KULAK BURUN BOĞAZ AÇISINDAN SUALTI FĠZYOLOJĠSĠ

Benzer belgeler
SPORTİF DALIŞ VE ETKİLERİ HYPERBARIA

SUALTI AKCİĞER SORUNLARI

Akdeniz Üniversitesi Tıp Fakültesi Acil Tıp Anabilim Dalı 1

Bölüm 2. Sıcaklık ve Gazların Kinetik Teorisi. Prof. Dr. Bahadır BOYACIOĞLU

GAZLAR GAZ KARIŞIMLARI

Tanım ve Türleri

DEĞİŞİK KOŞULLARDA SOLUNUM (İRTİFA VE SUALTI)

ÇÖZELTİLERİN KOLİGATİF ÖZELLİKLERİ

UÇAK YOLCULUĞUNUN 4 ÖNEMLİ RİSKİ, Hareket et, bol su iç, sakız çiğne

Ağır Ama Hissedemediğimiz Yük: Basınç

MADDENİN AYIRT EDİCİ ÖZELLİKLERİ. Nazife ALTIN Bayburt Üniversitesi, Eğitim Fakültesi

İnstagram:kimyaci_glcn_hoca GAZLAR-1.

Pazartesi İzmir Basın Gündemi

3. ÜNİTE BASINÇ ÇIKMIŞ SORULAR

METEOROLOJİ. IV. HAFTA: Hava basıncı

Açık hava basıncını ilk defa 1643 yılında, İtalyan bilim adamı Evangelista Torricelli keşfetmiştir. Yaptığı deneylerde Torriçelli Deneyi denmiştir.

Uzm.Dr. Yücel YÜZBAŞIOĞLU Atatürk Eğitim ve Araştırma Hastanesi Acil Tıp Kliniği

ODTÜ SAS SERBEST DALIŞ EĞİTİMİ DUYURUSU 28 Mayıs 2011

Güç ve Enerji. Güç; Enerji; Birimi = W - kw - MW. Birimi = Wh - kwh - MWh

Meteoroloji. IX. Hafta: Buharlaşma

Hiperbarik Oksijen Tedavisi

HİDROLOJİ. Buharlaşma. Yr. Doç. Dr. Mehmet B. Ercan. İnönü Üniversitesi İnşaat Mühendisliği Bölümü

GENEL KİMYA. 10. Hafta.

DENEY 3. MADDENİN ÜÇ HALİ: NİTEL VE NİCEL GÖZLEMLER Sıcaklık ilişkileri

Gaz hali genel olarak molekül ve atomların birbirinden uzak olduğu ve çok hızlı hareket ettiği bir haldir.

Oksijen Uygulama Yöntemleri. 10.Sınıf Meslek Esasları ve Tekniği. Oksijen Uygulama Yöntemleri. Oksijen Uygulama Yöntemleri

AKIŞKAN STATİĞİNİN TEMEL PRENSİPLERİ

BİREYLERİN DONANIMLI DALIŞ SPORUNA BAŞLAMA TERCİHLERİNİN SAPTANMASI. Serkan ÖZNUR

İDEAL GAZ KARIŞIMLARI

2016 Yılı Buharlaşma Değerlendirmesi

KİM-118 TEMEL KİMYA Prof. Dr. Zeliha HAYVALI Ankara Üniversitesi Kimya Bölümü

Barotravma ve Tehlikeleri. Doç Dr Fadıl ÖZYENER, Fizyoloji Anabilim Dalı

Vakum Teknolojisi * Prof. Dr. Ergun GÜLTEKİN. İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi

Zemin Suyu. Yrd.Doç.Dr. Saadet BERİLGEN

ÖĞRENME ALANI : FİZİKSEL OLAYLAR ÜNİTE 2 : KUVVET VE HAREKET

TSSF BİR YILDIZ DALIŞ EĞİTMENİ SINAVI MART 2016

TSSF / CMAS BİR YILDIZ DALICI EĞİTİMİ DERS NOTLARI

GAZLAR. Farklı sıcaklıklardaki iki gazın difüzyon hızları GAZLARIN ÖZELLİKLERİ

14)Aşağıdakilerden hangisi ilkyardımın temel uygulamaları arasında yer almaz? A) Koruma. B) Bildirme. C) Kurtarma. D) İyileştirme.

YÜKSEK İRTİFA VE AKCİĞERLER

ÖĞRETĐM TEKNOLOJĐLERĐ VE MATERYAL GELĐŞTĐRME DERSĐ GAZLAR KONU ANLATIMI

BASINCA SEBEP OLAN ETKENLER. Bu bölümü bitirdiğinde basınca sebep olan kuvvetin çeşitli etkenlerden kaynaklanabileceğini fark edeceksin.

ORMANCILIK İŞ BİLGİSİ. Hazırlayan Doç. Dr. Habip EROĞLU Karadeniz Teknik Üniversitesi, Orman Fakültesi


DÖNEM III KULAK BURUN BOĞAZ HASTALIKLARI

10. SINIF KONU ANLATIMLI. 3. ÜNİTE: DALGALAR 3. Konu SES DALGALARI ETKİNLİK ve TEST ÇÖZÜMLERİ

TEKNOLOJİNİN BİLİMSEL İLKELERİ. Bölüm-8 SIVI AKIŞKANLARDA BASINÇ. Akışkanlar sıvı ve gaz olarak ikiye ayrılırlar.

TÜRKİYE SUALTI SPORLARI FEDERASYONU TARAFINDAN 2000 ADET BASTIRILMIŞTIR.

Maddenin Halleri. Katı

DENEY FÖYÜ BALIKESİR-2015

Zehirlenmelerde İlkyardım. Zehirlenmeler. Doç. Dr. Şule Akköse Aydın Acil Tıp AD

DERS VI-VII Nüfus Artışı Küresel Isınma

Solunum Sistemi Fizyolojisi

F KALDIRMA KUVVETİ (ARCHİMEDES PRENSİBİ) (3 SAAT) 1 Sıvıların Kaldırma Kuvveti 2 Gazların Kaldır ma Kuvveti

KALDIRMA KUVVETİ. A) Sıvıların kaldırma kuvveti. B) Gazların kaldırma kuvveti

Prof. Dr. Berna KENDİRLİ

Bölüm 15 Kimyasal Denge. Denge Kavramı

1. Giriş 2. Yayınma Mekanizmaları 3. Kararlı Karasız Yayınma 4. Yayınmayı etkileyen faktörler 5. Yarı iletkenlerde yayınma 6. Diğer yayınma yolları

Gazların Özellikler Barometre Basıncı Basit Gaz Yasaları

Bernoulli Denklemi, Basınç ve Hız Yükleri Borularda Piezometre ve Enerji Yükleri Venturi Deney Sistemi

MADDENİN TANECİKLİ YAPISI

Sıcaklık: Newton un ikinci hareket yasasına göre; Hareket eden bir cismin kinetik enerjisi, cismin kütlesi ve hızına bağlıdır.

Bölüm 3 Motor Çalışma Koşullarının Emisyonlara Etkisi

Burun tıkanıklığınızın sebebi sinüzit olabilir!

Maddeye dışarıdan ısı verilir yada alınırsa maddenin sıcaklığı değişir. Dışarıdan ısı alan maddenin Kinetik Enerjisi dolayısıyla taneciklerinin

BU BÖLÜMDEN MEZUN OLANLAR İŞSİZ KALMIYOR!

Maddeyi Oluşturan Tanecikler-Madde Hallerinin Tanecikli Yapısı. Maddeyi Oluşturan Tanecikler- Madde Hallerinin Tanecikli Yapısı

ENERJİ DENKLİKLERİ 1

KİNETİK GAZ KURAMI. Doç. Dr. Faruk GÖKMEŞE Kimya Bölümü Hitit Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi 1

TÜRKİYE SUALTI SPORLARI FEDERASYONU TARAFINDAN 2000 ADET BASTIRILMIŞTIR.

9. Sigarayı bırakma zamanı

TÜRKİYE SUALTI SPORLARI FEDERASYONU TARAFINDAN 1000 ADET BASTIRILMIŞTIR.

SU İÇİNDEKİ BİR DEKOMPRESYON STOBU ESNASINDA ORTAYA ÇIKAN DEKOMPRESYON HASTALIĞININ TEDAVİSİ

SOLUNUM SİSTEMİ VE EGZERSİZ

GIDALARIN BAZI FİZİKSEL NİTELİKLERİ

MADDE BAĞIMLILIĞI SEMİNERİ (SİGARA, ALKOL KULLANIMI VE KORUNMA YOLLARI) SELÇUK ÖZTÜRK PSİKOLOJİK DANIŞMAN ve REHBER ÖĞRETMEN

İÇTEN YANMALI MOTORLAR 2. BÖLÜM EK DERS NOTLARI

ÜNİTE 6. Gazlar. Amaçlar. İçindekiler. Öneriler

FİZİKOKİMYA I ARASINAV SORU VE CEVAPLARI GÜZ YARIYILI

Maddelerin ortak özellikleri

12. SINIF KONU ANLATIMI 24 STOMA VE TERLEME (TRANSPİRASYON)

TÜTÜN ÜRÜNLERİNİN ZARARLARI PASİF ETKİLENİM

Temel Yaşam Desteği. Yetişkinlerde, çocuklarda ve bebeklerde farklı uygulamalar yapılır.

TÜRKİYE SUALTI SPORLARI FEDERASYONU TARAFINDAN 1000 ADET BASTIRILMIŞTIR.

Kütlesi,hacmi,eylemsizliği olan,tanecikli yapıdaki her şeye madde denir. Yer yüzünde gözümüzle görebildiğimiz her şey maddedir.

Prof. Dr. Osman SİVRİKAYA Zemin Mekaniği I Ders Notu

Taşınım Olayları II MEMM2009 Akışkanlar Mekaniği ve Isı Transferi bahar yy. borularda sürtünmeli akış. Prof. Dr.

Solunum Sistemine Ait Tıbbi Terimler. Müge BULAKBAŞI Yüksek Hemşire

AKCİĞER HACİM VE KAPASİTELERİ. Prof. Dr. H. Oktay SEYMEN 2006

Sakarya Üniversitesi Teknoloji Fakültesi, Metalurji ve Malzeme Mühendisliği

1- Aşağıdakilerden hangisi Aşındırıcı sembolüdür? a. b. c. d. CEVAP: D. 2- Aşağıdakilerden hangisi Yanıcı sembolüdür? a. b. c. d.

FİZİKSEL KİMYA I FİNAL SINAVI

İnstagram:kimyaci_glcn_hoca GAZLAR-2. İnstagram:kimyaci_glcn_hoca

NOT: Toplam 5 soru çözünüz, sınav süresi 90 dakikadır. SORULAR VE ÇÖZÜMLER

EDUCATIONAL MATERIALS

Maddeyi Oluşturan Tanecikler

Akciğer ve Dokularda Gazların Değişimi ve Taşınması

Ödev 1 ve Cevapları. K. mol

Sıvılarda Basınç. Sıvıların basıncı, sıvının yoğunluğuna ve sıvının derinliğine bağlıdır.

Transkript:

KULAK BURUN BOĞAZ AÇISINDAN SUALTI FĠZYOLOJĠSĠ Doç. Dr. Oğuz BASUT Dünyadaki mevcut canlı türlerinden sadece insan yaratıldığı ortamın dışında da bulunma aşamasını göstermiş ve bir kara yaratığı olmasına rağmen yukarıda atmosferi ve aşağıda da denizi keşfetmeye çalışmıştır. SUALTININ KEġFĠ: Sualtı ile ilgili olarak: Tarihsel dokümanlar 1000 yıl önce, kralların, batık hazineleri çıkartmak için, nefes tutarak dalış yapan dalgıçlar kullandıklarının ve onlara çıkardıklarının belli bir yüzdesini bağışladıklarını bildirmektedir. 17. yy da kullanılan dalış çanı içi hava dolu ters bir kap olarak, insanların daha uzun süre sualtında kalmalarını sağlamıştır (Resim-1). Resim-1: Dalış çanı Resim-2: Sert başlıklı dalgıç Resim-3: James in bağımsız dalış elbisesi 1810 da Augustus Siebe, su geçirmez keten elbiseli dalgıçlara bir bakır başlık aracılığı ile yüzeyden taze hava pompalayarak hard-hat diving (sert başlıkla dalış) denen yöntemi oluşturmuştur (Resim-2).

1825 de W.H. James basınçlı hava sağlayan Self Contained Diving Suit (Bağımsız Dalış Elbisesi), 1866 da B.Rouquayrol dalış maskesi içine hava sağlayan istemli regülatörü ve 1925 de Le Prieur yine dalış maskesi içine el kontrollü hava sağlayan yüksek basınç tüpü ile dalışı tarif etmişlerdir. Resim-4: Rouquayrol un istemli regülatörü Resim-5: Le Prieur in el kontrollü dalış aygıtı Resim-6: Cousteau ve Gagnon un Aqualung u 1943 de Jacques Yves Cousteau ve Emile Gagnon Aqualung adını verdikleri, dalgıca basınçlı hava sağlayan bir tüp ile ve ulaşılan derinliğe uygun basınçta bu havayı dalgıca veren bir ağız parçasından oluşan bugünkü Self Contained Underwater Breathing Apparatus SCUBA (Bağımsız Sualtı Soluma Aygıtı) yaratmışlardır. Böylece dalış sporu, giderek yaygınlaşmasına olanak sağlayan araç-gereçlere kavuşmuştur. Bugün dünyada on milyon kadar bröveli dalgıç vardır ve bunlara her yıl 500.000 kadar yenisi eklenmektedir. SUALTI PROBLEMLERĠ Teknoloji insanı uzaya ya da okyanusların derinliklerine götürebilmiştir. Buna karşın Scuba dalışı, diğer teknik adaptasyonlardan çok farklıdır. Astronotların, pilotların ya da denizaltı gemisindekilerin aksine dalgıç, bulunduğu ortamdan izole edilmiş ya da korunmuş değildir, sadece o ortamda yaşamaya çalışan ve o ortamda fizyolojik limitlerini keşfetmeye çalışan bir konumdadır; o ortamla bütünleşmeye çalışmaktadır. Dalış fizyolojisi insan vücudunun sualtındaki fonksiyonlarını, bu çevreye olan cevabını incelemektedir. İnsanın su altına inmesi ile beraber bununla ilgili sağlık problemleri de başlamış, ilk olarak 1820 de Almour dalışa bağlı kulak ağrısından ve 1873 de Smith basınçlı hava kullanan dalgıçlarda kulak hasarlarından bahsetmiştir. 1913 de Boot çan işçileri sağırlığı ndan, 1971 de Goodhill iç kulakta hasarlardan (yuvarlak pencere yırtıklarından ve ani işitme kayıplarından), 1972 de Freeman ve Edmonds iç kulak barotravması ndan bahsetmişlerdir. Nörolojik açıdan oluşabilecek problemler ve Merkez Sinir Sistemi hasarları 1941 de Thorne tarafından Çan Hastalığı

olarak tarif edilmiş, 1955 de Behnke ve Lanphier tarafından derinde ya da yükselirken oluşabilecek genel ve nörolojik problemler açıklanmış, yine 1965 de Gillen tarafından konu etraflıca ele alınmıştır. Dalışla ilgili tıbbi sorunlar en sık karşılaşıldığı şekliyle Kulak-Burun-Boğaz sahasına ait olabileceği gibi, Solunum Sistemi, Kalp ve Dolaşım Sistemi, Merkez Sinir Sistemi, Lokomotor Sistem ve daha az olarak da diğer sistemleri de ilgilendirebilir. Bunlarda öte, basınç altında nitrojen solumanın, ısı değişikliklerine ve basınç değişikliklerine maruz kalmanın etkileri de fizyolojiye yansımaktadır. 1992 de toplanan Sualtı ve Hiperbarik Tıp Cemiyeti dalış kazaları istatistiklerine bakarak, sportif dalışlarda kaza riskinin bin dalışta bir olarak bildirmiştir. Bu, yeryüzünde gerçekleştirilen dalış sayısı ele alınarak hesaplandığında ve kayıtlara yansımayan problemler de ele alındığında, bir spor türü için çok yüksek bir orandır. SUALTI FĠZĠĞĠ Sualtı ve dalış söz konusu olduğunda çok sayıda fizik yasasının dalgıç üzerindeki etkisi gündeme gelmektedir. Bunların çoğu basınç ile ilgili kavramlar ve yasalardır. Dalış fiziği de bir anlamda basınç fiziğidir. Bu yasaların hatırlanması, dalgıcın sualtında karşılaştığı olayları daha iyi anlamayı sağlayacaktır. Önce bazı basınç kavramlarını hatırlayalım: Atmosferik Basınç: Havanın deniz seviyesindeki ağırlığı 1 atmosfer (atm) olarak tarif edilir, bu da 14,7 pound per square inch (psi) ya da 760 mmhg/cm2 (torr) basıncı ifade etmektedir. Bu, deniz seviyesinde, insan vücudu yüzeyine binen doğal bir basınçtır ve insan yaşamı için ideal basıncı oluşturmaktadır. Barometrik Basınç: Çevre şartlarına bağlı olarak, atmosferik basınçtaki oynamaları ifade eder (örnek: alçak ve yüksek basınç alanlarındaki basınç değişiklikleri).

Gösterge Basıncı: Atmosferik basıncı 14,7 psi (760 mmhg) yerine 0 olarak tarif eden basınç ifadesidir. Böylece ölçülen basınç ile atmosferik basınç arasındaki farkı verir. Dalgıçların konsollarındaki basınç saati bu türdendir, tüpe bağlanmadığı sürece 0 ı göstermektedir. Halbuki deniz seviyesindeki basınç 0 değil 14,7 psi (760 mmhg) dır. Bu cins ölçümlerde okunulan basınç psi yerine psig cinsinden ifade edilmelidir. Mutlak (Absolut) Basınç: Gösterge basıncına 14,7 psi olan atmosferik basıncın eklenmesi ile elde edilen mutlak değerdir ve psia olarak ifade edilir. Örneğin dalış tüpünün basıncı 100 psig okunduğunda absolut basınç 100 psig + 14,7 psi = 114,7 psia dır. Su sıkıştırılamaz olduğu için, derinlikle ilgili olarak, basınç değişikliğine bağlı hacim değişikliği oluşmaz. İnsan vücut dokuları da esas olarak su dan oluştuğuna göre, basınç bütün yönlere eşit olarak yayılır ve direkt bir etki hissedilmez. Her 33 feet (=10 m) derinlikte 1 atm. basınç eklenir (14,7 psig). Havacılıkta durum çok farklıdır. Deniz yüzeyinden havaya yükselmelerde basınç çok az değişir. Örneğin 18.000 feet (= 6000 m) yükseklikte, basınç sadece yarım atm. azalmaktadır (5 m sudaki basınç değişikliği kadar). Buna karşın insan vücudunun hava dolu boşlukları olan orta kulak ve sinüslerdeki gazlar sıkıştırılabilir nitelikte olduklarından barometrik değişikliklerden çok etkilenirler (Barotravma) (Resim-7). Dalış sırasında oluşabilecek basınç travmalarının ve muhtelif sıkışmaları (kulak, sinüs, yüz, diş, akciğer, mide, giysi.. vs) BOYLE YASASI ile açıklayabiliriz. Resim-7: İnsan vücudunda sıkıştırılabilen ve sıkıştırılamayan bölgeler Resim-8: Basınç değiştikçe hacmin değişimi BOYLE YASASI na göre sabit ısıda bir gazın hacmi onu etkileyen basınçla ters orantılı olarak değişir (Resim-

8). Gaz hacmi değişikliklerinin en çok etkili olduğu derinlikler yüzeye yakın olan derinliklerdir. Dalgıç 10 m.ye indiğinde gösterge basıncı 14,7 psig, mutlak basınç da 29,4 psia (=2 atm)dir. Basınç iki misli arttığından gazların hacmi yarıya iner. Örnek olarak 100 cc. bir gaz hacmi alacak olursak ilk 10 m. de gaz hacmi azalması 50 cc (=100-50 cc) olacaktır. Sonraki 10 m. de ise basınç 2 atm.den 3 atm.e yükselecek ve hacim üçtebire inecektir. Bu seviyede örneğimizdeki hacim değişikliği 17 cc (=50-33 cc) olacaktır (Tablo-1). Yükselirken bu olayların tersi yaşanacaktır. Tablo-1: Derinliklere bağlı olarak su basıncının artması ve gaz hacminin azalması Derinlik Mutlak Her 10 m. de Basınç Gaz Hacmi değişen gaz m Atm Psi hacmi Hava 0 1 14,7 1 100 100 cc cc Deniz 10 2 29,4 1/2 50 50 cc cc 20 3 44,1 1/3 33 17 cc cc 30 4 58,8 1/4 25 8 cc cc 40 5 73,5 1/5 20 cc 5 cc Görüldüğü gibi, dalışta, basınçla ilgili problemler ilk metrelerde en fazladır. ġnorkel DALIġI: Serbest dalış, nefes tutarak dalış ya da SKIN DIVING olarak adlandırılan bu dalış türünde ulaşılan derinlik genellikle 20 m.ye kadardır. Nefesi tutarak 10 m.ye inen dalgıcın akciğeri, hacminin yarısına, 20 m.ye inen dalgıcın akciğeri de hacminin üçte birine küçülmektedir (Resim-9). Çevre basıncı ise 10 m.de iki katına (2 atm.), 20 m.de üç katına (3 atm.) ulaşmaktadır.

Resim-9: Şnorkel dalışında çevre basıncının artmasına bağlı olarak akciğer hacminin azalması Resim-10: Scuba dalışında çevre basıncının artmasına bağlı olarak akciğer basıncının artması SCUBA DALIġI: Hava tüpünden akciğerlere, çevre basıncına ayarlı serbest hava geçişi sağlayan bu dalış türünde Boyle Yasası nın değişik bir uygulaması söz konusudur. Basınç altında nefes alarak 10 m.ye inen dalgıcın akciğer hacmi değişmemekte, çevre basıncı iki misli artmaktadır. 20 m.ye inildiğinde basınç üç misli, 30 m.ye inildiğinde dört misli artmakta fakat akciğerlerin hacmi hiç değişmemektedir (Resim-10). Buna karşın, derinlik arttıkça, hava molekülleri sıkıştığından, her solunumda regülatörden ve üst solunum yollarından geçen havada daha fazla molekül bulunmakta, yani solunum havası yoğunlaşmaktadır, bu da solunumu güçleştirmektedir. Bu güçlük, akciğerlerdeki ve scuba tüpündeki havanın basıncının artan çevre basıncına uygun olarak artmasındandır. DALTON YASASI gazların parsiyel basınçları ile ilgilidir ve bir gaz karışımında, karışımdaki her gazın basıncı, hacimde yalnız bulunduğu zamanki basıncına eşittir. Toplam basınç, karışımı oluşturan gazların parsiyel basınçlarının toplamına eşittir şeklinde ifade edilebilir. Diğer bir deyişle, çevre basıncı arttığında, karışımdaki gazların yüzdeleri aynı kalmakla beraber toplam basınç artar.

Tablo-2: Derinliğe bağlı olarak Azot (N 2 ) ve Oksijen (O 2 ) parsiyel basınç değişiklikleri ve tüpteki minimal Karbon Monoksit in (CO) derinliğe bağlı olarak etkisinin artması Parsiyel Basınç Derinlik (m) Atm Total Basınç N 2 (%80) O 2 (%20) CO (%0.5) 0 1 15 psi 12 psi 3 psi % 0.5 10 2 30 psi 24 psi 6 psi % 1.0 20 3 45 psi 36 psi 9 psi % 1.5 30 4 60 psi 48 psi 12 psi % 2.0 40 5 75 psi 60 psi 15 psi % 2.5 Scuba tüpünden soluduğumuz hava (yeryüzünde soluduğumuz hava gibi) takriben %78 Azot, %21 Oksijen ve %1 diğer gazların karışımından oluşmaktadır. Dalton Yasasına göre hesaplar, basınçlı hava kullanan ve derin dalış yapan dalgıçlarda Oksijen zehirlenme tehlikesini açıklamaktadır. Deniz yüzeyinden 40 m. derinde Scuba tüpündeki oksijenin parsiyel basıncı (15 psi), deniz yüzeyinde %100 saf oksijen solumaya eşdeğer olmaktadır (15 psi). Oksijenin normal parsiyel basıncı 3 psi olduğundan, bu derinlikteki oksijen konsantrasyonu vücut için, özellikle akciğerler için toksik olmakta ve dramatik sonuçlar doğurabilmektedir. Derin dalışlarda derinlik sarhoşluğu denen azot narkozu oluşmaktadır. Azotun basınç altında narkotik etkisi Kaptan Albert Behnke tarafından farkedilmiş, her 15 m. derinlik için aç karnına bir Martini içilmek şeklinde ifade edilmiş ve Martini Yasası adı verilmiştir. Azot narkozu, azotun parsiyel basıncının artmasına bağlıdır. Derinlik arttıkça, Henry Yasasına göre, azotun vücut sıvılarına iten basınçla beraber, derinlik sarhoşluğu da artmaktadır. Bu nedenle derin dalış yapan profesyonel dalgıçlar azot yerine narkotik etkisi daha az olan helium (Heliox) gazı kullanmaktadırlar. Yine benzer şekilde, scuba tüpü doldurulurken %0,5 oranında tüpe giren ve zararsız olan karbon monoksit gazı (CO), 40 m. derinliğe inildiğinde (5 atm.), yüzeyde %2,5 CO solumaya eşdeğer etki yapmakta ve bu da zehirleyici seviyeyi ifade etmektedir. Bu örneklerde, tüpün içindeki havanın kompozisyonu hiç değişmemiştir, etki sadece derinliğe bağlı olarak artan basınç altında hava karışımı solumanın sonucudur. Görüldüğü gibi, sportif amaçlı dalıģlarda derinlik kısıtlanmalıdır. HENRY YASASI gazların eriyik hale geçmesi ile ilgilidir ve belli bir ısıda, belli bir hacim sıvıda çözülen gaz miktarı, gazın parsiyel basıncı ile orantılıdır şeklinde ifade edilebilir. Bu yasanın scuba dalışına uygulanışı, alçalış sırasında artan gaz basıncına bağlı olarak giderek artan miktarlarda vücut

sıvılarında ve vücut dokularında çözünen azotun yükseliş sırasında azalan gaz basıncına bağlı olarak birden açığa çıkmasıdır. 10 m.ye inen bir dalgıcın vücut sıvılarında eriyik hale geçen gaz miktarını 2 hacim (2V) olarak düşünürsek, dalgıç 20 m.ye indiğinde, artan basınç altında gazın daha fazlası eriyik hale geçecek (3V), derinlik ve dolaysıyla basınç arttıkça, eriyik haline geçen gaz miktarı da artacaktır (40 m.de 5V). Vücuttaki azot eriyik halde kaldığı sürece zararsızdır, fakat ani yükselişte çevre basıncı birden çok azalacağından, eriyik haldeki azot, içinde bulunduğu sıvıdan birden açığa çıkacak, kanda ve vücut dokularında küçük hava kabarcıkları oluşturarak bu bölgelerde tıkanmalara ve klinik sonuçları birbirinden çok farklı ve ağır olabilecek hasarlara yol açabilecektir; Dekompresyon Hastalığı. Görüldüğü gibi, sualtındaki yükseliģlerde yükseliģ hızı kısıtlanmalıdır. KBB AÇISINDAN SUALTI Dalış sırasında görülen sorunların büyük kısmı kulak burun boğaz (KBB) sahasında olmaktadır. Sualtı fizyolojisinde Boyle yasası önemli yer tutmaktadır. Bu kanuna göre, sabit sıcaklık altında, gaz hacmi ile basınç arasında ters bir orantı vardır her ne kadar Scuba dalıcılar regülatör aracılığıyla tüpten çevre basıncına eşit basınçta hava alıyorsa da, orta kulak ve sinüsler gibi kapalı boşluklar için BOYLE YASASI geçerliliğini korumaktadır. Dalış sırasındaki basınç değişikliğine bağlı olarak, hava içeren boşluklarda oluşan doku hasarı; barotravma, dalıcıların en sık görülen sağlık problemidir. Özellikle orta kulak barotravması çok sık görülür. Dalışa bağlı görülen KBB sorunları Tablo-3 de gösterilmiştir. Barotravma ile ilgili KBB sorunları, genellikle dalışın iniş fazında oluşurken alternobarik vertigo dalışın çıkış fazında oluşur. Barotravmaya bağlı olmayan KBB sorunlarından iç kulak dekompresyon hastalığı ve gürültüye bağlı işitme kaybı genellikle derin sularda çalışan profesyonel dalgıçlarda görülmektedir. Tablo-3: Sportif Scuba dalıcılarda görülen kulak burun boğaz sorunları A) Barotravma ile ilgili olanlar Orta kulak barotravması Paranazal sinüs barotravması Alternobarik vertigo (başdönmesi) Dış kulak barotravması İç kulak barotravması Eşit olmayan kalorik uyarı sonucu olan vertigo Diş barotravması Fasiyal (maske) barotravması Fasiyal sinir barotravması B) Barotravmaya bağlı olmayanlar Otitis eksterna (dış kulak yolu iltihabı)

Temporomandibüler eklem (çene eklemi) sorunu Gürültüye bağlı işitme kaybı İç kulak dekompresyon hastalığı Normal bir kulakta çevre basıncına eşit bir basınç vardır. Dalgıcın alçalma ve yükselmesinde kulaktaki basıncı eşitlemenin tek yolu Eustachi tüpüdür (Resim-11). Resim-11: Kulağın şematik yapısı Eustachi tüpünün nazofarenks ağzı normalde kapalıdır. 1- Nazofarenksde pozitif basınç olursa, 2- O bölgedeki kasların kasılımı ile (m.tensor veli palatini) (m.levator veli palatini) (m.salpingopharyngeus) açılır. Alçalma sırasında; Eustachi tüpü valv şeklinde çalışır ve basınç arttıkça kapalı kalır. Orta kulak basıncı ile çevre basıncı farkı >80-120 cm.h 2 O ise Trapdoor etkisi ortaya çıkar ve Tuba Eustachi açılamaz, tekrar yükselip eşitleme yapmak gerekir. Yükselme sırasında; orta kulak hava hacmi arttığından, Eustachi tüpü kolaylıkla açılır ve hava tahliye olur. Kulak tıkacı ile dalındığında; kulak zarı ile tıkaç arasındaki hapis kalmış havanın basıncı değişmeyeceği için sorunlar ortaya çıkar. Eğer bu durumda Eustachi tüpü açık ise basınç eşitleme manevrası (Valsalva) sırasında kulak zarı dışa doğru zorlanacak, belki de yırtılacaktır. Eustachi tüpü tıkalı ise bu defa zar içeri doğru çökecek ve yine zarın perfore olması söz konusu olacaktır (Resim-12). Normal dalış sırasında eşitleme manevrasında aşırı efor sarf edilmesi yani çok zorlu yapılması sırasında Eustachi tüpü açıksa yuvarlak pencereye aşırı bir basınç uygulanır ve bu membranın iç kulağa doğru (implosive) yırtılmasına sebep olabilir. Eustachi tüpü tıkalı ise bu defa manevra sırasında ortaya çıkan intrakraniyal basınç artışı ve bu basınç artışının

iç kulağa yansıması sonucunda yuvarlak pencerenin dışa doğru (explosive) yırtılması söz konusu olabilir (Resim-13). Resim-12: Dış kulak yolunda tıkaç varken oluşan basınç değişiklikleri Resim-13: Tuba Eustachi açık ve kapalı durumlarda zorlu eşitleme manevrasının (Valsalva) etkileri KBB sahasında dalış sırasında sorun yaşanabilen bir diğer bölge de paranazal sinüslerdir (Resim-14). Normalde ostiumları aracılığı ile dış ortamla ilişkilidirler. Ancak ostiumları nezle, grip, sinüzit gibi enfeksiyonlar ya da septum deviasyonu gibi anatomik varyasyonlar nedeni ile tıkanmış iseler dalış sırasında burada hapis kalan hava boşluğundaki ortaya çıkacak basınç değişiklikleri sorun yaratırlar (Resim-15). Resim-14: Paranazal sinüs boşlukları Resim-15: Basınçla sinüslerdeki değişiklikler Bir başka sorun da dişlerle ilgili olabilir. Dişlerin köklerinde hava yoktur. Ancak yapılmış bir dolgunun altında küçük de

olsa bir hava boşluğu kalmışsa bu yine basınç değişiklikleri sırasında diş ağrısı şeklinde kendilerini gösterebilirler (Barodentalji). Sportif SCUBA dalıcılarında görülen KBB sorunları genellikle sekelsiz iyileşmektedir. Nadiren oluşan iç kulak barotravması sonucu kalıcı işitme kaybı görülebilmektedir. Orta kulak barotravmasının ağır formlarında oluşan kulak zarı perforasyonlarında soğuk suyun kalorik uyarısı sonucu hayatı tahdit edici ciddi vertigo oluşabilir. Bu nedenle, dalışlar sırasında en az iki kişinin birlikte dalması önerilmektedir. Dalış öncesi dalıcıların dikkatli KBB muayenesi, eğitimi ve alınacak tedbirler, bu sorunların görülme oranını azaltabilir. KAYNAKLAR 1- Reuter SH. Underwater Medicine, Otolaryngologic Considerations of the Skin and Scuba Diver. Otolaryngology (Paparella et al.), Vol 4, WB Saunders Co, 1991, p:3231-47. 2- Hornsry A. The Encyclopedia of Recreational Diving, International PADI Inc, 1991. 3- Bove F. Boyle s Law (Diving Medicine). In: Skin Diver, March 1993, p.18. 4- Adkisson GH, Meredith AP. Inner ear decompression. Sickness combined with a fistula of the round window. Ann Otol Rhinol Laryngol, 1990; 99:733-7. 5- Jeppesen D. Open Water Diver Manual, 4th ed, Jeppesen Sanderson Inc, Englewood, 1984. 6- Aita JA. Neurologic manifestations of dysbarism. In: Handbook of Clinical Neurology (eds: Vinken PJ, Bruyn GW), Vol 12, Ch 25, North Holland Publishing Co, Amsterdam, 1992, p:665-76. 7- Bove F. Diving Science in 92. Skin Diver, 1992; 41(12):18-9. 8- Hızalan İ. Scuba ve KBB. Uludağ Üniversitesi Tıp Fakültesi KBB Anabilim Dalı Seminer Notları, Ocak 1995. Uzun C, Taş A, Yağız R, Çiçek F, İnan N. Sportif scuba dalıcılarında KBB sorunları, tedavileri ve korunma yolları, KBB İhtisas Dergisi 8: 281-288, 2001.