BİLİMSEL ARAŞTIRMA YÖNTEMİ VE ISTATISTIĞI

Felsefe, bilginin kaynağının ne olduğu üzerinde önemle durur. İnsan bilgisinin kaynağı ve bu konudaki düşünce akımları: Rasyonalizm ve Ampirizm

Problemin çözümü doğru kararların alınması, doğru bilgi elde etme BİLGİ EDİNME YOLLARI * gelenekler, * otorite figürleri, * bireysel deneyimler * bilimdir.

Alan Bilgisi Meslek Bilgisi ÖĞRETMEN YETERLİKLERİ Kültür Bilgisi İletişim Bilgisi 23

Araştırma Amaç ve Alt Amaçları Amaç: Bu çalışmanın amacı. öğretmenlik uygulamasına katılan aday öğretmenlerin okullarda görev yapan öğretmenlerin yeterliklerine ilişkin görüşlerini ortaya koymaktır. Alt Amaçlar: 1. Aday öğretmenlerin görüşlerine göre, okullarda görev yapan öğretmenlerin; nedir? a) alan, b) meslek, c) kültür ve d) iletişim yeterliklerine ilişkin görüşleri 2. Aday öğretmenlerin, okullarda görev yapan öğretmenlerin yeterliklerine ilişkin görüşleri; 24 a) cinsiyetlerine, b) bölümlerine göre farklı mıdır?

TEZİN AMACI Çalışmanın temel amacı, ilköğretim okullarındaki öğretmen, veli ve okul-aile birliği yönetim ve denetim kurulu üyelerinin, Okul-Aile Birliğinin görevlerine verdikleri önem derecesi ve bu görevlerin gerçekleşme düzeyine ilişkin görüşlerini ortaya koymak ve elde edilen bulgulara dayanılarak öneriler geliştirmektir. Temel amaca bağlı olarak yanıt aranacak alt sorular şunlardır: 1. İlköğretim okullarında, Okul-Aile Birliğinin görevlerine verilen önem derecesine ilişkin, a) öğretmen, b) veli, c) okul aile birliği yönetim kurulu üyeleri, d) okul aile birliği denetleme kurulu üyelerinin görüşleri nelerdir? 2. İlköğretim okullarında, Okul Aile Birliği görevlerinin yerine getirilme düzeyine ilişkin, a) öğretmen, b) veli, c) okul aile birliği yönetim kurulu üyeleri, d) okul aile birliği denetleme kurulu üyelerinin görüşleri nelerdir? 3. İlköğretim okullarında, Okul-Aile Birliğinin görevlerine verilen önem derecesine ve görevlerinin yerine getirilme düzeyine ilişkin öğretmen görüşleri arasında; a) cinsiyete, b) kıdeme göre anlamlı fark var mıdır? 4. İlköğretim okullarında, Okul-Aile Birliği görevlerinin yerine getirilme düzeyine ilişkin, a) veli, b) okul aile birliği yönetim kurulu üyeleri, c) okul aile birliği denetleme kurulu üyelerinin görüşleri arasında cinsiyete göre anlamlı fark var mıdır? 5. İlköğretim okullarında, Okul-Aile Birliğinin görevlerine verilen önem derecesine ve görevlerinin yerine getirilme düzeyine ilişkin, öğretmen görüşleriyle; a) veli, b) okul aile birliği yönetim kurulu üyeleri, c) okul aile birliği denetleme kurulu üyelerinin görüşleri arasında anlamlı fark var mıdır? 25

Denenceler (Hipotezler) Araştırma probleminin henüz doğruluğu ya da yanlışlığı test edilmemiş, ortaya konulmamış olası çözümleridir. Araştırma sonucuna ait düşünceler ve beklentiler yönünde, onlara uygun olarak düz cümleler şeklinde ifade edilirler. 26

27 Denenceler (Hipotezler) 1. Aday öğretmenlerin görüşlerine göre, okullarda görev yapan öğretmenlerin; a) alan, b) meslek, c) kültür ve d) iletişim yeterliklerine ilişkin görüşleri nedir? 2. Aday öğretmenlerin, okullarda görev yapan öğretmenlerin yeterliklerine ilişkin görüşleri; a) cinsiyetlerine, b) bölümlerine göre farklı mıdır? 1. Aday öğretmenlerin görüşlerine göre, okullarda görev yapan öğretmenlerin alan bilgisi yeterlikleri yüksektir. 2. Aday öğretmenlerin görüşlerine göre, okullarda görev yapan öğretmenlerin meslek bilgisi yeterlikleri orta düzeydedir. 3. Aday öğretmenlerin görüşlerine göre, okullarda görev yapan öğretmenlerin kültür bilgisi yeterlikleri düşüktür. 4. Aday öğretmenlerin görüşlerine göre, okullarda görev yapan öğretmenlerin iletişim yeterlikleri orta derecededir.

Denenceler (Hipotezler) 1. Aday öğretmenlerin görüşlerine göre, okullarda görev yapan öğretmenlerin; a) alan, b) meslek, c) kültür ve d) iletişim yeterliklerine ilişkin görüşleri nedir? 2. Aday öğretmenlerin, okullarda görev yapan öğretmenlerin yeterliklerine ilişkin görüşleri; a) cinsiyetlerine, b) bölümlerine göre farklı mıdır? 5. Aday kız öğrencilerin, okullarda görev yapan öğretmenlerin yeterliklerine ilişkin görüşleri erkeklere göre daha olumludur. 6. Aday öğrencilerin, okullarda görev yapan öğretmenlerin yeterliklerine ilişkin görüşleri bölümlere göre farklıdır ve sınıf öğretmenliği öğrencileri öğretmenleri diğer bölüm öğrencilerine göre daha yeterli görmektedirler.

ÖRNEK - 1 Bu tez çalışmasının en önemli amacı, eğitimde öğretmenin öğrenciler üzerinde ne kadar etkili ve verimli olduğunu ve kendi performansının yanı sıra öğrencilerine karşı olan iletişiminin güçlü olup olmadığı ve bu iletişimin öğrencileri nasıl etkilediğidir. Aynı zamanda öğrencilerin öğretmenlerinden beklentileri değerlendirilerek öğrenci memnuniyeti ölçülmüştür. Amaç bir okulda eğitimin nasıl uygulandığı, öğretmen- öğrenci ilişkileri göz önüne alınarak empati ve fedakarlık ile birlikte değerlendirilmesidir. Ülker, Şerife Gamze. (2013). Eğitim Hayatında Öğretmen Performansı Ve Öğrenci Memnuniyeti Üzerine Deneysel Bir Çalışma (Yüksek Lisans Tezi) İstanbul: Beykent Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. 29

Hipotezler H1A- Öğretmenlerin mesleki bağlılığı, kendi subjektif değerlendirmelerine göre öğrencilerin memnuniyetini doğrudan ve pozitif yönde etkilemektedir. H1B- Öğretmenlerin empati yeteneği ve fedakarlıkları, kendi subjektif değerlendirmelerine göre öğrencilerin memnuniyetini doğrudan ve pozitif yönde etkilemektedir. H2A- Öğretmenlerin mesleki bağlılığı, kendi subjektif değerlendirmelerine göre öğrenciler ile aralarındaki iletişimi doğrudan ve pozitif yönde etkilemektedir. H2B- Öğretmenlerin mesleki bağlılığı, kendi subjektif değerlendirmelerine göre derslerin işlenişi ve müfredatı doğrudan ve pozitif yönde etkilemektedir. H2C- Öğretmenlerin mesleki bağlılığı, kendi subjektif değerlendirmelerine göre öğrencilerin tarafsız bakış açılarını ve değerlendirmelerini doğrudan ve pozitif yönde etkilemektedir H2A- Öğretmenlerin, empati yeteneği ve fedakarlıkları, kendi subjektif değerlendirmelerine göre öğrenciler ile aralarındaki iletişimi doğrudan ve pozitif yönde etkilemektedir. 30

Hipotezler H2B- Öğretmenlerin empati yeteneği ve fedakarlıkları, mesleki bağlılığı, kendi subjektif değerlendirmelerine göre derslerin işlenişi ve müfredatı doğrudan ve pozitif yönde etkilemektedir. H2C- Öğretmenlerin empati yeteneği ve fedakarlıkları, mesleki bağlılığı, kendi subjektif değerlendirmelerine göre öğrencilerin tarafsız bakış açılarını ve değerlendirmelerini doğrudan ve pozitif yönde etkilemektedir. H3A- Öğretmenlerin iletişimde açık olmaları, öğrencilerin kendi subjektif değerlendirmelerine göre öğrencilerin memnuniyetini doğrudan ve pozitif yönde etkilemektedir. H3B- Öğretmenlerin dersleri işleyişi ve müfredata uyumu, öğrencilerin kendi subjektif değerlendirmelerine göre öğrencilerin memnuniyetini doğrudan ve pozitif yönde etkilemektedir. H3C- Öğretmenlerin objektif değerlendirmeleri öğrencilerin kendi subjektif değerlendirmelerine göre öğrencilerin memnuniyetini doğrudan ve pozitif yönde etkilemektedir. 31

Sayıltılar (Varsayımlar) Araştırmanın dayandığı temeller, doğru olarak kabul edilen yargılar ve genellemelerdir. Araştırmalarda başlangıç noktasını oluşturan, kanıtlanmasına gerek görülmeden doğru olarak kabul edilen yargılardır. Sayıltılar araştırma sürecine yönelik yargısal ifadelerdir. 32

Sayıltılar (Varsayımlar) 1. Hazırlanan ankete verilen cevapların, varolan durumunu ortaya koymalarını sağlayacak kapsamda olması sağlanmıştır. 2. Öğretmenlerin, velilerin ve okul aile birliği yönetim kurulu üyelerinin görüşlerini saptamaya yönelik geliştirilen ankete ilişkin alınan uzman kanısı geçerli ve güvenilir olmasına yönelik düzenleme yapılmıştır. 3. Tüm grupların hazırlanan ankete verdikleri cevapların kendi objektif görüşleri olması sağlanmıştır. 33

Sayıltılar (Varsayımlar) 1. Hazırlanacak ankete verilecek cevapların, varolan durumunu ortaya koymalarını sağlayacak kapsamda olması sağlanacaktır. 2. Öğretmenlerin, velilerin ve okul aile birliği yönetim kurulu üyelerinin görüşlerini saptamaya yönelik geliştirilen ankete ilişkin alınacak uzman kanısının geçerli ve güvenilir olmasına yönelik düzenleme yapılacaktır. 3. Tüm grupların hazırlanacak ankete vereceği cevapların kendi objektif görüşleri olması sağlanacaktır. 34

Sınırlılıklar Araştırma çalışmalarının çeşitli yönlerden sınırlarının belirtilmesi ve çizilmesidir. Yapılacak araştırmada problem, amaçlar, evren, örneklem, veri toplama araçları, toplanması ve çözümlenmesinde yapılacak istatistik işlemleri belirlenir ve sınırlandırılır. Araştırmanın sınırlılıkları; konu, zaman-süre, mekan coğrafya, grup boyutlarında olabilir. 35

Sınırlılıklar Konu bakımından * Araştırmada öğretmen yeterlikleri sadece meslek bilgisi iletişim becerileri yeterlikleri boyutlarında ele alınmış, diğer yeterlik alanları kapsam dışında tutulmuştur. 36

Sınırlılıklar Zaman ve/veya süre bakımından * Çalışma, 2015-2016 öğretim yılı Güz yarıyılındaki ilk okuma yazma çalışmalarıyla sınırlıdır. 37

Mekan, coğrafya ve grup bakımından Sınırlılıklar * Çalışma, Çanakkale ili merkez ilçe belediye sınırları içinde kalan ortaokullarda görev yapan matematik öğretmenlerinin görüşleriyle sınırlıdır. 38

Tanımlar Araştırmada kullanılan, yanlış anlamalara, değişik yorumlamalara neden olabilecek kavramların açıklanması ve tanıtılmasıdır. Kavramlar özellikle yapılan araştırmada ifade ettiği anlamı ile tanıtılır. Seçilen kavramlar, sözlük tanımı değil, çalışmaya kattığı özel anlam ya da işlevi bakımından tanımlanır. 39

Önem Bu başlık altında, elde edilecek araştırma sonuçlarından kimlerin yararlanacağı, ne tür yararlar sağlayacağı v.b. açıklamalara yer verilir. 40

ARAŞTıRMALARDA YÖNTEM

Araştırma Modeli Bir araştırmayı amaçlarına en uygun ve ekonomik olarak ulaştıracak verilerin toplanması ve çözümlenmesi için gerekli tüm etkinliklerin düzenlenmesidir. Bir plan ya da süreç olarak düşünülebilecek olan araştırma modeli ile, incelenen probleme çözüm yolları ve cevap bulmaya çalışılır. Araştırma modellerinde iki temel yaklaşım vardır. * NİCEL Deneme Tarama * NİTEL

DENEME MODELİ Araştırmalarda neden-sonuç ilişkisinin ortaya koyulması amacıyla, araştırmacının kontrolü altında gözlenmek istenen verilerin araştırmacı tarafından üretildiği araştırma modelleridir. Kesine yakın sonuçlar vermesi yönünden en güvenilir araştırma tipidir. 43

Deneme, bağımsız değişkenlerin bağımlı değişkenleri etkilemesi, kontrollü koşullarda sistemli değişiklikler yapılması ve sonuçların izlenmesi ile olur. Bağımsız değişkendeki sistemli değişmelerin bağımlı değişkeni nasıl etkilediği görülmeye çalışılır. Kontrollü olması, değişkenler arasındaki ilişkilerin kesinlikle saptanabilmesi sonucu kuramların gelişmesinde bu tür araştırmaların katkısı büyüktür. 44

1. Kontrol Grubu ve Örnekleme Olmayan Modeller a) Kontrolsüz Sontest Modeli b) Kontrolsüz Öntest ve Sontest Model 2. Kontrol Grubu Olan Modeller a) Kontrollü Sontest Modeli b) Kontrollü Öntest-Sontest Modeli 3. Örneklem ve Kontrol Gruplu Modeller a) Çapraz-Test Model b) Çoklu Çapraz Test Modeli c) Örneklem ve Kontrollü; Öntest ve Sontest Model d) Örneklem ve Kontrollü Sontest Model e) Örneklem ve Kontrollü, Dört Grup Model 45 4. Zaman Serisi Modeller a) Tek Grup Modeli b) Çok Grup Model

1. Kontrol Grubu ve Örnekleme Olmayan Modeller a) Kontrolsüz Sontest Modeli Objeler, denekler, deney grup ya da grupları, doğal olarak şekillenmiş oldukları biçimde alınmaktadır. G --- D T Aritmetik ortalama, ortanca, standart sapma, genişlik (ranj)

b) Kontrolsüz Öntest ve Sontest Model Kontrolsüz sontest modeline göre daha işlevseldir. Öğrenmede etkili olan değişkenleri kontrol olanağı sınırlıdır. Aynı testin uygulanması da bir başka sınırlılıktır. G T1 D T2 z-testi, t-testi Ön ve son test ölçümlerinde, ölçümler normal dağılımdan bir sapma gösterirse, Wilcoxon İşaretli Sıralama Testi (nonparametrik )uygulanır. Deneyin cinsiyetlere göre ortaya çıkardığı farkın test edilmesi istendiğinde ise, farklar arası farkın test edilmesi gerekir.

2. Kontrol Grubu Olan Modeller a) Kontrollü Sontest Modeli G1 D T1 ------------------------------------------------------------ G2 - T2 z veya t testi

b) Kontrollü Öntest-Sontest Modeli G1 T1 D T2 --------------------------------------------------------- G2 T3 - T4 Bu tür araştırmalarda iç geçerliği etkileyecek tarih, olgunluk, test etme ve araç gibi kaynaklardan gelen hatalar ya da etkiler oldukça kontrol edilebilir. Farklar arası fark, t testi ile Bu desende tercih edilen istatistiki ölçü kovaryans analizi olmalıdır. Kovaryans analizi ile öntest puanları birlikte değişen (covariate) olarak kullanılarak sonntest puan ortalamaları karşılaştırılır. Kovaryans analizinin sayıltıları karşılanamıyorsa, sontest ortalamalarının varyans analizi düşünülebilir.

3. Örneklem ve Kontrol Gruplu Modeller a) Çapraz-Test Model R G1 - D T R G2 T - - Tarih etkisinin kontrol edilemediği bu tür araştırmalarda, bağımsız t testi kullanılır. Bu modelin güçlendirilmesi için daha çok kontrol grubunun eklenmesi uygun olur.

b) Çoklu Çapraz Test Modeli Ortaya çıkabilecek değişik ve şaşırtıcı değişkenleri kontrol altına almak için, modele kontrol ya da deney grupları eklenir. R G1 - D T R G2 T - - R G3 T - - R G4 - - T Tek yönlü varyans analizi yapılır. Dört grubun ortalaması t testi ile ayrı ayrı karşılaştırılır. 51

c) Örneklem ve Kontrollü; Öntest ve Sontest Model Sosyal bilimlerde en çok kullanılan modeldir. R G1 T1 D T2 R G2 T3 - T4 İç geçerliliğe etki edebilecek tüm faktörlerin kontrol altına alınabildiği, dış geçerliğin sağlanamadığı bu modelde; t testi ile farklar arası fark bulunabilir ve kovaryans istatistiği uygulanabilir.

d) Örneklem ve Kontrollü Sontest Model Özellikle, ön test verme olanağının bulunmadığı durumlarda uygulanır. R G1 D T1 R G2 - T2 Oluşturulan gruplara öntest verilmeden yapılan araştırmada sontest ortalamaları bağımsız t testi ile test edilir.

e) Örneklem ve Kontrollü, Dört Grup Model t testi R G1 T1 D T2 R G2 T3 - T4 R G3 - D T5 R G4 - - T6 işlemin etkili olup olmadığını test etmek için, öntestleri hesaba katmadan, sontestler üzerinde bir 2 X 2 basit varyans analizi de yapılabilir.

4. Zaman Serisi Modeller a) Tek Grup Modeli Deneklerin işlemden önce ve sonra birkaç kez ölçüldüğü bir modeldir. G T1 T2 T3 T4 D T5 T6 T7 T8 Zaman ve araç etkisinin kontrol edilemediği bu türden araştırmalarda, deneyden sonraki ölçümlerin, önceki ölçmelere oranla ayrı bir düzey ya da yönde gelişmesi, deneyin etkisi olarak kabul edilir.

b) Çok Grup Model Deneyin eşit kontrol gruplarına ya da eşit olmayan fakat benzer kontrol gruplarına uygulanması sözkonusudur. G1 T T T T D T T T T G2 T T T T D T T T T G1 T T T T D T T T T G2 T T T T - T T T T veya Zaman etkisi kontrol edilmiş olmakla birlikte, dış geçerlikle ilgili etki ve hatalar ortaya çıkabilmektedir. 56

Tarama Modeli Genel Tarama Modeli Örnekolay Tarama Modeli Tekil tarama İlişkisel tarama * NİCEL * NİTEL

Tarama Modeli Geçmişte ya da halen var olan bir durumu, olayı, birey ya da nesneyi varolduğu şekliyle, değiştirmeden ve etkilemeden ortaya koyma çabasıdır. Veriler doğrudan araştırmaya konu olan birey ya da durumlardan alınabileceği gibi, önceden tutulmuş kayıtlar, belgeler, kalıntılar vb. elde edilebilir. Bu türden çalışmalarda yaşanan olay, durum vb. etkileyen birçok faktör ve neden olduğundan, değişkenlerin kontrolü zordur. Bir başka sınırlılık da verilerin kontrol edilebilirliğidir.

Genel Tarama Modeli Çok sayıda elemandan oluşan bir evrende, evren hakkında genel bir yargıya varmak amacıyla evrenin tümü ya da ondan alınacak bir grup, örnek ya da örneklem üzerinde yapılan düzenlemelerdir. Genel tarama modelleri ile tekil veya ilişkisel taramalar yapılabilir. Bir araştırmada, ele alınan durum ya da duruma ait değişkenlere ilişkin özelliklerin tek tek ortaya koyulmasıyla yetiniliyorsa, bu tür taramalar "tekil tarama modeli"dir. Tekil taramalarla bir anlık durumu ortaya koyma çalışmaları yapılabileceği gibi, zamansal gelişimi inceleme imkanı verecek "izleme" veya "kesit alma" uygulamalarına da gidilebilir.

Az sayıda kişi ya da ünite üzerinde yapılabilecek bu çalışmalar, derinliğine ve genişliğine kapsamlı bir gözleme olanak verir. Eğer ele alınan durum ya da değişkenler arasındaki ilişkiyi, birlikte değişim varlığını, derecesini belirlemek amaçlanıyorsa, "ilişkisel tarama" modeli kullanılır. İlişkisel tarama çalışmaları, korelasyon veya karşılaştırma şeklinde yapılabilir.

Örnekolay Tarama Modeli Evrendeki belli bir ünitenin derinliğine ve genişliğine, kendisi ve çevresi ile olan ilişkilerini belirleyerek, o ünite hakkında bir yargıya varmayı amaçlayan tarama düzenlemeleridir. Bu yolla elde edilen veriler sadece ele alınan grup için geçerlidir. Genellemenin yapılabilmesi, ancak benzer ünitelerin tümü (evren) ya da alınacak bir örneklemden veri toplanmasıyla olabilir. Çoğunlukla niteliğe ilişkin olan bu taramalarda tekil ve ilişkisel taramalar yapılabilir. 61

NİTEL NİCEL ARAŞTIRMA Biyoloji, kimya, fizik, mühendislik gibi doğa bilimleri alanlarında araştırmalar gözlem ve ölçmeye dayanır. Gözlem ve ölçmelerin tekrarlanabildiği ve objektif yapıldığı araştırmalara niceliksel, sayısal ( quantitative ) araştırma denir.

NİTEL NİCEL ARAŞTIRMA Psikoloji, sosyoloji, antropoloji, eğitim gibi sosyal bilim alanlarında insan ve toplum davranışları incelenmektedir. Bu davranışları sayılarla açıklamak zordur. Ölçümler bize kaç kişinin nasıl davrandığını gösterir, ama niçin? sorusuna cevap veremez. İnsan ve grup davranışlarının niçin ini anlamaya yönelik araştırmalara niteliksel ( qualitative ) araştırma denir.

Nitel araştırmalar dünyanın sosyal yönü ile ilgilenir ve şu sorulara yanıt arar: İnsanlar niçin böyle davranır? Kanaatler ve sergilenen duruşlar nasıl oluşur? İnsanlar çevrelerinde olup bitenden nasıl etkilenir? Kültürler niçin ve nasıl gelişir? Sosyal gruplar arasındaki farklar nelerdir?

Nitel araştırma Niçin? Nasıl? Ne şekilde? sorularına yanıt arar. Nicel araştırma Ne kadar? Ne miktarda? Ne kadar sık, Ne kadar yaygın? sorularına yanıt arar.

Nitel araştırma bir toplumsal olayı doğal ortamı ve doğal oluşumu içinde tasvir eder. Deneysel, nicel araştırmalar gibi olayın değişkenleriyle oynamaz. Nitel araştırma bir durumu ilişki bağlantıları içinde anlamaya çalışır. Bir olayı etkileyen değişkenleri kendisi ortaya çıkarır.

Nicel araştırma teori ve denence ile başlar (deduktif). Nitel araştırma ise araştırma sonunda kavram ve kuramlar oluşturur (induktif).

Nitel araştırmalarda veriler gözlem, mülakat ve anket yoluyla toplanır. Zaman alıcı olması dolayısıyla küçük örneklemler üzerinde çalışılır.

Nitel Araştırma Deseni Türleri 1) Fenomenoloji (phenomenology) 2) Etnografi (ethnography) 3) Gömülü teori (grounded theory) 4) Örnek olay (case study) Başka bir araştırma deseni tipi de ALAN TARAMASI (survey)dır Alan taraması niteliksel hem de niceliksel alabilir.

Fenomenoloji Fenomenler olaylar, durumlar, deneyimler veya kavramlar olabilir. Okul başarısızlığının gençlerin uyuşturucu kullanımıyla ilişkileri araştırılıp betimlenebilir. Bir konuyu aydınlatma, oraya dikkat çekme Etnografi Bir halkın, bir kültür grubunun gelenekleri, inançları, birbiriyle bağlantıları vb. betimlenebilir.

Gömülü teori Araştırmacı veri toplarken veya yorumlarken verilerin içine gömülü olan teoriyi ortaya çıkartır ve araştırma boyunca yeni kavram ve teorilere ulaşabilir. Psikolojik gereksinimler kavramı dini olmaktan çıkar, barışa, sevgiye dayalı yeni bir kavrama dönüşür. Örnek olay incelemesi Tek bir olayı veya birkaç olayı derinlemesine inceleme demektir. Bazen bir zaman dilimindeki sosyal olaylar da incelenebilir.

ARAŞTıRMALARDA VERI TOPLAMA TEKNIKLERI