klinik 69-140 8/2/07 3:25 PM Page 94 Arif YE N* G R fi Herpes Zoster (HZ), DNA grubu bir virüsün neden oldu u akut enfeksiyöz bir hastal kt r. Di er yafl gruplar na göre 50 70 yafl üzerinde görülme s kl nda art fl olmaktad r. leri yafl grubundaki bu art fl n olas nedeni immün sistemde yaflla ortaya ç kan zay flamad r. Akut HZ ye ba l a r n n 3 hafta içinde azalmas beklenir. A r n n döküntülerin bafllang c ndan sonra 6-8 hafta süreyle devam etmesi durumunda Post Herpetik Nevralji (PHN) söz konusudur. Akut HZ a r s ile PHN a r s n n ayr m n yapmak ve uygun tedaviyi seçmek ya da tedavi sonuçlar n yorumlamak zor olabilir. Bu zaman dilimi herpes veziküllerinin kabuklanmas ndan PHN nin ortaya ç k fl na kadar olan süredir. Bu süre ile ilgili de iflen zamanlar tan mlanm flt r ve çeflitli kaynaklarda 6 aya kadar sürebilen 4-6 - 8 haftal k dönemler olabilece i bildirilmifltir. Son dönemde yeni verilerin fl nda PHN nin alternatif tan mlamalar yap lmaktad r: Akut Herpetik Nevralji (döküntülerin ilk görüldü ü 30 gün içinde), Subakut Herpetik Nevralji (döküntülerin ortaya ç k fl ndan 30-120 gün sonra) ve Post Herpetik Nevralji (döküntülerin ortaya ç k fl ndan en az 120 gün sonraya kadar devam eden a r ). PHN için iyi bilinen risk faktörleri: ileri yafl, HZ enfeksiyonu süresince fliddetli akut a r, çok fliddetli ve yayg n döküntü ve dermatomal a r n n döküntülerin ortaya ç k fl ndan önce görülmesidir. Bütün bu risk faktörlerine sahip olan hastalarda döküntüden alt ay sonra devam eden a r riski %50 ila %70 aras nda bildirilmektedir. Akut HZ enfeksiyonunu takiben, PHN s kl 40 yafl alt nda % 10 oran nda, 60 yafl üzerinde % 20 50 oran nda görülür. Baz genç hastalarda lezyonlar iyilefltikten sonra 1-2 hafta süreyle PHN görülebilir. Hipoestezi ve hiperestezi ise daha uzun süreyle gözlenebilir. A r akut HZ dekine benzer flekilde fliddetli paroksismal bat c, yan c ve s zlay c flekildedir. Hastalar n birço unda sürekli a r ya allodini de efllik etmektedir. PHN hastalar nda fliddetli a r ya uyku bozuklu u, ifltahs zl k, kab zl k, libido azalmas gibi vejetatif bulgular ve depresyon da efllik edebilir (1). Kanser hastalar ve immün sistemi bask lanm fl hastalar HZ aç s ndan daha yüksek riske sahiptir. HZ özellikle Hodgkin ve non-hodgkin lenfomada, kronik lenfositik lösemide, kanser veya transplantasyon sonras kemoterapi ve radyoterapi uygulamas nda ve lupus eritematozusta s k ortaya ç kmaktad r. mmün sistemi bask lanm fl hastalarda T lenfosit-makrofaj kökenli immün sistem yetmezli i virüsün sinir d fl na yay lmas ndan sorumlu tutulmaktad r. F ZYOPATOLOJ Postherpetik nevralji, dorsal kök ganglionlar ndaki (DRG) nöronlar n nekroz ve skarlaflmas nedeniyle oluflan motor ve sensoryal dejenerasyon sonucunda ortaya ç kar. Ek olarak, enflamatuar süreç spinal kordun hem ön hem de arka boynuz hücrelerini tutabilir. Aksonal hasar ve myelin azalmas ile karakterize olan mononörit DRG den perifere do ru yay l r, bu sinire ba l deride sonlanan serbest sinir say s azal r. PHN olan hastalar n DRG lerindeki patolojik de iflimlerin aras nda hayalet hücreler de vard r. Büyük myelinli liflerin y k m da rapor edilmifltir. PHN li hastalar n otopsi sonuçlar nda karakteristik dorsal boynuz atrofisi görülmüfltür (1). PHN ve HZ de patolojik de iflimler tan mlanm fl olsa da, a r oluflumunun tam mekanizmas aç k de ildir. Akut form olan HZ de a r direkt viral sald r ya ba l primer nosiseptörlerin aktivasyonu, deri, periferik sinirler, sinir kökleri, arka kök ganglionlar ve hatta spinal korddaki enflamatuar de iflikliklere ba l olabilir. Ancak PHN nin patofizyolojisinde hem periferik hem de santral mekanizmalar rol oynamaktad r. PNH de genifl çapl nöronlarda selektif bir azalma, segmental a r modülasyon sisteminde bir yetmezli e neden olabilir. A r n n kap -kontrol teorisine göre kal n sinir liflerindeki azalm fl aktivite, spinal kordun dorsal boynuzuna ulaflan a r impulslar nda art fla yol açabilmektedir. Bu aç dan PHN bir tip deafferentasyon a r s olarak de erlendirilebilir. Periferik sinir lezyonlar - n takip eden dizestezik a r nosiseptif a r liflerinin hasar ya da rejenerasyonuna ba l olabilir. PHN deki bu santral mekanizmalar, nörektomi ya da spinotalamik traktotomi gibi deafferantasyon yöntemleriyle a r tedavisinde ortaya ç kan baflar s zl klar aç klamaktad r (1). Araflt rmac lar PHN deki patolojik de iflimleri semptomlarla iliflkisi üzerine çal flm fllard r. Morris ve ark. polimodal nosiseptör içeren primer afferent fiberlerin rolünü ve PHN hastalar ndaki semptom ve bulgularla iliflkisini araflt rm fllard r (2). Torasik dermatomlar etkileyen PHN hastas olan ve dokunma veya pinprick e hassasiyet gösteren toplam 44 hasta, 14 ü normal 9 u geçirilmifl HZ hikayesi olup a r s olmayan toplam 23 kontrol hastas ile karfl laflt rm fllard r. Daha sonra hastalar üç gruba ayr lm flt r: sü- * Akdeniz Üniversitesi T p Fakültesi, Anesteziyoloji ve Reanimasyon Anabilim Dal, Algoloji Bilim Dal
klinik 69-140 8/2/07 3:25 PM Page 95 KL N K GEL fi M 095 rekli ve yanma tarz s k nt s olanlar, yanma tarz s k nt, allodini ve pinprick e hiperaljezik cevab olanlar ve yanma tarz s k nt, allodini ve pinprick e hipoaljezik yan t olanlar. Primer afferent lif fonksiyonlar n n indirekt ölçümü de Doppler flowmetre kullan larak topikal kapsaisin e nörojenik akson refleksinin ölçümü ile yap lm flt r. Allodini olan deneklerde nörojenik cevaplar, allodini olmayan PHN hastalar ve kontrol gruplar na göre belirgin olarak azald bildirilmifltir. Yazarlar bu çal flmadan hareketle PHN hastalar ndaki allodininin, primer afferent liflerinin fonksiyonlar nda bozulmaya ba l olabilece ini ifade etmifllerdir. PHN hastalar nda adrenerjik reseptör aktivasyonunun a r ve duyu kusurlar üzerine etkileri Choi ve Rowbotham taraf ndan incelenmifltir (3). Çal flmalar nda hem salin hem de adrenerjik agonistin normal deriye injeksiyonun, PHN a r yo unlu unu etkilemeden ve allodini oluflturmadan hafif ve geçici bir a r ya neden oldu unu bildirmifllerdir. Ancak PHN olan dokulara adrenerjik agonist injeksiyonu muhtemelen direkt C-nosiseptör aktivasyonuna ba l olarak A r art fl na neden olmufltur. Artm fl allodininin santral kaynakl oldu u ve C-nosiseptör giriflinde artmaya ba l olarak geliflti i düflünülmekteydi. Di er araflt rmac - lar PHN de nosiseptör C lif giriflinin rolünü göz ard etmifllerdir. Baron ve Saguer allodini sinyalizasyonunda sensitize nosiseptif C-fiberlerinin rol oynamad n, santral a r iletim yolaklar aras sinapslar güçlendiren ve A-mekanoreseptörleri olumsuz etkileyen HZ enfeksiyonu sonras nda SSS de de ifliklikler oluflabildi ini bildirmifllerdir (4). Bu yüzden PHN nin geç dönemlerinde afferent C-fiber dejenerasyonuna ba l olarak sinaptik reorganizasyon daha s k beklenmektedir. TEDAV Herpez Zosterin semptomlar bafllad ktan sonraki ilk 72 saat içinde erken antiviral tedaviye bafllanmas PHN semptomlar n etkin olarak azaltabilir. Asiklovir ya da brivudin ile tedavi edilen hastalarda postherpetik nevralji oran n karfl laflt ran genifl prospektif bir çal flmada araflt rmac lar brivudin ile tedavi edilen grupta postherpetik nevralji insidans n n düflük, ancak ortalama PHN a r süresinin her iki grupta da benzer oldu unu bildirmifllerdir (5). PHN de etkinli i kan tlanm fl ilaçlar trisiklik antidepresanlar (TSA), gabapentin, pregabalin ve opioidlerdir. Etkinli i göreceli olarak düflük olan tedaviler kapsaisin, tramadol, topkal lidokain ve valproatt r. Birinci s ra tedavi olarak TSA lar ya da gabapentin / pregabalin önerilmektedir. Topikal lidokain yafll larda, özellikle de allodini geliflen ve küçük bir alanda a r hisseden hastalarda tercih edilmelidir. Etkinli i gösterilmifl olsa da güçlü opioidler ikinci seçenek olarak önerilmelidirler. Zay f etkinli i olan ya da etkisiz olan ilaçlar ise meksiletin, lorazepem ve NMDA antagonisleridir (6). Zosterin erken döneminde uygulanmaya bafllayan nöropatik tedavi ile de PHN insidans azalt labilmektedir. Zoster döküntüleri bafllad ktan sonra ilk 48 saatte bafllanan düflük doz amitriptilin (25 mg/gün) yafll hastalarda PHN oran n belirgin olarak azaltmaktad r. Yak n zamanlarda tedavinin oda antikonvülsan ve psikotropik ilaçlarla tedavi haline gelmifltir. PHN nin trisiklik antidepresanlar antikonvülsan ilaçlar, topikal ajanlar, opioid analjezikler ve tramadol gibi ilaçlar içeren farmakolojik terapisi ile azalm fl a r ve düzelmifl yaflam kalitesi sa layarak faydal oldu u gösterilmifltir (1). Psikotropik ajanlar aras nda en etkin olarak rapor edilenlerden biri trisiklik antidepresanlard r. Küçük ancak tatmin edici bir çal flmada Amitriptilin 14 hastan n 11 inde etkin olarak saptanm flt r (7). Desipramine de PHN a r - s nda etkin olarak rapor edilmektedir (4). Taub flufenazin ve amitriptilin kombinasyonu ile tedavide ilerleme kaydetmifltir (8). Randomize, çift kör ve plasebo kontrollü bir çal flmas nda, 24 PHN hastas n 3 ay boyunca amitriptilin ile tedavi ederek incelemifltir. Günlük ortalama 75 mg doz ile lezyonda de ifliklik olmaks z n a r da azalma tespit etmifltir. A r n n tedavisinde antikonvülsan ilaçlar da faydal bulunmufltur. PHN tedavisinde antikonvülsanlarla kombine olarak flufenazin gibi nöroleptik ilaçlar da kullan lm flt r ama rölatif etkilerini ölçmek zordur. Ayn sorun amitriptilinle kombine halde verildi inde faydal oldu u yönünde çal flmalar olan valproik asit için de geçerlidir, bu nedenle etkinli i halen saptanamam flt r. Gabapentin ve pregabalin gibi antikonvülsanlar oldukça etkin analjeziklerdir. Ayr nt l araflt rmalara ra men gabapentinin analjezi mekanizmas halen kesin olarak aç klanamam flt r. Non- Sodyum kanal blokeri ilaçlar n amaçlanan etkisi direkt etkiler ya da eksitatör amino asit sal - n m n n engellenmesi, nöral kalsiyum kanallar n n blokaj ve belki de gabapentin için en az ihtimalle olan GABAerjik iletiminin engellenmesi ile SSS de inhibisyon sa lanmas gibi indirekt etkilerdir (1). Etkin non-sodyum kanal blokeri antikonvülsanlar için belki de en iyi örnek, lipofilik bir GABA analo u olan gabapentindir. Yak n zamanlarda %12 lik plasebo etkisine karfl Gabapentin ile PHN de % 43 hastada faydalar rapor edilen çal flmalar yay nlanm flt r (9, 10). Antidepresanlara göre çok daha az yan etkiye sahip olmalar nedeniyle, ilk ad m tedavide kullan lmalar önerilmektedir. Hedef gabapentin dozaj n n 3600 mg/gün oldu u bir çal flmada hastalar n ço u bu dozu titrasyon ile tolere etmifllerdir. PHN nin k sa dönem tedavisi için gabapentin etkin ve kolay tolere edilebilir olarak saptanm flt r (10,11,). Ancak 2 aydan uzun süre kullan m n n etkinli inin saptanmas ve di er ajanlarla kombinasyonunda ideal dozunun belirlenmesi için ek kontrollü çal flmalara ihtiyaç vard r. Yak n dönemde PHN ile iliflkili nöropatik a r n n tedavisi için pregabalin ile çal flmalar yap lm flt r. A r kontrolün-
klinik 69-140 8/2/07 3:25 PM Page 96 096 de etkin ve güvenli oldu u rapor edilmifltir (12). Plaseboya göre iyileflmede belirgin bir art fl da saptanm flt r. Pregabalin tedavisine bafllanmas ndan sonra ortalama 3 gün içerisinde a r da belirgin azalma görülmüfltür. Bu tip ilaçlarda eski antikonvülsanlara göre daha az yan etki ve daha iyi bir toksisite / etkinlik oran söz konusudur. Sodyum kanal blokaj haricinde etki mekanizmalar na sahip ilaçlar n bu baflar s, analjezik / antikonvülsan ilaçlar n gelecekteki potansiyelini iflaret etmektedir. Kapsaisin, EMLA krem, Lidokain patch ve aspirin dietil eter kar fl m gibi topikal yöntemler de PHN tedavisinde denenmifltir. Ac biber özütünden elde edilen bir nöropeptid olan Kapsaisin in periferal sensorial sinirlerde Substance P ve di er peptidler birikimini engelledi i gösterilmifltir (13, 14). Watson ve ark. 33 PHN hastas nda Kapsaisin tedavisini araflt rm fllard r (15). 4 haftal k tedavi sürecini tamamlayan 24 hastan n % 55 inde iyi ile mükemmel aras sonuçlar elde edilmifltir. Yan etki olarak özellikle tedavinin ilk haftas nda oluflan yanma ve batmalar hastan n tedaviye uyumunu etkilemektedir. EMLA krem içerisinde, her iki ajan n da al m n artt ran bir kar fl m olarak, lidokain ve prilokain vard r. Uygulama sonras 1-2 saat içerisinde EMLA deri içine nüfuz eder. PHN olan pek çok hastada EMLA n n faydal oldu u rapor edilmifltir (16, 17). Rowbotham ve ark. ayn zamanda PHN için topikal tedavi konusunda da çal flmalar yapm fllard r. %5 lidokain jel içeren patchlerin a r olan bölgeye ve kontrlateral ayna görüntüsü olan sa lam bölgeye uygulanmas ile a r bölgesinde a r azalmas saptan rken kontrlateral bölgede plasebodan istatistiksel farkl l k gösteren bir de iflim saptanmam flt r. A r bölgesini tamamen kapatacak flekilde %5 lidokain içeren patch kullan larak yap lan ikinci bir çal flmada, en genifli 42 cm_ olan aktif lidokainli jel içeren patch yap flt r lan bölgede belirgin flekilde a r azalmas saptanm flt r. Kan lidokain düzeyi, minimal sistemik emilimin göstergesi olarak en yüksek 0.1 mg/ml olarak hesaplanm flt r. Allodinik cilt uygulamalar nda da aktif lidokain jel içeren patchler ile a r yo unlu- unda belirgin azalma olmufltur. Yak n dönemlerde yap - lan birçok merkezli çal flman n sonuçlar lidokain içeren bir patch üzerine uygulanan %0.25 Kapsaisin ile oral antikonvülsan veya antidepresanla a r lar tam olarak geçmeyen hastalarda etkin, güvenli ve kolay tolere edilebilen bir etki sa lamaktad r (1). HZ ve PHN tedavisi için yap lan çift kör plasebo kontrollü bir çal flmada topikal aspirin dietil eter kar fl m ile indometazin ve diklofenak tablet / eter kar fl mlar karfl laflt r lm flt r. 15 i HZ, 22 si PHN olmak üzere 37 hastada çal flma yap lm flt r. Karfl laflt rmal tedavi sonuçlar na göre indometazin ya da diklofenak de il ama aspirin her iki grupta da faydal olarak bulunmufltur. HZ hastalar n n% 87 sinde, PHN hastalar n n ise % 82 sinde aspirin dietil eter kar fl m iyi - mükemmel sonuç vermifltir (1). Benzer sonuçlar aspirinin kloroformda çözülmüfl haliyle de elde edilmifltir. Aspirinin analjezik özelliklerinin mekanizmas - n n antienflamatuar etki mekanizmalar ndan farkl oldu u düflünülmektedir. Y llar boyu non malignant a r lar için opioid kullan m konusunda bir ikilem yaflanmaktad r. Sinir hasar na ba l kronik a r larda bu ilaçlar n yard mc ve ayarlanabilir oldu u görüflü destek kazanmaktad r (18, 19, 20). Bir çal flmada opioidlerin nöropatik a r larda yarars z oldu u iddia edilmifltir ancak bu çal flmaya PHN a r lar dahil edilmemifltir. Var olan bilgiler opioidlerin baz hastalarda yararl oldu unu ifade etmektedir. Toplam 90 hastan n %25 inde iyi - mükemmel sonuç elde edilirken, 50 hastada ise %25-50 düzeyinde a r da azalma saptanm flt r. Yavafl sal n ml oksikodon ile yap lan plasebo kontrollü bir çal flmada ise 50 hastan n %58 inde orta düzeyde a r azalmas saptan rken bu oran plasebo grubunda sadece %18 olarak bildirilmifltir (19). PHN nin klinik tedavisinde antikonvülsan ilaç olan gabapentinle yeterli a r azalmas sa lanamad durumlarda uygun ad m bir opioid olabilen ikinci bir analjezi in tedaviye eklenmesidir. Gilron ve ark. hem diabetik nöropatide hem de PHN de a r n n azalt lmas için gabapentin ve morfin kombinasyonunu denemifllerdir (21). Bu kombinasyon ile tek bafl na gabapentin, tek bafl na morfin ve plaseboya oranla daha yüksek oranda a r azalmas sa lanm flt r. Kombine tedavi ile moral, günlük aktivite ve yaflam kalitesinde de yükselme tespit edilmifltir. Çok merkezli randomize kontrollü klinik bir deneyde plasebo ile santral mü reseptör agonisti ve serotonin ve norepinefrin reuptake inhibitörü olan tramadol karfl laflt r lm flt r (22). Tramadol alan 63 hastan n 49 unda a r da azalma saptan rken bu oran plaseboda 62 hastada 35 olarak de erlendirilmifltir. HZ in akut tedavisinde lokal veya rejyonal anestezi kullan labilir. Ancak tersine, PHN de yap lan somatik sinir bloklar geçici olarak a r da azalma yapsa da PHN tedavisinde somatik veya sempatik sinir blokaj n n kal c yarar hakk nda çok az veri vard r. PHN tedavisi için genifl gruplarda sempatik blok denenmifltir ancak hastalar n % 50 sinden az nda a r da bir de ifliklik saptanm flt r (23, 24). Epidural veya intradural steroid injeksiyonlar, ister lokal anestetikle beraber isterse de tek bafl na olsun, hastalar n az nl nda geçici bir a r azalmas sa lam flt r. Bu maddelerin lokal intradermal veya subkutanöz injeksiyonlar ile de tedavi verilenlerin % 70 inde geçici bir rahatlama sa lanabilmifltir (25, 26). PHN hastalar nda N-Metil D-Aspartat (NMDA) reseptör blokeri olan ketaminin sürekli subkutan infüzyonu incelenmifltir (27). Toplam 7 gün ve gece boyunca artan dozlarda ketamin bir infüzyon pompas ile hastalara verilmifltir. Günlük vizüel analog skalalar ile de erlendirilen a r 0.05 mg/kg/saat dozlar nda azalm fl ancak en belirgin olarak 0.15 mg/kg/saat dozunda bask lanm flt r. A r n n fliddeti kadar spontan atak fliddet ve say s nda da azalma tes-
klinik 69-140 8/2/07 3:25 PM Page 97 KL N K GEL fi M 097 pit edilmifltir. Allodinide maksimum azalma ( % 59 - % 100) 1 haftal k süreyle 0.15 mg/kg/saat dozunda infüzyonla sa lanm flt r. S k yan etkiler kafl nt, sersemlik ve bafl dönmesidir. PHN tedavisinde de iflik pek çok stimülasyon yöntemi denemifltir. Bunlar aras nda ters irritasyon, TENS, akupunktur, spinal kord stimülasyonu ve derin beyin stimülasyonu vard r. Taverner taraf ndan yay nlanan bir rapora göre PHN li 16 hastan n 12 sinde etil kloridle etkilenen deriye spray yap lmas yoluyla gerçeklefltirilen ters irritasyon, a r azalt lmas nda etkili olmufltur (28). Niv ve ark. TENS e pinprick testine cevab olanlarda % 60, duyars zl k olanlarda ise % 30 oran nda cevap saptam flt r (29). %30 oran nda yan t al nd n bildiren eski çal flmalarda derinin sa laml göz önüne al nmam flt r. TENS in analjezik etkisi uygulamadan saatler sonra görülmüfltür. PHN tedavisinde cerrahi yöntemler de uygulanm flt r. Ço- u rapor hastalar n minimal fayda gördü ü küçük serilerdir (1, 30). Pek çok seviyede cerrahi lezyon oluflturma uygulanm flt r. Periferal lezyonlar aras nda ciltalt tünel aç lmas (baflar oran %30) ve cerrahi cilt t rafllamad r (baflar oran %25). Browder ve Deweer taraf ndan yay nlanan bir makalede PHN için kordotomi, rizotomi ve sempatektominin sonuçlar de erlendirilmifltir, ancak ikili tüm etkilenen alan n eksizyonunu en iyi yöntem olarak ifade etmifllerdir (31). PHN taraf ndan etkilenmifl periferal sinirin antrasiklin grubu bir antineoplastik ajan olan adriamisinle kimyasal olarak hasarlanmas rapor edilmifltir (32). Deney hayvanlar nda trigeminal ve siyatik sinirin subepineriumuna injeksiyonu sonras adriamisin aksoplazmik transport sayesinde h zla sensörial ve motor nöronlara ulaflt ve nöronlar n dejenerasyonu s ras nda herhangi bir sistemik yan etki oluflturmad bildirilmifltir. 7 si PHN olmak üzere geriletilemeyen sinir hastal olan 22 hastada intranöral adriamisin injeksiyonu klinik olarak takip edilmifltir. Lokal anestezi alt nda hastal kl bölgeyi inerve eden sinir görülmüfl ve epinerium alt na direkt adriamisin injeksiyonu yap lm flt r. Ortalama 21.5 ayl k bir takipten sonra görülmüfltür ki nöraljisi olan 12 hastada % 67.7 oran nda orta - iyi düzeyde cevap al nm flt r. 4 vakada ( %33) semptomlarda bir de ifliklik olmam flt r. Tedavi sonras kaybolan semptomlar tekrar ortaya ç kmam flt r. Bu ifllem s ras nda majör komplikasyonlar n oluflmad bildirilmekle beraber, yöntem hakk nda ileri araflt rmalar gereklidir. Sonuç olarak PHN tedavisinde antidepresanlar bafllang ç tedavisinde ilk tercih edilen ilaçlard r, ancak karbamazepin, gabapentin ve pregabalin gibi antikonvülsanlar da a r da eflit düzeyde azalma sa lamaktad r. Tercih edilecek ajan, a r tedavisinin aciliyeti ve hasan n yan etkileri tolere edebilme düzeyi ile iliflkilidir. Örne in iskemik kalp hastal ya da ortostatik hipotansiyonu olan bir hastada, kardiak yan etkileri olmayan gabapentin tercih sebebidir. Uykusuzluk ya da depresyonu olan bir hastada ise trisiklik antidepresanlar ek fayda sa layabilir. Topikal lidokain yafll - larda, özellikle de allodini geliflen ve küçük bir alanda a r hisseden hastalarda tercih edilmektedir. Etkinli i gösterilmifl olsa da güçlü opioidler ikinci seçenek olarak önerilmektedir. Zay f etkinli i olan ya da etkisiz olan ilaçlar ise meksiletin, lorazepem ve NMDA antagonisleridir. KAYNAKLAR 1. Niv D, Maltsman-Tseikhin A. Postherpetic neuralgia: the never-ending challenge. Pain Pract. 2005; 5: 327-40. 2. Morris GC, Gibson SJ, Helme RD. Capsaicin-induced flare and vasodilatation in patients with post-herpetic neuralgia. Pain. 1995; 63: 93 101. 3. Choi B, Rowbotham MC. Effect of adrenergic receptor activation on post-herpetic neuralgia pain and sensory disturbances. Pain. 1997; 69: 55 63. 4. Baron R, Saguer M. Postherpetic neuralgia. Are C-nociceptors involved in signaling and maintenance of tactile allodynia? Brain. 1993; 116: 1477 1496. 5. Wassilew SW, Wutzler P; Brivddin Herpes Zoster Study Group. Oral brivudin in comparison with acyclovir for herpes zoster: a survey study on postherpetic neuralgia. Antiviral Res. 2003 ; 59: 57-60. 6. Attal N, Cruccu G, Haanpaa M, Hansson P, Jensen TS, Nurmikko T, Sampaio C, Sindrup S, Wiffen P; EFNS Task Force. EFNS guidelines on pharmacological treatment of neuropathic pain. Eur J Neurol. 2006; 13: 1153-69. 7. Baron R, Saguer M. Mechanical allodynia in postherpetic neuralgia: evidence for central mechanisms depending on nociceptive C-fiber degeneration. Neurology. 1995; 45: S63 S65. 8. Taub A. Relief of postherpetic neuralgia with psychotropic drugs. J Neurosurg. 1973; 39: 235 239. 9. Bennett MI, Simpson KH. Gabapentin in the treatment of neuropathic pain. Palliat Med. 2004; 18: 5 11. 10. Rowbotham MC, Hardeb N, Stacey B, et al. Gabapentin for the treatment of postherpetic neuralgia: a randomized controlled trial. JAMA. 1998; 280: 1837 1842. 11. Wetzel CH, Connelly JF. Use of gabapentin in pain management. Ann Pharmacother. 1997; 31: 1082 1083. 12. Dworkin RH, Corbin AE, Young JP Jr, et al. Pregabalin for the treatment of postherpetic neuralgia: randomized, placebo-controlled trial. Neurology. 2003; 60: 1274 1283. 13. Jessell TM, Iverson LL, Cuello AC. Capsaicin induced depletion of substance P from primary sensory neurons. Brain Res. 1978; 152: 132 188. 14. Otsuka M, Konishi S. Release of substance P-like im
klinik 69-140 8/2/07 3:25 PM Page 98 098 munoreactivity from isolated spinal cord of newborn rat. Nature. 1976; 264: 83 84. 15. Watson N, Evans RJ, Watt VR, et al. Post herpetic neuralgia and topical capsaicin. Pain. 1988;33:333 340. 16. Litman SJ, Vitkun SA, Poppers RJ. Use of EMLA cream in the treatment of post-herpetic neuralgia. J Clin Anesth. 1996; 8: 54 57. 17. Stow PJ, Glynn CJ, Minor B. EMLA cream in the treatment of post-herpetic neuralgia. Efficacy and pharmacokinetic profile. Pain. 1989; 39: 301 305. 18. Portenoy RK, Foley KM, Inturrisi CE. The nature of opioid responsiveness and its implications for neuropathic pain: new hypotheses derived from studies of opioid infusions. Pain. 1990; 43: 273 286. 19. Watson CPN, Babul N. Oxycodone relieves neuropathic pain: a randomized trial in postherpetic neuralgia. Neu-rology. 1998; 50: 1837 1841. 20. Rowbotham MC, Twilling L, Davies PS, et al. Oral opioid therapy for chronic peripheral and central neuropathic pain. N Engl J Med. 2003; 348: 1223 1232. 21. Gilron I, Bailey JM, Tu D, Holden RR, Weaver DF, Houlden RL. Morphine, gabapentin, or their combination for neuropathic pain. N Engl J Med. 2005; 352: 1324 1334. 22. Boureau F, Legallicier P, Kabir-Ahmadi M. Tramadol in post-herpetic neuralgia: a randomized, double-blind, placebo-controlled trial. Pain. 2003; 104: 323 331. 23. Perkins HM, Hanlon PR. Epidural injections of local anesthetics and steroids for the relief of pain secondary to herpes zoster. Arch Surg. 1978; 113: 253 254. 24. Colding A. Treatment of shingles (herpes zoster) with sympathetic blocking. Sygeplejersken. 1972; 72: 8 10. 25. Epstein E. Treatment of zoster and postzoster neuralgia by the intralesional injection of triamcinolone: a computer analysis of 199 cases. Int J Dermat. 1976; 15: 762 769. 26. Tio R, Moya F, Vorasaran S. Treatments of post herpetic neuralgia. Anesth Sinica. 1978; 16: 151 153. 27. Eide K, Stubhaug A, Oye I, Breivik H. Continuous subcutaneous administration of the N-methyl-D-aspartic acid (NMDA) receptor antagonist ketamine in the treatment of post-herpetic neuralgia. Pain. 1995; 61: 221 228. 28. Taverner D. Alleviation of post herpetic neuralgia. Lancet. 1960;2:671 673. 29. Niv D, Ben-Ari S, Rappoport A, et al. Post herpetic neuralgia clinical experience with a conservative treatment. Clin J Pain. 1989; 5: 295 300. 30. Long DM. Pain of peripheral nerve injury. In: Youmans JR, ed. Neurological Surgery. Philadelphia, PA: Saunders; 1982: 3641 3643. 31. Browder J, Deveer JA. Herpes zoster a surgical procedure for the treatment of postherpetic neuralgia. Ann Surg. 1949; 130: 622 636. 32. Saiki M, Kondo A, Kinuta Y, et al. Treatment of intractable postherpetic neuralgia and blepharospasm: intraneural injection of adriamycin. No Shinkei Geka. 1995; 23: 125 130.