TARİHİ YAPILARDA DEFORMASYON ÖLÇMELERİ

Selçuk Üniversitesi Jeodezi ve Fotogrametri Mühendisliği Öğretiminde 30. Yõl Sempozyumu16-18 Ekim 2002 Konya SUNULMUŞ BİLDİRİ TARİHİ YAPILARDA DEFORMASYON ÖLÇMELERİ Halil ERKAYA R.Gürsel HOŞBAŞ V.Engin GÜLAL YTÜ İnşaat Fakültesi Jeodezi ve Foto. Müh. Bölümü Ölçme Tekniği Anabilim Dalõ 80750 İSTANBUL erkaya@yildiz.edu.tr ghosbas@yidiz.edu.tr egulal@yildiz.edu.tr Özet : Zengin tarihsel bir dokuya sahip olan ülkemizde bu topraklarda yaşayan atalarõmõz tarafõndan bõrakõlmõş çok sayõda eser bulunmaktadõr. Roma Doğu Roma (Bizans) ve son olarak da Osmanlõ İmparatorluğuna uzun yõllar başkentlik yapan İstanbul da başta saraylar ve camiler olmak üzere çok sayõda tarihi eser bulunmaktadõr. Geçmişten günümüze kadar gelen ve ayakta kalan tarihi eserlerin gelecek nesillere taşõnabilmesi için bu eserlerin bakõmlarõ ve onarõmlarõ kapsamõnda deformasyon ölçmeleri önem kazanmaktadõr. İstanbul Boğazõnõn Avrupa yakasõnda bulunan ve Osmanlõ Sultanlarõnõn İstanbul daki üçüncü büyük sarayõ olan Dolmabahçe Sarayõ Cumhuriyetimizin kurucusu M. Kemal Atatürk ün İstanbul a her gelişinde kaldõğõ Dil ve Tarih Kurultaylarõ ndan Onuncu Yõl Nutku na kadar Cumhuriyet için önemli pek çok karar ve eylemin gerçekleştirildiği tarihi bir mekan olmuştur. Dolmabahçe Sarayõ meşe kazõklar ve ağaç hasõrlar üstünde 15.000 m 2 lik bir temel üzerine yapõlmõştõr. Dolmabahçe Sarayõ Bahçesinde ve Swiss Hotel çevresinde tesis edilen jeodezik kontrol ağõna dayalõ olarak Dolmabahçe Sarayõ nõn bina dõş yüzeyinde iki sõra halinde tesis edilen obje noktalarõ gözlenerek yapõdaki deformasyonlar üç boyutlu olarak araştõrõlmõştõr. Ayrõca jeodezik kontrol ağõnda yapõlan hassas nivelman ölçümleriyle de düşey yönde kaymalarõn olup olmadõğõ araştõrõlmõştõr. Bu çalõşmadaki uygulamalar Yõldõz Teknik Üniversitesi Araştõrma Fonunca desteklenen bir proje kapsamõnda yapõlan faaliyetler ile Kaynakçada belirtilen 1996 1997 ve 1998 yõllarõndaki Lisans Bitirme Tezleri verilerinin tümden değerlendirilmesine dayanmaktadõr. 1. GİRİŞ Tarihi yapõlar atalarõmõz tarafõndan yapõlmõş ve bizlere kadar ulaşabilmiş çoğuna maddi değer biçilemeyen çok kõymetli eserlerdir. Tarihsel zengin bir dokuya sahip olan Ülkemizde tarihi eserlerin korunmasõ gerektiği hepimizce bilinen bir gerçektir. Geçmişten günümüze kadar gelmiş ve ayakta kalmõş ata yadigarõ bu yapõlarõn gelecek nesillere taşõnmasõ herkesin arzu ettiği bir olgudur. Bu nedenle tarihi yapõlarõn bakõmlarõ ve onarõmlarõ önem kazanmaktadõr. Yapõlardaki bozulmalar ve aşõnmalar kõsa sürede ortaya çõkmadõğõ için bu yapõlarõn uzun süre gözlenmesi olasõ değişimlerinin araştõrõlmasõ gerekir. Deformasyon ölçmeleri ya gerçek sorunun belirlenmesi ya da bir tehlikenin ortaya çõkarõlmasõ amacõyla yapõlõr [Erkaya 1987]. Binalarõn Yapõmõ kullanõlan malzeme malzemede zamanla oluşabilecek değişiklikler zemin durumu dõşarõdan binaya gelebilecek etkiler ve binanõn bulunduğu yerin birtakõm özellikleri yapõlardaki ölçümün şeklini ve ölçüm yöntemini etkilemektedir [Erdoğan 1998]. Yapõlardaki deformasyon ölçmeleriyle yatay ve düşey yöndeki kaymalar ile şekil değişimlerinin oluşup oluşmadõğõ belirlenebilir. Deformasyon ölçmelerinin değerlendirilmesi sonucu deformasyona uğradõğõ belirlenen yapõlarõn iyileştirilmesi için ilgili disiplinlerle işbirliğine gidilerek gerekli çalõşmalarõn 255

Tarihi Yapõlarda Deformasyon Ölçmeleri yapõlmasõna öncülük edilir. Tarihi yapõlarõn korunmasõnõn amacõ bu yapõlarõn gelecek nesillere ulaştõrõlmasõnõn yanõ sõra yerli ve yabancõ ziyaretçilere açõlmasõ ile bir yandan ülke turizmine diğer yandan da ülke kalkõnmasõna ekonomik katkõ sağlayacaktõr. Tarihi yapõlardaki deformasyon ölçmelerinin gerekçesini şöyle özetleyebiliriz: Yapõlarõn düzgün geometrik şekillerini koruyup korumadõklarõ belirlenebilir. Yapõlarda kayma çökme eğilme bükülme vb hareketlerin olup olmadõğõ belirlenebilir. Hareket gözlenen yapõlarda hareketin cinsi ve büyüklüğü ile ilgili parametreler belirlenebilir. Onarõmdan geçen yapõlarõn olmasõ gereken geometrik biçimlerine kavuşup kavuşmadõklarõ belirlenebilir. Yapõlarda gerekli onarõmlarõn yapõlmasõ ile bu tarihi eserlerin gelecek nesillere ulaşmasõna katkõ sağlanmõş olur. Doğal ve yapay felaketlerden yapõlarõn etkilenme durumlarõ tespit edilebilir. 2. TARİHİ YAPILARDA ÇALIŞMA KOŞULLARI Deformasyon ölçmeleri söz konusu objenin şekline bağlõ olarak gerek kullanõlan aletlerde gerekse ölçme yöntemlerinde ve ölçme planlarõnda farklõlõklar gösterir. Tarihi yapõlarda ise diğer yapõlardan farklõ olarak bu eserler koruma altõnda olmasõ nedeniyle ölçmeler için gerekli tesislerin yapõmõnda işaretlemelerde ve çalõşma koşullarõnda çalõşmalarõ güçleştirici bir takõm etkenler ortaya çõkar. Bu kõsõtlayõcõ etkenler tesislerin yapõmõnda ve ölçme planõnda belirleyici olurlar. Bu faktörleri şöyle sõralayabiliriz: Tarihi eserler koruma altõnda olduklarõ için yetkili birimlerin izni ve onayõ olmadan tek çivi dahi çakõlamaz. Verilen izinler de tarihi yapõlarõn hem görünümlerini hem de dayanõklõlõğõnõ etkilemeyecek şekilde oluyor. Örneğin bir tarihi yapõnõn ya da sarayõn içine pilye tesisi hemen hemen olanaksõzdõr. Halbuki deformasyon ölçmelerindeki sabit noktalarõn ve ölçme noktalarõnõn tesislerinin pilye şeklinde olmasõ genelde kabul görmüş bir uygulamadõr. Aynõ şekilde uzaktan bakõldõğõ zaman hemen göze batacak obje noktalarõnõn tesisine de izin verilmez. Bir başka önemli sorun da ölçmelerin yapõlacağõ zamandõr yani çalõşma saatleridir. Önemli ve büyük tarihi yapõlarda her zaman ölçme yapmak mümkün değildir. Ölçmeler genellikle iş günlerinde ve çalõşma saatleri içinde yapõlõr. Tatil günleri ve günlük çalõşma saatleri dõşõnda çalõşmak çok güçtür. Halbuki bazõ ölçmelerin akşamüstü ya da sabahtan yapõlmasõ ölçmelerin duyarlõğõ ve güvenilirliği açõsõndan önemlidir. Bu tür yapõlardaki çalõşmalarõn genelde üniversiteler tarafõndan yapõldõğõ düşünülürse tarihi yapõlarda çalõşõlabilecek saatlerde kendi kurumlarõndaki asli görevleri nedeniyle bu çalõşmalara yeterince zaman ayõrma güçlüğü ortaya çõkmaktadõr. Belirtilen saatler dõşõnda çalõşmanõn can güvenliği açõsõndan da bir takõm riskleri bulunmaktadõr. Güvenlik görevlilerince korunan tarihi yapõlarda izin verilen saatler dõşõnda çalõşõlmasõ durumunda nöbet tutan görevlilerin uyarõlarõyla karşõlaşõlõr ve çalõşmaya izin verilmeyebilir. Aksi davranõşlarda güvenlik görevlilerinin ateş açma riski bile bulunmaktadõr. Ülkemizdeki tarihi eser kaçakçõlõğõnõn ulaştõğõ boyutlar dikkate alõnõrsa bu faktörün hiç de yabana atõlõr bir tarafõ olmadõğõ kolayca anlaşõlacaktõr. 256

Erkaya Hoşbaş Gülal Tarihi yapõlardaki çalõşma koşullarõnõn deformasyon ölçmelerine etkisini kõsaca şöyle özetleyebiliriz: Tarihi eserlerin olduğu yerlerde sabit nokta ölçme noktasõ ve obje noktalarõnõn tesislerinde önemli kõsõtlamalar ortaya çõkmaktadõr. Genellikle mesai saatleri içinde çalõşmaya izin verildiği için ölçmeler için en uygun zamanlar seçilemediği gibi çalõşma saatleri de önemli ölçüde azalmaktadõr. Güvenlik önlemleri nedeniyle yapõlan uyarõlarõn dikkate alõnmasõ ve güvenlik görevlilerini tereddüde düşürecek davranõşlardan kaçõnõlmasõ gerekir. Kamuoyu ve basõnda yanlõş anlaşõlma korkusu nedeniyle tarihi yapõlardaki deformasyon ölçmelerinden mümkün olduğunca uzak durulmaya çalõşõldõğõ gözlenmektedir. Tarihi yapõda iyice belirgin hasarlar ortaya çõkmadõkça yetkililerin ölçmelerin yapõlmasõna yanlõş anlaşõlma gerekçesi yüzünden pek sõcak bakmadõklarõ gözleniyor. Örneğin ölçmeler neden yapõlõyor? Tarihi yapõda bir şey mi var? Yapõ yõkõlõyor mu? Gibi soru ve yorumlardan yöneticilerin çekingen davrandõğõnõ söyleyebiliriz. Tarihi yapõlarõn ekonomik getirisi az ya da hiç olmadõğõndan deformasyon ölçmeleri için mali kaynak temininde önemli güçlükler bulunmaktadõr. Tarihi yapõlarõn çoğunun sahibi durumunda görünen Vakõflar Genel Müdürlüğü nce bu yapõlardaki deformasyon ölçmeleri için yeterli kaynak aktarõlmadõğõnõ söyleyebiliriz. Tarihi yapõlarõn bakõm ve onarõmõ için yeterli maddi kaynak ayõrmayan ya da ayõramayan Vakõflar Genel Müdürlüğü tarihi yapõlara ilgi gösteren duyarlõ kurum ve kuruluşlarla protokoller yaparak bu yapõlarõn bazõlarõnõ ayakta tutmaya çalõşmaktadõr. 3. DOLMABAHÇE SARAYI NDA DEFORMASYON ÖLÇMELERİ İstanbul Ülkemizin sosyo-ekonomik ve kültürel etkinlikler merkezi olma özelliği yanõnda zengin tarihsel dokusuyla bir turizm kentidir. Bu doku içinde Dolmabahçe Sarayõ önemli bir konuma sahiptir. Yapõnõn dolgu zemine inşa edilmiş olmasõ ve yanõ başõnda gökyüzüne doğru uzanan yüksek yapõlarõn Saray üzerindeki olasõ etkilerinin araştõrõlmasõnõ gündeme getirmiştir. Ülkemizde deformasyon ölçmeleri konusunda yapõlan çalõşmalarõn çoğunluğu baraj köprü ve yerkabuğu hareketlerinin belirlenmesine yöneliktir. Bu çalõşma Yõldõz Teknik Üniversitesi Araştõrma Fonunca desteklenen 93-A-05-03-06 no.lu proje kapsamõnda yapõlan faaliyetler ile Kaynakçada belirtilen 1996 1997 ve 1998 yõllarõndaki Lisans Bitirme Tezleri verilerinin tümden değerlendirilmesine dayanmaktadõr. 3.1 Dolmabahçe Sarayõnõn Tarihçesi Dolmabahçe Sarayõ nõn bulunduğu alan bundan 400 yõl öncesine kadar Boğaziçi nin büyük bir koyudur. Osmanlõ Kaptan paşalarõnõn gemilerini demirledikleri geleneksel denizcilik törenlerinin yapõldõğõ bu koy zamanla bataklõk haline gelir ve 17. yüzyõldan itibaren doldurularak padişahlarõn dinlenme ve eğlenceleri için düzenlenen bir hasbahçe ye dönüştürülür. Bu bahçede çeşitli dönemlerde yapõlan köşkler ve kasõrlar 257

Tarihi Yapõlarda Deformasyon Ölçmeleri topluluğu uzun süre Beşiktaş Sahil Sarayõ adõyla anõlõr. Beşiktaş Sahil Sarayõ Sultan Abdülmecit döneminde (1839-1861) kullanõşsõz olduğu gerekçesiyle 1843 yõlõndan itibaren bölüm bölüm yõktõrõlõr. Aynõ yõllarda Dolmabahçe Sarayõ nõn 15.000 m 2 lik bir alanõ kaplayan temelleri meşe kazõklar ve ağaç hasõrlar üstünde yükselmeye başlar. Önce boylarõ sağlam zemine ulaşacak uzunlukta meşe kazõklar çakõlmõş bunun üzerine yatay olarak 1.00 m -1.20 m kalõnlõğõnda ve çok sağlam horasan harçlõ bir döşek yapõlmõştõr. Bu döşeğin içinde üç sõra halinde meşe hatõllardan oluşan bir õzgara vardõr. Yapõlar bu malzeme ile elde edilen taban üzerine inşa edilmiştir.yapõmõ 1856 da bitirilen saray 110.000 m 2 yi aşan bir alan üstüne kurulmuş ve ana binasõ dõşõnda on altõ ayrõ bölümden oluşmuştur. (http://www.tbmm.gov.tr/saraylar/dbahce1.htm). Osmanlõ sultanlarõnõn İstanbul'daki üçüncü büyük sarayõ olan Dolmabahçe Sarayõ dönemin kültürel yapõsõnõ sosyal ve sanatsal etkilenmeleri eğilimleri saray örgütündeki değişimleri önemli ölçüde yansõtan mimarî bir bütündür. Burada Topkapõ Sarayõ'nda olduğu gibi zaman ve gereksinimlere bağlõ olarak gelişen bir yapõlar topluluğu yerine yeni bir anlayõşla önceden saptanan bir yapõ tasarõm programõ gerçekleştirilmiştir. Yüksek duvarlarla çevrili bir ana yapõ ile sarayõn tüm yönetim ve yaşam gereksinimlerini karşõlayan ek yapõlardan oluşan kendi kendine yeterli bu yapõlar topluluğunda ağõrlõk denize paralel olarak gelişen ana saray yapõsõndadõr. Ana bina yeni bir anlayõşla tek çatõ altõnda birleştirilen Mabeyn-i Hümâyûn Muayede Salonu Harem-i Hümâyûn adlarõnõ alan üç ana bölümden oluşur. Muayede Salonu'nun galeri katõ da dikkate alõnõrsa sarayõn her bölümünün bodrum dahil üç katlõ olduğu görülür. Tek çatõ altõnda toplanan ve 14 595 m 2 lik bir alana kurulan bu büyük yapõ 285 oda 43 salon 6 balkon ve 6 hamamdan oluşmuştur. Aşağõda sarayõn bir resmi görülmektedir (http://www.millisaraylar.gov.tr/dolmabahce.htm) (Resim 1). Resim 1: Dolmabahçe Sarayõ nõn Boğaz dan görünümü Dolmabahçe Sarayõ'nõn yarõ kârgir olarak inşa edilen yapõlarõ genel olarak ahşap çatõlarla örtülmüştür. Çatõ kaplama malzemesi kurşundur. Buna karşõlõk sarayõn bazõ noktalarõnda ilginç örtü teknikleri ve malzemeler kullanõldõğõnõ da görüyoruz. Sarayõn 258

Erkaya Hoşbaş Gülal beden duvarlarõ taştan yapõlmõştõr. İç duvarlarõ tuğla döşemeler ise ahşaptõr. Çağõn farklõ kaynaklarõnda üslubu ile ilgili oldukça değişik yorumlara neden olan saray seçmeci (eklektik) bir anlayõşõn ürünüdür. Sonuç olarak da bütün üsluplar birleştirilmiş ve Osmanlõ ustalarõnca yorumlanmõştõr. Dolmabahçe Sarayõ geçmişin olduğu kadar geleceğin de bir göstergesi Padişahlõktan Cumhuriyet yönetimine geçmiş bir ulusun malõ anlamõnõ taşõyordu. Bu nedenle M. Kemal Atatürk İstanbul a her gelişinde Dolmabahçe Sarayõ nda kalmõş kendisinin de dile getirdiği gibi burada ulusun bir temsilcisi ve konuğu olarak bulunmuş. Dil ve Tarih Kurultaylarõ ndan Onuncu Yõl Nutku na kadar Cumhuriyet için önemli pek çok karar ve eylemi bu sarayda gerçekleşmiştir (http://www.millisaraylar.gov.tr/dolmabahce.htm). 3.2 Dolmabahçe Sarayõ Jeodezik Kontrol Ağõ 3.2.1 Jeodezik Kontrol Ağõnõn Tesisi Sarayõn güney tarafõnda İstanbul Boğazõ kuzey tarafõnda ise çok katlõ Swiss Hotel bulunmaktadõr. Sarayda oluşacak olasõ deformasyonlarõn çevre ile bağlantõlõ olup olmadõğõnõ araştõrmak amacõyla Swiss Hotel etrafõnda zeminde 6 tane Saray bahçesinde 12 adet olmak üzere toplam 18 adet referans (ölçme) noktasõndan oluşan bir jeodezik ağ tesis edilmiştir (Şekil 1). Jeodezik ağõn noktalarõ nivelman noktasõ olarak da kullanõlabilecek şekilde özel olarak yaptõrõlan metal malzemelerle işaretlenerek tesis edilmiştir. 22 21 23 25 26 2 1 24 3 6 5 4 7 8 9 10 11 12 Şekil 1: Jeodezik Kontrol Ağõ 259

Tarihi Yapõlarda Deformasyon Ölçmeleri Ayrõca Sarayõn bina dõş duvar yüzeyi üzerinde aynõ düşey doğrultuda olmak üzere iki sõra halinde 40 obje noktasõ tesis edilmiştir. Obje noktalarõ ortasõna kõrmõzõ renkte küçük bir dairenin yerleştirildiği folye yansõtõcõlar duvara yapõştõrõlarak tesis edilmiş ve İlk ölçümler 1995 yõlõnda Zeiss in hedef üzerine kõrmõzõ lazer õşõnõ düşüren total station aleti ile Atay Mühendislik in katkõlarõyla yapõlmõştõr. Bir yõl sonra duvara yapõştõrõlan folye yansõtõcõlardan bazõlarõnõn yerinde olmadõğõ görülmüş ve obje noktalarõ yeniden tesis edilmiştir. Dolayõsõyla 1995 yõlõnda yapõlan ilk ölçümler değerlendirme dõşõnda tutulmuştur. Bu kez folye yansõtõcõlar önce 7cm*7cm boyutlarõndaki ortasõ delik pirinç levhalar üzerine yapõştõrõlmõştõr. Bu levhalar bina duvarõ üzerine matkapla açõlan yuvalarõna yerleştirilen dübel üzerine yõldõz vida ile tespit edilerek işaretlenmiştir. Bu yõldõz vidalarõn başlarõ kõrmõzõ ile boyanarak rahat ve kolayca görülmeleri sağlanmõş ve vida başõndaki yõldõz işaretinin merkezi obje noktasõ olarak alõnarak gözlemler bu noktaya yapõlmõştõr. Bu şekilde işaretlenen noktalar ölçmeler süresince kaybolmamõş ve hasar görmemiştir. İki sõra halinde bina duvarõna işaretlenen obje noktalarõnõn alt sõrasõ yerden uzanõlabilecek bir yüksekliğe ikinci sõra ise üst katta pencere seviyesinde tesis edilmiştir. 3.2.2 Jeodezik Kontrol Ağõnõn Ölçülmesi Saray Bahçesindeki 12 referans noktasõnõn konumlarõ açõ ve kenar ölçmeleriyle poligon geçkisi biçiminde belirlenmiş Swiss Hotel etrafõndaki 6 noktanõn ise yalnõzca yükseklik farklarõ ölçülmüştür. Oluşturulan jeodezik kontrol ağõnõn referans noktalarõ arasõndaki yükseklik farklarõ hassas nivelman yöntemiyle gidiş-dönüş olarak ölçülmüştür. Her ölçme döneminde ölçmelerinden önce hassas nivelmanda kullanõlan nivonun (pentax) düzeci ve gözlem ekseninin yataylõğõ kontrol edilmiştir. Ölçmelerde çift bölümlü iki mira kullanõlmõştõr. Kullanõlan miralarõn payandalarõ olmadõğõ için önce çift jalonla desteklenmiş daha sonralarõ cam silmede kullanõlan iç içe geçmeli alüminyum çubuklardan mira payandalarõ yaptõrõlmõştõr. Alüminyum çubuklarõn hafif 3 metrelik invar miralarõn ağõr olmasõ nedeniyle miralarõn düşeyliğinin stabil olmasõ için payandalarõn elle tutulmasõ gerekmiştir. Gidiş-dönüş ölçmeleri aynõ yol üzerinde yapõlmõş ve ara noktalarda mira altlõklarõ (pabuçlarõ) kullanõlmõştõr. Swiss Hotel çevresindeki 23 numaralõ ağ noktasõ 1998 yõlõnda yapõlan ölçmeler öncesinde kaybolduğu için 1998 de yapõlan son ölçme döneminde bu noktanõn iki yanõnda bulunan 22 ve 24 noktalarõ arasõndaki yükseklik farkõ ölçülmüştür. Kenarlar Geodimeter 540 aleti ile karşõlõklõ olarak açõlar ise Wild T2 teodoliti ile ikişer silsile olarak ölçülmüştür. Referans noktalarõndan obje noktalarõna olan uzunluklar ve yatay doğrultular ile düşey açõlar her ölçme döneminde ölçülmüştür. 4. DEFORMASYON ÖLÇÜLERİNİN ANALİZİ Jeodezik ölçülerin analizinde Karlsruhe Yaklaşõmõ olarak adlandõrõlan analiz yöntemi kullanõlmõştõr. Yöntemin işlem akõşõ kõsaca aşağõdaki şekilde özetlenebilir: Önce her ölçme döneminde yapõlan ölçüler ayrõ olarak serbest ağ yöntemi ile dengelenerek kurulan modele aykõrõ olan ölçüler belirlenir. 260

Erkaya Hoşbaş Gülal Uyuşumsuz ölçülerin belirlenmesinin ardõndan her ölçme dönemi için düzeltmelerin kareleri toplamõ ve soncul karesel ortalama hata değeri belirlenir. [ Pvv] Ω 2 Ω i i = i mo = (1) fi Ardõşõk iki ölçme dönemi arasõnda hareketsiz olduğu öngörülen referans noktalarõ araştõrõlõr. Bu aşamada referans noktalarõ için bir çift obje noktalarõ için iki çift koordinat bilinmeyeni öngörülerek iki ölçme dönemi birlikte dengelenir. Böylece referans noktalarõnõn yer değiştirmediği varsayõmõ dengeleme modeli içinde kapalõ bir şekilde öngörülmüş olur. ΩH = f H = n [ Pvv] 1 + n R f T = * h Ω H 2 u + d F R = Ω hf1 α H Ω h = f H f F T Ω = ( Ω f = (f 1 + Ω2 ise referans noktalarõnda anlamlõ bir yer değiştirme olmadõğõ yargõsõna varõlõr. Aksi durumda her defasõnda bir nokta referans noktalarõ arasõndan çõkarõlarak kararlõ nokta sayõsõ kadar dengeleme yapõlõr. Referans noktalarõ arasõndan çõkarõlmasõ durumunda en küçük Ω H değerini veren noktanõn yer değiştirdiği kararõ verilir. Global test sonucu olumlu olana kadar başka anlamlõ yer değiştiren nokta olup olmadõğõ araştõrõlõr. İki ölçme döneminin birlikte dengelenmesi aşamasõ sonucunda her obje noktasõ için fark vektörleri hesaplanarak bu farklarõn anlamlõ bir noktasal yer değiştirme olup olmadõğõ belirlenir. d = xo2 xo1 Qd = Qo1o1 + Qo2o2 Qo1o2 Qo2o1 T + d Q d d (3) Tdi = F2f H 1 α F Tdi 2 Ω / f ise obje noktasõnõn iki ölçme dönemi arasõnda yer değiştirmediği aksi halde noktada anlamlõ bir yer değiştirme yani deformasyon olduğu sonucuna varõlõr [Heck B. 1983] [Hoşbaş R.G. 1992]. 5. DOLMABAHÇE SARAYI NDA UYGULAMA 5.1 Yatay Kontrol Ağõnda Deformasyon Analizi Yatay deformasyon ölçmeleri 5 ölçme dönemini kapsamaktadõr. Bu ölçme dönemlerine ilişkin uyuşumsuz ölçüleri ve doğruluk ölçütlerini belirlemek üzere her dönem ayrõ olarak dolaylõ ölçüler yöntemine göre dengelenmiştir. Dengeleme öncesi birim ağõrlõklõ ölçünün standart sapmasõ σ 0 = ±10 cc olarak öngörülmüştür. Kenar ölçüleri için öncül standart sapma ise ölçmede kullanõlan EUÖ aletinin ölçü doğruluğu olarak verilen σ S =±(3+2*Sppm)mm bağõntõsõ ile hesaplanmõştõr. Her ölçme dönemine ait ölçü sayõlarõ ve dengeleme sonrasõ elde edilen soncul ortalama hata değerleri Tablo-1 de verilmiştir. 1 + f 2 ) ) (2) 261

Tarihi Yapõlarda Deformasyon Ölçmeleri Tablo-1. Yatay konum ağõ dengeleme hesabõ verileri Ölçme Dönemi Nokta Sayõsõ Referans obje Doğrultu Sayõsõ Kenar Sayõsõ [ Pvv ] ±m 0 cc Nisan 1996 12 32 74 58 3117.4817 10.95 Mayõs 1996 12 32 74 58 2920.2371 10.60 Mart 1997 12 32 74 58 1731.0926 8.16 Mayõs 1997 12 32 74 58 3031.1733 10.80 Mayõs 1998 12 32 74 56 1863.3270 8.81 Deformasyon analizinde önce aynõ yõl içindeki ardõşõk dönemler arasõnda ardõndan ardõşõk yõllar için inceleme yapõlmõştõr (Tablo-2). Tablo-2. Yatay kontrol ağõ deformasyon analizi sonuçlarõ ( HRN : hareketli referans noktasõ HON : hareketli obje noktasõ ) Ölçme Dönemleri [ Pvv ] R T F HRN var mõ? HON sayõsõ Nis 96 May 96 7881.8605 1844.1417 0.7563 1.7621 YOK 9 nokta Mar 97 May 97 5299.0164 536.7505 0.2791 1.7621 YOK 1 nokta May 96 May 97 8489.5476 2538.0955 1.0560 1.7621 YOK YOK May 97 May 98 7263.8425 2369.3422 1.6136 1.8706 VAR (9108) Düzensiz Yukarõdaki tablo incelendiğinde 1996 yõlõ içinde referans noktalarõnda anlamlõ bir yatay hareket gözlenmediği ancak Boğaz tarafõndaki 9 obje noktasõnda ( 14 numaralõ noktada 2.3 mm 33 numaralõ noktada 6.5 mm arasõnda ) bir yatay hareket gözlenmektedir. Yatay hareket 1997 yõlõ içinde ise referans noktalarõnda yine bir hareket gözlenmezken yalnõz 1 obje noktasõnda ( 1 numaralõ noktada 2.7 mm ) yatay hareket gözlenmektedir. 1996-1997 arasõnda ise kontrol ağõnda herhangi bir yatay hareket belirlenememiştir. 1997-1998 yõllarõ arasõnda ardõşõk olarak 9 10 ve 8 numaralõ referans noktalarõnda yatay hareket belirlenmiş obje noktalarõnda ise tamamen düzensiz bir davranõş gözlenmiştir. Bu nedenle 1998 yõlõ yatay kontrol ağõ ölçülerinin değerlendirme dõşõ tutulmasõ uygun görülmüştür. 5.2 Düşey Kontrol Ağõnda Deformasyon Analizi Düşey kontrol ağõndaki hassas nivelman ölçüleri Mayõs 1996 Mayõs 1997 ve Mayõs 1998 olmak üzere üç ölçme döneminde yapõlmõştõr Önce her ölçme dönemine ilişkin uyuşumsuz ölçü ve duyarlõk ölçütlerini belirlemek üzere serbest ağ dengelemesi yapõlmõştõr Nivelman yolu uzunluklarõnõn kõsa olmasõ nedeni ile ölçü ağõrlõklarõnõ belirlemek için S 0 = 100m alõnmõştõr. Ölçme dönemlerine ilişkin dengeleme sonuçlarõ Tablo-3 de verilmiştir. 262

Erkaya Hoşbaş Gülal Tablo-3. Düşey konum ağõ dengeleme hesabõ verileri Ölçme Dönemi Nokta Sayõsõ Referans obje Ölçü Sayõsõ [ Pvv ] ±m 0 mm Nisan 1996 2 14 36 47.5104 1.47 Mayõs 1996 2 14 36 3.4354 0.40 Mart 1997 2 14 36 48.3360 1.48 Mayõs 1997 2 14 36 7.2340 0.59 Mayõs 1998 2 14 36 7.6467 0.60 Nisan 1996 ve Mart 1997 ölçme dönemlerinde uyuşumsuz ölçü bulunmamasõna karşõn 1.5 mm büyüklüğünde ortalama hata değerine karşõlõk diğer dönemlerde 0.5 mm ortalama hata değerine ulaşõlmõş olmasõ nedeniyle bu iki dönem deformasyon analizinde değerlendirme dõşõ tutulmuştur. Düşey kontrol ağõnda Boğaz kõyõsõndan uzakta olmasõ gözönüne alõnarak Swiss Hotel in arka tarafõnda bulunan 21 ve 22 numaralõ nivelman noktalarõ referans noktasõ olarak alõnmõştõr. Ölçme dönemleri arasõnda düşey kontrol noktalarõnda yer değiştirme olup olmadõğõnõ belirlemek üzere 4.Bölüm de anlatõldõğõ gibi öncelikle referans noktalarõnõn sabitliği test edilerek diğer nivelman noktalarõnda hareket olup olmadõğõ irdelenmiştir (Tablo-4.). Tablo-4. Düşey kontrol ağõ deformasyon analizi sonuçlarõ ( HRN : hareketli referans noktasõ HON : hareketli obje noktasõ ) Ölçme Dönemleri [ Pvv ] R T F HRN var mõ? HON No. May 96 May 97 10.8036 0.1342 0.5283 3.9759 YOK 122425 May 97 May 98 14.8994 0.0187 0.0527 3.9759 YOK YOK Ölçme dönemleri arasõnda 21 ve 22 numaralõ referans noktalarõnda anlamlõ bir düşey hareket olmadõğõ görülmektedir. Mayõs 1996 ve Mayõs 1997 aralõğõnda 12 24 ve 25 numaralõ noktalarda düşey hareket görülmektedir. Obje noktalarõnda en küçük boyutlu düşey hareket 25 numaralõ noktada 1.7mm olarak belirlenmiştir. Diğer karşõlaştõrma döneminde ise bu büyüklükten daha küçük farklarõn deformasyon yok olarak tanõmlanmasõ bu büyüklüğün altõnda bir hareket var ise de bizi ulaşõlan ölçü doğruluğu içinde bu hareketlerin belirlenemediği sonucunu ulaştõrmaktadõr. 6. SONUÇLAR Öncelikle tarihi yapõlarda kontrol ölçülerinin yapõlmasõ gereğinin ilgili kamu kuruluşlarõnca benimsenmesi mutlaka sağlanmalõdõr. Bu işi üstlenecek kurum ve kuruluşlar sorumluluk bilinci içinde davranmalõdõr. Yazõlõ ve görsel basõn aracõlõğõ ile kamuoyuna yönelik dikkat çekici ve yanõltõcõ açõklamalarda bulunarak ilgili kurumlar tedirgin edilmemelidir. Çevresel çalõşma ortamõnõn getirdiği güçlükler nedeni ile ağ tasarõmõnda kõsõtlamalar söz konusu olmaktadõr. 263

Tarihi Yapõlarda Deformasyon Ölçmeleri Tarihi yapõlarda referans noktalarõnõn diğer mühendislik uygulamalarõnda olduğu gibi pilye olarak tesis edilmesi tarihi dokunun korunmasõ yönünden mümkün olmamaktadõr. Aynõ nedenlerle obje noktalarõnõn tesisinde de güçlüklerle karşõlaşõlmaktadõr. Referans noktalarõ için zeminde bronz çivi obje noktalarõnda ise folye ya da plastik yansõtõcõlõ hedef işaretlerinin kullanõlmasõ kaçõnõlmaz çözüm olmaktadõr. Gerek kontrol ağõnõn tasarõmõnda gerekse nokta tesisinde ortaya çõkan güçlükler nedeni ile ölçü doğruluğu diğer mühendislik yapõlarõndaki uygulamalarda ulaşõlan doğruluğa ulaşamamaktadõr. Yukarõda bahsedilen bütün güçlüklere karşõn Dolmabahçe sarayõnda yapõlan bu çalõşmada doğrultu ölçü doğruluğu için ±10 cc yatay nokta konum doğruluğunda ise ± (2 3) mm değerlerine ulaşõlmõştõr. Nivelman ağõnda ise 100m lik nivelman yolu için ± 0.5 mm düşey nokta konum doğruluğu içinde ± (0.2-0.7) mm değerleri elde edilmiştir. Dolmabahçe Sarayõ nda yatay ve düşey kontrol ağõnda yapõlan ölçülerin değerlendirilmesi sonucunda; yatay kontrol ağõnda 1996-1997 dönemi arasõnda düşey kontrol ağõnda ise 1996-1998 dönemler arasõnda ulaşõlan ölçü doğruluğu içinde anlamlõ bir hareket belirlenememiştir. 7. KAYNAKLAR Demirkaya M.K. vd. Hassas Nivelman Yöntemiyle Deformasyon Ölçmeleri YTÜ Jeodezi ve Fotogrametri Mühendisliği Bölümü Lisans Bitirme Tezi İstanbul 1998. Erdoğan H. Yapõ çevresinde Deformasyon ölçmeleri ve Bir Model Üzerinde Uygulanmasõ YTÜ Fen Bilimleri Enstitüsü Yüksek Lisans Teziİstanbul 1998. Erkaya H. Mühendislik Yapõlarõndaki Deformasyonlarõn Jeodezik Yöntemlerle Saptanmasõ ve Bir Model Üzerinde Uygulanmasõ Doktora Tezi YTÜ Fen Bilimleri Enstitüsü İstanbul 1987. Heck B. Das Verfahren des Analysis von Geodaetisches Institut der Universitaet Karlsruhe Schriftenreihe Wiss. Studiengang Vermessungswesen HSBW Heft 9 München 1983. Hoşbaş. R. G. Baraj Deformasyonlarõnõn Belirlenmesinde Jeodezik Yaklaşõmlarõn İrdelenmesi ve Bir Öneri Doktora Tezi YTÜ Fen Bilimleri Enstitüsü İstanbul 1992. Işõk M.E. vd. Hassas Nivelman Yöntemiyle Deformasyon Ölçmeleri YTÜ Jeodezi ve Fotogrametri Mühendisliği Bölümü Lisans Bitirme Tezi İstanbul 1997. Kuzu A. vd. Yapõlardaki Deformasyonlarõn Jeodezik Yöntemlerle Saptanmasõ ve Bir Model Üzerinde Uygulanmasõ-Dolmabahçe Sarayõ nõn Konum Deformasyonu Ölçmeleri YTÜ Jeodezi ve Fotogrametri Mühendisliği Bölümü Lisans Bitirme Tezi İstanbul 1997. Şen K. vd. Yapõlardaki Deformasyonlarõn Jeodezik Yöntemlerle Saptanmasõ ve Bir Model Üzerinde Uygulanmasõ-Dolmabahçe Sarayõ nõn Konum Deformasyonu Ölçmeleri YTÜ Jeodezi ve Fotogrametri Mühendisliği Bölümü Lisans Bitirme Tezi İstanbul 1998. Tan B. vd. Hassas Nivelman Yöntemiyle Deformasyon Ölçmeleri YTÜ Jeodezi ve Fotogrametri Mühendisliği Bölümü Lisans Bitirme Tezi İstanbul 1996. 264

Erkaya Hoşbaş Gülal Uysal A. vd. Yapõlardaki Deformasyonlarõn Jeodezik Yöntemlerle Saptanmasõ ve Bir Model Üzerinde Uygulanmasõ-Dolmabahçe Sarayõ nõn Konum Deformasyonu Ölçmeleri YTÜ Jeodezi ve Fotogrametri Mühendisliği Bölümü Lisans Bitirme Tezi İstanbul 1996. http://www.tbmm.gov.tr/saraylar/dbahce1.htm http://www.millisaraylar.gov.tr/dolmabahce.htm 265