususlar 29/29