TSK Koruyucu Hekimlik Bülteni, : () Araştırma/Research Article Hamile Kadınlarda Doğum Öncesi Bakım Alma Sıklığı ve Bunu Etkileyen Faktörler Selim Kılıç, Muharrem Uçar *, Pınar Temir, Ümmühan Erten, Esra Şahin, Burçin Karaca, Sündüs Yüksel, Figen Özkır GATA Halk Sağlığı AD, GATA Tıp Tarihi ve Deontoloji AD, GATA Hemşirelik Meslek Yüksek Okulu, Ankara * Muharrem Uçar, GATA Tıp Tarihi ve Deontoloji AD. Etlik, Ankara. Tel:...Eposta: muharremucar@yahoo.com Kor Hek ; (): Özet: Gebeliğin hem anne hem de bebek için sağlıklı devam etmesi gebeliğin başlangıcından sonuna kadar tıbbi kontrolleri gerektirir. Doğum öncesi bakım (DÖB) da amaç; annede olabilecek hastalıkları saptamak, gebeliği ve bebeği riske sokabilecek sağlık sorunlarının olup olmadığını belirlemektir. Bu araştırmanın amacı; Gülhane Askeri Tıp Akademisi (GATA) Eğitim Hastanesi ve Zekai Tahir Burak (ZTB) Kadın Hastalıkları ve Doğum Hastanesi antenatal polikliniklerine başvuran veya kliniklerinde doğum yapan. gebelik haftasını doldurmuş gebe ve loğusa kadınlarda DÖB alma sıklığını ve bunu etkileyen faktörlerin incelenmesidir. Nisan da her iki hastaneye başvuran ve çalışmaya katılmayı kabul eden toplam gebe kota örnekleme yöntemiyle çalışmaya dahil edilmiştir. Her iki gruptaki kadınların öğrenim durumu (p=,), gelir getiren bir işte çalışma durumu (p=,), eşinin öğrenim durumu, eşinin gelir getiren bir işi olması, ailenin toplam aylık geliri, sosyal güvencenin bulunması yönünden dağılımlarında istatistiksel olarak anlamlı farklılıklar bulunmuştur (p<,). Yurt içi ve yurt dışında gerçekleştirilen benzer çalışmalarda da ortaya konulan ve yeterli DÖB almayı olumsuz etkilediği bildirilen; gebenin ve eşinin öğrenim durumu, düzenli gelir getiren bir işte çalışmaları, sosyal güvencenin bulunması, ilk gebeliği olmaması gibi belirleyiciler bu çalışmada da ortaya konulmuştur. Dikkat çekici bir başka bulgu ise; sağlık güvencesi bulunan, kendisi ve eşi yüksek öğrenim görmüş ve ekonomik durumu en üst grupta olan kadınlar arasında dahi yeterli DÖB almayanların bulunmasıdır. Anahtar sözcükler: Doğum öncesi bakım, gebelik, sağlık eğitimi. The Frequency and Influencing Factors of Antenatel Care in Pregnant Women Abstract: Pregnancy requires antenatal care either for mother and her baby from initial of pregnancy to delivery. Main aims of antenatal care are to identify probable mother s disease and to determine health risk which would endanger mother and her baby. The aim of this study is evaluation of antenatal care frequency and its influencing factors in women who were complete weeks of her pregnancy in GATA hospital and ZTB Hospital. The study conducted among on a total number of women who consent involves in study. There was a statistically significant difference among two groups about distributions of maternal education level, maternal occupation which has income, husband s education level, husband s occupation, family s total monthly income, ownership a social security (p<,). We determine that the attitude of antenatal care is influenced by maternal education level, maternal occupation which has income, husband s education level, husband s occupation, family s total monthly income, and ownership a social security, like another study which conducted about this issue ether national and international. There is another significant point that some women had not adequate antenatal care even if they have a social security, she and her husband have high level education, and she has high level income. Key words: Antanatal care, pragnancy, health education. Gebeliğin hem anne hem de bebek için sağlıklı devam etmesi gebeliğin başlangıcından sonuna kadar tıbbi kontrolleri gerektirir. Doğum öncesi bakım (DÖB) da amaç; annede olabilecek hastalıkları saptamak, gebeliği ve bebeği riske sokabilecek sağlık sorunlarının olup olmadığını belirlemektir. DÖB hizmeti temelde birincil koruyucu sağlık hizmetidir ve bu hizmetten yararlanmak tüm kadınların hakkıdır. DÖB ile ana ve perinatal mortalite ve morbidite azaltılabilir ve anneçocuk sağlığı yükseltilebilir (). Yeterli DÖB almamış annelerin bu hizmetten yeterince yararlananlara göre doğumda daha fazla ölüm riski taşıdıkları ve bebeklerinin perinatal dönemde ölme olasılıklarının daha fazla olduğu belirlenmiştir (). Normal gebelerde doğum öncesi kontroller. gebelik haftasına kadar ayda kez,. haftalar arasında 5 günde kez, bundan sonra doğuma kadar haftada kez yapılmalıdır (). Sağlık Bakanlığı nın yaklaşımına göre; her gebenin gebeliğin başlangıcından itibaren saptanarak en az kez izlenmesi hedef alınmıştır (). www.korhek.org
TSK Koruyucu Hekimlik Bülteni, : () Türkiye Nüfus Sağlık Araştırması (TNSA) sonuçlarına göre, Türkiye genelinde gebelikte en az bir kez DÖB hizmeti alma sıklığı % dir. Bu oran bölgeler arasında farklılık göstermektedir. Batıda her gebeden i DÖB alırken, doğuda i bu hizmetten yararlanmaktadır. Orta Anadolu da ise bu sıklık % dir (). Gebelerin doğum öncesi bakım almalarını ve bakım sıklıklarını etkileyen başlıca faktörler; annenin öğrenim durumu (,, 5), eşinin öğrenim durumu (, 5,, ), gebenin gelir getiren bir işte çalışması (, ), ilk gebeliğinin olmaması (,,), ailenin ekonomik durumu (,,,, ), gebeliğin istemli olmaması (,,, ) ve sosyal güvencenin olmaması (,, ), daha önceki gebeliklerde annede veya bebekte sağlık sorunu bulunmasıdır (, ). Bu çalışma Gülhane Askeri Tıp Akademisi (GATA) Eğitim Hastanesi ve Zekai Tahir Burak (ZTB) Kadın Hastalıkları ve Doğum Hastanesi antenatal polikliniklerine başvuran veya kliniklerinde doğum yapan. gebelik haftasını doldurmuş gebe ve loğusa kadınlarda DÖB alma sıklığını ve bunu etkileyen faktörleri incelemek amacıyla yapılmıştır. GEREÇ YÖNTEM Araştırmanın evrenini Nisan da GATA ve ZTB hastanelerine başvurmuş. gebelik haftasını tamamlamış gebeler oluşturmaktadır. Bu tarihlerde başvuran ve çalışmaya katılmayı kabul eden toplam gebe kota örnekleme yöntemi ile çalışmaya dahil edilmiştir. GATA da araştırma için seçilen kişiden ü; ZTB Hastanesinde ise sından sı anket uygulamasını kabul etmemiştir. Soru formu; Hemşirelik Formu Dergisi, Hacettepe Üniversitesi Doğum ve Kadın Sağlığı Hemşireliği kitabı, GATA HYO Kadın Hastalıkları ve Doğum Hemşireliği Ders Notları kaynaklarından yararlanılarak, araştırıcılar tarafından hazırlanmıştır. Gebelere sosyodemografik özellikler, doğurganlık özellikleri, DÖB alma durum ve sıklıkları ve bunu etkileyen olumluolumsuz faktörleri içeren 5 sorudan oluşan soru formu uygulanmıştır. Sosyodemografik özellikler olarak; yaş, öğrenim durumu, meslek, eşin mesleği, eşin öğrenim durumu, aylık geliri, sosyal güvencesi incelenmiştir. Doğurganlık özellikleri olarak ise önceki gebelik, canlı doğum, ölü doğum, küretaj, düşük ve yaşayan çocuk sayıları ile anne ve bebekte daha önceki gebeliklerde sağlık sorunu öyküsü ve son gebeliğinin istemli olma durumu sorulmuştur. Anketler gebelere poliklinikte yüz yüze görüşme yöntemiyle uygulanmıştır. Gebelerin bazılarının başka sağlık kuruluşlarında da izlendiği, bu nedenle izlem kartlarında bazı bilgilerin olmayabileceği veya eksik olabileceği dikkate alındığından DÖB alma sıklığı ile ilgili katılımcılardan alınan bilgiler dikkate alınmıştır. Katılımcıların beyanları esas alındığından hatırlama sorunlarına bağlı bazı yanıtlarının sağlıklılığı tartışılabilir. Veri toplama öncesinde, anketörlere soru formu uygulama ile ilgili eğitim verilmiş, anketlere ön deneme yapılmamıştır. Veriler SPSS, Windows paket programında değerlendirilmiştir. Tanımlayıcı istatistik olarak yüzdelik, istatistiksel olarak önemlilik değerlendirilmesinde ise kikare testi kullanılmıştır. İstatistiksel önemlilik için p<.5 kabul edilmiştir. BULGULAR GATA Eğitim Hastanesi ve ZTB Kadın Hastalıkları ve Doğum Hastanesinde izlenen. gebelik haftasını tamamlamış toplam kadında gerçekleştirilen bu çalışmada; her iki gruptaki kadınların öğrenim durumu (p=,), gelir getiren bir işte çalışma durumu (p=,), eşinin öğrenim durumu, eşinin gelir getiren bir işi olması, ailenin toplam aylık geliri, sağlık güvencesi varlığı yönünden dağılımlarında istatistiksel olarak anlamlı farklılıklar bulunmuştur (p<,). GATA grubundaki gebe kadınların % i lise ve yüksekokulüniversite mezunu iken, ZTB hastanesinde izlenen grupta bu değer % dir. GATA daki katılımcıların % ü düzenli gelir getiren bir işte çalışırken, bu değer ZTB grubunda % tür. GATA da eşinin öğrenim durumu lise ve üstü olanlar % iken, ZTB grubunda %5 tir. GATA daki katılımcıların eşlerinin hepsinin gelir getiren sürekli bir işi varken, ZTB dekilerin ise % sinin eşinin düzenli gelir getiren bir işi yoktur. GATA da YTL ve üzeri aylık geliri olan % iken, ZTB grubunda % dir. GATA da tüm katılımcının sağlık güvencesi varken, ZTB grubunda sağlık güvencesi olmayan katılımcı sayısı 5 tir. Ayrıntılar Tablo de gösterilmiştir. GATA ve ZTB hastanelerinde izlenen gebe kadınların doğurganlık özellikleri incelendiğinde gebelik, canlı doğum, ölü doğum, küretaj, düşük, çocuk sayıları, önceki doğum öyküleri, bakımından gruplar arası istatistiksel olarak anlamlı bir fark bulunmamıştır. Sadece son gebeliğine dair istemli gebelik öyküsünde fark bulunmuştur. GATA grubundaki kadınlardan i son gebeliğinin istemli olmadığını bildirmişken, ZTA grubunda bu sayı 5 tir (p=.). www.korhek.org
TSK Koruyucu Hekimlik Bülteni, : () Tablo. Çalışma gruplarının bazı tanımlayıcı özelliklere göre karşılaştırılması (Ankara, ) GATA ZTB ÖZELLİKLER (n=) (n=) Öğrenim durumu Okuryazar değil Yüksekokulfakülte Gelir getiren bir işte çalışma durumu Çalışıyor Çalışmıyor (ev hanımı) Eşinin öğrenim durumu Okuryazar değil Yüksek okul Eşinin sürekli gelir getiren bir işi Toplam aylık geliri (YTL) 5 ve altı 5 5 5 ve üstü Sosyal güvencesi Emekli sandığı SSK Bağ kur Yeşil kart 5 5 5 P Değeri <.. 5 5 5 <. <. <. <. Kadınlara gebeliklerin saptandığı hafta sorulduğunda GATA grubunun % u, ZTB grubunun ise % ü ilk hafta içinde yanıtını vermiştir. GATA grubu için 5. hafta olan ortanca, ZTB grubu için. haftadır. En geç saptanan hamilelikler olarak GATA grubunda. hafta, ZTB grubunda ise. haftada, ilk gebelikleri olmayan olgular saptanmıştır. Grupların ortalama doğum öncesi izlem sayıları incelendiğinde, GATA grubunda.±. olan değer, ZTB grubunda.±.5 olarak bulunmuştur (p=.). Her iki grupta da ortanca izlem sayısı dir. Çalışma grubunda. ayını (n=5),. ayını (n=5),. ayını (n=) ve. gebelik ayını (n=5) tamamlayanlar olduğu ve her iki hastanede izlenen hastaların gebelik ayı dağılımı benzer olmadığı için ortalama izlem sayıları üzerinden bir karşılaştırma yapmak sağlıklı olmayacaktır. Yine riskli gebelik gibi durumlarda izlem sayısının normal gebeliklerde önerilen sayılardan daha fazla olacağı dikkate alınırsa, gebelik ayına göre izlem sayılarının önerilenden az olup olmadığını değerlendirmek daha doğru bilgi verecektir. Gebelerin izlemlerinin yeterliliğini değerlendirmek amacı ile. gebelik ayını tamamlamış olanlarda ten,. gebelik ayını tamamlamış olanlarda ten,. ayını tamamlayanlarda 5 ten ve. ayı tamamlayanlarda dan az izlem sayısı olanların sıklığı araştırılmıştır. ZTB grubunda. gebelik ayında olan kadından inde ( izlem),. ayında olan 5 kadından ünde ( ve izlemi olan ikişer gebe),. ayında olan kadından sinde ( ve izlem) izlem sayısı önerilenden azdır. Bu grupta. aydaki gebenin tamamı ve üzerinde izleme sahiptir. GATA grubunda ise. gebelik ayında olan kadından sinde ( izlem),. ayında olan 5 kadından inde ( izlem) ve. ayında olan kadından inde (5 izlem) izlem sayısı önerilenden azdır. Gebelik ayı olan kadının tamamı ve üzerinde izleme sahiptirler. Gebelik ayına göre izlem sıklığının yeterliliği karşılaştırıldığında da gruplar arasında istatistiksel anlamlı fark yoktur (p=.5). www.korhek.org
TSK Koruyucu Hekimlik Bülteni, : () Tablo. Çalışma gruplarının doğurganlık özelliklerine göre karşılaştırılması (Ankara, ) DOĞURGANLIK ÖZELLİKLERİ GATA (n=) ZTB (n=) P Değeri Önceki gebelik sayısı, Canlı doğum sayısı Ölü doğum sayısı Küretaj sayısı Düşük sayısı Yaşayan çocuk sayısı Daha önceki gebeliklerde anne ile ilgili sağlık problemi öyküsü Daha önceki gebeliklerde bebek ile ilgili sağlık problemi öyküsü Son gebeliği istemli gebelik mi? Evet Hayır 5 5 5 5 5 5 5,,,,5,..5, ZTB grubundaki izlem sayısı önerilenden az olan kadından dördü ilkokul mezunu, biri ortaokul mezunu, ikisi lise mezunudur. Buna karşın GATA grubundaki izlemi eksik olan kadınlardan ikisi lise, ikisi yüksekokul mezunudur. İzlemi gebelik ayına göre eksik olan toplam kadının ailesine ait toplam aylık gelirleri incelendiğinde; birinin toplam aylık geliri 5 YTL nin altında, yedisinin 5 YTL arası, birinin 5 YTL arası, ikisinin ise YTL ve üzerindedir. Toplam aylık geliri YTL ve üzerinde olan iki kadın yüksek okul mezunudur. Toplam kadının eşlerinin öğrenim durumu incelendiğinde ise ilkokul, lise, yüksekokul mezunu bulunmaktadır. Çalışmada sosyal güvencesi olmayan toplam kadının tamamında gebelik aylarına göre izlem sayıları önerilen sayı ve üzerinde iken, eksik olduğu saptanan kadınlardan 5 i Emekli Sandığı, ü SSK ve si ise Yeşil Kart kapsamında sağlık hizmeti almaktadır. Gebeliğin istemli olup olmamasına göre incelendiğinde gebeliğinin istemsiz olduğunu bildiren gebede ortanca izlem sayısı iken, istemli olduğunu bildirenlerde ortanca dir. Daha sağlıklı bir sonuç olarak ise gebelik ayına göre izlemleri eksik olan gebeden u istemsiz gebelik öyküsü olan grupta iken, istemli olduğunu bildiren kadından sadece sinin izlem sayıları gebelik ayına göre eksiktir (p=.). www.korhek.org
TSK Koruyucu Hekimlik Bülteni, : () Tablo. Gebelik ayları dikkate alınarak yeterli izlem durumlarına göre grupların karşılaştırılması (Ankara, ) Öğrenim durumu Okuryazar değil Yüksekokulfakülte Eş öğrenim durumu Okuryazar değil Üniversite Toplam aylık geliri (YTL) 5 ve altı 5 5 5 ve üstü Sağlık güvencesi Emekli sandığı SSK Bağ kur Yeşil kart Kadının düzenli gelir getiren bir işi Eşinin düzenli gelir getiren bir işi İstemli gebelik öyküsü Kaçıncı gebeliği İlk İki ve fazla Daha önceki gebeliklerde annede sağlık problemi öyküsü Daha önceki gebeliklerde bebekde sağlık problemi öyküsü Yeterli izlem alan (n=) 5 5 5 Yetersiz izlem alan (n=) 5 P değeri...... <..5.. Çalışmada ilk gebeliği olan kadından ünün yeterli izlemi olmadığı bulunmuşken, iki veya daha fazla gebeliği olan kadından sinin izlem sayısı yeterli değildir (p=.5). Bununla birlikte toplam gebelik sayısı arttıkça da yetersiz izlem sıklığı artmaktadır. İkinci gebeliği olanlarda %. olan yetersiz izlem sıklığı (/5), 5 gebeliği olan kadınlarda %. ye (/) çıkmaktadır. Daha önceki gebeliklerinde kendinde veya bebeğinde sağlık problemi öyküsü olma durumuna göre değerlendirildiğinde gruplar arasında yeterli izlem sıklığı yönünden istatistiksel anlamlı farklılık bulunamamıştır (sırası ile p=., p=.). TARTIŞMA Araştırmaya katılan gebelerin doğurganlık özelliklerine bakıldığında ilk gebelik tespitini ilk hafta içinde yaptıran kadınların sıklığı %.5 tir. Ortanca ise hafta bulunmuştur. Döner in araştırmasında ise ilk gebelik tespitini ilk hafta içinde yaptıranlar %. tür (5). Beyzadeoğlu ve www.korhek.org 5
TSK Koruyucu Hekimlik Bülteni, : () ark. çalışmasında da gebeliğin saptandığı hafta için ortanca değer de haftadır (5). Çalışma grubumuzda gebeliğin erken saptanması için bulduğumuz yüksek sıklık her iki hastanede izlenen gebelerin de öğrenim durumunun genel topluma göre yüksek olması ile açıklanabilir. Bu arada göz ardı edilmemesi gereken bir diğer husus ise çalışmamızın hastaneye başvuranlarda gerçekleştirilmiş olmasıdır. Sağlık Bakanlığının yaklaşımına göre bir gebe hamileliği boyunca en az kez DÖB almalıdır (). TNSA sonuçlarına göre Türkiye genelinde gebelikte en az bir kez DÖB hizmeti alma sıklığı % dir (). Araştırmamızda kadından ünün (%.5) en az kez DÖB aldığı bulunmuştur. Gebelik haftası ve üstü olan grupta ise ortanca değer dur. Ülkemizde gerçekleştirilen çeşitli çalışmalarda yeterli DÖB alma, Küçük ve ark. çalışmasında %5., Beşer ve ark. çalışmasında %.5, Beyzadeoğlu ve ark. çalışmasında %5 bildirilmiştir (,,5). Döner in çalışmasında en az kez izlenen gebe sıklığı %. iken, Erol ve ark. çalışmasında bu oran %. olarak bulunmuştur (5,). Araştırmamızdaki gebelerin % sının ilk gebeliği olduğu bulunmuştur ve gebeden sadece u; yaşından önce ilk gebeliklerini yaşamıştır. Beyzadeoğlu nun çalışmasındaki gebelerin yarısının yaşından önce ilk gebeliklerini yaşadığı belirtilmiştir (5). Gruplara bakıldığında ZTB hastanesinde izlenen gebelerin %5 i; GATA daki gebelerin ise % u son gebeliklerinin istemli olduğunu belirtmişlerdir. Beyzadeoğlu ve ark. çalışmasında %. olarak bulunan istemsiz gebelik öyküsü sıklığı, Erol ve ark. çalışmasında %. olarak saptanmıştır (). Yurt içi ve dışında gerçekleştirilen çeşitli çalışmalarda gebenin ve eşinin öğrenim durumlarının DÖB sıklığını etkileyen faktörlerden olduğu, öğrenim düzeyinin artması ile birlikte izlem sayılarının arttığı bildirilmiştir (,, 5), Bizim çalışmamızda ise lise ve üniversite mezunlarında yetersiz izleme sahip kadınların sıklığının diğer çalışma sonuçlarına göre beklenenden fazla olması nedeni ile öğrenim durumlarına göre istatistiksel olarak farklı bir dağılım bulunmamıştır. Yine gebenin gelir getiren bir işte çalışmaması (, ), ilk gebeliğinin olmaması (,, ), ailenin ekonomik durumunun iyi olmaması (,,,,) ve kadının sosyal güvencesinin olmaması (,, ), daha önceki gebeliklerde annede veya bebekte sağlık sorunu olması (, ) gibi belirleyicilerin gebelerde doğum öncesi bakım hizmetlerini almada etkili bulunduğu çeşitli çalışmalarda bildirilmiştir. Bizim çalışmamızda ise bu belirleyiciler yönünden dezavantajlı olan gruplara ait istatistiksel olarak anlamlı olumsuz sonuçlar bulunmamıştır. Bununla birlikte toplam gebelik sayısı arttıkça da yetersiz izlem sıklığı artmaktadır. İkinci gebeliği olanlarda %. olan yetersiz izlem sıklığı (/5), 5 gebeliği olan kadınlarda %. ye (/) çıkmaktadır. Diğer çalışmalarla uyumlu olarak sadece gebeliğinin istemli olma durumu yeterli DÖB hizmeti alma ile ilişkili bulunmuştur. Son gebeliği istemli olmayan grupta yetersiz izlenenlerin sıklığı istatistiksel olarak anlamlı yüksektir (p<.). SONUÇ VE ÖNERİLER DÖB hizmetini yeterli olarak alanların sıklığı TNSA ve yurt içinde yapılan çeşitli çalışmalara göre oldukça yüksek bulunmuştur. Yeterli DÖB almayı olumsuz etkilediği bildirilen gebenin ve eşinin öğrenim durumu, düzenli gelir getiren bir işte çalışmaları, ekonomik durumu, sosyal güvencesi olması, ilk gebeliği olmaması gibi belirleyiciler için diğer çalışmalarla benzer sonuçlar bulunmamıştır. İstemsiz gebe kalan kadınların yeterli DÖB hizmeti almadıklarını destekleyen sonuçlara çalışmamızda da ulaşılmıştır. Sağlık güvencesi olan, kendisi ve eşi yüksek öğrenim görmüş olan, ekonomik durumu en üst grupta olan kadınlar arasında dahi yeterli DÖB almayanların bulunması dikkat çekicidir. Bu sonuçlar, sağlık bakım hizmeti almaları esnasında konumu ne olursa olsun tüm gebelere DÖB esasları konusunda bilgilendirmenin ve hatırlatmalarda bulunmanın duyarlılığın artırılmasında gerekli ve yararlı olacağını düşündürmektedir. KAYNAKLAR. Yıldızoğlu İ, Ökten Ş. Gebelerin DÖB Hizmetlerinden yaralanma durumları. Hemşirelik Forumu Dergisi ; ():555.. Drazancic A. Antenatal care in developing countries. What should be done? J Perinat Med. ; ():.. Türkiye Nüfus Ve Sağlık Araştırması, Hacettepe ünv. Nüfus Etütleri Enstitüsü,, Ankara. http://www.un.org.tr/who/eu/.bultenaubirkadin.htm. 5. Beyzadeoğlu H, Ekuklu G, Gül H, Eskiocak M. Edirne Muradiye sağlık ocağı bölgesinde MayısAğustos döneminde gebelik yaşayan kadınların doğum öncesi bakım almasını etkileyen etmenler, IX. Ulusal Halk Sağlığı Kongresi Özet Kitabı,, Ankara,.. Küçük E, Çan G,Topbaş M. Giresun nolu sağlık ocağı bölgesinde doğum yapan kadınların doğum öncesi, doğum www.korhek.org
TSK Koruyucu Hekimlik Bülteni, : () ve doğum sonu bakım alma sıklığı, IX. Ulusal Halk Sağlığı Kongresi Özet Kitabı,, Ankara,.. Delvaux T, Buekens P, Godin I, Boutsen M. Barriers to prenatal care in Europe. Am J Pren Med ; ():5. Erbaydar T. Utilization of prenatal care in poorer and wealthier urban neighbourhoods in Turkey. Eur J Public Health ; ():. Haidar FH, Oliveira UF, Nascimento LF. Maternal educational level: correlation with obstetric indicators. Cad Saude Publica. ; ():5.. Omaç M, Güneş G,Pehlivan E. Arapgir Devlet Hastanesine başvuran gebelerin DÖB hizmetlerinden yaralanma durumları ve etkileyen faktörler.. Ulusal Halk Sağlığı Günleri Özet Kitabı, 5, Ankara, 5.. DelgadoRodrigez M, GomezOlmedo M, Bueno Cavanillas A, Galvezgas R. Unplanned pregnancy as a major determinant in inadequate use of prenatal care. Prev Med. ; ():.Alexandre PK, SaintJean G, Crandall L, Fevrin E. Prenatal care utilization in rural areas and urban areas of Haiti. Rev Panam Salud Publica. 5; ():.. Nisar N, White F. Factors affecting utilization of antenatal care among reproductive age group women (5 years) in an urban squatter settlement of Karachi. J Pak Med Assoc. ;5 ():5. Roberts RO, Yawn BP, Wickes SL, Field CS, Garretson M, Jacobsen SJ. Barriers to prenatal care: factors associated with late initiation of care in a middleclass midwestern community. J Fam Pract. ; ():5.. Egglestone E. Unintended pregnancy and women's use of prenatal care in Ecuador. Soc Sci Med ;5 ():. 5. Döner B. Karabağlar bölgesinde haziran ayında doğum yapan kadınların sağlık ocaklarından aldıkları doğum öncesi bakım hizmetlerinin değerlendirilmesi. IX. Ulusal Halk Sağlığı Kongresi Özet Kitabı, 5, Ankara,.. Beşer E, Ergin F. Aydın merkezinde doğum öncesi bakım ve niteliği. IX. Ulusal Halk Sağlığı Kongresi Özet Kitabı,, Ankara,.. Hildingsson I, Radestad I, Waldenstrom U. Number of antenatal visits and women's opinion. Acta Obstet Gynecol Scand. 5; ():5.. Hildingsson I, Waldenstrom U, Radestad I. Women's expectations on antenatal care as assessed in early pregnancy: number of visits, continuity of caregiver and general content. Acta Obstet Gynecol Scand. ; ():5. Erol N, Durusoy RO, Ergin I, Döner B, Çiçeklioğlu M, Kırca Ü. Gebeliği isteme durumuna göre doğum öncesi bakım düzeyi: İzmir Konak Doğumevi nde Mayıs de yapılmış bir araştırma,. Ulusal Halk Sağlığı Kongresi Özet Kitabı,, Diyarbakır,. www.korhek.org