Ulusal Finans Sempozyumu Dr. İbrahim M. Turhan Başkan Yardımcısı 13 Ekim 2011 Malatya
KÜRESEL KRİZ ORTAMINA NASIL GELİNDİ?
Net Bugünkü Değer Yöntemi Varlık fiyatlarının indirgenmiş nakit akımları (Net Bugünkü Değer Yöntemi) ile hesaplanması: i=1 D i 1 + k i i = 1, 2, 3 D i : i inci yıldaki net nakit akımı (kira geliri) k: İskonto oranı (konut kredisi faizi) 3
Konut Sektörü Balonu i=1 D i 1 + k i i=1 D 1 + g i 1 + k i Nakit akımlarının (D) sürekli olarak belirli bir oranda(g) artacağı İskonto oranının (k) ise düşük seviyede kalacağı öngörüldü. Bu öngörüler varlık fiyatlarının temelsiz olarak artmasına neden oldu. 4
Artan Konut Fiyatları (Yüzde) 9.00 Mortgage Faizi Case Shiller Ev Fiyat Endeksi (sağ eksen) 220 8.50 200 8.00 7.50 180 7.00 160 6.50 140 6.00 5.50 120 5.00 100 5
ABD Konut Piyasası ABD de kriz öncesinde ve kriz sonrasında konutların değerlerinin değişimini incelemek amacıyla Gordon Rasyosu kullanılabilir. P D = 1 k g P: Konut fiyatları D: Kira geliri k: 30 yıllık ipotekli konut kredisi faizleri g: Kira enflasyonu Kira enflasyon oranları kriz öncesinden başlayarak güçlü bir düşüş eğilimine girmiş, bu eğilim ancak son dönemde tersine dönmüştür. 30 yıllık ipotekli konut kredisi faizleri ise yüksek seviyelerini kriz öncesinde korumuş, ancak kriz ile birlikte düşüş göstermiştir. Bu gelişmelere bağlı olarak Gordon Rasyosu kriz öncesindeki süreçte konut fiyatlarında (P) bir artışa işaret etmektedir. 6
ABD Konut Piyasası (Yüzde) 7.0 İpotekli Konut kredisi faizleri (Yüzde) 5 Kira enflasyonu (sağ eksen) 6.5 4 6.0 3 5.5 2 5.0 1 4.5 0 4.0-1 7
Gordon Rasyosu Gordon Rasyosu 0.6 0.5 Azalan konut değerleri ve artan geri ödenmeyen konut kredileri 0.4 0.3 0.2 0.1 0 8
Artan Fiyatların Sonuçları Yükselen varlık fiyatları ile yüksek getiri elde etmeyi amaçlayan finansal kuruluşlar; Özkaynak karlılıklarını artırmak için borçluluk oranlarını artırdılar, Artan borç düzeyine paralel olarak artan finansal riskleri ise CDS, CDO gibi çeşitli finansal enstrümanlar vasıtası ile piyasadaki diğer oyunculara transfer ettiler. 9
Özkaynak Karlılığı ve Borçlanma İlişkisi Net Gelir Özkaynak Aktif Aktif Gelir Gelir = Net Gelir Gelir Gelir Aktif Aktif Özkaynak Özkaynak Karlılık = Kar Marjı Aktif Dönüşüm Finansal Kaldıraç Oranı Hızı Oranı 10
Artan Fiyatların Sonuçları (Yüzde) 350 Gelişmiş Ülkelerde Kriz Döneminde Artan Borçluluk Düzeyi (GSYİH ya Oran Olarak, 1987 = 100) 70,000 CDS İşlem Hacmi (Milyar ABD doları) 300 250 200 Finansal Kuruluşlar Hanehalkı Finansal Olmayan Kuruluşlar Devlet 60,000 50,000 40,000 150 30,000 100 20,000 50 10,000 0 0 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 Kaynak: IMF. Kaynak: ISDA. 11
KRİZ ORTAMINDA TÜRKİYE NİN DİRENÇLİ YAPISI
Sermaye Yeterliliği sermaye yeterlilik oranı = tier 1 sermaye + tier 2 sermaye risk ayarlı aktifler tier 1 sermaye = öz sermaye tier 2 sermaye = ikincil sermaye 13
Bankaların Güçlü Yapısı (Yüzde) Sermaye Yeterlilik Oranı (2009 itibariyle) (Yüzde) Aktifler Karlılığı (2009 itibariyle) 30 03 25 02 20 01 00 15-01 10-02 05-03 00-04 Kaynak: Eurostat, TCMB. Kaynak: Eurostat, TCMB. 14
Düşük Hanehalkı Borçlanması (Yüzde) Yabancı Para Tüketici Kredileri (Tüm Tüketici Kredilerine Oranı) (Yüzde) Hanehalkı Borçlanması (GSYİH ya Oran, 2005-2010 Ortalaması) 10 60 9 8 50 7 6 40 5 30 4 3 20 2 1 10 0 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 Ocak 2011 0 Türkiye Doğu Avrupa Ülkeleri Avrupa Birliği Ülkeleri Kaynak: TCMB. Kaynak: TCMB, Avrupa Merkez Bankası. 15
Azalan Kamu Borç Stoku (Yüzde) 80.0 74.0 Kamu Borç Stoku (GSYİH ya Oran) 70.0 67.7 60.0 59.6 52.7 50.0 40.0 46.5 39.9 40.0 46.1 42.2 30.0 20.0 Kaynak: TCMB 16
Düşük Kamu Borç Stoku (Yüzde) Kamu Borç Stoku (GSYİH ya Oran) 120 100 80 Gelişmiş Ülkeler 60 Türkiye* 40 Gelişmekte Olan Ülkeler 20 0 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 Kaynak: IMF WEO, TCMB, Hazine. *Orta Vadeli Program 17
KRİZ SONRASI MERKEZ BANKASI POLİTİKALARI
Parasal Genişleme Dünyanın önde gelen ekonomilerinde iktisadi faaliyette durgunluk ve artan ülke riskleri nedeniyle süregelen parasal genişleme, merkez bankalarının bilançolarında daha önce benzeri görülmemiş artışlara neden olmuştur. Çok büyük miktarlarda sermaye girişleriyle karşı karşıya kalan bazı gelişmekte olan ülkeler, finansal riskleri azaltıcı parasal sıkılaştırmaya, hatta sermaye akımlarına yönelik önlemlere başvurmuşlardır. 19
Sermaye Hareketlerine Karşı Alınabilecek Önlemler Yaklaşım 1: Faiz artırımları ile parasal sıkılaştırmaya gidilirken, sermaye akımlarına yönelik önlemlerle sermaye girişleri kısıtlanmaya çalışılır. (Brezilya, Kore Cumhuriyeti) Yaklaşım 2: Kısa vadeli faiz oranlarının düzeyi gelişmiş ülkelerdekine mümkün olduğunca yakın tutulurken, yurt içi kredilerin ve iç talebin daha kontrollü bir şekilde büyümesini sağlamak amacıyla faiz dışı önlemlere başvurulur. (Türkiye) 20
Yeni Politika Bileşimi: Türkiye Daha düşük bir politika faizi, daha yüksek zorunlu karşılık oranları ve daha geniş bir faiz oranı koridoru Benimsediğimiz bu çerçeve, özünde geleneksel enflasyon hedeflemesi çerçevesinden çok da farklı değildir. Tek fark, önceden politika aracımız bir haftalık repo faiz oranı iken mevcut durumda politika aracı olarak bir politika bileşimi kullanıyor olmamızdır. Hem enflasyonla hem de makro-finansal risklerle baş edebilmek için elimizdeki araçları doğru bileşimle kullanmayı hedeflemekteyiz. Bu çerçevedeki para politikası duruşu, yalnızca politika faiz oranlarının seyri ile değil, tüm politika araçlarının bileşimiyle belirlenmektedir. 21
Sharpe Oranı ve Volatilite Sharpe oranı = E[R R f] σ Geniş gecelik faiz koridoru ile artan volatilite (σ) Sharpe oranını, dolayısıyla spekülatif yabancı sermaye girişini sınırlandırmıştır. 22
Politika Bileşimi TCMB Politika Faizi (Yüzde) TL Zorunlu Karşılıklar (Yüzde) Kaynak: TCMB. Kaynak: TCMB. 23
Takas Oranları-1 Gecelik Takas Volatilitesi 10.00 9.00 PY Repo O/N Swap TCMB Borç Alma TCMB Politika Faizi İMKB Repo-Ters Repo 10.00 9.00 8.00 8.00 7.00 7.00 6.00 6.00 5.00 5.00 4.00 4.00 3.00 3.00 2.00 2.00 1.00 1.00 0.00 0.00 Kaynak: TCMB. 24
Takas Oranları-2 Kısa Dönem Takas Oranları 9.00 8.00 7.00 6.00 5.00 4.00 3.00 O/N Swap 1 Aylık Ort. 1 Yıllık Ort. 2.00 1.00 0.00 Kaynak: TCMB 25
Tasarruf Mevduatları-1 (Yüzde) ZK Artışlarından Sonra TL Mevduat Vadelerindeki Değişim (Yüzde) 200 150 100 50 0-50 -100 < 1 ay 1-3 ay 3-6 ay 6 ay - 1 yıl > 1 yıl Kaynak: TCMB. Not: Kasım 2010 ile Eylül 2011 arası dönemi kapsar. 26
Tasarruf Mevduatları-2 TL Tasarruf Mevduatı Getiri Eğrisi 10.00 9.50 9.00 8.50 Aralık 2009 Eylül 2011 8.00 7.50 7.00 1 aya kadar 3 aya kadar 6 aya kadar 12 aya kadar Kaynak: TCMB. 27
Değer Kaybetme Döviz Kurları-1 TL ve GOÜ Para Birimleri Değerleri (Amerikan Doları na Karşı, 1 Ocak 2010=1) 1.3 1.25 1.2 TCMB Önlemleri 1.15 1.1 TL 1.05 1 0.95 0.9 Gelişmekte Olan Ülkeler Değerlenme Kaynak: TCMB, Bloomberg. 28
Döviz Kurları-2 Gelişen ülke para birimleri arasında daha az dalgalanan Türk lirası görece daha az değer kaybetmiştir. Döviz Kurlarındaki Yüzde Değişim 25 01.11.2010 22.08.2011 18 23.08.2011 05.10.2011 20 16 15 14 10 12 5 10 0 8-5 6-10 4-15 2-20 0-25 -2 Kaynak: Bloomberg, TCMB. Not: Pozitif değişim dolara karşı değer kaybını göstermektedir. Kaynak: Bloomberg, TCMB. Not: Pozitif değişim dolara karşı değer kaybını göstermektedir. 29
Döviz Kurları-3 TÜFE Bazlı Reel Efektif Döviz Kuru (2003=100) 150 140 TÜFE Bazlı Reel Efektif Döviz Kuru TÜFE (Gelişmekte Olan Ülkeler) Bazlı Reel Efektif Döviz Kuru TÜFE (Gelişmiş Ülkeler) Bazlı Reel Efektif Döviz Kuru 130 120 110 100 90 - - - - Geçici 80 Kaynak: TCMB. 30
Döviz Kurları-4 30 Döviz Kuru Oynaklıkları (Yüzde, 12 ay sonrası için ima edilen) 25 Gelişmekte olan Ülkeler 20 Türkiye 15 10 5 Kaynak: TCMB. Gelişmekte olan ülkeler: Polonya, Brezilya, Şili, Macaristan, Güney Afrika, Endonezya, Kolombiya, Meksika, Çek Cumhuriyeti, Güney Kore. 31
Kredi Büyümesi Kredi Hacminde Aylık Yüzde Değişim (Kur etkisinden arındırılmış)* 5 4 QE2 ZK Artırımları BDDK Tedbirleri 3 2 1 0-1 -2 Kaynak: TCMB * Eylül verisi olarak, 27 Eylül itibarıyla aylık değişimler kullanılmıştır. Önceki beş yıl ortalaması Son Dönem Fark 32
Sermaye Akımları Kompozisyonu 80 70 Cari Açığın Temel Finansman Kaynakları (Yıllık kümülatif, Milyar Dolar) Portföy ve Kısa Vadeli* DYY ve Uzun Vadeli Cari Açık TCMB Tedbirleri 60 50 40 30 20 10 0-10 -20 Kaynak: TCMB. *Kısa vadeli sermaye hareketleri, bankacılık ve reel sektör kısa dönem net borçlanmaları ile bankalarda tutulan mevduatı kapsamaktadır. 33
SÜRDÜRÜLEBİLİR BİR FİNANSAL SİSTEM NASIL OLMALI?
ÇÖZÜM Sürdürülebilir Finansal Sistem Borç (sabit getirili yükümlülük) yerine özkaynak Likidite tutsaklığından kurtulmak Sürdürülebilir büyümeyi yeniden tanımlamak 35
Ulusal Finans Sempozyumu Dr. İbrahim M. Turhan Başkan Yardımcısı 13 Ekim 2011 Malatya