BİRİNCİ BÖLÜM TÜRKİYE EKONOMİSİNE BAKIŞ

BİRİNCİ BÖLÜM TÜRKİYE EKONOMİSİNE BAKIŞ

18

Birinci Bölüm - Türkiye Ekonomisine Bak fl 1. GSMH ve BÜYÜME Türkiye Ekonomisi 2001 y l nda yaflanan krizin derinlefltirdi i ekonomik istikrars zl ktan, 2002 y l n n sonundan itibaren büyüyerek kurtulmaya bafllam fl ve 2008 y l na kadar küçük dalgalanmalar n d fl nda, büyüme konusunda çok önemli bir sorun yaflamam flt r. Dolay s yla ekonomimiz en son 2001 y l nda yüzde 9.5 oran nda küçülürken, 2004-2007 y llar aras nda h zl bir büyüme sürecinden geçmifl, 2002 de yüzde 7.9, 2003 te yüzde 5.9, 2004 de yüzde 9.9, 2005 te yüzde 7.6 ve 2006 da yüzde 6, 2007 de de üç çeyrekte yüzde 4 büyümüfltür. 1.1. EKONOM N N GENEL DENGES Ekonominin genel dengesi içinde kaynaklar ve harcamalar dengesi ile tasarruf ve yat r m alt dengeleri yer al r. Bu flekilde ekonomide özel ve kamu kesiminin kaynaklar nas l paylaflt, kaynaklar n tüketim ve tasarruflar aras nda nas l da ld ve d fl kaynak gereksinimi görülebilir. Kaynak : DPT * Gerçekleflme Tahmini Tablo 1. Kaynaklar-Harcamalar Dengesi (Cari Fiyatlarla-Milyon YTL) 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007* GSMH 125.596 176.484 275.032 356.681 428.932 486.401 575.784 646.893 DIfi KAYNAK 8.313-2.361 6.640 14.920 26.530 32.794 44.677 45.900 TOPLAM KAYNAKLAR 133.909 174.123 281.672 371.601 455.462 519.195 620.461 692.793 SAB T SERMAYE YATIRIMI 28.574 33.470 47.482 57.423 78.782 97.647 123.569 140.290 KAMU 8.684 11.300 17.308 17.288 17.977 24.578 30.410 33.435 ÖZEL 19.890 22.170 30.175 40.136 60.805 73.069 93.159 106.855 STOK DE fimes 2.602-5.090 12.050 26.260 34.906 23.567 13.446 17.619 KAMU 65-1.475-85 -573-94 1.133-703 556 ÖZEL 2.536-3.615 12.135 26.833 35.000 22.434 14.149 17.063 TOPLAM YATIRIMLAR 31.176 28.380 59.532 83.683 113.688 121.214 137.015 157.909 KAMU 8.749 9.825 17.223 16.715 17.883 25.711 29.706 33.991 ÖZEL 22.426 18.555 42.310 66.969 95.805 95.503 107.309 123.918 TOPLAM TÜKET M 102.733 145.743 222.140 287.918 341.774 397.981 483.446 534.884 KAMU 15.482 23.141 34.688 44.000 51.408 58.321 72.222 82.588 ÖZEL 87.252 122.602 187.452 243.918 290.294 339.660 411.224 452.296 Türkiye ekonomisinde yaflanan 2000 Kas m ve 2001 fiubat krizleri sonras iç talebin yavafl yavafl büyümede önem kazanmaya bafllad, Tablo 1 ve Tablo 2 den görülmektedir. Özel tüketim harcamalar artarak 2000 y l düzeyine 2003 y l nda tekrar gelmekte ve özel yat r mlar da canlanmaya bafllamaktad r. 2002 de bafllayan ihracata ve stoka dönük üretimden kaynaklanan büyüme, 2003 y l na gelindi inde iç talep ile desteklenmektedir. 2003 sonras nda da iç talepteki genifllemeye (özellikle genç tüketici nüfusun tüketim e ilimindeki de ifliklikler, ithal mal fazlal, göç ve kentleflme gibi faktörlerin de etkisiyle) ba l h zl büyüme kendini göstermektedir. Ancak iç talepteki geniflleme reel gelirdeki art fla dayanmamakta, di er faktörler olarak parasal geniflleme ve d fl kaynak yoluyla iç talebi geniflletmektedir. Öte yandan artan tüketim e ilimi, ülke içi tasarruf düzeyini geriletmektedir. Bu nedenle Türkiye nin ülke içi kaynaklar n n esas nda son y llarda yaflanan büyümeyi sürdürmeye yeterli olmad düflünülmektedir. 19

Türkiye Ekonomisine Bak fl - Ekonomiye Güven ve Beklentiler Anketi istanbul smmmo Bilindi i gibi Türkiye nin ülke içi tasarruflar yetersizdir ve özellikle kamu kesiminde tasarruf aç söz konusudur. Bu durumda net tasarruf aç d fl kaynak girifli ile kapat l r. Bu kaynak girifli y llar itibariyle artarak 2007 y l n n üçüncü çeyre i itibariyle 45.9 milyar YTL ye kadar ulaflmakta ve ekonomide yaflanan büyümeyi finanse etmeye çal flmaktad r. Tablo 2 ve Grafik 1 den sabit fiyatlarla özel tüketim ve özel yat r mlardaki düflüflün 2003 e kadar devam etti i görülmektedir. Özel tüketim ve yat r m harcamalar 2003 sonras sabit fiyatlarla art fl göstermesine karfl l k, kamu yat r mlar ndaki gerilemenin daha fazla oldu u anlafl lmaktad r. Tablo 2. Kaynaklar-Harcamalar Dengesi (Sabit Fiyatlarla) 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007** GSMH 53.347 48.351 52.188 55.251 60.698 65.338 69.237 72.699 DIfi KAYNAK (*) 3.190-1.270-696 676 2.692 3.499 3.346 3.586 TOPLAM KAYNAKLAR 56.637 47.080 51.492 55.926 63.390 68.837 72.583 76.285 SAB T SERMAYE YATIRIMI 12.879 8.902 8.551 9.463 12.245 15.388 17.467 18.554 KAMU 4.075 2.930 3.222 2.949 2.804 3.887 4.050 4.145 ÖZEL 8.803 5.973 5.329 6.514 9.440 11.501 13.417 14.409 STOK DE fimes (1) 1.123-1.359 2.144 3.720 4.316 2.752 1.436 1.769 KAMU 28-394 -15-81 -12 132-75 56 ÖZEL 1.094-965 2.159 3.801 4.327 2.619 1.511 1.713 TOPLAM YATIRIMLAR 14.002 7.543 10.695 13.183 16.561 18.139 18.903 20.323 KAMU 4.104 2.536 3.207 2.868 2.793 4.019 3.975 4.201 ÖZEL 9.898 5.007 7.488 10.315 13.768 14.120 14.928 16.122 TOPLAM TÜKET M 42.635 39.537 40.797 42.744 46.829 50.698 53.679 55.962 KAMU 6.447 6.340 6.452 6.415 6.530 6.709 7.440 7.925 ÖZEL 36.188 33.197 34.345 36.329 40.299 43.988 46.239 48.037 Kaynak : DPT * Yüzde de iflimler GSMH büyümesine katk lar göstermektedir. ** Gerçekleflme Tahmini Grafik 1. Büyümenin Kaynaklar - 1: ç Talepte Geliflme (Özel Tüketim ve Özel Yat r m) (Sabit Fiyatlarla % De iflme) 60 40 20 % 0-20 2000-2001 2001-2002 2002-2003 2003-2004 2004-2005 2005-2006 2006-2007 -40-60 Özel Tüketim % De iflme Özel Yat r m % De iflme Kaynak : Tablo 2 deki veriler kullan larak haz rlanm flt r. 20

Birinci Bölüm - Türkiye Ekonomisine Bak fl Tablo 2 ve Grafik 2 den de sabit fiyatlarla kamu tüketim ve kamu yat r mlar ndaki gerilemenin 2004 y l na kadar sürdü ü, ancak kamunun 2007 y l nda seçim nedeniyle daha harcamac bir nitelik kazand görülmektedir. Genel seçimler ve Cumhurbaflkanl tart flmalar yla siyasal gerginlik yaflanan, bu yüzden de belirsizli in artt 2007 y l n n ikinci çeyre inde özel tüketim harcamalar k s lm fl, kamu tüketim harcamalar nda da yüksek oranl art fllar yaflanm flt r. Grafik 2. Büyümenin Kaynaklar - 2: ç Talepte Geliflme (Kamu Tüketimi ve Kamu Yat r m ) (Sabit Fiyatlarla % De iflme) 60 40 20 % 0-20 2000-2001 2001-2002 2002-2003 2003-2004 2004-2005 2005-2006 2006-2007 -40-60 Kamu Yat r m % De iflme Kamu Tüketimi % De iflme Kaynak : Tablo 2 deki veriler kullan larak haz rlanm flt r. 2007-2009 Orta Vadeli Program döneminde y ll k reel ortalama olarak özel tüketim harcamalar n n yüzde 8.2, kamu tüketim harcamalar n n yüzde 2.1 oran nda artaca öngörülmüfltür. 2008-2010 Orta Vadeli Program Döneminde ise özel tüketim harcamalar n n yüzde 6.4, kamu tüketim harcamalar n n yüzde 3.7 oran nda artmas öngörülmektedir. Her iki programa göre de ciddi anlamda sapmalar kendini göstermifltir. 2007-2009 döneminde kamu tüketim harcamalar n n seçim nedeniyle artaca öngörüldü ü için yüksek, ertesi dönemde de kamu tüketim ve yat r m harcamalar n n IMF ile ortak program n bir sonucu olarak ve mali disiplinden ödün vermeme çabas içinde düflük öngörüldü ü, verilen mali disiplin sözü gere i bu alanda canl l n olmad ve olmayaca anlafl lmaktad r. 1.2. BÜYÜME HIZI 2007-2009 Orta Vadeli Program döneminde y ll k ortalama yüzde 7 civar nda ekonomik büyüme hedeflenmekte iken 2008-2010 Orta Vadeli Program döneminde ise hedef oran yüzde 5.6 d r. Bu iki program aras nda, büyüme oran n n önemli ölçüde revizyona tabi tutuldu u aç kça görülmektedir. Halihaz rda büyüme oran da 2006 ya göre daha düflük gerçekleflmifltir. 2006 y l n n üç çeyreklik büyüme oran ortalamas yüzde 6.4 iken 2007 y l n n ayn döneminde yüzde 4 olmufltur (Grafik 3). Türkiye ekonomisi 2007 y l nda küresel finansal dalgalanmalar, genel seçimler, cumhurbaflkanl seçimi gibi faktörlerin etkisiyle bu y l n ikinci çeyre iyle beraber büyüme h z n düflürmüfl, bu süreçte ekonomide üretim, tüketim ve yat r m kararlar olumsuz etkilenmifltir. Geçen y l n ayn dönemine göre GSMH cari fiyatlarla yaklafl k yüzde 13 ancak sabit fiyatlarla yüzde 3.9 art fl sa layabilmifltir. Bu flekilde Türkiye ekonomisinin 22 çeyrektir büyüdü ü görülmekle beraber üçüncü çeyrek büyüme rakam, son 16 çeyre in en düflük büyüme oran d r. Ancak ülkemiz h zl büyümeyi sa larken, büyümenin finansman konusunda endifleler de 21

Türkiye Ekonomisine Bak fl - Ekonomiye Güven ve Beklentiler Anketi istanbul smmmo oluflmufl, örne in son befl y ld r büyüme cari aç k ile finanse edilmifltir. 2007 y l nda cari aç n ulaflaca boyutun sorun olarak görülmemesinin nedeni, yüksek faiz politikas na ba lanmaktad r. 20.0 15.0 10.0 5.0 Grafik 3. Çeyrekler tibariyle GSMH Büyüme H zlar % 0.0-5.0-10.0-15.0 I II III IV I II III IV I II III IV I II III IV I II III IV I II III IV I II III IV I II III 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Kaynak: T.C. Maliye Bakanl, Strateji Gelifltirme Baflkanl, Aral k 2007-Ocak 2008 Ekonomik Göstergeler. 22

Birinci Bölüm - Türkiye Ekonomisine Bak fl Kaynak : TÜ K. Tablo 3. GSY H (1987 Fiyatlar yla, Bin YTL) 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 Özel Nihai Tüketim Harcamalar 80.774 73.356 74.894 79.862 87.897 95.594 100.584 G da çki 28.322 27.308 27.600 28.731 29.534 31.964 32.955 Dayan kl Tüketim Mallar 15.786 10.985 11.213 13.905 18.038 20.736 21.344 Yar Day.l ve Day.s z Tük. Mallar 12.038 10.951 11.275 11.517 13.684 15.452 17.895 Enerji-Ulaflt rma-haberleflme 10.547 10.640 10.613 10.846 10.882 10.869 11.182 Hizmetler 7.909 7.172 7.779 8.359 9.137 9.849 10.340 Konut Sahipli i 6.171 6.301 6.414 6.504 6.623 6.724 6.869 Devletin Nihai Tüketim Harcamalar 10.310 9.430 9.940 9.697 9.748 9.985 10.944 Maafl-Ücret 4.965 5.045 5.082 5.125 5.184 5.225 5.329 Di er Cari 5.345 4.385 4.858 4.572 4.564 4.760 5.616 Gayri Safi Sabit Sermaye Oluflumu 33.281 22.783 22.532 24.782 32.802 40.683 46.373 Kamu Sektörü 8.630 6.733 7.325 6.482 6.180 7.778 7.760 Makine Teçhizat 2.681 1.634 1.834 1.483 1.702 2.580 2.128 Bina nflaat 2.422 1.936 2.317 1.699 1.284 1.490 1.394 Bina D fl nflaat 3.527 3.162 3.174 3.301 3.194 3.708 4.238 Özel Sektör 24.651 16.050 15.207 18.300 26.622 32.904 38.614 Makine Teçhizat 15.946 8.045 8.398 12.268 19.666 23.867 27.191 Bina ve Konut nflaat 8.705 8.006 6.809 6.032 6.957 9.037 11.423 Toplam Yurtiçi Nihai Talep 124.365 105.569 107.365 114.341 130.447 146.261 157.901 Stok De iflmeleri 3.082-1.699 6.121 9.714 11.145 7.770 4.750 Toplam Yurtiçi Talep 127.447 103.870 113.486 124.055 141.592 154.031 162.651 Net D fl Talep -8.300 6.397 5.437 1.723-4.482-6.831-6.402 Mal ve Hizmet hracat 39.198 42.097 46.787 54.264 61.033 66.235 71.857 Mal ve Hizmet thalat 47.498 35.700 41.350 52.541 65.515 73.066 78.259 Gayri Safi Yurtiçi Has la 119.147 110.267 118.923 125.778 137.110 147.200 156.249 statistiki Hata -358-382 -311-293 -417-419 -517 Gayri Safi Yurtiçi Has la (1) 118.789 109.885 118.612 125.485 136.693 146.781 155.732 23

Türkiye Ekonomisine Bak fl - Ekonomiye Güven ve Beklentiler Anketi istanbul smmmo Kaynak : TÜ K. Tablo 4. Çeyrekler tibariyle GSY H (1987 fiyatlar yla, bin YTL) 2006 2007 I II III IV I II III Özel Nihai Tüketim Harcamalar 23.394 24.643 29.091 23.456 23.888 24.466 30.125 G da çki 7.127 7.648 11.586 6.593 7.392 7.927 11.757 Dayan kl Tüketim Mallar 5.672 5.621 5.131 4.920 5.610 5.077 5.394 Yar Day.l ve Day.s z Tük. Mallar 4.415 4.483 4.574 4.423 4.459 4.323 4.991 Enerji-Ulaflt rma-haberleflme 2.523 2.729 2.836 3.094 2.613 2.839 2.878 Hizmetler 1.955 2.450 3.241 2.694 2.072 2.549 3.341 Konut Sahipli i 1.703 1.711 1.722 1.732 1.743 1.753 1.763 Devletin Nihai Tüketim Harcamalar 2.024 2.600 2.698 3.623 2.201 2.793 2.871 Maafl-Ücret 1.305 1.334 1.337 1.352 1.316 1.354 1.353 Di er Cari 718 1.265 1.360 2.271 884 1.440 1.518 Gayri Safi Sabit Sermaye Oluflumu 10.034 12.487 11.996 11.857 10.332 13.683 12.680 Kamu Sektörü 788 1.417 1.999 3.556 860 1.893 2.229 Makine Teçhizat 197 391 441 1.099 179 458 588 Bina nflaat 77 262 414 641 113 312 376 Bina D fl nflaat 514 764 1.144 1.817 568 1.123 1.265 Özel Sektör 9.246 11.070 9.997 8.300 9.472 11.789 10.451 Makine Teçhizat 6.949 8.166 6.131 5.945 6.762 8.539 6.356 Bina ve Konut nflaat 2.297 2.904 3.867 2.355 2.710 3.250 4.096 Toplam Yurtiçi Nihai Talep 35.452 39.730 43.784 38.936 36.421 40.942 45.676 Stok De iflmeleri 1.600 3.690-1.270 730 1.560 3.945-995 Toplam Yurtiçi Talep 37.052 43.420 42.514 39.666 37.981 44.887 44.681 Net D fl Talep -3.213-4.976 2.244-458 -1.844-4.885 754 Mal ve Hizmet hracat 15.428 17.346 20.177 18.906 17.692 19.487 21.692 Mal ve Hizmet thalat 18.640 22.322 17.933 19.364 19.536 24.372 20.938 Gayri Safi Yurtiçi Has la 33.839 38.444 44.758 39.208 36.137 40.002 45.436 statistiki Hata -1.860-829 2.866-694 -1.969-830 2.893 Gayri Safi Yurtiçi Has la (1) 31.979 37.615 47.625 38.514 34.168 39.172 48.329 Gayri Safi Yurtiçi Has la (GSY H) verilerine göre, 2007 y l n n ilk çeyre inde sabit fiyatlarla yüzde 2.1 oran nda büyüyen özel nihai tüketim harcamalar, ikinci çeyrekte yüzde 0.7 ye kadar gerilemifl, son çeyrekte ise bir miktar toparlanm flt r. Özel nihai tüketim harcamalar ndaki söz konusu gerilemeye, özellikle dayan kl tüketim mallar na yönelik talepteki azalma neden olmufltur. Özel nihai tüketim harcamalar ndaki de iflim 2006 y l için de erlendirildi inde, 2006 y l n n ilk çeyre inde yüzde 8.1, ikinci çeyre inde yüzde 11.5 art fl görülmüfltür. Ayr ca bu kaleme en çok dayan kl ve dayan ks z tüketim mallar ndaki art fllar etkili olmufltur (Tablo 4). 24

Birinci Bölüm - Türkiye Ekonomisine Bak fl 2007 y l devletin nihai tüketim harcamalar, y l n ilk çeyre inde di er carilerdeki yüzde 8.8 oran nda, ikinci çeyrekte yüzde 7.4 büyüme ile art fl göstermifltir. Maafl ve ücretler ise ilk çeyrekte yüzde 0.9, ikinci çeyrekte yüzde 1.4 art fl göstermifltir. 2006 y l ile karfl laflt r ld nda devletin nihai tüketim harcamalar ilk çeyrekte yüzde 10.1, ikinci çeyrekte yüzde 18.3 oran nda art fl göstermifltir. (Tablo 4). 1.3. SEKTÖREL BÜYÜME HIZLARI Tablo 5. GSMH Büyüme H zlar (1987 Üretici Fiyatlar na Göre Yüzde De iflim) 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 Kaynak : TÜ K. Tar m 3,9-6,5 6,9-2,5 2,0 5,6 2,9 Çiftçilik ve Hayvanc l k 4,1-6,6 6,8-2,3 1,3 6,4 2,4 Ormanc l k 2,7-8,1 15,4-8,9 15,1-7,4 9,3 Bal kç l k -2,2 2,5-4,0 1,4 7,7 2,6 10,0 Sanayi 6,0-7,5 9,4 7,8 9,3 6,5 7,4 Madencilik ve Taflocakç l -1,1-8,8-4,4-2,9 2,6 12,8 4,8 malat Sanayi 6,4-8,1 10,4 8,6 10,1 6,1 7,4 Elektrik, Gaz ve Su 6,5-2,2 8,0 5,7 6,1 7,5 8,7 nflaat Sanayi 4,4-5,5-5,6-9,0 4,6 21,5 19,4 Ticaret 12,0-9,4 11,0 8,1 12,8 7,4 5,9 Toptan ve Perakende Ticaret 11,1-12,8 13,2 10,2 13,2 8,1 6,5 Otel-Lokanta Hizmetler i 17,3 9,9 0,9-3,0 10,4 3,1 2,3 Ulaflt rma ve Haberleflme 5,5-5,3 6,0 8,4 6,8 8,8 3,1 Mali Müesseseler 0,9-9,9-7,1-6,3 1,1-0,2 2,2 Konut Sahipli i 0,0 2,1 1,8 1,4 1,8 1,5 2,2 Serbest Meslek ve Hizmetler 6,1-7,6 7,4 5,2 8,0 7,4 5,2 (Eksi) zafi Banka Hizmetleri 0,7-11,7-9,1-7,3 1,7 1,0 2,1 Sektörler Toplam 6,6-6,9 7,5 5,1 8,2 7,3 6,0 Devlet Hizmetleri 2,0 1,6 0,7 0,9 1,2 0,8 2,0 Kar Amac Olmayan Özel Hiz. Kur. 1,1 0,2 0,6-1,0 0,2-0,2 0,8 Toplam 6,4-6,5 7,2 4,9 7,8 7,0 5,9 thalat vergileri 28,1-25,1 24,7 22,6 26,2 12,2 9,0 Gayri Safi Yurtiçi Has la 7,4-7,5 7,9 5,8 8,9 7,4 6,1 D fl Alem Net Faktör Gelirleri - - - - - - - D fl Alemden Gelen -0,4-25,0-14,6-2,5 11,4 17,5 10,3 D fl Aleme Giden 21,5 16,2-7,4-0,9-8,2 8,7 12,7 Gayri Safi Milli Has la 6,3-9,5 7,9 5,9 9,9 7,6 6,0 25

Türkiye Ekonomisine Bak fl - Ekonomiye Güven ve Beklentiler Anketi istanbul smmmo Ülkemizde sanayi üretimi artan uluslararas rekabet, YTL nin de erlenmesi ve maliyet unsuru olarak s k nt yaratan enerji ve iflgücündeki geliflmelere ra men son y llarda büyümesini art rmaya devam etmifl, imalat sanayi de sektörün itici gücü olmufltur. Üretim aç s ndan bak ld nda 2005 y l büyümesi sanayi sektöründe yüzde 6.5, hizmetler sektöründe yüzde 8.2, tar m sektöründe de yüzde 5.6 oran nda gerçekleflmiflken, 2006 y l nda sanayi sektöründe yüzde 7.4 dür. 2005 y l nda alt sektörler olarak ilk s ralarda ulaflt rma ve haberleflme, serbest meslek ve hizmetler, ticaret ve imalat sektörünün büyüme paylar yer almaktad r. Buna göre 2005 y l nda büyümeye en yüksek katk y inflaat, ticaret ve ulaflt rma-haberleflme sektörlerinin deste iyle sanayi sektörünün yapt görülmektedir. 2006 y l nda da ulaflt rma ve haberleflme ile serbest meslek ve hizmetler büyümede arka s ralarda kalm flt r (Tablo 5). Grafik 4. Çeyrekler tibariyle Sanayi Sektörü Büyüme H zlar % 18 16 14 12 10 8 6 4 2 0 15.7 11.1 10.4 10.1 7.5 7.2 7.5 6.6 6.5 5.7 4 4.5 3.9 4 3.7 I II III IV I II III IV I II III IV I II III 2004 2005 2006 2007 Kaynak : T.C. Maliye Bakanl, Strateji Gelifltirme Baflkanl, Aral k 2007-Ocak 2008 Ekonomik Göstergeler. 2007 y l nda ise milli gelirde yüzde 32.5 ile en büyük paya sahip olan sanayinin toplam ihracat içindeki pay da yüzde 85 ler düzeyinde seyretmektedir ve sektördeki büyüme h z n n istikrarl olmas n sa layan önemli bir unsurdur. 2007 nin ilk çeyre inde yüzde 7.5 olan sanayi büyüme h z, son çeyrekte yüzde 3.7 ye kadar gerilemifl, 2006 y l ndaki sabit fiyatlarla yüzde 10 u aflan büyüme oran na ulaflamam flt r. (Grafik 4) Sektörde sanayiden sonra en fazla a rl a sahip sektör olan ticarette ilk çeyrekte yüzde 6.6 olan büyüme oran ikinci çeyrekte yüzde 3 e gerilemifltir. nflaat sektörü, genel trendin tersine ipotek kredilerindeki faiz oran n n düflmesi ve YTL nin de erlenmesinin etkisi ile 2007 y l nda büyüme h z n düflürmüfltür. Oysa 2006 da konut talebindeki art fl inflaat sektöründeki yüksek büyüme h z n n finanse edilmesini kolaylaflt rm fl, ancak 2007 de konut al mlar ndaki yetersizlik sebebiyle önceki y llardaki büyümenin daha düflü üne, sabit fiyatlarla yüzde 19.4 lük büyümeye raz olmufltur. 26

Birinci Bölüm - Türkiye Ekonomisine Bak fl Grafik 5. Çeyrekler tibariyle Tar m Sektörü Büyüme H zlar % 12 10 8 6 4 2 0-2 -4-6 -8-10 9.7 9.1 8.2 7.5 7.6 4.3 4.3 2.7 2.9 0.5-0.1-0.4 I II III -1.4IV I II III IV I II III IV I II III -2.1 2004 2005 2006 2007-7.8 Kaynak : T.C. Maliye Bakanl, Strateji Gelifltirme Baflkanl, Aral k 2007-Ocak 2008 Ekonomik Göstergeler. Tar m sektörü 2005 y l ndaki büyüme h z na 2006 y l nda ulafl lamam fl, alt sektör olarak ormanc l k ve bal kç l n büyüme h zlar ndaki ani yükselifle ra men, tar m n büyümeye katk s 2006 y l nda azalm flt r (Tablo 5). 2007 y l nda ise, yaz aylar nda yaflanan kurakl n da etkisiyle, tar mda negatif büyüme rakamlar ortaya ç km flt r (Grafik 5). Grafik 6. Çeyrekler tibariyle Hizmetler Sektörü Büyüme H zlar % 16 14 12 10 8 6 4 13.3 15 6.9 7 6.8 6 8.7 10.9 7.7 7.8 5.3 3.9 6.8 4.9 3.7 2 0 I II III IV I II III IV I II III IV I II III 2004 2005 2006 2007 Kaynak : T.C. Maliye Bakanl, Strateji Gelifltirme Baflkanl, Aral k 2007-Ocak 2008 Ekonomik Göstergeler. 27

Türkiye Ekonomisine Bak fl - Ekonomiye Güven ve Beklentiler Anketi istanbul smmmo 1.4. SAB T SERMAYE YATIRIM HARCAMALARININ SEKTÖREL DA ILIMI Tablo 6. Sektörel Sabit Sermaye Yat r mlar (Cari Fiyatlarla-Milyon YTL) 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007(1) 2008(2) Tar m 1.270 1.594 2.229 2.431 4.111 4.220 5.222 6.610 6.698 Madencilik 323 525 669 1.062 1.476 1.728 2.130 2.470 2.788 malat 5.516 5.941 11.300 16.172 26.125 31.152 39.964 44.648 51.591 Enerji 1.876 2.923 4.944 4.109 3.423 4.584 5.485 6.213 6.107 Ulaflt rma 8.265 8.208 10.303 11.446 17.461 21.173 25.576 26.811 28.765 Turizm 1.135 1.457 2.208 3.543 4.752 5.871 7.012 8.029 9.242 Konut 4.741 5.447 5.312 6.257 8.255 11.416 14.968 18.592 21.039 E itim 1.472 1.963 2.585 3.095 3.159 3.615 4.215 4.831 5.042 Sa l k 1.216 1.532 2.081 2.582 3.377 5.062 7.003 8.277 9.217 Di er Hizmetler 2.600 3.881 5.851 6.726 6.643 8.827 11.993 13.809 14.665 TOPLAM 28.414 33.470 47.482 57.423 78.782 97.647 123.569 140.290 155.153 Kaynak : DPT (1) Gerçekleflme Tahmini (2) Program Sabit sermaye yat r mlar, ekonomik büyümenin art r lmas nda en önemli harcamalard r. 2000 li y llar boyunca söz konusu yat r mlar n sektörel da l m nda kriz y l ve izleyen iki y l turizm ve inflaat sektörü hariç gerileme yaflanm flt r (Tablo 6). Oysa ki sürdürülebilir büyümenin sa lanmas için tüm sektörlerde canl l k ve bu olumlu geliflmenin devam gerekmektedir. 2007-2009 Orta Vadeli Program döneminde özel sektör sabit sermaye yat r mlar n n yüzde 8.4, kamu sabit sermaye yat r mlar n n da yüzde 6.2 oran nda artaca öngörülmüfltür. 2008-2010 Orta Vadeli Programa göre ise özel sektör sabit sermaye yat r mlar n n yüzde 7.4, kamu sabit sermaye yat r mlar n n ise yüzde 0.7 oran nda artmas öngörülmektedir. ki program öngörüleri karfl laflt r ld nda ciddi anlamda sapma kendini göstermekte, ekonomik faaliyet seviyesinde bir yavafllama olarak alg lanmaktad r. Özel sektör sabit sermaye yat r m harcamalar tutar sabit fiyatlarla kamu sabit sermaye yat r m harcamalar n n yaklafl k 4 katl k bir büyüklü üne sahiptir. Kamu sabit sermaye yat r mlar enerji ve e itimde giderek azalmakta, özel sektör ise her kalemde sabit sermaye yat r mlar n art rmaktad r. (Tablo 7 ve 8) 28

Birinci Bölüm - Türkiye Ekonomisine Bak fl Kaynak : DPT (1) Gerçekleflme Tahmini (2) Program Kaynak : DPT (1) Gerçekleflme Tahmini (2) Program Tablo 7. Sektörel Sabit Sermaye Yat r mlar Kamu Sektörü (Cari Fiyatlarla milyon YTL) KAMU 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007(1) 2008(2) Tar m 749 1.126 1.596 1.364 1.651 1.964 2.076 2.834 2.534 Madencilik 100 174 120 167 271 365 558 683 837 malat 248 449 556 444 478 425 617 429 517 Enerji 1.309 1.566 3.600 2.883 2.403 3.030 2.945 3.397 3.032 Ulaflt rma 3.112 2.975 4.747 4.697 6.051 8.450 10.360 10.095 10.159 Turizm 39 63 133 130 122 112 122 147 139 Konut 71 96 133 181 174 410 457 544 573 E itim 1.024 1.552 2.128 2.463 2.428 2.834 3.267 3.687 3.600 Sa l k 394 651 888 979 908 1.417 1.735 2.114 2.099 Di er Hizmetler 1.664 2.456 3.407 3.980 3.491 5.572 8.273 9.505 9.880 TOPLAM 8.709 11.108 17.308 17.288 17.977 24.578 30.410 33.435 33.371 Tablo 8. Sektörel Sabit Sermaye Yat r mlar Özel Sektör (Cari Fiyatlarla milyon YTL) ÖZEL 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007(1) 2008(2) Tar m 521 468 633 1.067 2.460 2.255 3.147 3.777 4.164 Madencilik 223 350 549 894 1.205 1.362 1.572 1.787 1.952 malat 5.268 5.493 10.744 15.728 25.646 30.728 39.347 44.219 51.073 Enerji 567 1.357 1.344 1.226 1.020 1.554 2.540 2.816 3.075 Ulaflt rma 5.153 5.233 5.556 6.750 11.410 12.723 15.216 16.717 18.606 Turizm 1.096 1.394 2.074 3.413 4.630 5.759 6.890 7.882 9.103 Konut 4.671 5.351 5.180 6.076 8.081 11.006 14.511 18.048 20.466 E itim 448 411 457 632 731 782 948 1.144 1.442 Sa l k 823 880 1.193 1.603 2.469 3.645 5.268 6.162 7.118 Di er Hizmetler 936 1.425 2.444 2.747 3.152 3.255 3.720 4.303 4.785 TOPLAM 19.705 22.362 30.175 40.136 60.805 73.069 93.159 106.855 121.783 1.5. K fi BAfiINA BÜYÜME HIZI Kifli bafl na düflen milli gelir rakamlar n Tablo 9 daki gibi 2000 den itibaren ele ald m zda, gelinen noktan n iç aç c oldu u görülebilir. Ancak ayn kifli bafl na milli gelir verileri 1993 y l rakam n n 3055 $ oldu unu göstermektedir. Bu durum Türk halk n n 1994, 1999 ve 2000/2001 y llar ndaki krizlerle ekonominin mutlak küçülmesinden ne derece olumsuz etkilendi ini ve 10 y ll k bir kay p zaman da iflaret etmektedir. 29

Türkiye Ekonomisine Bak fl - Ekonomiye Güven ve Beklentiler Anketi istanbul smmmo Kaynak : TÜ K. Tablo 9. Kifli Bafl na Gayri Safi Milli Has la Cari fiyatlarla Sabit (1987) fiyatlarla Geliflme Geliflme Geliflme h z h z h z Y l YTL % $ % YTL % 2000 1.862 53,0 2.965 3,0 1.77 1,4 2001 2.572 38,1 2.123-28,4 1.57-11,1 2002 3.951 53,6 2.598 22,4 1.67 6,4 2003 5.044 27,7 3.383 30,2 1.74 4,2 2004 5.975 18,5 4.172 23,3 1.89 8,2 2005 6.750 13,0 5.008 20,0 2.02 7,2 2006 7.891 16,9 5.477 9,4 2.12 4,6 Ayr ca kifli bafl na gelir dolar ile ifade edildi inde ortaya ç kan bir handikap olarak flu örne i verebiliriz. Dolar de eri ile 2002 y l nda kifli bafl gelirin 2.598 dolar iken ertesi y l 3.383 dolar olmas, kifli bafl na yüzde 30.2 lik bir gelir art fl n ifade etmektedir ve büyümenin yüzde 5.9 oldu u dönemde bu flekilde kifli bafl gelir art fl hesaplamas n n yanl fll n ortaya koymaktad r. Burada önemli olan sabit fiyatlarla YTL cinsi kifli bafl gelir göstergesinin esas al nmas d r. Bu durumda 2002 y l nda 1.67 YTL olan kifli bafl gelir 2003 y l nda yüzde 4.2 art fl ile 1.74 e yükselmifltir. Krizin üzerinden 2 y l geçtikten sonra bile henüz kriz öncesi seviyeye ulafl lamam flt r. Sabit fiyat larla kifli bafl gelir 2005 y l nda yüzde 7.2 lik bir art fl sergilerken, 2006 da büyümenin yüzde 6 oldu u y lda, yüzde 4.6 da kalm flt r (Tablo 9). 30

Birinci Bölüm - Türkiye Ekonomisine Bak fl 1.6. SEÇ LM fi ÜLKELERDE BÜYÜME HIZI Tablo 10. Seçilmifl Ülkelerde GSY H Büyümesi (Sabit Fiyatlarla - %) 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 Çin 9,1 10,0 10,1 10,4 11,1 11,5 10,0 Hindistan 4,5 6,9 7,9 9,0 9,7 8,9 8,4 Arjantin -10,9 8,8 9,0 9,2 8,5 7,5 5,5 Romanya 5,1 5,2 8,5 4,1 7,7 6,3 6,0 Ukrayna 5,2 9,6 12,1 2,7 7,1 6,7 5,4 Rusya 4,7 7,3 7,2 6,4 6,7 7,0 6,5 Lüksemburg 3,8 1,3 3,6 4,0 6,2 5,4 4,2 Bulgaristan 4,5 5,0 6,6 6,2 6,1 6,0 5,9 Türkiye 7,9 5,8 8,9 7,4 6,1 5,0 5,5 Polonya 1,4 3,9 5,3 3,6 6,1 6,6 5,3 rlanda 6,4 4,3 4,3 5,9 5,7 4,6 3,0 srail -0,6 2,3 5,2 5,3 5,2 5,1 3,8 Kore 7,0 3,1 4,7 4,2 5,0 4,8 4,6 Yunanistan 3,9 4,9 4,7 3,7 4,3 3,9 3,6 spanya 2,7 3,1 3,3 3,6 3,9 3,7 2,7 Macaristan 4,4 4,2 4,8 4,2 3,9 2,1 2,7 Brezilya 2,7 1,1 5,7 2,9 3,7 4,4 4,0 sviçre 0,4-0,2 2,5 2,4 3,2 2,4 1,6 Belçika 1,4 1,0 2,8 1,4 3,0 2,6 1,9 Hollanda 0,1 0,3 2,2 1,5 3,0 2,6 2,5 ABD 1,6 2,5 3,6 3,1 2,9 1,9 1,9 Almanya 0,0-0,3 1,1 0,8 2,9 2,4 2,0 Norveç 1,5 1,0 3,9 2,7 2,8 3,5 3,8 Kanada 2,9 1,9 3,1 3,1 2,8 2,5 2,3 ngiltere 2,1 2,8 3,3 1,8 2,8 3,1 2,3 Avustralya 4,1 3,1 3,7 2,8 2,7 4,4 3,8 Japonya 0,3 1,4 2,7 1,9 2,2 2,0 1,7 Fransa 1,0 1,1 2,5 1,7 2,0 1,9 2,0 talya 0,3 0,0 1,2 0,1 1,9 1,7 1,3 Yeni Zelanda 5,2 3,5 4,4 2,7 1,6 2,8 2,3 Kaynak : IMF World Economic Outlook Database 2007-2008 verileri IMF tahminidir. Türkiye için 2007 y l rakam gerçekleflme tahmini, 2008 y l program rakam d r. 2007 y l nda geliflmifl ülkelerde yaflanan faiz oranlar ndaki belirsizlikler ve özellikle ABD konut sektörü finansman nda yaflanan s k nt lar n uluslararas piyasalar dengesizlefltirmesi, bu ülkenin 2004 y l nda yüzde 3.6 olan büyüme h z n 2007 y l nda yüzde 1.9 a düflürece inin tahmin 31

Türkiye Ekonomisine Bak fl - Ekonomiye Güven ve Beklentiler Anketi istanbul smmmo edilmesine yol açm flt r. (Tablo 10). Burada ABD ekonomisinin büyümesinde görülecek yavafllama ve dolar n de er kayb, dünya ticareti ve finans piyasas na etki yaparak, dünya ihracat n ve yat r mlar n yeniden flekillendirecektir. Öte yandan ABD nin ekonomik durgunlu unun önüne geçebilmesi için alaca önlemler önemli sonuçlar do uracakt r. Faiz oranlar nda indirim halinde, küresel sermaye gruplar elerindeki sermayeyi ABD den, ekonomik büyümede önde giden geliflmekte olan ülkelere do ru yönelteceklerdir. Bu durum nedeniyle geliflmekte olan ülkelerin ulaflacaklar suni büyüme rakamlar na ve olas sermaye ç k fllar na karfl tedbirli olmalar da gerekecektir. Dünya Bankas n n 2008 bafl nda yay nlad 2008 Küresel Ekonomiye Bak fl Raporu nda, ABD gibi geliflmifl ülkelerin ekonomik büyümesindeki yavafllaman n etkisiyle dünya ekonomisinin büyümesinin de yavafllayaca, dünya ekonomisinin bu y l yüzde ortalama 3.3 oran nda büyüyece inin tahmin edildi i ifade edilmifltir. Bilindi i üzere dünya ekonomisinde son y llarda gözlenen yüksek büyüme h z, Çin, Hindistan ve Rusya n n güçlü ekonomik büyümeleri ve bu durumun geliflmekte olan ülkelerin büyümelerini h zland rmas na yapt etki nedeniyledir. Büyüyen geliflmekte olan ekonomiler ihracatlar n art rm fl, yüksek cari ifllemler fazlas elde ederken d fl borç yükü azalm flt r. Dünya Bankas n n Raporu nda geliflmekte olan ülke ekonomilerinin 2007 y l nda gerçekleflen güçlü büyüme e ilimini korudu u, bu sayede geliflmifl ülkelerin ekonomilerindeki durgunlu un dünya ekonomisine getirdi i bask lar n giderildi i de belirtilmifltir. Ancak Tablo 10 a bak ld nda, örne in 2006 da yüzde 11.1 büyüyen Çin in 2007 de büyüme h z n n yüzde 11.5 olaca ve 2008 de de yüzde 10 düzeyine gerileyece inin tahmin edildi i görülecektir. Ayn flekilde 2006 da yüzde 9.7 büyüyen Hindistan ekonomisinin 2007 de yüzde 8.9 ve 2008 de yüzde 8.4 olarak büyüyece i tahmin edilmifltir. Bu noktada ayr flma teorisi yanl lar n n ileri sürdü ü gibi, Çin baflta olmak üzere ekonomik kapasitesi çok büyük ekonomilerin ABD nin durgunlu undan etkilenmeyece i yönündeki öngörüleri bir miktar sars lm flt r. Çin de ve Japonya da ekonomik faaliyet seviyesinde düflüfl ve ABD de yaflanan mortgage s k nt s nedeniyle baz Avrupa bankalar n n mortgage tahvil riskini tafl yor olmalar, bu teoriyi neredeyse çürütmekte ve dünya ekonomisinin durgunlu a do ru gitti ini göstermektedir. Görüldü ü üzere durgunlu un ABD den dünya ekonomisine yay lmas ve buna ba l olarak finans piyasalar nda büyük zararlar n ortaya ç kmas durumunda Türkiye gibi cari aç ve d fl borç stoku milli gelir içinde önemli paylara ulaflan ülkeler için s cak para ç k fl ve dolay s yla küçülme kaç n lmaz olacakt r. 32

Birinci Bölüm - Türkiye Ekonomisine Bak fl 2. figücü ve ST HDAM flsizlik, Türkiye ekonomisinde öteden beri süre gelen kronik bir sorundur. flsizlik sorunu ile ilgili belli dönemlerde baz aç l mlar gerçekleflmesine ra men, özellikle kriz ve kriz sonras dönemlerde bu sorun kendini daha çok hissettirmektedir. Bu bölümde 2007 y l nda istihdam alan ndaki geliflmelere yer verilecektir. flgücü durumundaki geliflmelere de inildikten sonra, iflsizlerin yerleflim yerleri ve cinsiyetlerine göre da l mlar aç klanacakt r. stihdam n sektörel da l m y llar itibariyle incelendikten sonra, genifl tan ml iflsizlik kavram ndan bahsedilecektir. TÜ K in Düzey 1 ve Düzey 2 baz nda aç klad istihdam göstergeleri, genifl tan ml iflsizlik kavram na göre yeniden düzenlenecektir. 2.1. figücündek GEL fimeler Türkiye ekonomisinin son y llar incelendi inde iflsizlik oranlar n n yüzde 9-11 paritesi aras nda seyretti i görülmektedir. 2004 y l ndan itibaren, yaflanan ekonomik krizin etkilerinin azalmas ndan dolay, istihdam edilen kifli say s artarak, 2004 y l nda 21.791.000, 2005 de 22.046.000 ve 2006 y l nda 22.330.000 kifliye yükselmifltir. 2007 y l n n üçüncü çeyrek istihdam göstergelerine göre ise, istihdam edilenlerin say s 23.548.000 e ulaflm flt r. Genç bir nüfusa sahip Türkiye nin iflsiz say s, özellikle tar m sektöründen kopanlarla beraber art fl göstermifl, 2001 y l nda 1.967.000 olan iflsiz say s, 2002 y l nda 2.464.000 e, 2003 y l nda 2.493.000 e ve 2004 y l nda ise 2.498.000 e yükselmifltir. 2005 y l nda iflsiz say s nda art fl devam ederek 2.520.000 e ulaflm flt r. 2006 y l nda iflsiz say s azalarak 2.446.000 e gerilemifltir. 2007 y l n n üçüncü çeyrek göstergelerine göre iflsiz say s 2.383.000 olarak gerçekleflmifltir (Tablo 1 ve Grafik1). 33

Türkiye Ekonomisine Bak fl - Ekonomiye Güven ve Beklentiler Anketi istanbul smmmo Kaynak : TÜ K 15 ve Daha Yukar Yafltaki Nüfus flgücü Arz stihdam Edilenle r Tablo 1. flgücü Durumu flsizler Kay t D fl stihdam flgücüne Kat lma Oran stihdam Oran Bin Kifli Yüzde flsizlik Oran Kay t D fl stihdam Oran 2001 47,159 23,491 21,524 1,967 11,382 49.8 45.6 8.4 52.9 2002 48,042 23,818 21,354 2,464 11,133 49.6 44.4 10.3 52.1 2003 48,912 23,641 21,147 2,493 10,943 48.3 43.2 10.5 51.7 2004 49,906 24,290 21,791 2,498 11,549 48.7 43.7 10.3 53.0 2005 50,825 24,566 22,046 2,520 11,050 48.3 43.4 10.3 50.1 2006 51,668 24,776 22,330 2,446 10,827 48.0 43.2 9.9 48.5 2004-I 49,482 24,739 20,811 2,328 10,062 47.1 42.1 10.3 48.3 II 49,694 23,206 19,902 2,395 11,942 45.9 40.0 12.4 60.0 III 49,944 22,732 22,188 2,829 12,676 49.2 44.4 9.3 57.1 IV 50,189 24,457 22,876 2,269 11,436 50.6 45.6 9.5 50.0 2005-I 50,452 23,588 20,838 2,750 10,201 46.8 41.3 11.7 49.0 II 50,695 25,015 22,721 2,294 11,691 49.3 44.8 9.2 51.5 III 50,938 25,219 22,838 2,381 11,668 49.5 44.8 9.4 51.1 IV 51,146 24,539 21,928 2,611 10,863 48.0 42.9 10.6 49.5 2006-I 51,371 23,400 20,604 2,796 9,454 45.5 40.1 11.9 45.9 II 51,561 25,075 22,860 2,215 11,285 48.6 44.3 8.8 49.4 III 51,770 25,622 23,279 2,343 11,749 49.5 45.0 9.1 50.5 IV 52,000 25,056 22,641 2,415 10,876 48.2 43.5 9.6 48.0 2007-I 52,203 24,158 21,398 2,760 9,756 46.3 41.0 11.4 45.6 II 52,415 25,574 23,309 2,265 11,103 48.8 44.5 8.9 47.6 III 52,644 25,931 23,548 2,383 11,464 49.3 44.7 9.2 48.7 Son dört y l, çeyrek dönemler itibariyle incelendi inde, en düflük iflsizlik oranlar n n ikinci ve üçüncü çeyreklerde, en yüksek iflsizlik oran n n ise birinci çeyreklerde gerçekleflti i görülmektedir. Bu noktada mevsimsel de iflikliklerin etkisi gözard edilmemelidir. Özellikle turizm nedeniyle ikinci ve üçüncü çeyrekte iflsizlik oran n n azalmas beklenen bir geliflmedir. 34

Birinci Bölüm - Türkiye Ekonomisine Bak fl Grafik 1. flsizlik Oran (%) Kaynak: TÜ K verilerinden haz rlan lm flt r. 2.2. YERLEfi M VE C NS YET DA ILIMINA GÖRE fis ZLER 2002 y l nda bir önceki y la göre iflsizlerin yerleflim yerlerine göre da l m na bak ld nda, k rdaki iflsizlik oran n n yüzde 19.42, kentteki iflsizlik oran n n ise yüzde 27.37 oran nda artt görülmektedir. 2003 y l nda ise iflsizlik oran k rda yüzde 10.95 artarken, kentte yüzde -2.12 oran nda azalm flt r. 2004 y l nda k rdaki iflsizlik oran yüzde -8.85 oran n azal rken, kentteki iflsizlik oran yüzde 3.66 oran nda artm flt r. 2005 y l nda iflsizlik oran k rda yüzde 9.39 artarken, kentteki iflsizlik oran yüzde -1.98 oran nda azalm flt r. 2006 y l nda ise iflsizlik oran k rda yüzde -6.26, kentte yüzde -1.75 oran nda azalm flt r (Tablo 2 ve Grafik 2). Tablo 2. flsizler (Yerleflim Yerlerine ve Cinsiyetlerine Göre, Bin Kifli) Bir Önceki Y l n Ayn Dönemine Göre De iflim KIR KENT TOPLAM KIR KENT TOPLAM K E T K E T K E T K E T K E T K E T 2001 68 452 520 414 1,033 1,447 482 1,485 1,967-10 105 95 105 270 375 95 375 470 2002 118 503 621 520 1,323 1,843 638 1,826 2,464 50 51 101 106 290 396 156 341 497 2003 157 532 689 506 1,298 1,804 663 1,830 2,493 39 29 68-14 -25-39 25 4 29 2004 113 515 628 507 1,363 1,870 620 1,878 2,498-44 -17-61 1 65 66-43 48 5 2005 135 552 687 518 1,315 1,833 653 1,867 2,520 22 37 59 11-48 -37 33-11 22 2006 139 505 644 530 1,271 1,801 669 1,776 2,445 4-47 -43 12-44 -32 16-91 -75 K: Kad n E: Erkek T: Toplam Kaynak : TÜ K 35

Türkiye Ekonomisine Bak fl - Ekonomiye Güven ve Beklentiler Anketi istanbul smmmo Grafik 2. flsizler (Yerleflim Yerlerine Göre, Bin Kifli) Kaynak: TÜ K verilerinden haz rlanm flt r. Grafik 3. K rdaki flsizlerin Cinsiyet Da l m Kaynak: TÜ K verilerinden yararlan lm flt r. K rdaki iflsizlerin cinsiyet da l m na y llar itibariyle bak ld nda, kad nlar n iflsizler aras ndaki oran n n giderek artt görülmektedir. 2001 y l nda k rdaki iflsizlerin yüzde 13.08 ini kad nlar olufltururken, 2002 y l nda bu oran yüzde 19, 2003 de ise yüzde 22.79 a yükselmifltir. 2004 y l nda yüzde 17.99 a gerileyen k rdaki iflsizler aras ndaki kad nlar n oran, 2005 y l nda yüzde 19.65 ve 2006 y l nda yüzde 21.58 olarak gerçekleflmifltir (Grafik 3). 36

Birinci Bölüm - Türkiye Ekonomisine Bak fl Grafik 4. Kentteki flsizlerin Cinsiyet Da l m Kaynak: TÜ K verilerinden haz rlanm flt r. Kentteki iflsizlerin cinsiyet da l m nda ise 2001 y l ndan 2006 y l na kadar önemli de ifliklikler görülmemifltir. Kad nlar n kentteki iflsizler aras ndaki pay yüzde 27-29 aral nda yer alm flt r (Grafik 4). Bu iki grafik birlikte okundu unda, kentlerdeki kad nlar n, k rdaki kad nlara göre iflsizler aras ndaki pay n n daha yüksek oldu u görülmektedir. 2.3. ST HDAMIN SEKTÖREL DA ILIMI 2001 y l ndan bu yana istihdam n sektörel da l m na bak ld nda, sanayi ve inflaat sektörlerinde düflük oranda de iflmeler gözlenirken, tar m sektöründeki istihdam pay nda yüksek oranda azal fl, hizmetler sektöründe ise önemli derecede bir art fla rastlanmaktad r. 2001 y l nda toplam istihdam içinde yüzde 39.7 lik bir paya sahip olan hizmetler sektörü, 2004 y l nda pay n yüzde 43 e, 2006 y l nda ise yüzde 47.3 e geniflletmifltir (Grafik 5). Tar m sektörü ise 2001 y l nda toplam istihdam içinde yüzde 37.6 l k bir paya sahip iken, 2004 y l nda bu oran yüzde 34 e, 2006 y l nda ise yüzde 27.3 e gerilemifltir. Sanayi sektörü istihdamdan ald pay aç s ndan hizmetler ve tar m sektörüne göre daha az de iflkenlik göstermifltir. 2001 y l nda toplam istihdamdan yüzde 17.5 lik pay alan sanayi sektörünün, 2004 y l ndaki pay yüzde 18.3, 2006 y l nda ise yüzde 19.7 olarak gerçekleflmifltir. nflaat sektörü ise istihdam pay aç s ndan, son yedi y lda en az de ifliklik gösteren sektördür. 2001 y l nda istihdamdan yüzde 5.2 oran nda pay alan inflaat sektörünün pay, 2004 y l nda yüzde 4.7 ye gerilemifl, 2006 y l nda ise yüzde 5.7 ye yükselmifltir (Tablo 3). 37

Türkiye Ekonomisine Bak fl - Ekonomiye Güven ve Beklentiler Anketi istanbul smmmo Grafik 5. stihdam n Sektörel Da l m - Toplam çindeki Paylar (%) Kaynak: TÜ K verilerinden haz rlanm flt r. Tablo 3. stihdam n Sektörel Da l m Kaynak: TÜ K verilerinden haz rlanm flt r. 2.4. GEN fi TANIMLI fis ZL K ORANLARI flsizlik oran ; ifl aramay p çal flmaya haz r olanlar, ifl bulma ümidi olmayanlar, mevsimlik çal flanlar, ev iflleriyle meflgul olanlar, ö renciler, emekliler ve çal flamaz halde olanlar n iflsiz say lmamas yla hesaplanmaktad r. Oysaki ifl aramay p çal flmaya haz r olanlar ve ifl bulma ümidi olmayanlar da iflsiz kategorisinde de erlendirilmelidir. Nihayetinde bu kifliler herhangi bir ifle sahip olmayan kiflilerdir. Öte yandan mevsimlik çal flanlar ise düzenli bir gelire sahip olmayan bireyleri yans tmaktad r. E er ifl aramay p çal flmaya haz r olanlar, ifl bulma ümidi olmayanlar ve mevsimlik çal flanlar da iflsiz tan m nda de erlendirilirse iflsizlik oranlar önemli derecede de iflecektir. Afla daki tablolarda TÜ K in Düzey 1 ve Düzey 2 da l mlar ndan hareketle, bölgelere göre iflsiz say lar ve iflsizlik oranlar yukar da bahsi geçen geniflletilmifl iflsizlik kavram yla yeniden hesaplanm flt r. 2006 y l verileri bu yaklafl ma göre de erlendirildi inde, stanbul daki iflsizlik oran yüzde 11.2 olarak aç klanm flken, genifl tan ml iflsizlik oran yüzde 13.67 dir. En fazla iflsizli in görüldü ü Güneydo u Anadolu Bölgesinde 2006 y l nda aç klanan oran yüzde 14 iken, genifl tan ml iflsizlik yaklafl m na göre bu oran yüzde 30.16 d r. Do u Anadolu Bölgesinde ise aç klanan oran yüzde 11.3 iken, bu yaklafl ma göre iflsizlik oran yüzde 26.32 dir. Görülmektedir ki, iflsizlik tan m n n nas l de erlendirildi i, hesaplamalar bu denli de ifltirebilmektedir. 38

Birinci Bölüm - Türkiye Ekonomisine Bak fl Genifl tan ml iflsizlik oran na göre 2006 y l nda iflsizlik oran n n en düflük oldu u bölgeler, yüzde 12.59 oran ile Bat Karadeniz ve yüzde 13.04 oran yla Do u Marmara d r. Genifl tan ml iflsizlik oran na göre en yüksek iflsizli in yafland bölgeler, yüzde 30.16 ile Güneydo u Anadolu ve yüzde 26.32 oran yla Ortado u Anadolu dur. TÜ K in 2006 Düzey 2 da l m na göre, genifl tan ml iflsizlik oran s ralamas nda, TR81(Zonguldak, Karabük, Bart n) yüzde 7.3 en düflük iflsizlik oran n n yafland bölgedir. Bu illeri TR82 (Kastamonu, Çank r, Sinop) ve TR41 (Bursa, Eskiflehir, Bilecik) yüzde 10.9 genifl tan ml iflsizlik oran yla takip etmektedir. Bu s ralamada son s ralar, TRC2 (fianl urfa, Diyarbak r) yüzde 34.8 ve TRC3 (Mardin, Batman, fi rnak, Siirt) yüzde 35.9 genifl tan ml iflsizlik oran yla almaktad r (Tablo 4, Harita 1 ve Harita 2). 39

Türkiye Ekonomisine Bak fl - Ekonomiye Güven ve Beklentiler Anketi istanbul smmmo Tablo 4. flgücüne Dahil Olmayanlar n Y llar ve Cinsiyete Göre flgücüne Dahil Olmama Nedenleri (Düzey 1) (Bin kifli, 15+) Kaynak: TÜ K ve kendi hesaplamalar m z. *Genifl Tan ml flsizlik Oran : ( fl aramay p, çal flmaya haz r olanlar + Mevsimlik Çal flanlar) / flgücü 40

Birinci Bölüm - Türkiye Ekonomisine Bak fl Tablo 5. flgücüne Dahil Olmayanlar n Y llar ve Cinsiyete Göre flgücüne Dahil Olmama Nedenleri (Düzey 2) (Bin kifli, 15+ yafl) 41

Türkiye Ekonomisine Bak fl - Ekonomiye Güven ve Beklentiler Anketi istanbul smmmo Kaynak: TÜ K ve kendi hesaplamalar m z. *Toplam flgücü + (ifl aramay p, çal flmaya haz r olanlar + *Genifl Tan ml flsizlik Oran : ( fl aramay p, çal flmaya haz r olanlar + Mevsimlik Çal flanlar) / flgücü Çal flanlar) *Toplam flsiz: flsiz + ( fl aramay p, çal flmaya haz r olanlar + Mevsimlik Çal flanlar) 42

Birinci Bölüm - Türkiye Ekonomisine Bak fl Harita 1. 2006 Y l Genifl Tan ml flsizlik Oranlar (TÜ K Düzey 1) Kaynak: TÜ K verilerinden yararlan larak kendi hesaplamalar m z. Harita 2. 2006 Y l Genifl Tan ml flsizlik Oranlar (TÜ K Düzey 2) Kaynak: TÜ K verilerinden yararlan larak kendi hesaplamalar m z. 43

Türkiye Ekonomisine Bak fl - Ekonomiye Güven ve Beklentiler Anketi istanbul smmmo Bu yaklafl ma göre 2004 y l nda genifl tan ml iflsiz say s 4.185.000, 2005 y l nda 4.715.000 ve 2006 y l nda ise 4.944.000 dir. Buna göre hesaplanan iflsizlik oranlar ise 2004 y l nda yüzde 16.11, 2005 y l nda yüzde 17.62 ve 2006 y l nda ise yüzde 18.13 olarak gerçekleflmifltir (Grafik 6). Grafik 6. Genifl Tan ml flsizlik Oran Kaynak: TÜ K verilerinden yararlan larak kendi hesaplamalar m z. flsizlik oran n n son y llarda, iflgücüne kat lma oran ndaki düflüflün etkisiyle yüzde 10 seviyelerinde istikrar kazand iddias n de erlendirebilmek için, genifl anlamda iflsizlik verilerine bak lmas büyük önem arzetmektedir. Genifl anlamda iflsizlik kavram, umudu kalmad ve di er nedenlerle ifl aramaktan vazgeçmifl; ancak ifl buldu u takdirde çal flmak isteyenlerin ve mevsimlik çal flanlar n dar anlamdaki iflsizlere eklenmesiyle aç klanmaktad r. 1997 y l nda yüzde 6.8 olarak aç klanan dar anlamda iflsizlik oran na karfl n, genifl anlamda yüzde 8.3 oran nda bir iflsizlik söz konusu olmufltur. 2005 y l nda dar anlamda iflsizlik oran yüzde 10.3 iken, genifl anlamda bu oran yüzde 16.1 olarak gerçekleflmifltir. ki oran aras ndaki fark 2006 y l nda yaklafl k yüzde 7 ye ulaflm flt r. Dar anlamda iflsizlik oran n n yüzde 9.9 olarak aç kland 2006 y l nda, genifl anlaml tan ma göre ise iflsizlik yüzde 18 seviyesindedir. Dolay s yla 1997 y l nda yüzde 8.3 olan genifl tan ml iflsizlik oran, 2006 y l nda iki kat na ç km flt r. Bu yüzde 100 lük art fla karfl n, dar anlamdaki iflsizlik oran bahsi geçen y llarda sadece yüzde 45 lik bir art fl sergilemifltir (Grafik 7). 44

Birinci Bölüm - Türkiye Ekonomisine Bak fl Grafik 7. Genifl Tan ml flsiz Say s (bin kifli) Kaynak: TÜ K verilerinden yararlan larak kendi hesaplamalar m z. Son y llarda ifl bulma ümidi olmayanlar n say s na bakt m zda görülmektedir ki, 2004 y l nda ifl bulma ümidi olmayanlar n say s 351.000 iken, 2005 y l nda bu say 549.000 e ve 2006 y l nda ise 706.000 e yükselmifltir. Öte yandan ifl bulma ümidini de kapsayan, ifl aramay p, çal flmaya haz r olanlar n say s da giderek artm flt r. 2004 y l nda 1.223.000 kifli ifl aramay p, çal flmaya haz r iken, 2005 y l nda bu rakam 1.714.000 ve 2006 y l nda 2.087.000 olarak gerçekleflmifltir (Grafik 8). Grafik 8. fl Aramay p Çal flmaya Haz r Olanlar (bin kifli) Kaynak: TÜ K verilerinden yararlan larak kendi hesaplamalar m z. 45

Türkiye Ekonomisine Bak fl - Ekonomiye Güven ve Beklentiler Anketi istanbul smmmo Grafik 9. fl Aramay p Çal flmaya Haz r Olanlar n Cinsiyet Da l m (bin kifli) Kaynak: TÜ K verilerinden yararlan larak kendi hesaplamalar m z. fl aramay p, iflbafl yapmaya haz r olanlar aras ndaki cinsiyet da l m na göre, 2002 den bu yana kad nlarda, erkeklere göre daha fazla oranda art fl oldu u görülmektedir. Öyle ki 2002 y l nda ifl aramay p iflbafl yapmaya haz r olan erkeklerin say s kad nlar n say s n n neredeyse iki kat iken, 2006 y l nda kad nlar erkekleri bu göstergede geçmifllerdir. Ancak her iki grupta da genel olarak y llar boyunca art fl görülmüfltür (Grafik 9). 2002 y l ndan bu yana mevsimlik çal flanlarda ise erkeklerin oran kad nlar n oran na göre giderek azalm flt r. 2002 y l nda mevsimlik çal flan erkek say s 370.000 iken 2006 y l nda mevsimlik çal flan erkeklerin say s 101.000 e düflmüfltür (Grafik 10). Grafik 10. Mevsimlik Çal flanlar n Cinsiyet Da l m (bin kifli) Kaynak: TÜ K verilerinden yararlan larak kendi hesaplamalar m z. 46

Birinci Bölüm - Türkiye Ekonomisine Bak fl 2.5. ÜLKE KARfiILAfiTIRMALARI Ocak 2007 de Uluslararas Çal flma Örgütü taraf ndan yay nlanan Global Employment Trends Raporu na göre güçlü büyüme performanslar na ra men dünya ekonomilerinde iflsizlik oranlar tarihsel olarak en yüksek düzeylerindedir. Dünya ortalama büyüme oran 2006 y l için yüzde 5.2 iken, iflsizlik oran yüzde 6.3 düzeyindedir. Rapor, ekonomik büyüme ile istihdam yaratma aras ndaki ba n koptu unu ileri sürmekte, az geliflmifl ülkeleri kapsayan, genel bir istihdam yaratmayan büyüme olgusunu ortaya koymaktad r. Bu duruma Türkiye ekonomisinde 2001 krizi sonras nda rastlan lm flt r. Grafik 11 de görüldü ü üzere y ll k yurtiçi reel has la istihdam verileri ile karfl laflt r ld nda, büyümenin önemsenmeyecek oranlarda istihdam yaratabildi i ortaya ç km flt r. 2001 sonras dönemde toplam yurtiçi reel has la art fl oran yüzde 7.3 iken, istihdam art fl ortalamas ancak yüzde 1.1 olarak gerçekleflmifltir (BSB, 2007). Grafik 11. Reel GSY H ve stihdam Art fllar (%) Kaynak: TCMB, Elektronik Veri Da t m Sistemi. 47

Türkiye Ekonomisine Bak fl - Ekonomiye Güven ve Beklentiler Anketi istanbul smmmo Kaynak: Eurostat Yearbook 2006-07. Tablo 6. Seçilmifl Ülkelerde flsizlik Oranlar 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 Polonya 16.1 18.2 19.9 19.6 19.0 17.7 13.8 Slovakya 18.8 19.3 18.7 17.6 18.2 16.3 13.4 H rvatistan - - 14.7 14.1 13.6 12.6 11.1 Türkiye 6.5 8.4 10.3 10.5 10.3 10.3 9. 9 Fransa 9.1 8.4 8.7 9.5 9.6 9.7 9. 5 Bulgaristan 16.4 19.5 18.1 13.7 12.0 10.1 9. 0 Yunanistan 11.2 10.7 10.3 9.7 10.5 9.8 8. 9 spanya 11.1 10.3 11.1 11.1 10.6 9.2 8. 5 Almanya 7.2 7.4 8.2 9.0 9.5 9.4 8. 4 Belçika 6.9 6.6 7.5 8.2 8.4 8.4 8. 2 Euro 25 8.6 8.4 8.7 9.0 9.0 8.7 7. 9 Euro Bölgesi 8.1 7.8 8.2 8.7 8.8 8.6 7. 9 Finlandiya 9.8 9.1 9.1 9.0 8.8 8.4 7. 7 Portekiz 4.0 4.0 5.0 6.3 6.7 7.6 7. 7 Macaristan 6.4 5.7 5.8 5.9 6.1 7.2 7. 5 Euro 15 7.6 7.2 7.5 7.9 8.0 7.9 7. 4 Malta 6.7 7.6 7.5 7.6 7.4 7.3 7. 3 Romanya 7.2 6.6 8.4 7 8.1 7.2 7. 3 sveç 5.6 4.9 4.9 5.6 6.3 7.4 7. 1 Çek Cumhuriyeti 8.7 8.0 7.3 7.8 8.3 7.9 7. 1 talya 10.1 9.1 8.6 8.4 8.0 7.7 6. 8 Letonya 13.7 12.9 12.2 10.5 10.4 8.9 6. 8 Slovenya 6.7 6.2 6.3 6.7 6.3 6.5 6 Estonya 12.8 12.4 10.3 10.0 9.7 7.9 5. 9 Litvanya 16.4 16.5 13.5 12.4 11.4 8.3 5. 6 Birleflik Krall k 5.3 5.0 5.1 4.9 4.7 4.8 5.3 Avusturya 3.6 3.6 4.2 4.3 4.8 5.2 4. 7 Lüksemburg 2.3 2.0 2.7 3.7 5.1 4.5 4. 7 ABD 4.0 4.8 5.8 6.0 5.5 5.1 4. 6 rlanda 4.2 4.0 4.5 4.7 4.5 4.3 4. 4 Japonya 4.7 5.0 5.4 5.3 4.7 4.4 4. 1 Danimarka 4.3 4.5 4.6 5.4 5.5 4.8 3. 9 Hollanda 2.8 2.2 2.8 3.7 4.6 4.7 3. 9 Norveç 3.4 3.6 3.9 4.5 4.4 4.6 3. 5 Türkiye halen Avrupa ülkeleri ortalamas n n daha üstünde iflsizlik oranlar na sahiptir. 2000 y l nda Euro 25 ve Euro Bölgesinin daha alt nda iflsizlik oran na sahip olan Türkiye, 2001 y l ndan itibaren ortalaman n üstünde bir iflsizlik seyri izlemektedir. 2001 y l nda Euro Bölgesi iflsizlik oran yüzde 7.8 iken Türkiye de yüzde 8.4 ve 2006 y l nda Euro Bölgesi yüzde 7.9 oran nda iflsizli e sahipken, Türkiye deki iflsizlik oran yüzde 9.9 olarak gerçekleflmifltir. (Tablo 6) 48

Birinci Bölüm - Türkiye Ekonomisine Bak fl 3. F YAT HAREKETLER Her toplumda gelirden tüketime ve tasarrufa ayr lan pay de ifliklik göstermektedir. Bunun en önemli nedenleri gelenekler, al flkanl klar ve gelir da l m d r. Örne in Uzakdo ulular tasarrufa, Avrupal lar ve Amerikal lar ise tüketime e ilimli bir görünüm çizmektedir. ABD de gelirin yaklafl k yüzde 70 i, Hindistan da yüzde 67 si, Çin de ise yüzde 41 i tüketime ayr lmaktad r. ABD ve Hindistan da gelirden tüketime ayr lan pay birbirine yak n olsa da, Hintliler in tüketimden baflka bir fleye ay rabilecekleri gelirleri çok düflüktür. Dolay s yla bahsi geçen iki toplumda tüketime yöneliflin nedenleri farkl d r. Türkiye de ise gelirin yüzde 67 si tüketime ayr lmaktad r. Bunun önemli nedeni Türkiye nin giderek bir tüketim toplumu olmas n n yan s ra, y llardan beri süre gelen yüksek enflasyonla yaflaman n bir etkisi olarak, elde edilen gelirin de er kaybetmeden harcanma al flkanl d r. Bu bölümde 2007 y l ndaki fiyat hareketleri, Tüketici ve Üretici Fiyat Endeksleriyle aç klanacak, enflasyon geliflmeleri sektörel bazda incelenecektir. Uluslararas karfl laflt rmalara de inildikten sonra, 2007 y l ndaki fiyat hareketlerinin analizi yap lacakt r. 3.1. TÜKET C F YAT ENDEKS NDEK GEL fimeler Türkiye ekonomisinde 1980 li y llarda yükselen enflasyon oranlar, 1990 l y llarda da ayn flekilde devam etmifl, ancak 2000 lere gelindi inde düflüfl ivmesi kazanm flt r. 1983 y l nda 12 ayl k yüzde de iflime göre TÜFE yüzde 37.06 iken, 1990 a gelindi inde bu oran yüzde 60.41 e yükselmifltir. Bu y llar enflasyonun h zla yükselmeye bafllad y llard r. 1990 l y llarda h z n kesmeyen enflasyon, 1994 te yüzde 125.94 e kadar yükselmifl, ancak 1999 y l nda yüzde 68.79 a gerilemifltir. 2000 y l ndan sonra ise yaflanan krizlerin ve uygulanan ekonomi politikalar n n da etkisiyle, uzun y llard r devam eden enflasyonist süreç yerini enflasyonun genel olarak düfltü ü bir döneme b rakm flt r. Enflasyon oran 2001 y l nda yüzde 68.53 yükselmesine ra men, 2002 y l nda bu oran yüzde 29.75 e, 2003 y l nda ise yüzde 18.36 a gerilemifltir. 2003 y l ndan sonraki süreç, Türkiye ekonomisi için önemli bir gösterge olarak say labilecek enflasyonun tek basamakl rakamlarda gerçekleflti i y llard r. 2004 y l nda yüzde 9.32 olarak gerçekleflen enflasyon oran, 2005 y l nda yüzde 7.72 ye gerilemifl, 2006 y l nda ise yüzde 9.65 e yükselmifltir. 2007 y l nda yüzde 8.39 oran nda gerçekleflen enflasyon, halen tek basamakta olan istikrar n sürdürmektedir. Enflasyonun tek basamakl oranlara düflmesinde, dönemin getirdi i konjonktürel etkilerin gözard edilmemesi gereklidir. çinde bulundu umuz dönem, dünyada da enflasyonun geriledi i bir dönemdir (Tablo 1). 49

Türkiye Ekonomisine Bak fl - Ekonomiye Güven ve Beklentiler Anketi istanbul smmmo Tablo 1. Tüketici Fiyat Endeksi (12 Ayl k Yüzde De iflim) Ocak fiubat Mart Nisan May s Haziran Temmuz A ustos Eylül Ekim Kas m Aral k 1983 28.88 28.92 28.86 29.53 29.99 29.52 29.54 30.80 30.95 34.27 36.14 37.06 1984 36.06 35.03 36.17 42.56 48.48 56.05 55.87 56.10 54.34 52.96 53.12 49.68 1985 52.77 55.43 57.97 49.94 46.44 36.47 37.15 37.28 40.89 43.46 44.54 44.19 1986 40.95 38.82 34.21 33.61 32.95 37.17 37.78 35.48 32.31 33.66 30.64 30.67 1987 30.34 31.58 34.74 37.04 41.12 37.68 37.74 38.89 39.73 36.43 41.72 55.05 1988 57.29 62.43 69.52 79.69 80.30 80.17 80.93 79.02 86.39 87.77 86.07 77.13 1989 62.50 64.13 60.24 60.22 59.58 61.48 63.77 65.59 65.15 66.07 64.51 64.28 1990 60.04 59.49 62.82 63.45 63.60 62.55 56.29 54.83 59.32 60.31 61.31 60.41 1991 61.99 63.54 62.27 62.15 62.45 64.88 68.60 70.96 66.85 66.47 66.85 71.14 1992 78.50 77.84 78.69 73.99 69.86 65.79 65.80 65.54 67.67 69.18 68.59 65.97 1993 59.77 58.16 58.01 58.97 65.03 67.24 73.12 71.20 68.25 67.20 69.62 71.08 1994 69.65 72.96 73.65 107.45 117.81 115.84 109.35 108.05 111.13 116.27 119.73 125.49 1995 125.89 122.42 119.67 88.41 79.81 80.73 80.63 83.25 85.84 84.21 81.53 76.05 1996 78.11 77.49 79.34 80.83 82.93 82.86 81.20 81.93 79.32 79.59 80.38 79.76 1997 75.72 77.65 77.30 77.16 77.46 78.05 85.23 87.79 89.86 93.16 95.82 99.09 1998 101.62 99.25 97.18 93.57 91.37 90.55 85.35 81.43 80.43 76.64 72.77 69.73 1999 65.90 63.93 63.54 63.85 62.97 64.27 65.00 65.40 64.27 64.70 64.55 68.79 2000 68.88 69.75 67.90 63.82 62.67 58.62 56.21 53.17 48.96 44.44 43.76 39.03 2001 35.92 33.42 37.51 48.27 52.39 56.10 56.33 57.50 61.80 66.47 67.29 68.53 2002 73.16 73.08 65.11 52.72 46.22 42.60 41.28 40.24 37.05 33.45 31.77 29.75 2003 26.38 27.01 29.41 29.45 30.74 29.76 27.44 24.91 23.00 20.78 19.25 18.36 2004 16.22 14.28 11.83 10.18 8.88 8.93 9.57 10.04 9.00 9.86 9.79 9.32 2005 9.23 8.69 7.94 8.18 8.70 8.95 7.82 7.91 7.99 7.52 7.61 7.72 2006 7.93 8.15 8.16 8.83 9.86 10.12 11.69 10.26 10.55 9.98 9.86 9.65 2007 9.93 10.16 10.86 10.72 9.23 8.60 6.90 7.39 7.12 7.70 8.40 8.39 Kaynak: TÜ K. (1) 1983-1987 dönemi için 1978-79=100, 1988-1994 dönemi için 1987=100, 1995-2004 dönemi için 1994=100 ve 2004 y l sonras için 2003=100 bazl endeks kullan lm flt r. 50

Birinci Bölüm - Türkiye Ekonomisine Bak fl Grafik 1. Tüketici Fiyat Endeksi Kaynak: TÜ K Tablo 2. Sektörler tibariyle Tüketici Fiyat Endeksi (1) TÜFE G da Tütün Giyim Konut Ev Sa l k Ulaflt rma Haberleflme E lence E itim Lokanta Çeflitli Eflyas 2002-1 73.15 92.85 67.51 58.65 82.71 55.54 88.48 61.68 52.64 44.58 76.91 2 73.09 94.77 69.7 57.55 78.92 51.82 90.01 57.21 52.5 47.62 74.96 3 65.09 81.23 70.51 51.25 70.95 48.2 81.36 51.13 52.36 48.24 58.11 4 52.72 64.57 62.06 42.56 54.24 45.28 58.34 36.04 51.71 39.55 49.72 5 46.21 51.65 54.99 39.68 46.09 44.38 52.03 34.55 51.71 38.28 42.97 6 42.62 44.76 55.87 38.28 39.46 40.79 47.14 33.69 51.68 39.28 36.87 7 41.27 43.05 52.25 36.23 40.57 36 46.7 35.54 51.74 37.36 42.93 8 40.22 44.5 53.22 33.94 35.6 35.31 45.86 31.54 54.49 35.17 41.27 9 37.05 41.81 42.55 32.02 33.45 31.93 39.79 24.74 54.3 36.5 40.19 10 33.46 31.91 44.62 30.95 29.4 31.58 36.8 24.44 53.84 35.94 33.88 11 31.78 28.29 40.41 30 28.18 30.17 39.29 27.97 53.82 31.07 31.43 12 29.76 24.75 40.14 28.91 25.92 27.53 36.82 24.51 53.81 32.29 30.54 2003-1 26.39 19.22 36.97 29.08 18.57 24.71 29.06 20.85 53.6 37.71 29.56 2 27.01 20.71 35.86 28.45 19.64 31.81 31.59 19.39 53.61 38.18 28.65 3 29.41 29.74 33.78 28.04 19.69 33.47 31.4 18.8 53.57 36.57 29.61 4 29.47 31.09 32.22 26.9 21.14 32.07 32.33 19.87 53.54 35 28.31 5 30.75 38.03 32.26 25.92 21.38 32.03 30.62 16.45 53.55 34.82 27.55 6 29.76 38.22 30.88 24.72 19.73 31.47 27.96 15.03 53.57 34.12 29.11 7 27.42 35.78 30.87 23.56 16.31 29.36 24.62 11.88 53.51 32.48 20.44 8 24.91 33.39 28.86 22.41 15.77 26.66 19.36 10.98 20.38 32.06 20.43 9 23 29.4 26.65 21.35 13.97 26.39 16.99 9.72 21.96 32.18 20.75 10 20.78 26.78 17.25 19.87 13.33 25.41 15.03 8.11 22.07 33.33 20.71 11 19.26 23.79 15.36 18.82 11.47 22.08 14.56 9.99 22.04 33.56 19.49 12 18.36 21.23 14.55 18.63 12.16 21.76 14.24 10.05 22.04 32.19 17.55 2004-1 16.22 18.17 14.02 16.7 10.8 22.21 12.17 8.42 21.97 26.06 14.02 2 14.28 14.97 12.1 16.78 8.62 16.37 8.12 7.34 21.94 23.47 13.24 3 11.82 10.9 9.93 15.39 5.14 10.35 7.17 7.03 21.97 22.17 10.59 4 10.17 9.61 3.15 15.24 1.21 9.3 4.6 4.44 22 21.96 11.37 5 8.88 5.13 2.49 15.54-0.16 8.93 6.03 4.09 22.01 20.97 10.98 6 8.93 5.33 2.06 15.27-0.26 8.83 7.82 3.55 22.01 20.43 8.66 7 9.58 7.49 1.88 15.26-0.04 6.62 8.16 4.3 21.99 19.86 9.06 8 10.04 8.6 1.64 15.31 0.97 7.35 8.58 3.84 21.45 19.49 9.11 9 9 7.3-0.4 14.6 0.1 6.8 9.1 3.5 13.1 17.5 7.9 10 9.9 8.4 0.8 14.8-0.7 7.6 13.7 2.8 13 15.8 7.8 11 9.8 6.9 1.4 15 0 8.6 16.5-0.6 13 15.4 7.6 12 9.32 6.5 1.3 14.4 0.2 8.5 14.9-0.9 13 14.6 7.2 2005-1 9.23 6.79 11.44 5.25 11.5 6.82 10.33 15.35 0.81 11.82 17.32 13.03 7.87 2 8.69 6.37 13.58 1.72 11.39 7.12 4.31 15.56 0.86 10.13 16.6 12.73 7.23 3 7.94 4.83 3.48 0.07 12.16 7.57 8.05 15.53 1.48 7.83 16.44 14.22 8.12 4 8.18 3.52 3.46 5.75 12.27 8.62 8.3 17.87 1.33 5.68 16.33 14.27 7.93 5 8.7 5.01 3.43 9.43 11.01 9.4 8.01 16.84 1.92 7.52 16.73 14.62 6.41 6 8.95 5.95 3.47 9.34 10.51 9.24 7.85 16.07 1.47 9.57 20.34 14.71 6.84 7 7.82 4.43 5.49 5.13 9.67 8.4 5.21 15.19 1.28 7.57 21.13 14.88 5.48 51

Türkiye Ekonomisine Bak fl - Ekonomiye Güven ve Beklentiler Anketi istanbul smmmo 8 7.91 3.52 23.06 2.69 9.2 6.72 0.47 17.14 1.81 7.51 9.76 14.78 5.93 9 7.99 4.38 22.36 1.77 10.11 4.68 0.34 18.17 2.37 5.7 7.36 14.13 5.53 10 7.52 3.75 21.87 1.5 10.22 5.7 0.09 14.98 2.71 4.53 7.17 14.78 5.96 11 7.61 5.7 21.87 0.56 10.3 5.94-0.26 10.67 2.21 5.98 7.24 14.97 5.87 12 7.72 4.92 27.87-0.13 9.87 6.26-0.4 11.01 1.71 6.63 7.22 14.98 8.52 2006-1 7.93 5.06 33.82-1.38 10.52 5.04-0.33 9.58 3.85 3.89 7.53 14.71 11.82 2 8.15 6.66 31.26-2.78 11.29 2.58 0.75 9.2 3.33 2.45 7.97 14.37 14.33 3 8.16 7.94 31.25-2.37 10.76 2.23 0.23 8.58 2.29 2.67 8.24 12.61 13.02 4 8.83 9.66 31.2-1.84 10.57 2.26-0.18 7.86 2.39 5.95 8.47 12.84 15.13 5 9.86 10.43 31.2 0.01 11.45 2.12 2.22 9.32 2.15 4.56 8.38 14.25 20.91 6 10.12 9.22 31.11 0.03 13.23 2.49 2.54 12.64 3.72 3.06 7.03 14.36 18.87 7 11.69 12.05 28.59 0.59 14.22 5.7 3.01 14.79 4.09 3.26 7.22 14.07 22.75 8 10.26 10.78 10.02-1.37 14.53 8.06 6.25 13.23 3.19 2.85 6.91 14.15 20.45 9 10.55 12.45 10.21-0.13 13.65 11.38 7.88 9.31 2.54 6.44 8.1 14.48 17.33 10 9.98 10.81 10.21 2.12 13.44 9.73 7.94 8.96 1.18 8.68 7.96 14.01 15.3 11 9.86 10.22 10.21 3.37 13.73 8.28 8.01 9.55 1.23 7.49 7.69 13.77 15.16 12 9.65 11.17 5.06 1.91 14.04 7.31 7.93 10.15 1.34 8.25 7.73 13.54 12.33 2007-1 9.93 14.6 0.39-0.47 13.94 7.04 7.95 8.46 1.06 9.04 7.7 13.65 11.04 2 10.16 13.7 2.9 1.43 13.12 9.6 7.72 9.02 1.3 10.03 7.8 13.02 11.1 3 10.86 12.94 10.17 4.19 12.9 12.02 7.61 10.19 1.57 10.53 7.54 13.07 11.42 4 10.72 13.31 10.17 6.22 12.97 10.87 7.61 9.63 1.13 8.73 7.79 12.4 8.63 5 9.23 10.64 10.18 6.67 12.83 12.42 5.07 8.1 0.3 3.98 7.92 10.92 2.66 6 8.6 11.52 10.2 7.15 10.86 11.18 4.71 4 0.76 2.76 8.2 10.58 2.93 7 6.9 9.19 10.23 6.26 9.55 8.38 5.79 1.07-0.85 1.76 7.81 10.33 0.32 8 7.39 12.39 10.23 6.01 9.04 6.28 4.22 0.93-3.19 1.37 7.66 10.3 1.58 9 7.12 11.76 10.07 5.19 8.99 3.29 2.54 3.37-3.57-0.02 6.23 9.37 3.39 10 7.7 14.71 10.06 3.8 8.3 3.17 2.4 2.86-3.42-1.23 6.07 9.73 4.51 11 8.4 12.29 17.21 3.3 11.2 4.11 1.54 5.72-3.33 0.35 6.05 10.57 5.59 12 8.39 12.03 17.2 4.08 11.48 4.17 0.85 5.26-1.78-1.26 5.96 10.87 5.08 Kaynak: TÜ K (1) 2005 y l ndan itibaren 2003=100 bazl endekse geçilmifltir. 2002 y l ndan bu yana sektörler itibariyle TÜFE oranlar incelendi inde, en yüksek azalman n g da ve giyim alanlar nda yafland, konut alan nda, di er alanlara göre daha düflük oranda azald görülmektedir. Ancak 2007 y l na gelindi inde, en yüksek enflasyon tütün, g da ve konut alan nda yaflanm flt r. Özellikle g da ve konut alanlar n n zorunlu tüketim mallar n kapsamas, halk n enflasyondan göründü ünden daha fazla etkilendi ini göstermektedir. Grafik 2. G da Sektöründe TÜFE Kaynak: Tablo 2 deki verilerden haz rlanm flt r. 52

Birinci Bölüm - Türkiye Ekonomisine Bak fl Grafik 3. Tütün Sektöründe TÜFE Kaynak: Tablo 2 deki verilerden haz rlanm flt r. Grafik 4. Giyim Sektöründe TÜFE Kaynak: Tablo 2 deki verilerden haz rlanm flt r. 53

Türkiye Ekonomisine Bak fl - Ekonomiye Güven ve Beklentiler Anketi istanbul smmmo Grafik 5. Konut Sektöründe TÜFE Kaynak: Tablo 2 deki verilerden haz rlanm flt r. Grafik 6. Ev Eflyas Sektöründe TÜFE Kaynak: Tablo 2 deki verilerden haz rlanm flt r. Grafik 7. Sa l k Sektöründe TÜFE Kaynak: Tablo 2 deki verilerden haz rlanm flt r. 54

Birinci Bölüm - Türkiye Ekonomisine Bak fl Grafik 8. Ulaflt rma Sektöründe TÜFE Kaynak: Tablo 2 deki verilerden haz rlanm flt r. Grafik 9. Haberleflme Sektöründe TÜFE Kaynak: Tablo 2 deki verilerden haz rlanm flt r. Grafik 10. E lence Sektöründe TÜFE Kaynak: Tablo 2 deki verilerden haz rlanm flt r. 55

Türkiye Ekonomisine Bak fl - Ekonomiye Güven ve Beklentiler Anketi istanbul smmmo Grafik 11. E itim Sektöründe TÜFE Kaynak: Tablo 2 deki verilerden haz rlanm flt r. 3.2. ÜRET C F YAT ENDEKS NDEK GEL fimeler Türkiye ekonomisinde son y llarda TÜFE baz nda enflasyon oranlar nda gerilemeler yaflan rken, ÜFE baz nda da gerileme görülmüfltür. 1983 y l nda 12 ayl k yüzde de iflime göre ÜFE yüzde 40.09 iken, 1990 y l na gelindi inde bu oran yüzde 48.62 ye yükselmifltir. 1990 l y llarda artarak devam eden ÜFE oranlar, 1994 y l nda yüzde 149.56 ya kadar yükselmifl, 1999 y l na gelindi inde yüzde 62.91 e gerilemifltir. 2000 li y llar TÜFE baz nda oldu u gibi ÜFE baz nda da giderek azalan enflasyon oranlar n n gerçekleflti i y llard r. Ancak bu y llardaki önemli sapma 2001 y l d r. 2000 y l nda yüzde 32.66 olarak gerçekleflen ÜFE oran, 2001 y l nda yüzde 88.56 ya yükselmifltir. Kriz y llar n takip eden dönemde ÜFE oran giderek azalmaya devam etmifltir. 2002 y l nda yüzde 30.84, 2003 y l nda yüzde 13.94 ve 2004 y l nda yüzde 13.84 olan ÜFE oran, 2005 y l nda yüzde 2.66 ya kadar gerilemifltir. ÜFE oran, 2006 y l nda tekrar yükselerek yüzde 11.58 oran na ulaflsa da, 2007 y l nda yüzde 5.94 olarak gerçekleflmifltir (Tablo 3). 56

Birinci Bölüm - Türkiye Ekonomisine Bak fl Kaynak: TÜ K Tablo 3. Üretici Fiyat Endeksi (12 Ayl k Yüzde De iflim) Ocak fiubat Mart Nisan May s Haziran Temmuz A ustos Eylül Ekim Kas m Aral k 1983 32.27 30.60 28.37 27.76 28.21 28.14 27.13 27.30 28.50 31.04 35.01 40.09 1984 32.84 34.10 36.34 45.55 53.06 58.17 55.24 56.93 57.28 58.09 57.49 53.51 1985 54.89 56.91 60.07 51.29 44.59 36.35 37.98 36.09 36.64 38.90 38.03 38.24 1986 37.85 34.31 29.14 28.71 27.99 30.89 31.85 29.79 29.05 27.72 25.74 24.55 1987 23.46 23.67 26.38 27.17 31.13 30.46 31.11 34.55 34.41 33.87 35.68 48.92 1988 58.62 62.37 67.87 68.42 61.47 70.20 74.40 74.87 76.02 78.15 80.86 67.95 1989 66.00 62.00 57.10 58.26 63.16 67.11 71.12 69.83 66.48 63.21 61.15 62.31 1990 58.19 59.66 60.46 56.10 51.75 49.14 44.24 46.80 51.42 54.14 52.07 48.62 1991 48.83 49.74 50.72 55.11 57.20 57.04 57.90 58.34 56.28 54.63 56.25 59.22 1992 69.02 69.01 68.09 63.01 59.50 57.76 57.13 57.29 60.13 63.27 62.70 61.40 1993 52.70 52.65 53.34 53.98 57.31 60.59 65.18 63.48 60.01 57.01 61.35 60.26 1994 60.63 68.02 74.00 125.27 138.64 137.58 128.80 126.54 129.57 136.91 137.01 149.56 1995 139.90 138.38 135.01 92.37 80.60 78.08 77.75 76.20 76.51 72.37 68.88 65.63 1996 64.85 62.96 65.26 69.90 73.68 76.15 76.36 78.98 79.81 82.86 85.64 84.89 1997 78.02 78.62 76.96 72.81 74.56 75.73 80.71 83.38 85.39 87.50 88.36 90.96 1998 92.54 89.59 86.00 83.30 79.92 76.70 72.10 67.36 65.92 61.98 58.60 54.26 1999 49.99 48.28 48.23 50.05 49.96 50.33 52.44 53.72 54.45 55.22 56.25 62.91 2000 66.38 67.51 66.07 61.51 59.16 56.79 52.35 48.93 43.95 41.38 39.11 32.66 2001 28.31 26.54 35.08 50.87 57.71 61.76 65.39 69.64 74.68 81.37 84.52 88.56 2002 91.95 91.82 77.53 58.05 49.30 46.80 45.91 43.93 40.87 36.12 32.78 30.84 2003 32.64 33.39 35.15 35.08 33.69 29.62 25.57 22.70 19.07 16.10 16.18 13.94 2004 10.76 9.14 7.97 8.91 9.56 10.53 9.44 10.52 12.50 15.48 14.40 13.84 2005 10.70 10.58 11.33 10.17 5.59 4.25 4.26 4.32 4.38 2.57 1.60 2.66 2006 5.11 5.26 4.21 4.96 7.66 12.52 14.34 12.32 11.19 10.94 11.67 11.58 2007 9.37 10.13 10.92 9.68 7.14 2.89 2.08 3.72 5.02 4.41 5.65 5.94 Son dört y l n üretici fiyatlar endeksinin 2003 y l n n baz al nd 12 ayl k yüzde de iflme oranlar na bak ld nda, sektörler aç s ndan en fazla enflasyonun yafland sektör olarak madencilik sektörünün baflta geldi i görülmektedir. Tar m ve imalat-sanayi sektörlerinde son üç y l incelendi inde ÜFE baz nda azalmalar görülürken, madencilik ve enerji alanlar nda bu tür azalmalara baz y llarda rastlan lmamaktad r (Tablo 4). 57

Türkiye Ekonomisine Bak fl - Ekonomiye Güven ve Beklentiler Anketi istanbul smmmo Kaynak: TÜ K Tablo 4. Üretici Fiyatlar Endeksi (2003=100)(12 Ayl k Yüzde De iflme) Genel Tar m Madencilik malat San. Elek.-Gaz-Su 2004-1 10.50 29.72 3.14 6.37 0.21 2 8.36 27.08 0.04 4.25-1.55 3 7.13 24.56-3.22 3.35-1.99 4 10.47 29.49 2.91 6.32-1.72 5 16.62 29.85 10.07 14.41-1.72 6 17.84 28.99 17.64 16.26-2.13 7 16.54 22.36 15.80 16.36-1.53 8 17.04 20.47 17.04 17.52-0.82 9 17.99 19.26 19.59 19.09-0.32 10 19.63 19.71 23.66 20.69 4.13 11 17.15 19.17 20.19 17.38 5.01 12 15.35 16.81 13.38 15.69 5.24 2005-1 10.70 7.32 11.16 12.47 2.01 2 10.58 5.49 12.88 12.78 3.32 3 11.33 6.45 12.86 13.50 3.34 4 10.16 0.01 14.59 14.01 3.61 5 5.59-1.23 16.23 7.80 3.43 6 4.25-3.30 7.58 6.70 3.29 7 4.26-1.45 12.87 5.93 3.10 8 4.32 0.06 12.18 5.48 3.58 9 4.38 1.58 11.82 6.14-11.53 10 2.57 1.93 9.98 3.29-8.21 11 1.60 1.56 4.27 2.22-8.44 12 2.66 3.03 9.62 3.16-8.38 2006-1 5.11 3.98 15.06 5.27 3.76 2 5.26 4.70 17.42 5.23 3.92 3 4.21 3.50 15.78 4.12 4.14 4 4.96 7.25 11.80 4.13 4.18 5 7.66 8.04 10.01 7.70 3.80 6 12.52 11.53 18.32 13.01 4.77 7 14.34 12.07 19.96 15.13 5.91 8 12.32 11.23 18.53 12.66 5.17 9 11.19 10.20 13.17 10.43 23.45 10 10.94 7.75 9.66 9.93 37.78 11 11.67 5.43 12.31 11.61 36.90 12 11.58 2.53 13.57 12.33 36.90 2007-1 9.37 2.41 16.73 10.60 16.25 2 10.13 3.84 9.97 11.22 18.32 3 10.92 4.43 12.40 11.78 22.22 4 9.68 2.77 11.85 10.73 20.14 5 7.14 2.95 10.12 7.65 14.95 6 2.89 4.30 5.00 1.92 11.28 7 2.08 6.83 1.14 0.14 13.83 8 3.72 8.99 3.59 1.44 18.17 9 5.02 11.60 3.92 2.57 17.31 10 4.41 13.50 11.17 2.75-4.59 11 5.65 13.87 12.81 4.26-4.29 58

Birinci Bölüm - Türkiye Ekonomisine Bak fl Grafik 12. Tar m Sektöründe ÜFE Kaynak: Tablo 4 deki verilerden kendi hesaplar m z. Tar m alan nda 2004 y l ndan 2007 y l na kadar sürekli olarak düflme e iliminde olan ÜFE oran, 2007 y l nda yükselerek neredeyse 2004 y l ndaki seviyesine yaklaflm flt r. 2007 y l ÜFE gerçekleflmesi ise bir önceki y la göre oldukça yüksek bir oranda yüzde 13.87 olarak gerçekleflmifltir. Öte yandan tar m alan ndaki mevsimsel hareketlerin ÜFE üzerindeki etkileri Grafik 12 den izlenebilmektedir. Grafik 13. Madencilik Sektöründe ÜFE Kaynak: Tablo 4 deki verilerden kendi hesaplar m z. Madencilik sektöründeki ÜFE oran n n ise genelde ayn düzeyde gerçekleflti i görülmektedir. 2004 y l nda madencilik sektöründe yüzde 13.38 olan ÜFE oran, 2005 y l nda yüzde 9.62 ye geri lemifl, 2006 y l nda tekrar yüzde 13.57 ye yükselmifltir. 2007 y l nda bir önceki y la yaklafl k bir seyir izleyen madencilik alan ndaki ÜFE oran, yüzde 12.81 olarak gerçekleflmifltir (Grafik 13). 59

Türkiye Ekonomisine Bak fl - Ekonomiye Güven ve Beklentiler Anketi istanbul smmmo Grafik 14. malat Sanayi Sektöründe TÜFE Kaynak: Kaynak: Tablo 4 deki verilerden kendi hesaplar m z. malat sanayi alan ndaki ÜFE oranlar ise son dört y lda sürekli olarak de iflen bir ivme seyretmektedir. 2004 y l nda imalat sanayi alan ndaki ÜFE oran yüzde 15.69 iken, 2005 y l nda yüzde 3.16, 2006 y l nda yüzde 12.33 ve 2007 y l nda yüzde 4.26 seviyesindedir. 2007 y l nda bu alandaki ÜFE oran n n önemli ölçüde düfltü ü gözlenmektedir (Grafik 14). Grafik 15. Elektrik, Gaz, Su Sektöründe TÜFE Kaynak: Kaynak: Tablo 4 deki verilerden kendi hesaplar m z. Elektrik, gaz ve su alan ndaki ÜFE oranlar na bak ld nda ise, 2004 y l nda yüzde 5.24 olan bu oran, 2005 y l nda negatif e ime dönüflüp yüzde -8.38 e gerilemifltir. Ancak 2006 y l nda bu alandaki ÜFE oran önemli ölçüde yükselerek yüzde 36.90 a ulaflm flt r. 2006 y l ndaki bu art fl n ertesinde 2007 y l nda ise elektrik, gaz ve su alan ndaki ÜFE oran tekrar negatif e ime dönüflerek yüzde -4.29 olarak gerçekleflmifltir (Grafik 15). 3.3. ENFLASYON ORANLARINDA ÜLKE KARfiILAfiTIRMALARI OECD ülkeleri aras ndaki enflasyon oran s ralamas nda, Türkiye öteden beri sahip oldu u yüksek enflasyon oranlar na 2002 y l ndan bu y la kadarki süreçte de devam etmifltir. 2002 y l nda Türkiye de enflasyon oran yüzde 29.7 iken, OECD ülkeleri aras nda en yüksek enflasyon oran na 60

Birinci Bölüm - Türkiye Ekonomisine Bak fl sahip di er ülkeler yüzde 5.2 oran yla Macaristan ve zlanda d r. 2003 y l nda Türkiye enflasyon s ralamas nda OECD ülkeleri aras nda, yüzde 18.4 oran ile ilk s radayken, onu yüzde 8.6 oran yla Slovak Cumhuriyeti izlemifltir. 2004 y l na gelindi inde Türkiye yüzde 9.4 enflasyon oran na sahipken, en yak n takipçisi yüzde 7.5 ile yine Slovak Cumhuriyeti dir. (Tablo 5) Türkiye 2005 y l nda OECD ülkeleri aras nda yine enflasyon s ralamas nda ilk s rada 7.7 oran yla yerini al rken, Meksika yüzde 4 oran yla ikinci s rada gelmektedir. 2005 y l nda yüzde 9.7 enflasyon oran yla Türkiye yine enflasyon alan nda OECD ülkeleri aras nda ilk s radayken, zlanda yüzde 6.7 oran ile Türkiye yi takip etmifltir. Son olarak 2007 y l nda Türkiye nin yüzde 8.39 enflasyon oran yla OECD ülkeleri aras nda ilk s ralarda gelmesi beklenmektedir (Tablo 5). Tablo 5. Tüketici Fiyatlar (Önceki Y la Göre % De iflim) 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 Avustralya 3.0 2.8 2.3 2.7 3.5 2.3 3.2 Avusturya 1.7 1.3 2.0 2.1 1.7 2.1 2.4 Belçika 1.6 1.5 1.9 2.5 2.3 1.7 2.3 Kanada 2.3 2.8 1.9 2.2 2.0 2.4 1.7 Çek Cumhuriyeti 1.8 0.1 2.8 1.9 2.6 2.7 4.6 Danimarka 2.4 2.1 1.2 1.8 1.9 1.6 2.4 Finlandiya 2.0 1.3 0.1 0.8 1.3 1.5 2.3 Fransa 1.9 2.2 2.3 1.9 1.9 1.5 2.2 Almanya 1.4 1.0 1.8 1.9 1.8 2.2 2.3 Yunanistan 3.9 3.4 3.0 3.5 3.3 2.9 3.3 Macaristan 5.3 4.7 6.7 3.6 3.9 7.8 4.7 zlanda 5.2 2.1 3.2 4.0 6.7 4.9 4.4 rlanda 4.7 4.0 2.3 2.2 2.7 2.8 2.5 talya 2.6 2.8 2.3 2.2 2.2 2.0 2.4 Japonya -0.9-0.2 0.0-0.6 0.2 0.0 0.3 Kore 2.7 3.6 3.6 2.8 2.2 2.5 2.8 Lüksemburg 2.1 2.5 3.2 3.8 3.0 2.6 3.3 Meksika 5.0 4.5 4.7 4.0 3.6 3.8 3.7 Hollanda 3.9 2.2 1.4 1.5 1.7 1.6 2.0 Yeni Zelanda 2.7 1.8 2.3 3.0 3.4 2.3 3.2 Norveç 1.3 2.5 0.5 1.5 2.3 0.5 2.7 Polonya 1.9 0.7 3.4 2.2 1.3 2.3 3.6 Portekiz 3.7 3.3 2.5 2.1 3.0 2.4 2.6 Slovak Cumhuriyeti 3.1 8.6 7.5 2.7 4.5 2.7 3.2 spanya 3.6 3.1 3.1 3.4 3.6 2.8 3.6 sveç 2.2 1.9 0.4 0.5 1.4 1.9 2.5 sviçre 0.6 0.6 0.8 1.2 1.1 0.6 1.5 Türkiye 29.7 18.4 9.3 7.7 9.6 8.4 4.0 Birleflik Krall k 1.3 1.4 1.3 2.0 2.3 2.3 2.2 ABD 1.6 2.3 2.7 3.4 3.2 2.8 2.7 Euro Bölgesi 2.3 2.1 2.2 2.2 2.2 2.1 2.5 Kaynak: OECD Economic Outlook 82 Database *Euro Bölgesi Ülkeleri, Euro Bölgesi Toplam ve Birleflik Krall k için Harmonize Edilmifl Tüketici Fiyatlar ndeksi (HICP) kullan lm flt r. 2007-2008 verileri tahmindir. Türkiye için 2007 y l rakam gerçekleflme tahmini, 2008 y l program rakam d r. 61

Türkiye Ekonomisine Bak fl - Ekonomiye Güven ve Beklentiler Anketi istanbul smmmo 3.4. 2007 YILI ENFLASYON ANAL Z TÜFE ve ÜFE verileri incelendi inde görülmektedir ki; 2002-2006 y llar aras nda uygulanan ekonomi politikalar n n en önemli baflar s, enflasyon h z n n azalt lmas d r. 1999 y l nda yüzde 55.8 olan enflasyon oran, 2001 krizinden sonra oldukça gerilemifltir. Bu gerilemenin, uygulanan ekonomi politikalar n n bir baflar s olarak ortaya ç kmas n n yan s ra, kriz sonras dönemin kendi özelliklerinden de kaynakland aflikard r. Uygulanan daralt c maliye ve para politikalar, YTL nin afl r de erlenmesiyle birleflerek enflasyonun gerilemesine neden olmufltur. 2001 krizinden sonra gelinen süreçte 2003 ve 2004 y llar nda tek haneli rakamlara düflen enflasyon oran, aç k enflasyon hedeflemesine geçiflin önünü açm flt r. Ancak 2006 y l için yüzde 5 oran nda aç klanan enflasyon hedeflemesine ra men, bahsi geçen y lda enflasyonun yükselifle geçti i görülmektedir. Bu yükselifl gerek uluslararas enerji fiyatlar ndaki art flla, gerekse May s-haziran aylar ndaki döviz ve para piyasalar ndaki dalgalanma sonucu sermaye ç k fl ile aç klanmaktad r. TCMB nin 2006 Enflasyon Raporu nda bu durumdan bahsedilerek, döviz kurunun fiyatlara geçifl etkisinin, 2006 y l enflasyon oran n n yüksek ç kmas nda önemli bir faktör oldu u vurgulanm flt r (BSB, 2007). Son y llardaki enflasyon oranlar incelendi inde, 2004 y l bafllar nda yüzde 10 lara düflen bir geri leme görülmektedir. Bu gerilemenin ana nedeni, Güçlü Ekonomiye Geçifl Program nda yer alan toplam talebi k smaya yönelik uygulamalard r. Ancak program n uygulanmaya kondu u 2001 y l ndan 2004 y l na kadar sa lanan baflar, 2004 y l ndan sonra baflar s zl kla devam etmektedir. Zira, 2004 y l nda yüzde 9.3 olan TÜFE, 2005 y l nda yüzde 7.7, 2006 y l nda yüzde 9.6 ve son olarak 2007 y l nda yüzde 8.4 olarak gerçekleflmifltir. Enflasyonun 2002 seçimlerinden 14 ay sonra tek haneli rakamlara düflmesi, 49. Hükümetin önceden uygulamaya konan bu program kararl l kla sürdürmesinden kaynaklanmaktad r. Ancak bir yandan k sa vadeli olan bu program n bu güne kadar aynen uygulanmas ve öte yandan 2004 y l nda sa lanan baflar sonras nda program üzerinde yap sal bir dönüflümün sa lanamamas, enflasyon sorununun yeniden gündeme gelmesine neden olmufltur. Enflasyonla mücadelede 2004 y l en önemli baflar lar n al nd y ld r. 2004 y l n n ikinci yar s ndan 2005 y l n n son çeyre ine kadar ortalama enflasyon yüzde 8 dolaylar nda, ancak dar bir aral kta sat nalma e ilimi göstermifltir. 2006 y l n n ilk çeyre inden itibaren art fl e ilimine giren enflasyon, y l ortas nda yaflanan döviz dalgalanmalar nedeniyle daha da yükselerek hedef lenen oran n üstünde gerçekleflmifltir. 2007 y l nda makro ekonomik aç dan en baflar s z alan, enflasyondur. 2006 y l nda yaflanan dalgalanmalara karfl etkin bir politikan n üretilmemesi, enflasyonun artan ivmesinin önüne geçilememesine neden olmufltur. 2006 y l n n ikinci çeyre inden itibaren günümüze kadarki süreçte, 2007 y l n n ilk çeyre i haricinde tüketici enflasyonu yüzde 7-9 aras nda yer alm flt r. Elbette ki kurakl k ve g da fiyatlar ndaki ya da dolayl vergilerdeki art fllar n ortalama enflasyonu art rd yönünde aç klamalarda bulunulabilir. Ancak enflasyonun gerçekte artma nedenleri, enflasyon beklentilerinde kat l klar, fiyatland rma al flkanl klar n n çok yavafl de iflmesi ve uyumlu para politikalar n n uygulanmamas d r. 1990 l y llar n bafl nda Yeni Zelanda Merkez Bankas n n uygulamaya bafllad enflasyon hedef lemesi politikas n n ana ç k fl noktas, sermaye hareketlerinin tam serbestisi alt nda merkez bankalar n n aktif para politikas uygulayamaz hale gelmeleridir. Fiyat istikrar n politika olarak benimseyen merkez bankalar n n, sermaye hareketlerinin serbestli i ve döviz kurlar n n etkisinden dolay para politikas uygulama alanlar daralmaktad r. Bu durum reel ekonominin 62

Birinci Bölüm - Türkiye Ekonomisine Bak fl ihtiyaçlar n n göz önüne al nmamas yla sonuçlanmaktad r. Çünkü enflasyon hedeflemesi politikas uygulayan merkez bankalar, daralt c politikalar uygulamaya mecbur kalmaktad rlar. Bu mecburiyet bir anlamda merkez bankas n n ba ms zl ile çeliflmekte ve enflasyon hedeflemesi ile ba ms zl k aras nda bir tercihi zorunlu k lmaktad r (BSB, 2007). Son iki y ld r enflasyon hedeflemesinde yaflanan büyük sapmalara ra men 2008 y l nda da yine ayn hedefin konulmas yo un elefltiri alan bir konudur. Dünya uygulamalar na bakt m zda, günümüze kadar enflasyon hedeflemesi politikas uygulayan 17 ülkede ilk ya da ikinci y lda baflar sa lanabilmiflken, ülkemizde bu baflar n n bu y l da sa lanamayaca beklentisi fazlad r. 2002 y l ndan itibaren TCMB, TÜFE baz nda örtülü ve örtüsüz enflasyon hedeflemesi uygulamas na ra men, örtüsüz enflasyon hedeflemesine geçti inden beri baflar s z olmaktad r. Öyleki 2002 y l nda örtülü hedef yüzde 35 iken gerçekleflme yüzde 29.7, 2003 y l nda yüzde 20 hedef lenirken gerçekleflme yüzde 18.4, 2004 y l nda örtülü enflasyon hedefi yüzde 12 iken gerçekleflme yüzde 9.3 ve 2005 y l nda ise yüzde 8 hedeflenirken gerçekleflme yüzde 7.7 olmufltur. Ancak 2006 y l nda geçilen örtüsüz enflasyon hedeflemesine ra men, iki y ld r hedeflenen oran n daha üstünde oranlarda gerçekleflmeler yaflanm flt r. 2006 ve 2007 y l nda yaklafl k yüzde 100 oran nda hedeflenen enflasyon oran ndan sapma gerçekleflmifltir. 2006 y l nda yüzde 9.06 olan enflasyon oran, yüzde 5 hedefinin oldukça üzerinde seyretmifltir. Ancak buna ra men 2007 y l enflasyon hedefi yüzde 4 olarak aç klanm flt r. 2007 y l enflasyon oran ise yüzde 8.4 olarak gerçekleflmifltir. Bu durumda hedeflenen enflasyon oran ndan, yüzde 110 oran nda daha yüksek bir gerçekleflme ile karfl lafl lm flt r (Grafik 16). Grafik 16. Y ll k TÜFE Enflasyonu ve Hedefle Uyumlu Patika Kaynak: TCMB, Enflasyon Raporu, 2008-1. 63

Türkiye Ekonomisine Bak fl - Ekonomiye Güven ve Beklentiler Anketi istanbul smmmo Yüksek iflsizli in devam etti i bu dönemlerde, aç klanan enflasyon hedefinin yüzde 4 gibi düflük ve gerçekleflmeyen bir oran olmas büyüme ve istihdam hedefleri üzerinde olumsuz etkilerde bulunmaktad r. 2007 y l nda büyümenin yavafllamas, YTL nin de er kazanmas, maliye politikas n n para politikas n destekler flekilde sürdürülmesi ve yükselen cari aç k, enflasyonun düflük ç kmas n sa layabilecek önemli faktörlerdir. Enflasyon hedefinin tutturulmas na destek olan tüm bu geliflmelere ra men, 2007 y l nda 2006 y l nda oldu u gibi hedeflenen enflasyon oran yakalanamam flt r. Son 5 y ld r elektri e zam yap lmamas ndan, enflasyonun düflürülmesinde sadece döviz kurlar n n de il, baz kamu iktisadi teflebbüslerinin ürün fiyatlar n n bast r lmas n n da etkili oldu u anlafl lmaktad r. Bu tür fiyatlamalar, Merkez Bankas nca yönetilmifl, yönlendirilmifl fiyatlar olarak nitelendirilmekte ve bu tür politikalar olumsuz etkilerinden dolay elefltirilmektedir (E ilmez, 2008). Öte yandan TÜFE indeksi sepeti incelendi inde, tüketime yönelen miktar n yaklafl k yüzde 80 ini kira, g da maddesi, e itim ve sa l k gibi, faiz art fllar ndan etkilenmeyecek maddelerden olufltu u görülmektedir. Dolay s yla faizlerin art r lmas n n tüketimi k sma üzerinde s n rl bir etki yarataca anlafl lmaktad r. Faizlerin yüksek tutulmas tüketimin k s lmas ndan ziyade, tasarruf sahiplerinin daha fazla faiz elde etmesini olanakl k lmaktad r (E ilmez, 2007). 2008 y l n n ilk günlerinde elektrik, do algaz ve akaryak t ürünleri önemli oranlarda yükseltilmifltir. Elektrik fiyatlar na yap lan yüzde 10 oran ndaki zamm n ard ndan, yüzde 5 lik bir art fl n ilerleyen dönemlerde yap laca belirtilmifltir. Öte yandan konutlarda kullan lan do algaza yüzde 7.4, sanayide kullan lan do algaza ise yüzde 6.5 oran nda bir zam yap lm flt r. Ayr ca kurflunsuz benzin fiyatlar da yüzde 1.94 oran nda art r lm flt r. Enerji fiyatlar tüm ekonomi için girdi niteli inde oldu undan, bu y l da son 2 y lda oldu u gibi 2008 enflasyon hedefinin gerçekleflmemesi beklenmektedir. Merkez Bankas Baflkan n n sadece elektri e yap lan yüzde 10 luk fiyat art fl n n, 2008 y l enflasyonunu yüzde 0.5 oran nda art raca ifadesi, bu görüflü destekler niteliktedir. Son 61 ayd r elektrik fiyatlar üzerinde hiçbir art fl uygulamayan hükümet ald bu kararla, enflasyonun gerilemesinde önemli bir rol oynam flt r. Öte yandan Merkez Bankas aç klad son Enflasyon Raporunda, 2008 ve 2009 sonu için yapt enflasyon tahminlerini yukar ya do ru yenilemifltir. Yeni tahminler, 2008 y l sonu için yüzde 4.1-6.9 (orta nokta 5.5), 2009 y l için ise 1.8-5.5 (orta nokta 3.7) aral olarak belirlenmifltir. Dolay s yla yüzde 4 olarak hedeflenmifl olan enflasyon oran n n yerine Merkez Bankas faiz patikas n de ifltirmifltir. Önceki dönemlerde yüksek oranda kademeli bir faiz indirimi varsay l rken, yay nlanan son rapora göre daha düflük bir faiz indirimi patikas varsay lm flt r (Gürses, 2008). 64

Birinci Bölüm - Türkiye Ekonomisine Bak fl 4. DIfi T CARETTEK GEL fimeler Bu k s mda, Türkiye nin 2007 y l d fl ticaret performans de erlendirilirken bir çok kategoride yap lacak olan karfl laflt rmalar için 2001 y l ndan itibaren günümüze kadar olan geliflmeler de göz önüne al nacakt r. Bu perspektiften bak ld nda, Türkiye nin 2001 y l ndan günümüze d fl ticaret hacminde, hem nispi hem de GSMH baz nda bir art fl n söz konusu oldu u Tablo 1 den görülebilmektedir. 2001 den günümüze cari rakamlarla ise, yaklafl k 4 katl k bir büyüme sergilenmifltir. Söz konusu geliflmeler Dünya Ticaret Örgütü taraf ndan da dile getirilmifl, örgütün 2007 y l Raporu nda Türkiye nin d fl ticaret alan nda yakalad bu performans n 2008 de de sürece i belirtilmifltir (WTO, 2007). Dünya Ticaret Örgütü, d fl ticaret hacmi aç s ndan yakalanan bu performans her ne kadar Türkiye nin rekabetçi bir ekonomik yap ya sahip olmas ve KOB lerdeki üretim art fllar na ba lasa da, kan m zca ülkenin koalisyon dönemine göre siyasi aç dan yakalam fl oldu u istikrar ortam ve ekonominin belirli alanlar nda kaydedilen baflar l say labilecek geliflmeleri gibi daha makro düzeydeki iyileflmeler, söz konusu performans üzerinde etkili olmufltur. 4.1. DIfi T CARET HACM D fl ticaret hacmindeki bu art fl, ekonominin her geçen gün d fla aç kl k derecesinde de bir yükselme oldu una iflaret etmektedir. Bu ise, Türkiye ekonomisinin baflka ekonomilerdeki de iflmelere kay ts z kalmad, hatta, d fl ekonomilerdeki de iflimlerden daha çabuk etki lenebilece i sinyallerini de vermektedir. Öte yandan, d fl ticaret hacminde özellikle 2002 y l ndan itibaren yaflanan yüksek ivmeli art fl, baz ekonomi yazarlar nca söz konusu y ldan itibaren d fl ticaret politikalar nda yap lan yap sal dönüflümlerin bir eseri olarak dile getirilmektedir. Tablo 1. Y llara Göre D fl Ticaret Hacmi YILLIK Milyon $ 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 DE. % HRACAT (FOB) 31.334 36.059 47.253 63.167 73.476 85.535 107.154 25,3 THALAT (CIF) 41.399 51.554 69.340 97.540 116.774 139.576 169.987 21,8 DIfi T CARET HACM 72.733 87.613 116.593 160.707 190.251 225.111 277.141 23,1 DIfi T CARET AÇI I -10.065-15. 495-22.087-34.373-43.298-54.041-62.833 16,3 HRACAT / THALAT (%) 75,7 69,9 68,1 64,8 62,9 61,3 63 2,9 HRACAT / GSMH (%) 21,5 19,9 19,8 21,1 20,4 21,4 21,9 2,3 THALAT / GSMH (%) 28,4 28,5 29 32,6 32,4 34,9 34,8-0,3 Kaynak : D fl Ticaret Müsteflarl. 2007 Y l na ait rakamlar GSMH gerçekleflme tahmini kullan larak hesaplanm flt r. D fl ticaret hacminin son y llardaki geliflimine bakt m zda, bir önceki y la göre y ll k ortalama art fl yüzde 25.3 olarak gerçekleflmifltir. Ayn oran n benzer bir kriz y l olan 1994-2000 y llar aras nda yüzde 9.6 oldu u düflünüldü ünde, 2001 krizinin bu aç dan daha iyi yönetildi ini belirtebiliriz (Tablo 1). 65

Türkiye Ekonomisine Bak fl - Ekonomiye Güven ve Beklentiler Anketi istanbul smmmo 4.2. DIfi T CARET N KOMPOZ SYONU D fl ticaret hacminin kompozisyonuna bakt m zda, 2001 y l ndan bu yana ithalat a rl kl durumunu korudu u gözlemlenmektedir. Bu durumda özellikle 2001 y l ndan sonra döviz kurunda yaflanan gerilemelerin büyük bir etkisinin oldu u yads namaz. Nitekim USD kuru 2002 y l nda 1.639 iken, 2007 de 1.159 lara kadar gerilemifltir.* Elbette ki söz konusu dönemde ihracat art fl nda da sürekli bir yükselifl trendi yaflanmaktad r, hatta 2007 y l nda ihracat ilk defa 100 milyar USD nin üzerine ç karak rekor bir seviyeye ulaflm flt r, ancak ithalattaki art fl n ihracattaki art fla göre çok daha fazla oluflmas, ilgili periyotta d fl ticaret aç klar n n bu denli büyük meydana gelmesine neden olmufltur. 2007 y l nda da, t pk izledi imiz periyottaki geliflmelere paralel bir seyir izlenmifl ve dönem sonunda 62.8 milyar USD lik bir d fl ticaret aç oluflmufltur. Bu aç n ülkelere göre kompozisyo nuna bakt m zda, yüzde 80 inin Rusya, Çin, Almanya, ran, sviçre ve Güney Kore den kaynakland anlafl lmaktad r. Türkiye 2007 de en fazla ithalat Rusya dan gerçeklefltirmifltir. Bu ülkeden ithalat n n çok büyük bir bölümü do algaz olan Türkiye nin bu ülkeyle ticaretinde 18 milyar 778.8 milyon dolarl k aç k verdi i bilinmektedir. Türkiye, 2007 de 1 milyar 38.9 milyon dolarl k ihracat yapt Çin ile olan ticaretinde ise 12 milyar 185.1 milyon dolarl k aç k oluflmas n engelleyememifltir. Benzer bir biçimde, Almanya da d fl ticaret aç verilen ülkeler aras nda üçüncü s rada yer al rken, onu s ras yla ran, ABD ve Japonya izlemifltir. hracat n ülkelere göre da l m na bakt m zda ise, Türkiye 2007 de en çok ihracat 11 milyar 993.6 milyon dolarla Almanya yla gerçeklefltirmifltir. Bu ülkeyi, 8 milyar 626.3 milyon dolarla ngiltere, 7 milyar 478.7 milyon dolarla talya, 5 milyar 974.4 milyon dolarla Fransa, 4 milyar 727.1 milyon dolarla Rusya ve 4 milyar 579.9 milyon dolarla spanya izlemifltir (ANKA, 4 fiubat 2008). 2001 y l ndan itibaren ithalat n sektörel da l m na bakt m zda, makine ve ulaflt rma araçlar n n günümüze kadar ilk s ray korudu u görülmektedir. Söz konusu kalem alt nda ise, motorlu kara tafl tlar ithalat n n yüksek Özel Tüketim Vergisi ve Katma De er Vergisi oranlar na ra men genelde ilk s rada gerçekleflti i Tablo 4 den izlenebilmektedir. En çok ithalat yap lan sektörlerde makine ve ulaflt rma araçlar n s ras yla mineral ve ya lar ile ifllenmifl mallar takip etmektedir. Söz konusu sektörlerde alt bafll klar büyük bir a rl kla petrol ve do algaz ile bunlara ait türevlerin ithalat oluflturmaktad r. 2007 y l nda gerçeklefltirilen ithalatta da ilgili sektörlerde yo unlaflma yaflanmaya devam etmektedir. Nitekim, 2007 y l nda gerçeklefltirilen ithalat n 1/5 inden biraz fazlas n petrol, do algaz, elektrik gibi ürünler oluflturmufltur. Söz konusu ürünlerdeki fiyat art fllar, d fl ticaret hacminde ithalat a rl k bir tablo izlenmesinin temel nedenlerinden birini oluflturmaktad r (Tablo 4). hracat n sektörel da l m nda ise ilk s ray makine ve ulaflt rma araçlar sektörü almaktad r (Tablo 5). Bu durumda özellikle Gümrük Birli i sürecinden sonra Avrupa Birli i ne uyum konusunda büyük at l mlar gösteren otomotiv sektörünün pay büyüktür. Özellikle ticari araç üretimi konusunda Avrupa Birli i ülkeleri bak m ndan Türkiye bir üs konumundad r. Nitekim, AB ticari araç pazar nda 1995 y l nda yüzde 1, 2000 y l nda yüzde 10 olan Türkiye nin pazar pay 2007 y l * Her iki y l için de TCMB y l sonu USD kuru verilmifltir. 66

Birinci Bölüm - Türkiye Ekonomisine Bak fl itibariyle yüzde 40 seviyesine yükselmifltir. Yine, elektrik-elektronik ve makine ekipmanlar ihracat nda da ciddi geliflmelerden söz edilebilir. Sektörün ihracat aç s ndan en önemli ürün gruplar elektronik sanayi ürünü olan renkli televizyon ve beyaz eflya olup, bu ürün gruplar ile ilgili olarak Türk firmalar n n AB pazar ndaki paylar son y llarda muazzam bir aflama kaydetmifltir. Zira, renk li televizyonda 2000 y l nda 25 olan Türk firmalar n n AB pazar pay, 2007 de yüzde 55 e ç km flt r. Ayn y llar için beyaz eflya sektörünün pazar pay s ras yla yüzde 10, yüzde 18, dijital cihazlar n AB pazar pay ise yüzde 8 ve yüzde 15 fleklinde geliflime göstermifltir. 2001-2007 y llar aras ithalat n mal gruplar na göre da l m nda ise tüketim mal talebinde hafif bir yükselme görülmekle birlikte hemen hemen di er bütün mal gruplar na olan talepte önceki dura an bir yap n n hakim oldu u söylenebilir. Yat r m mallar n n talebinde ise ufak çapl da olsa bir düflüfl söz konusudur (Tablo 2 ve Grafik 1). Kaynak: TU K 2006 statistik Y ll. *2007 rakamlar Tablo 5 ten hesaplanm flt r. Tablo 2. thalat n Mal Gruplar na Göre Da l m (%) thalat n Mal Gruplar na Göre Da l m % Yat r m Mal Ara Mal Tüketim Y llar Pay(%) Pay(%) Pay(%) 2001 16,8 73,2 9,2 2002 16,3 73,0 9,5 2003 16,3 71,7 11,3 2004 17,8 69,3 12,4 2005 17,4 70,1 12,0 2006 16,7 71,4 11,5 2007 15,9 72,7 11,0 Grafik 1. 2007 Y l nda thalat n Mal Gruplar na Göre Da l m (%) 11 15,9 72,7 Yatırım Malı Ara Malı Tüketim Kaynak : Tablo 2 deki veriler kullan larak haz rlanm flt r. Ayn flekilde ihracat n mal gruplar na göre da l m nda her ne kadar yat r m ve ara mallar n n toplam ihracat m z içerisindeki pay n n yükseldi ini, buna karfl l k tüketim mallar ihracat nda ise bir düflüfl yafland n görmekteysek de, mevcut durumda 2007 y l itibariyle de toplam ihracat m z n yüzde 86.8 inin hala tüketim ve ara mallar ndan olufltu unu göz ard etmememiz gerekmektedir (Tablo 3 ve Grafik 2). 67

Türkiye Ekonomisine Bak fl - Ekonomiye Güven ve Beklentiler Anketi istanbul smmmo Kaynak: TU K 2006 statistik Y ll. *2007 rakamlar Tablo 6 dan hesaplanm flt r. Tablo 3. hracat n Mal Gruplar na Göre Da l m % hracat n Mal Gruplar na Göre Da l m % Yat r m Mal Ara Mal Tüketim Y llar Pay(%) Pay(%) Pay(%) 2001 6 35,7 58,1 2002 6 31,6 61,4 2003 8 30,4 61 2004 10,3 41 48,2 2005 10,8 41,2 47,4 2006 10,8 44,2 44,2 *2007 12,8 46,0 40,8 Grafik 2. 2007 Y l nda hracat n Mal Gruplar na Göre Da l m (%) 40,8 12,8 46 Yatırım Malı Ara Malı Tüketim Kaynak : Tablo 2 deki veriler kullan larak haz rlanm flt r. Sonuç olarak, d fl ticaret hacmindeki geliflmeler her ne kadar Türkiye nin d fla aç kl hususunda iyi sinyaller verse de, ithalat a rl kl bir tablonun d fl ticaret aç klar olarak bize geri dönüyor olmas ve söz konusu ligde tüm dünya ülkeleri içinde beflinci, geliflmekte olan ülkeler aras nda ise ikinci s rada bulunmam z, 2008 y l için ekonominin en k r lgan noktalar ndan birinin d fl ticaret aç klar fleklinde geliflmesine zemin haz rlam flt r. 68

Birinci Bölüm - Türkiye Ekonomisine Bak fl Tablo 4. thalat n Sektörel Da l m ($) 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Toplam 41 399 083 51 553 797 69 339 692 97 539 766 116 774 151 139 576 174 153 768 393 Canl hayvanlar ve g da maddeleri 735 742 1 055 585 1 604 012 1 817 608 1 615 881 1 729 774 2 743 488 Canl hayvanlar 22 843 15 932 11 845 9782 14 074 15 546 17 674 Et ve et ürünleri 611 198 538 901 778 600 1 398 Süt, süt ürünleri ve yumurtalar 23 775 39 010 52 602 70 764 78 397 84 630 99 592 Bal klar ve di er deniz ürünleri 11 602 19 112 33 076 54 665 69 193 84 611 89 996 Hububat, hubub at ürünleri 192 503 392 020 721 548 557 634 226 296 211 783 919 201 Meyva ve sebzeler 118 104 142 066 131 514 161 744 284 147 347 838 396 242 fieker, fleker ü rünleri ve b al 12 305 20 451 35 539 38 579 45 987 40 361 52 844 Kahve, çay, kakao, bahara t ve ürünleri 122 476 155 847 254 714 291 125 275 447 296 800 340 704 Hayvanlar için g da maddeleri 136 133 144 068 199 875 401 458 341 484 316 518 473 455 Çefli tli yenilebilir ürün ler 95 389 126 881 162 762 230 955 280 078 331 087 352 382 çkiler ve tütün 296 431 218 013 250 248 270 022 298 876 295 909 326 821 çkiler 13 252 10 097 15 370 30 744 23 372 39 647 43 853 Tütün ve tütün mamülleri 283 180 207 916 234 878 239 278 275 504 256 263 282 968 Akaryak t hariç yenilmeyen hammadde 2 435 055 3 668 975 5 160 440 6 969 911 7 660 514 9 190 841 11 190 053 fllenmemifl kösele, deri ve kürk 274 787 453 149 440 561 396 850 293 296 336 802 307 662 Ya l tohumlar, ya veren meyvaler 133 583 223 474 425 034 470 159 624 778 527 806 811 816 Ham kauçuk 130 265 182 569 256 390 343 834 445 836 614 554 660 810 Mantar, odun ve kereste 99 487 121 167 165 530 287 351 361 578 475 729 495 400 Ka t hamuru ve kullan lm fl ka t 148 977 191 730 187 335 221 372 278 094 346 338 377 655 Dokuma elyaf ve bunlar n art klar 865 742 1 030 837 1 285 400 1 564 434 1 642 916 1 835 552 2 250 460 Ham gübre ve madenler (kömür, petrol ve de erli tafllar hariç) 100 740 130 497 155 681 179 784 239 057 260 452 275 622 Metal cevheri, döküntüleri, hurdalar 608 353 1 231 917 2 106 392 3 351 054 3 600 655 4 602 615 5 807 783 Baflka yerde belirtilmeyen ifllenmemifl hayvani, bitkisel ürünler 73 121 103 634 138 116 155 074 174 305 190 993 202 844 Mineral yak tlar, ya lar vb. dam t lmas ndan elde edilen ürünler 8 339 221 9 203 594 11 574 886 14 407 061 21 254 831 28 858 774 30 325 348 Tafl kömürü, kok kömürü ve biriket kömürü 348 089 749 192 985 990 1 316 623 1 686 889 2 054 506 2 296 553 Petrol, petrolden elde ed ilen ürün 4 675 071 5 410 836 6 578 868 8 635 900 12 412 477 16 608 314 17 447 384 Do al gaz ve mamul gaz 3 153 781 2 915 351 3 966 576 4 438 856 7 137 257 10 177 750 10 562 223 Elektrik en erjisi 162 280 128 215 43 453 15 683 18 208 18 204 19 188 Hayvansal, bitkisel kat ve s v ya lar, mumlar 321 011 414 760 512 099 531 907 744 730 932 701 743 259 Hayvansal s v ve kat ya lar 33 359 49 110 63 733 60 698 73 053 84 016 104 371 Haz rlanm fl bitkisel s v ve kat ya 268 892 336 930 409 203 424 918 626 165 792 042 567 338 fllenmifl s v, kat ya lar;mumlar 18 761 28 720 39 164 46 291 45 513 56 643 71 550 Baflka yerde belirtilmeyen kimya sanayi ve buna ba l sanayi ürünleri 6 243 084 7 908 770 10 427 505 14 211 408 16 438 811 18 407 548 20 214 485 Organik kimyasal ürün ler 1 401 817 1 645 453 2 102 213 2 770 650 3 292 447 3 434 020 3 474 563 norganik kimyasal ürünler 352 165 429 137 542 874 695 081 771 887 867 526 990 173 Debagat ve boyac l kta kull. ürün 485 151 675 727 847 377 1 026 893 1 121 126 1 286 650 1 418 475 T p ve eczac l k ürünleri 1 341 363 1 721 068 2 302 123 3 035 458 3 183 784 3 343 087 3 460 810 Uçucu ya lar, parfüm, kozmetik, tuvalet müstahzarlar 335 807 409 606 510 039 660 744 751 529 882 125 981 674 Gübreler (272.grubun d fl nd akiler) 265 458 265 286 392 642 637 561 751 114 780 873 874 379 lk flekildeki plastikler 1 200 457 1 689 168 2 353 731 3 591 994 4 468 184 5 367 861 6 309 135 lk flekilde olmayan plastikler 281 476 374 697 483 164 634 233 715 732 853 612 945 901 Baflka yerlerde belirtilmeyen kimyasal maddeler ve ürnler 579 390 698 628 893 343 1 158 793 1 383 008 1 591 794 1 759 375 Bafll ca s n flara ayr lan ifllenmifl mallar 6 642 758 8 813 569 11 623 540 16 523 009 19 989 659 24 883 843 29 508 508 Baflka yerde belirtilmeyen fllenmifl deri ve kürkler 248 588 296 458 295 700 274 790 269 315 346 258 380 547 Kauçuktan eflya 227 386 330 381 496 710 697 430 736 720 910 175 1 010 475 Mantar ve ah flap e flya(m obil ya hariç) 71 296 112 316 177 118 285 749 439 495 464 867 575 146 Ka t,karton ve ka t hamurundan eflya 635 779 831 449 1 140 165 1 498 060 1 737 914 2 011 897 2 101 476 Di er tekstil iplik,kumafl,flekil ver.mens 1 920 723 2 844 261 3 440 634 4 169 513 4 440 515 4 686 040 5 692 876 Di er metal olmayan maddeden yap lan eflyalar 286 975 379 968 479 730 686 581 968 634 1 364 578 1 335 936 Demir ve çelik 1 803 022 2 198 221 3 282 445 5 324 867 6 746 639 8 140 677 10 353 114 69

Türkiye Ekonomisine Bak fl - Ekonomiye Güven ve Beklentiler Anketi istanbul smmmo Demir ihti va etmeyen madenler 811 053 1 090 132 1 410 878 2 238 747 3 006 202 4 879 598 5 841 939 Baflka yerd e belirtilmeyen madenden mamul eflya 637 937 730 383 900 162 1 347 272 1 644 224 2 079 754 2 217 000 Makine ve ulaflt rma araçlar 12 700 581 15 609 359 21 509 599 33 704 294 38 028 088 43 036 564 44 352 969 Güç üreten m akin eler ve araçlar 1 957 107 2 031 007 2 031 376 2 929 082 3 646 961 3 960 264 4 587 786 Belirli sanayiler için özel makinalar 1 639 581 2 893 959 3 996 798 4 510 310 5 181 429 5 740 350 6 005 867 Metal iflleme makineleri 327 190 432 466 580 093 963 895 1 205 341 1 481 233 1 356 861 Di er genel endüstri makina/cihazlar n aksamlar 1 809 232 2 145 529 2 723 314 3 760 820 4 469 800 5 619 879 6 312 745 Büro makinalar ve otomatik veri iflleme makinalar 781 139 986 493 1 212 475 1 765 524 2 464 707 2 811 746 2 562 026 Haberleflme,ses kaydetme ve sesi tekrar vermeye yarayan cihaz ve araçlar 1 206 087 1 088 581 1 529 716 2 501 217 2 970 943 3 390 558 4 143 790 Elektrik makinalar,cihazlar ve aletleri, vb.aksam,parçalar 2 142 512 2 901 574 3 660 068 5 458 629 6 152 579 6 970 484 7 223 870 Motorlu kara tafl tlar 1 814 307 2 298 877 5 341 977 10 108 033 10 378 775 11 145 191 10 523 121 Di er tafl t ara çlar 1 023 427 830 874 433 780 1 706 784 1 557 553 1 916 858 1 636 903 Çefli tli mamül eflya 2 537 177 2 976 739 3 796 001 5 354 338 6 705 895 7 941 179 9 001 202 Prefafabrik yap lar; s hhi su tesisat, s tma ve sabit ayd nlatma chaz. 113 242 130 842 201 115 289 635 374 692 522 727 522 697 Mobilya;yatak tak m,yatak payandalar ve yast klar 115 381 125 608 170 387 282 768 365 048 514 164 631 139 Seyahat eflyas,el çantalar vb. tafl y c eflya 27 796 36 829 56 798 122 767 231 756 296 367 362 255 Giyim eflyas ve bunlar n aksesuarlar 238 876 283 292 422 445 651 348 787 841 1 097 719 1 462 493 Ayakkab lar 84 222 116 479 191 058 303 284 412 786 514 970 546 749 Baflka yerde belirtilmeyen mesleki,ilmi,kontrol alet ve cihazlar 625 334 749 854 945 804 1 304 939 1 681 137 1 800 485 1 860 588 Fotograf m alzemesi, opti k eflya,saatler 262 736 305 099 388 091 525 063 594 123 608 196 625 610 Baflka yerde belirtilmeyen çeflitli mamül eflyalar 1 069 589 1 228 736 1 420 303 1 874 534 2 258 513 2 586 551 2 989 671 SITC'da s n fland r lmam fl eflyalar 1 148 022 1 684 435 2 881 362 3 750 208 4 036 866 4 299 041 5 362 262 Tedavülde olmayan metal paralar (alt n olanlarhariç)' 4 0 0 6 0 6 Alt n,parasal olmayan (alt n madeni hariç) 989 375 1 407 923 2 598 427 3 497 462 3 894 768 4 012 715 5 030 142 Baflka yerde s n fland r lmam fl eflyalar 158 644 276 512 282 935 252 746 142 091 286 325 332 114 Kaynak : D fl Ticaret Müsteflarl. 70

Birinci Bölüm - Türkiye Ekonomisine Bak fl Tablo 5. hracat n Sektörel Da l m ($) 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Toplam 31 334 216 36 059 089 47 252 836 63 167 153 73 476 408 85 534 676 97 430 612 Canl hayvanlar ve g da maddeleri 3 316 180 3 117 721 3 943 800 5 044 325 6 512 342 6 594 517 7 020 822 Canl hayvanlar 43 569 31 333 8 217 7 311 5 180 8 515 6 466 Et ve et ürünler i 19 144 16 804 23 069 26 804 41 315 36 135 48 460 Süt, süt ürünleri ve yumurtalar 41 766 34 780 49 130 54 321 80 839 107 355 157 771 Bal klar ve di er deniz ürünl eri 73 104 120 732 152 085 211 696 243 209 258 565 276 451 Hububat, hububatürünleri 327 368 298 667 408 982 520 191 891 873 876 054 926 068 Meyva ve sebze ler 2 142 117 2 061 938 2 568 082 3 405 539 4 373 567 4 260 922 4 397 058 fieker, fleker ürünler i ve bal 342 586 183 281 225 864 236 688 211 427 282 690 279 086 Kahve, ça y, kakao, baharat ve ürünl eri 149 471 171 818 243 058 296 666 309 356 344 815 412 232 Hayvanlar iç in g da maddeleri 25 379 12 902 14 448 11 592 17 583 10 361 11 094 Çeflitli yenilebilir ürünler 151 675 185 466 250 865 273 516 337 993 409 105 506 137 ç kiler ve tütün 471 093 426 112 488 613 590 940 736 445 819 962 752 932 çkiler 35 727 40 764 69 804 113 091 146 398 135 072 147 732 Tütün vetütün mamülleri 435 367 385 348 418 809 477 848 590 047 684 890 605 199 Akaryak t hariç yenilmeyen hammadde 786 783 865 162 1 143 358 1 461 488 1 660 074 2 278 620 2 678 636 fllenmemifl kösele, der i ve kürk 30 511 34 300 34 046 30 378 24 682 18 912 16 012 Ya l tohumlar, ya veren meyvaler 29 447 26 504 48 002 50 887 59 592 79 498 83 242 Ham ka uçuk 5 276 4 665 5 024 8 431 7 205 13 248 14 066 Mantar, odun ve kereste 40 492 36 427 21 152 21 230 25 221 28 841 30 781 Ka t hamur u ve kullan lm fl ka t 83 738 637 659 937 1 191 1 240 Dokuma elyaf ve bunlar n art klar 218 988 231 683 363 063 442 057 435 877 540 787 530 374 Ham gübre ve madenler (kömür,petrol ve de erli tafllar hariç) 274 286 299 528 391 069 500 523 594 509 732 824 796 011 Metal cevheri, döküntüle ri, hurdalar 131 483 155 159 182 360 300 469 411 115 764 604 1 108 027 Baflka yerde belirtilmeyen ifllenmemifl hayvani, bitkisel ür ünler 56 217 76 158 98 005 106 854 100 936 98 715 98 882 Mineral yak tlar, ya lar vb. dam t lmas ndan elde edilen ürünler 444 540 691 466 980 128 1 429 137 2 641 024 3 566 212 4 464 725 Tafl kömür ü, kok kömürü ve birike t kömürü 3 893 1 569 1 492 2 593 4 881 2 605 12 209 Petrol, petrolden elde edilen ürün 398 986 650 648 819 452 1 111 251 2 027 439 3 260 126 4 182 581 Do al gaz ve mamul gaz 21 175 23 407 139 094 255 121 505 260 179 910 108 061 Elektrik enerjisi 20 487 15 841 20 090 60 171 103 444 123 570 161 873 Hayvansal, bitkisel kat ve s v ya lar, mumlar 180 495 97 870 254 730 205 450 405 300 437 581 257 561 Hayvansal s v ve kat ya lar 435 3 260 4 971 707 89 15 144 Haz rlanm fl bitkisel s v ve kat ya 165 395 75 756 225 552 174 587 358 876 307 548 184 073 fllenmifl s v, kat ya lar;mumlar 14 665 18 853 24 207 30 157 46 335 130 018 73 343 Baflka yerde belirtilmeyen kimya sanayi ve buna ba l sanayi ürünleri 1 366 721 1 522 911 1 893 460 2 566 153 3 060 505 3 923 133 4 341 000 Organik kimyasal ürünler 133 969 149 375 171 879 264 078 230 623 324 961 319 297 norganik kimyasal ürünler 202 874 215 963 230 392 307 154 366 255 453 407 473 152 Debagat ve boyac l kta kull. ürün 93 112 114 254 136 735 180 483 238 436 292 306 335 514 T p ve eczac l k ürünleri 152 795 163 985 219 600 289 180 316 712 354 483 367 342 Uçucu ya lar, parfüm, kozmeti k, tuvalet müstahzarlar 312 118 355 480 464 629 571 846 658 007 774 863 773 581 Gübreler (272.grubun d fl ndakiler) 18 739 36 215 20 340 39 156 37 479 37 485 73 759 lk flekildeki plastikler 134 932 121 729 155 336 214 644 254 617 397 266 449 478 lk flekilde olmayan plastikler 248 135 283 083 389 201 565 717 783 565 1 046 429 1 263 677 Baflka yerlerde belirtilmeyen kim yasal maddeler ve ürnler 70 047 82 827 105 349 133 893 174 812 241 934 285 200 Bafll ca s n flara ayr lan ifllenmifl mallar 9 453 053 10 589 747 13 204 590 18 632 995 20 408 929 23 854 853 27 561 237 Baflka yerde belirtilmeyen fllenmifl deri ve kürkler 52 197 46 799 68 752 84 189 102 689 144 311 154 428 Kauçuktan eflya 453 242 509 158 678 445 832 409 1 000 614 1 178 082 1 451 308 Mantar ve ahflap eflya(mobilya hariç) 69 194 82 447 124 399 182 221 224 614 307 076 385 530 Ka t,kar ton ve ka t hamurundan eflya 242 193 307 141 373 785 462 434 560 406 600 235 750 386 Di er tekstil iplik,kumafl,flekil ver.mens 3 942 662 4 268 283 5 261 667 6 428 477 7 075 507 7 584 693 8 224 179 Di er metal olmayan maddeden yap lan eflyalar 1 097 102 1 310 558 1 602 479 2 049 548 2 390 069 2 477 208 2 812 010 Demir ve çelik 2 499 650 2 831 021 3 342 416 6 049 737 5 827 036 7 239 269 8 813 213 Demir ihtiva etmeyen madenler 385 614 350 885 457 569 664 443 917 003 1 447 656 1 655 761 Baflka yerde belirtilmeyen madenden mamul eflya 711 199 883 455 1 295 078 1 879 537 2 310 990 2 876 323 3 314 421 Makine ve ulaflt rma araçlar 7 152 538 8 631 877 12 370 222 18 275 352 21 608 977 26 385 878 30 961 891 Güç üreten makineler ve araç lar 587 585 636 714 794 511 1 088 373 1 377 780 1 693 750 2 048 789 Belirli sanayiler için özel maki nalar 357 286 385 157 604 781 818 042 1 089 094 1 311 481 1 635 776 Metal iflleme makineleri 108 946 115 456 149 725 219 994 308 240 420 396 531 135 71

Türkiye Ekonomisine Bak fl - Ekonomiye Güven ve Beklentiler Anketi istanbul smmmo Di er genel endüstri makina/cihazlar n aksamlar 497 905 608 678 843 434 1 149 707 1 394 517 1 716 763 2 191 030 Büro makinalar ve otomatik veri iflleme makinalar 52 435 39 665 40 773 52 137 69 492 88 831 108 695 Haberleflme,ses kaydetme ve sesi tekrar vermeye yarayan cihaz ve araçlar 987 296 1 554 748 1 924 292 2 858 581 3 118 758 3 036 769 2 413 913 Elektrik makinalar,c ihazlar ve aletleri, vb.aksam,parçalar 1 426 137 1 677 783 2 162 589 2 756 176 3 292 164 4 569 586 5 774 154 Motorlu kara tafl tlar 2 296 740 3 179 785 4 946 269 8 147 939 9 428 916 11 730 285 14 206 498 Di er tafl t araçlar 838 211 433 891 903 848 1 184 403 1 530 017 1 818 018 2 051 901 Çeflitli mamül eflya 8 118 549 10 045 860 12 842 658 14 762 629 16 051 491 16 745 825 18 295 694 Prefafabrik yap lar; s hhi s u tesisat, s tm a ve sabit ayd nlatma cihazlar 184 624 270 482 528 070 740 046 833 932 1 003 119 1 110 923 Mobilya;yatak tak m,yatak payandalar ve yast klar 196 823 288 496 451 719 604 569 706 897 788 154 958 544 Seyahat eflyas,el çantalar vb. tafl y c eflya 39 502 42 858 45 788 60 429 81 383 96 320 111 225 Giyim eflyas ve bunlar n aksesuarlar 6 661 072 8 093 656 9 961 748 11 193 386 11 833 106 12 051 922 12 725 348 Ayakkab lar 126 116 131 884 183 788 204 917 215 793 237 069 300 286 Baflka yerde belirtilmeyen mesleki,ilmi,kontrol aletve cihazlar 59 308 64 677 101 516 135 216 151 883 195 402 247 287 Fotograf malzemesi, optik eflya,saa tler 16 303 18 572 19 247 19 949 20 810 25 036 32 888 Baflka yerde belirtilmeyen çeflitli mamül eflyalar 834 801 1 135 235 1 550 782 1 804 117 2 207 687 2 348 804 2 809 193 SITC'da s n fland r lmam fl eflyalar 44 264 70 363 131 277 198 685 391 320 928 093 1 096 113 Tedavülde olmayan metal para lar (alt n olanlar hariç)' 372 115 9 0 1 57 0 Alt n,parasa l olmayan (alt n madeni hariç) 26 291 53 621 76 523 91 353 136 524 639 352 808 819 Baflka yerde s n fland r lmam fl eflyalar 17 601 16 627 54 745 107 332 254 796 288 683 287 294 Kaynak : D fl Ticaret Müsteflarl. Kaynak : D fl Ticaret Müsteflarl. Tablo 6. Mal Gruplar na Göre hracat (Milyon $) 2001 2002 2003 200 4 2005 2006 2007 De. % YATIRIM MALLARI 2658 2790 4344 6531 7998 9423 13694 45 Yat r m (sermaye) Mallar ( Tafl mac l k araçlar hariç ) 1220 1338 1942 2752 3407 4083 5571 36 Sanayi ile ilgili tafl mac l k araç ve gereçleri 1439 1452 2402 377 9 4591 5341 8124 52 ARA MALLARI 13369 14657 18494 25946 30290 37788 49334 31 Sanayi için ifllem görmemifl hammaddeler 941 950 1198 1478 1711 2269 2802 23 Sanayi için ifllem görmüfl hammaddeler 9493 10474 12879 18661 20673 25706 32672 27 fllem görmemifl yak t ve ya lar 7 5 4 2 15 2 6 156 Yat r m mallar n n aksam ve parçalar 653 727 974 1358 1734 2237 3167 42 Tafl mac l k araçlar n n aksam ve parçalar 1557 1799 2453 309 3 3734 4561 6122 34 Esas yiyecek ve içecek olan ifllenmemifl hammadeler 244 140 120 78 180 278 182-35 Esas yiyecek ve içecek olan ifllenmifl hammaddeler 203 237 351 475 738 653 852 30 fllem görmüfl di er yak t ve ya lar 271 325 515 800 1505 2082 3530 70 TÜKET M MALLARI 15262 18465 24125 30502 34835 37790 43707 16 Bin ek otomobilleri 973 1298 2197 393 4 4373 5645 6840 21 Dayan kl tüketim mallar 2195 3275 4351 600 3 6906 7583 8546 13 Yar dayan kl tüketim mallar 5955 7215 8843 983 2 10308 10507 12439 18 Dayan ks z tüketim mallar 2861 3403 4408 5193 5837 6180 6832 11 Esas yiyecek ve içecek olan ifllenmemifl tüketim mallar 1662 1649 2033 2576 3239 3293 3811 16 Esas yiyecek ve içecek olan ifllenmifl tüketim mallar 1415 1227 1777 2252 2929 2970 3481 17 Motor benzini ve di er hafif ya lar 157 355 450 618 1098 1420 1553 9 Sanayii ile ilgili olmayan tafl ma araç ve gereçleri 43 43 66 95 145 191 205 7 D ERLER 46 147 289 189 354 533 418-21 TOPLAM 31334 36059 472 53 63167 73476 85535 107154 25 72

Birinci Bölüm - Türkiye Ekonomisine Bak fl Kaynak : D fl Ticaret Müsteflarl. Tablo 7. Mal Gruplar na Göre thalat (Milyon $) 2001 2002 2003 200 4 2005 2006 2007 De. % YATIRIM MALLARI 6940 8400 11326 17397 20363 23348 27040 16 Yat r m (sermaye) Mallar ( Tafl mac l k araçlar hariç ) 5882 7571 9823 13494 17120 19634 23359 19 Sanayi ile ilgili tafl mac l k araç ve gereçleri 1058 828 1503 3904 3243 3682 3681 0 ARA MALLARI 30301 37656 49735 67549 81868 99605 123574 24 Sanayi için ifllem görmemifl hammaddeler 2037 2957 4290 577 6 6027 7319 10025 37 Sanayi için ifllem görmüfl hammaddeler 13884 18032 24105 33407 39549 46476 58865 27 fllem görmemifl yak t ve ya lar 4181 4957 5718 7329 14699 19772 22826 15 Yat r m mallar n n aksam ve parçalar 3161 4168 4840 6432 6747 7622 9087 19 Tafl mac l k araçlar n n aksam ve parçalar 2468 2704 3942 654 4 7427 8682 10434 20 Esas yiyecekveiçecek olan ifllenmemifl hammadeler 301 532 957 944 866 779 1685 116 Esas yiyecekveiçecek olan ifllenmifl hammaddeler 299 400 525 624 762 950 858-10 fllem görmüfl di er yak t ve ya lar 3969 3906 5356 649 2 5791 7955 9795 23 TÜKET M MALLARI 3813 4898 7813 12100 13975 16116 18697 16 Binek otomobilleri 587 813 2220 421 4 4296 4269 4747 11 Dayan kl tüketim mallar 632 687 917 144 0 1839 2295 3032 32 Yar dayan kl tü ketim mallar 723 869 1265 191 1 2506 3247 3915 21 Dayan ks z tüketim mallar 1317 1739 2355 3184 3415 3725 4358 17 Esas yiyecek ve içecek olan ifllenmemifl tüketim mallar 115 127 119 149 270 316 403 28 Esas yiyecekveiçecek olan ifllenmifl tüketim mallar 239 300 404 528 645 755 954 26 Motor benzini ve di er hafif ya lar 166 329 494 556 712 1084 1172 8 Sanayii ile ilgili olmayan tafl ma araç ve gereçleri 35 34 39 119 292 411 117-72 D ERLER 344 600 466 493 567 508 675 33 TOPLAM 41399 51554 69340 97540 116774 139576 169987 22 Tablo 8. Ekonomik Faaliyetlere Göre hracat ve thalat ( Milyon $) EKONOM K FAAL YETLERE GÖRE HRACAT Milyon $ 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 % DE. Tar m ve Ormanc l k 1976 1754 2121 2542 3329 3481 3724 7 Bal kç l k 30 51 81 103 140 131 158 21 Madencilik ve Taflocakç l 349 387 469 649 810 1146 1661 45 malat Sanayii 28826 33702 44378 59579 68813 80246 100966 26 Di erleri 153 165 204 294 384 531 646 22 GENEL TOPLAM 31334 36059 47253 63167 73476 85535 107154 25 EKONOM K FAAL YETLERE GÖRE THALAT Milyon $ 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 %DE. Tar m, Orman c l k 1409 170 3 2535 275 7 2801 2902 4640 60 Bal kç l k 1 1 2 8 24 33 31-5 Madencilik ve Taflocakç l 6577 719 2 9021 10981 1 6321 220 34 25311 15 malat Sanayii 32686 41383 55690 80448 94208 110379 133879 21 Di erleri 726 127 5 2092 334 6 3419 4229 6126 45 GENEL TOPLAM 41399 51554 69340 97540 116774 139576 169987 22 Kaynak : D fl Ticaret Müsteflarl. 73

Türkiye Ekonomisine Bak fl - Ekonomiye Güven ve Beklentiler Anketi istanbul smmmo 4.3. ÜLKE KARfiILAfiTIRMALARI Kaynak : World Economic Indicators, 2007. Tablo 9: Seçilmifl Ülkelerde D fl Ticaret Verileri Seçilmifl Ülkelerde hracat n GSY H'ye Oran YILLAR 2001 2002 2003 2004 2005 2006 Avusturya 48 49 48 51 53.. Belçika 85 83 81 84 87.. Çek Cumh. 65 60 62 71 72 75 Danimarka 47 47 45 45 49.. Finlandiya 40 38 37 38 39.. Fransa 28 27 26 26 26.. Almanya 35 36 36 38 40.. Yunanistan 23 21 20 21 21.. zland a 39 38 35 35 32.. rland a 100 93 84 83.... talya 27 26 25 25 26.. Lüksemburg 147 141 135 149 158.. Hollanda 67 64 63 67 71.. Norveç 46 41 40 43 45.. Portekiz 29 28 28 29 29.. spanya 29 27 26 26 25.. sveç 46 44 44 46 49.. sviçre 45 44 43 46.... ngiltere 27 26 26 25 26.. Türkiye 34 29 27 29 27 28 Seçilmifl Ülkelerde thalat n GSY H'ye Oran Y llar 2001 2002 2003 2004 2005 2006 Avusturya 45 44 45 46 48.. Belçika 81 78 77 80 85.. Çek Cumh. 68 62 64 72 70 74 Danimarka 41 41 39 40 44.. Finlandiya 32 30 31 32 35.. Fransa 27 25 25 25 27.. Almanya 33 31 32 33 35.. Yunanistan 33 30 29 30 28.. zland a 40 37 38 40 45.. rland a 84 76 68 68.... talya 26 25 24 25 26.. Lüksemburg 129 121 113 127 136.. Hollanda 61 58 56 60 63.. Norveç 29 27 27 29 28.. Portekiz 39 36 35 36 37.. spanya 31 29 29 30 31.. sveç 39 37 37 38 41.. sviçre 41 37 37 39.... ngiltere 30 29 28 29 30.. Türkiye 31 31 31 35 34 34 74

Birinci Bölüm - Türkiye Ekonomisine Bak fl 5. BÜTÇE G DERLER GEL fimeler Bu bölümde 2007 y l merkezi yönetim bütçe giderleri geliflmeleri, alt kalemler itibariyle gösteri lerek, fonksiyonel ve ekonomik s n fland rmaya göre önceki y llarla karfl laflt rmal olarak aç klanacakt r. Ayr ca merkezi yönetim bütçe dengesi ile bütçe gelirlerinin bütçe giderlerini karfl lama oran n n y llar itibariyle seyri incelenecektir. Bütçe göstergelerine iliflkin uluslararas karfl laflt rmalara de inilecektir. Bu bölümün son k sm 2008 merkezi yönetim bütçe giderlerinin analizine ayr lm flt r. 2008 y l merkezi yönetim bütçesinin analizi yap l rken, 2010 y l na kadar yap lm fl projeksiyonlar da incelenecektir. 5.1. 2007 MERKEZ YÖNET M BÜTÇE G DERLER N N DA ILIMI 2007 y l merkezi yönetim bütçe giderlerinin toplam için bafllang ç ödene i 204.988.546.000 YTL iken gerçekleflme 203.500.684.000 YTL dir. Bafllang ç ödene inin daha alt nda bir düzeyde gerçekleflen merkezi yönetim bütçe giderleri alt kalemler aç s ndan incelendi inde, baz lar nda bafllang ç ödene inin üstünde, baz lar nda ise alt nda gerçekleflmelere rastlan lmaktad r. En yüksek fark ise mal ve hizmet al m giderlerinde 6.566.869.000 YTL lik bafllang ç ödene inin afl lmas d r. Bunun büyük bir k sm (6.459.064.000 YTL) sa l k giderleridir (Tablo 1). Dolay s yla bütçe gerçekleflmelerinin bafllang ç ödene inin alt nda gerçekleflmesi her ne kadar önemliyse, bütçe giderlerinin kompozisyonu da o derece önemlidir. 75

Türkiye Ekonomisine Bak fl - Ekonomiye Güven ve Beklentiler Anketi istanbul smmmo Tablo 1. 2007 Y l Merkezi Yönetim Bütçe Giderleri Ayl k Gerçekleflmeleri (Bin YTL) Toplam Bafllang ç Ödene i Fark Merkezi Yönetim Bütçe Giderleri (A+B) 203,500,684 204,988,546-1,487,862 A) Faiz Hariç Bütçe Giderleri 154,769,069 152,042,522 2,726,547 1. Personel Giderleri 43,554,730 43,669,799-115,069 Memurlar 36,4 03,220 36,781,520-378,300 flçiler 3,446, 06 5 3,558,224-112,159 Sözleflmeli Personel 1,738, 23 5 1,533,919 204,316 Geçici ve Di er Personel 1,967, 21 0 1,796,136 171,074 2. Sosyal Güvenlik Kurumlar na Devlet Primi Giderleri 5,800, 91 6 10,101,779-4,300,863 Memurlar 4,756, 41 4 7,382,093-2,625,679 flçiler 604,01 2 630,273-26,261 Sözleflmeli Personel 188,31 9 300,819-112,500 Geçici ve Di er Personel 252,17 1 251,334 837 Prim Fark Ödemeleri 0 1,537,260-1,537,260 3. Mal ve Hizmet Al m Giderleri 22,1 54,275 15,587,406 6,566,869 a) Savunma-Güvenlik 7,576, 37 6 8,165,600-589,224 Milli Savunma Bakanl 5,967, 34 6 6,586,000-618,654 Jandarma Genel Komutanl 954,86 6 1,003,600-48,734 Emniyet Genel Müdürl ü ü 654,16 4 576,000 78,164 b) Sa l k Giderleri 6,624, 064 165,000 6,459,064 Genel Tedavi ve Sa l k Malzemesi Giderleri 1,735, 24 6 65,848 1,669,398 Genel laç Giderleri 974,93 0 99,152 875,778 Yeflil Kart Sa l k Hizmetleri 3,913, 88 8 0 3,913,888 - laç Giderleri 1,309, 45 4 1,309,454 -Tedavi ve Sa l k Malzemesi Giderleri 2,604, 43 4 2,604,434 c) Devlet Borçlar Genel Giderleri 59,111 115,000-55,889 d) Di er Mal ve Hizmet Al m Giderleri 7,894, 72 4 7,141,806 752,918 4. Cari Transferler 63,2 49,159 60,862,989 2,386,170 a)gö rev Za rarlar 1,401, 34 5 1,187,853 213,492 -Kamu Teflebbüsleri 699,89 1 660,000 39,891 -Halk Bankas 172,00 0 172,000 0 -Ziraat Bankas 204,43 2 173,000 31,432 -Di er Görev Zararlar 325,02 2 182,853 142,169 b)hazine Yard mlar 36,273,127 34,538,020 1,735,107 - Sosyal Güvenlik Kurulufllar na Hazine Yard mlar 807,54 5 760,000 47,545 flsizlik Sigorta Fonu 807,54 5 760,000 47,545 - Sa l k, Emeklilik ve Sosyal Yard m Giderleri 33,0 63,333 31,589,000 1,474,333 Devlet Sosyal Güvenlik Katk s 0 10,430,000-10,430,000 Sosyal Güvenli i Olmayanlar n Sa l k Primi 0 2,607,000-2,607,000 Fatural Ödeme ler 4,942, 00 0 3,544,000 1,398,000 Emeklilere Ek Ödeme 2,297, 88 3 2,230,000 67,883 Sosyal Güvenlik Aç k Finansman 25,8 23,450 12,778,000 13,045,450 - Mahalli darelere Hazine Yard mlar 1,706, 35 0 1,471,493 234,857 Belediyel ere Yard m (Denkleflt irme Ödene i) 69,426 56,850 12,576 l Özel dareleri (Köy Hizmetleri Pers. ve Di er) 1,488, 21 4 1,414,643 73,571 Di er 148,71 0 0 148,710 -Di er Hazine Yard mlar 695,89 9 717,527-21,628 DF F 326,00 0 400,000-74,000 Di er 369,89 9 317,527 52,372 c) Kar Amac Gütmeyen Kurulufllara Yap lan Transferler 681,41 6 662,338 19,078 Siyasi Partilere Yard m 324,75 4 360,000-35,246 Di er 356,66 2 302,338 54,324 d)hane Halk na Yap lan Transferler 994,28 6 929,541 64,745 Burslar ve Harçl klar 501,75 6 385,579 116,177 E itim Amaçl Di er Transferler 312,57 1 435,529-122,958 Sa l k Amaçl Transferler 49,441 52,987-3,546 Yiyecek Amaçl Transferler 119,33 9 52,230 67,109 Bar nma Amaçl Transferler 11,179 3,216 7,963 e) Tar msal Amaçl Transferler 5,555, 09 0 5,250,000 305,090 Do rudan Gelir Deste i ve Di er Ödemeler 2,618, 17 7 2,730,000-111,823 Ürün Destekleme Ödemeleri 1,708, 45 5 1,560,000 148,455 Çay Desteklemesine liflkin Hizmetler 145,00 0 150,000-5,000 Hayvanc l k Destekleme Ödemeleri 740,69 0 710,000 30,690 Tar m Reformu Uygulama Projesi (AR P) 25,847 50,000-24,153 76

Birinci Bölüm - Türkiye Ekonomisine Bak fl Kaynak: SGB Tar m Ürünler i Sigortas 39,999 50,000-10,001 Di er Tar msal Amaçl Transferler 276,92 2 276,922 f)hane Halk na Yap lan Di ertransferler 617,967 482,081 135,886 g) Sosyal Amaçl Transferler 67,400 219,059-151,659 h)yurtd fl na Yap lan Transferler 500,57 1 636,524-135,953 K br s 125,00 0 125,000 0 Uluslararas Kur.Kat l m Pay 243,40 4 350,021-106,617 Di er 132,16 7 161,503-29,336 i) Gelirden Ayr lan Paylar 17,157,957 16,957,573 200,384 -Mahalli dare Paylar 13,2 85,805 13,632,573-346,768 l Özel darelerine 1,315, 76 3 1,368,073-52,310 Büyükflehir Belediyelerine 4,921, 30 9 5,210,000-288,691 Di er Belediyelere 7,048, 73 3 7,054,500-5,767 -Fonlara Verilen Paylar 3,223, 68 5 2,990,000 233,685 SSDF 1,684, 34 3 1,590,000 94,343 SYDTF 1,539, 34 2 1,399,000 140,342 Di erleri 0 1,000-1,000 -Di er Paylar 648,46 7 335,000 313,467 E itime Katk Pay 318,20 0 335,000-16,800 Toplu Konut daresi 62,984 62,984 Di er 267,28 3 267,283 5. Sermaye Giderleri 12,9 15,236 12,103,930 811,306 Mamul Mal Al mlar 1,480, 10 2 1,822,856-342,754 Gayrimenkul Al mlar ve Kamulaflt rmas 639,30 2 597,367 41,935 Gayrimenkul Sermaye Üretim Giderleri 9,526, 20 2 8,060,196 1,466,006 Gayrimenkul Büyük Onar m Giderleri 865,17 5 942,874-77,699 Di er Sermaye Giderleri 404,45 5 680,637-276,182 6. Sermaye Transferleri 3,542, 63 1 3,647,400-104,769 a) Yurtiçi Sermaye Transferleri 3,354, 759 3,421,134-66,375 KÖY-DES Projesi 2,000, 00 0 2,000,000 0 BELDES Projesi 299,22 9 300,000-771 TÜB TAK AR-GE Ödene i 516,50 4 425,000 91,504 Kalk nma Ajanslar 0 190,000-190,000 ller Bankas 161,50 8 122,750 38,758 Evrensel Hizmetler 0 60,900-60,900 Di er 377,51 8 322,484 55,034 b) Yurtd fl Sermaye Transferleri 187,872 226,266-38,394 K br s 171,56 7 210,000-38,433 Di er 16,305 16,266 39 7. Borç Verme 3,552, 12 2 3,694,600-142,478 a) Yurtiçi Borç Verme 3,267, 12 2 3,429,600-162,478 K T Sermaye 1,610, 96 6 1,360,000 250,966 Risk Hesab 252,44 1 600,000-347,559 Ö renim Kredisi 1,087, 01 1 1,096,000-8,989 Di er 316,70 4 373,600-56,896 b) Yurtd fl Borç Verme 285,00 0 265,000 20,000 K br s (Kredi) 245,00 0 225,000 20,000 K br s (Teflvik) 40,000 40,000 0 8. Yedek Ödenekler 0 2,374,619-2,374,619 Personel Giderlerini Karfl lama Ödene i 0 552,119-552,119 Yedek Ödenek 0 458,000-458,000 Do al Afet Giderlerini Karfl lama Ödene i 0 65,000-65,000 Yat r mlar H zland rma Ödene i 0 222,500-222,500 lama Ba l Borçlar Karfl lama Ödene i 0 300,000-300,000 Özellikli Giderleri Karfl lama Ödene i 0 47,000-47,000 Yeni Kurulan Dairelerin GiderleriniKarfl lama Ödene i 0 30,000-30,000 Sa l k Borçlar n Karfl lama Ödene i 0 700,000-700,000 B. Faiz Giderleri 48,7 31,615 52,946,024-4,214,409 ç Borç Faiz Ödemeleri 41,5 18,613 43,626,000-2,107,387 D fl Borç Faiz Ödemeleri 6,402, 31 5 8,450,024-2,047,709 skonto Giderleri ve K sa Vadeli Nakit fllemlere Ait Faiz Giderleri 810,68 7 870,000-59,313 77

Türkiye Ekonomisine Bak fl - Ekonomiye Güven ve Beklentiler Anketi istanbul smmmo Kaynak: DPT (1) Geçici (2) Tahmin (3) Program Tablo 2. Bütçe Giderlerinin Da l m (%) Bütçe giderleri, cari, yat r m ve transfer harcamalar olarak de erlendirildi inde, cari harcamalar n artt, yat r m harcamalar n n sabit kald ve transfer harcamalar nda küçük düflüler yafland görülmektedir. 2000 y l nda cari harcamalar n bütçe giderlerinden ald pay yüzde 29.1 iken, 2004 y l nda bu oran yüzde 36.1 e, 2007 y l nda ise yüzde 42.8 e yükselmifltir. Yat r m harcamalar n n bütçe giderlerinden ald pay 2000 y l nda yüzde 16.4 iken, 2004 y l nda bu oran yüzde 12.5 e gerilemifl, 2007 y l nda ise yüzde 17.6 ya yükselmifltir. 2000 y l nda transfer harcamalar n n bütçe giderlerinden ald pay yüzde 52.4 iken, bu oran 2004 y l nda yüzde 50.7 ye, 2007 y l nda ise yüzde 41.5 e gerilemifltir (Tablo 2 ve 3). Kaynak: DPT (1) Geçici (2) Tahmin (3) Program 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 (1) 2007 (2) 2008(3) Cari Harcamalar 29.1 26.4 28.6 30.8 36.1 39.0 40.9 42.8 42.4 Yat r m Harcamalar 16.4 11.2 14.2 12.0 12.5 17.2 16.8 17.6 16.0 Transfer Harcamalar 52.4 59.1 55.6 56.6 50.7 43.8 41.8 39.5 41.5 Tablo 3. Bütçe Giderlerinin Da l m (bin YTL) 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 (1) 2007 (2) 2008(3) Cari 15,594 23,141 34,688 43,694 51,480 58,321 72,222 82,588 89,637 Harcamalar Yat r m 8,774 9,825 17,223 17,039 17,883 25,711 29,706 33,991 33,809 Harcamalar -Sabit Sermaye 8,709 11,300 17,308 17,615 17,977 24,578 30,410 33,435 33,371 -Stok De iflmesi 65-1,475-85 -576-94 1,133-703 556 438 Tran sfer Harcamalar -Cari Tran sferler -Sermaye Tran sferleri Stok De iflim Fonu TOPLAM HARCAMA 28,055 51,794 67,381 80,415 72,371 65,608 73,773 76,205 87,702 26,316 50,346 66,858 79,947 71,825 65,906 66,705 73,932 83,194 1,739 1,448 523 468 546-298 7,068 2,273 4,508 1,114 2,866 1,894 895 912 18 781 271 255 53,537 87,626 121,186 142,043 142,646 149,658 176,482 193,056 211,403 78

Birinci Bölüm - Türkiye Ekonomisine Bak fl 5.1.1. FONKS YONEL SINIFLANDIRMAYA GÖRE MERKEZ YÖNET M BÜTÇE G DERLER Son dört y ldaki merkezi yönetim bütçe giderleri fonksiyonel s n fland rmaya göre incelendi inde, genel kamu hizmetlerinin bütçeden giderek daha az pay ald görülmektedir. 2004 y l nda genel kamu hizmetlerinin toplamdan ald pay yüzde 46 iken, 2005 de bu oran yüzde 37.8, 2006 da yüzde 39.5 ve 2007 de yüzde 37.2 olarak gerçekleflmifltir. Savunma hizmetlerinin toplam harcamalardan ald pay 2004 y l nda yüzde 6.7 iken, 2007 y l na gelindi inde bu oran yüzde 5.8 e gerilemifltir. Kamu düzeni ve güvenlik hizmetlerinin 2004 y l bütçe giderlerinden ald pay yüzde 5.4 iken, giderek artan bir ivmeyle 2007 y l nda bu oran yüzde 6.1 e yükselmifltir. Ekonomik ifller ve hizmetler kalemine bütçeden ayr lan pay son dört y lda genel olarak ayn oranda seyretmifltir. Çevre koruma hizmetlerinde ise 2004 y l nda toplam bütçe giderlerinden yüzde 0.3 oran nda bir pay ayr l rken, 2007 y l nda bu oran artarak yüzde 2.3 e ulaflm flt r. Sa l k hizmetlerine de son dört y lda giderek artan oranda bütçe giderlerinden pay ayr lm flt r. 2004 y l nda yüzde 3.5 olan bu oran, 2007 y l na gelindi inde yüzde 5.5 e yükselmifltir. Dinlenme, kültür ve din hizmetlerine bütçeden ayr lan pay son dört y lda genelde ayn düzeyde devam etmifl, 2004 de yüzde 1.3, 2007 de ise yüzde 1.6 olarak gerçekleflmifltir. E itim hizmetlerinde ise son üç y lda bütçe giderlerinden ayr lan pay yüzde 12.5 dolaylar nda seyretmifltir. Sosyal güvenlik ve sosyal yard m hizmetlerine bütçe harcamalar ndan ayr lan pay ise 2004 y l nda yüzde 14.1 iken, 2007 y l nda bu oran yüzde 17.2 ye yükselmifltir (Tablo 4 ve Grafik 1). Kaynak : SGB Tablo 4. Fonksiyonel S n fland rma Düzeyinde Merkezi Yönetim Kümülatif Bütçe Gerçekleflmeleri 2004 2005 2006 2007 Genel Kamu Hizmetleri 64,799,606 55,183,995 70,397,648 75,704,310 Savunma Hizmetleri 9,422,077 10,303,051 11,587,933 11,811,244 Kamu Düzeni ve Güvenlik Hizmetleri 7,582,470 8,549,581 10,514,466 12,314,355 Ekonomik fller ve Hizmetler 15,452,919 18,545,957 21,126,838 23,568,102 Çevre Koruma Hizmetleri 105,665 180,632 127,289 184,076 skan ve Toplum Refah Hizmetleri 376,022 681,648 3,855,207 4,714,648 Sa l k Hizmetleri 4,962,556 7,334,787 9,273,662 11,261,208 Dinlenme, Kültür ve Din Hizmetleri 1,809,718 2,242,568 2,811,454 3,278,100 E itim Hizmetleri 16,618,648 18,717,701 22,218,521 25,717,301 Sosyal Güvenlik ve Sosyal Yard m 19,891,179 24,357,653 26,213,015 34,947,340 Hiz. TOPLAM 141,020,860 146,097,573 178,126,033 203,500,684 79

Türkiye Ekonomisine Bak fl - Ekonomiye Güven ve Beklentiler Anketi istanbul smmmo Grafik 1. Fonksiyonel S n fland rma Düzeyinde Merkezi Yönetim Kümülatif Bütçe Gerçekleflmeleri / Bütçe Harcamalar Toplam na Oranlar (%) 2007 12.6 1 1.6 5.5 2.3 11.6 6.1 5.8 37.2 12.5 1.6 2006 2005 5.2 2.2 11.9 5.9 6.5 39.5 12.8 1.5 5 0.5 12.7 5.9 7.1 37.8 11.8 1.3 0.3 3.5 11 5.4 6.7 46 0% 20% 40% 60% 80% Genel Kamu Hizmetleri Savunma Hizmetleri Kamu Düzeni ve Güvenlik Hizmetleri Ekonomik fller ve Hizmetler Çevre Koruma Hizmetleri skan ve Toplum Refah Hizmetleri Sa l k Hizmetleri Dinlenme, Kültür ve Din Hizmetleri E itim Hizmetleri Sosyal Güvenlik ve Sosyal Yard m Hiz. 2004 Kaynak: SGB verileri kullan larak haz rlanm flt r. 80

Birinci Bölüm - Türkiye Ekonomisine Bak fl 5.1.2. EKONOM K SINIFLANDIRMAYA GÖRE MERKEZ YÖNET M BÜTÇE G DERLER Merkezi yönetim bütçe giderlerinin ekonomik s n fland rmaya göre da l m na bak ld nda, faiz harcamalar n n giderek düfltü ü, ancak cari transferlerin giderek artt görülmektedir. 2004 y l nda bütçe giderlerinin yüzde 40.06 s faiz harcamalar na ayr l rken, 2007 y l nda bu oran yüzde 23.95 e gerilemifltir. Cari transferler kalemi 2004 y l nda toplamdan yüzde 19.63 pay al rken, 2007 y l nda bu oran yüzde 23.95 e yükselmifltir. Personel giderlerine ise 2004 y l nda bütçe harcamalar ndan yüzde 20.53 pay ayr l rken, 2007 y l nda bu oran yüzde 21.4 olarak gerçekleflmifltir. Mal ve hizmet al mlar nda ise 2004 y l nda yüzde 8.99 oran nda pay ayr l rken, 2007 y l nda bu oran yüzde 10.89 a yükselmifltir (Tablo 5 ve Grafik 2). Kaynak : SGB Tablo 5. Ekonomik S n fland rma Düzeyinde Merkezi Yönetim Kümülatif Bütçe Gerçekleflmeleri 2004 2005 2006 2007 Personel Giderleri 28,947,995 31,855,941 37,812,207 43,554,730 Sosyal Güvenlik Kurumlar na 4,024,011 4,533,029 5,075,096 5,800,916 Ödemeler Mal ve Hizmet Al mlar 12,683,651 14,446,291 19,001,460 22,154,275 Faiz Harcamalar 56,488,490 45,679,532 45,962,709 48,731,615 Cari Transferler 27,682,899 35,222,709 49,851,206 63,249,159 Sermaye Giderleri 8,050,334 9,805,447 12,097,713 12,915,236 Sermaye Transferleri 437,298 1,545,598 2,637,015 3,542,631 Borç Verme 2,668,958 3,009,026 5,688,627 3,552,122 Yedek Ödenekler 37,224 0 0 0 Toplam 141,020,860 146,097,573 178,126,033 203,500,684 81

Türkiye Ekonomisine Bak fl - Ekonomiye Güven ve Beklentiler Anketi istanbul smmmo Grafik 2. Ekonomik S n fland rma Düzeyinde Merkezi Yönetim Kümülatif Bütçe Gerçekleflmeleri / Bütçe Harcamalar Toplam na Oranlar (%) 2007 2006 2005 2004 1.74 21.4 2.85 10.89 23.95 31.08 6.35 1.75 1.48 21.23 2.85 10.67 25.8 27.99 6.79 3.19 1.06 21.8 3.1 9.89 31.27 24.11 6.71 2.06 0.31 20.53 2.85 8.99 40.06 19.63 5.71 1.89 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% Personel Giderleri Sosyal Güvenlik Kurumlar na Ödemeler Mal ve Hizmet Al mlar Faiz Harcamalar Cari Transferler Sermaye Giderleri Sermaye Transferleri Borç Verme Kaynak: SGB verilerinden yararlan lm flt r. 82

Birinci Bölüm - Türkiye Ekonomisine Bak fl 5.2. MERKEZ YÖNET M BÜTÇE DENGES Son y llarda sürekli artan bir ivmeyle hareket eden merkezi yönetim faiz d fl bütçe fazlas, 2007 y l na gelindi inde art fl ivmesini yitirerek, azal fla geçmifl ve 34.848 milyon YTL olarak gerçekleflmifltir (Tablo 6). Faiz D fl Bütçe Fazlas Tablo 6. Merkezi Yönetim Bütçesi Faiz D fl Dengesi (Milyon YTL) 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 7.308 12.483 11.543 18.317 27.318 38.777 41.320 34.848 * 2000-2005 y l konsolide bütçe gerçekleflmeleri, bütçe sistemine ilk defa giren kamu idarelerinden al nan veriler de esas al narak analitik bütçe s n fland rmas na göre merkezi yönetim bütçe baz na dönüfltürülmüfltür. Kaynak: Bütçe ve Mali Kontrol Genel Müdürlü ü Bütçe gelirlerinin giderleri karfl lama oran da 2003 y l ndan itibaren 2007 y l na kadar sürekli olarak artm flt r. 2007 y l nda 2005 ve 2006 y llar n n daha alt nda, yüzde 93.2 oran nda bütçe gelirleri bütçe giderlerini karfl lam flt r (Tablo 7). Özellikle 2005 ve 2006 y llar nda yüzde 95 in üstünde sa lanan bütçe gelirlerinin giderleri karfl lama oran, tek defal k vergi gelirleri ve özellefltirme gelirleri ile aç klanabilir. Önümüzdeki dönemde ise hem tek defal k vergi gelirlerinin elde edilmesi olanakl görülmemekte hem de özellefltirme gelirlerinin önceki y llar kadar yüksek olmas beklenmemektedir. Son üç y lda yap lan özellefltirmelerin, kamunun büyük çaptaki iflletmeleri kapsad düflünüldü ünde, bu tür gelirlerin azalmas n n beklenilmesi rasyonel bir beklenti olarak de erlendirilebilir. Tablo 7. Bütçe Gelirlerinin Bütçe Giderlerini Karfl lama Oran 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Bütçe Giderleri 51,344 86,972 119,604 141,248 152,093 159,687 178,126 203,501 (Milyon YTL.) Bütçe Gelirleri 38,228 58,417 79,420 101,037 122,919 152,784 173,483 189,617 (Milyon YTL.) Bütçe Gelirleri / 74.5 67.2 66.4 71.5 80.8 95.7 97.4 93.2 Bütçe Giderleri (%) Kaynak: Bütçe ve Mali Kontrol Genel Müdürlü ü 5.3. MERKEZ YÖNET M BÜTÇE DENGES ÜLKE KARfiILAfiTIRMALARI Türkiye de 2000 y l nda GSY H nin yüzde -10.5 i kadar bütçe dengesi oluflmuflken, 2001 y l nda bu oran yüzde -16 ya kadar yükselmifl, sonraki y llarda ise bütçe aç giderek azalarak 2006 y l nda yüzde -0.8 e kadar gerilemifltir. Avrupa Birli i bölgesinde merkezi yönetim bütçe dengesinin GSY H ye oran 2006 y l nda AB-27 ve AB-25 grubunda yüzde -1.7, AB-15 grubunda yüzde -1.5 ve Euro Bölgesinde ise yüzde -1.6 olarak gerçekleflmifltir (Tablo 8). 83

Türkiye Ekonomisine Bak fl - Ekonomiye Güven ve Beklentiler Anketi istanbul smmmo Kaynak: SGB Tablo 8. Seçilmifl Ülkelerde Merkezi Yönetim Bütçe Dengesi (GSY H Yüzdesi) 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 Belçika -0.5-0.9-0.2 0.3-0.2-0.2-0.1 Bulgaristan - - -0.7 0.0 1.8 2.4 3.5 Çek Cumhuriyeti -3.4-5.3-6.1-6.0-2.6-3.4-2.8 Danimarka 1.1 0.2 0.2-0.1 2.0 5.0 5.1 Almanya 1.3-1.3-1.7-1.8-2.4-2.1-1.5 Estonya 0.1 0.6 0.3 1.5 1.8 1.7 3.0 rlanda 4.4 0.8 0.1-0.1 0.9 0.6 2.3 Yunanistan -5.8-6.0-7.3-8.1-9.3-6.3-4.1 spanya -1.0-0.8-0.7-0.5-1.3 0.2 0.6 Fransa -2.1-2.0-3.1-3.6-2.6-2.7-2.0 talya -1.2-3.1-3.2-3.0-3.0-3.9-3.9 Letonya -2.0-1.1-1.6-2.3-2.0-1.5-2.0 Litvanya -2.6-2.6-2.2-1.8-2.3-1.0-0.9 Lüksemburg 2.8 3.0-0.4-1.3-2.5-1.2-0.9 Macaristan -2.6-4.6-7.8-5.7-5.9-7.2-10.2 Malta -6.3-6.5-5.4-9.8-4.9-3.0-2.5 Hollanda 0.4-0.2-1.1-2.8-1.7 0.1 0.7 Avusturya -1.7-0.8-1.3-2.0-1.5-1.9-1.6 Polonya -1.7-4.4-4.3-5.6-5.4-4.3-4.2 Portekiz -2.7-3.7-3.2-3.9-5.8-6.2-4.2 Romanya - -2.3-2.1-1.9-1.4-1.4-2.9 Slovenya -3.3-3.8-2.2-2.5-2.0-2.2-1.2 Slovakya -12.9-7.1-8.9-3.6-3.2-2.3-3.4 Türkiye -10.5-16.0-14.5-11.2-6.9-1.4-0.8 Finlandiya 3.3 1.9 1.3 0.6 0.4 0.4 0.8 sveç 4.0 7.2-1.9-1.8-0.5 0.5 0.8 ngiltere 1.7 1.0-1.8-3.4-3.1-3.0-2.7 zlanda 1.8-0.5-1.2-1.8 1.0 4.4 4.5 Norveç 15.7 14.0 9.2 8.3 11.8 15.2 17.8 AB 27 Ülkeleri - - -2.1-2.6-2.5-2.2-1.7 AB 25 Ülkeleri 0.0-1.1-2.1-2.6-2.4-2.2-1.7 AB15 Ülkeleri 0.1-1.0-2.0-2.5-2.4-2.1-1.5 Euro Bölgesi -0.3-1.6-2.1-2.4-2.4-2.2-1.6 84

Birinci Bölüm - Türkiye Ekonomisine Bak fl Tablo 9. Bölgeler tibariyle Bütçe Dengeleri (Bütçe Dengesi/GSY H) Kaynak: IMF, World Economic Database 2007-2008 verileri tahminidir. 5.4. 2008 YILI BÜTÇES N N DE ERLEND R LMES 2008 y l bütçesi, önceki y llardaki bütçe kompozisyonu aç s ndan çok fazla farkl l k göstermemektedir. Merkezi yönetim bütçe harcamalar 2007 y l bütçe gerçekleflme tahminine göre yüzde 9.7 artm flt r. Enflasyon beklentileri hedeflenen orandan daha yüksek tahmin edildi i ve büyüme hedefinin yüzde 5.5 olarak aç kland 2008 y l nda, bütçe büyüklü ünün yüzde 9.7 oran nda artmas ekonomi üzerinde geniflletici bir etkide bulunmayacakt r (Tablo 10). Kaynak: Bütçe ve Mali Kontrol Genel Müdürlü ü 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 Geliflmifl Ekonomiler 0.1-0.9-2.4-3.1-2.7-2.4-1.8-1.6-1.7 Afrika -1.2-2 -16-1.9-0.5 1.7 3.8 0.7 1.5 Orta ve Do u Avrupa -4.5-7.9-8.2-6.3-5.1-3 -2.9-3.4-2.5 Ba ms z Devletler 0.3 1.8 1 1.2 2.6 5.4 5.7 4.6 3.9 Toplulu u Yükselen Asya -4.4-3.9-3.7-3.1-2.3-2.1-1.6-1.7-1.7 Orta Do u 3.5-0.6-2.3-0.3 2.3 4.8 5.5 4.5 4.7 Latin Amerika -2.3-2.4-3.4-3.2-2 -2-1.8-1.5-1.6 Tablo 10. Merkezi Yönetim Bütçe Giderleri (milyon YTL) Bir Önceki Y la Göre Art fl Oranlar (%) 2005 2006 2007 2008 B. 2009 B. 2010 B. 2006 2007 2008 2009 2010 G. G. G.T. Merkezi Yönetim Bütçe 159.687 178.126 202.853 222.553 228.941 236.971 11.5 13.9 9.7 2.9 3.5 Giderl eri Faiz Hariç Harcamalar 114.007 132.163 153.853 166.553 178.841 189.721 15.9 16.4 8.3 7.4 6.1 I. Personel Giderl eri 32.719 37.812 44.1 12 48.6 72 52.208 54.798 15.6 16.7 10.3 7.3 5.0 II. Sosyal Güvenlik 4.670 5.075 5.880 6.405 6.871 7.371 8.7 15.9 8.9 7.3 7.3 Kurumlar na Ödemeler III. Mal ve Hizmet 15.186 19.001 21.8 62 22.9 05 24.088 25.193 25.1 15.1 4.8 5.2 4.6 Al mlar IV. Faiz Harcama lar 45.680 45.963 49.0 00 56.0 00 50.100 47.250 0.6 6.6 14.3-10.5-5.7 V. Cari Transferl er 45.871 49.851 63.1 21 69.2 07 73.969 79.045 8.7 26.6 9.6 6.9 6.9 VI. Sermaye Gider leri 10.340 12.098 11.6 88 11.7 75 13.507 14.779 17.0-3.4 0.7 14.7 9.4 VII. Serma ye 1.384 2.637 3.580 2.084 2.733 2.903 90.5 35.8-41.8 31.1 6.2 Transferleri VIII. Borç Verme 3.838 5.689 3.612 3.933 4.061 4.172 48.2-36.5 8.9 3.3 2.7 IX. Yedek Ödenekler 1.571 1.405 1.461-10.6 4.0 Merkezi Yönetim Bütçe 152.784 173.484 187.970 204.556 220.490 235.511 13.5 8.4 8.8 7.8 6.8 Gelirleri Bütçe Dengesi -6.903-4.643-14.843-17.997-8.450-1.459-32.7 219.7 21.2-53.0-82.7 Faiz D fl Denge 38.777 41.320 34.1 17 38.0 03 41.650 45.791 6.6-17.4 11.4 9.6 9.9 2008 y l nda bütçeden en fazla pay cari transferler kalemi alm flt r. 2008 y l nda 2007 y l nda oldu u gibi bütçe giderlerinin yüzde 31.1 i cari transferler kalemine ayr lm flt r. Bu iki y l aras ndaki oransal art fl ise yüzde 9.6 d r. Bütçede en fazla pay ayr lan ikinci kalem faiz harcamalar d r. Faiz harcamalar 2007 y l nda bütçe harcamalar ndan yüzde 24.2 lik pay alm flken, 85

Türkiye Ekonomisine Bak fl - Ekonomiye Güven ve Beklentiler Anketi istanbul smmmo 2008 y l nda bu oran yüzde 25.2 ye yükselmifltir. ki y l aras nda faiz harcamalar ndaki art fl oran ise yüzde 14.3 tür. Faiz harcamalar ndaki oransal art fl, 2008 y l nda reel faizlerin yüksek tutulaca na ve iç borç stokunun artaca na iflaret etmektedir. Öte yandan d fl borç faizlerinde kurlarda meydana gelecek bir dalgalanma sonucunda, hesaplanan tutardan daha fazla bir ödeme söz konusu olacakt r. 2008 merkezi yönetim bütçe harcamalar ndaki üçüncü yüksek pay 2007 y l nda da oldu u gibi personel giderleridir. 2007 de bütçe giderlerinden yüzde 21.7 lik pay alan personel giderleri, 2008 bütçesinde yüzde 21.9 gibi neredeyse ayn oranda bir paya sahip iken, iki y l aras ndaki oransal art fl yüzde 10.3 tür. Ancak personel giderlerindeki yüzde 10 u aflan art fl n tamam 2008 y l nda kamu çal flanlar n n ücretlerine yans mayacakt r. Buradaki art fl n önemli bir nedeni, 2007 y l nda geçici iflçilerin devaml kadroya al nmas ve yeni memur kadrolar n n aç lmas d r (Tablo 10 ve 11). Bu noktada memurlara verilen y ll k zamm n, aç klanan oranlardan daha düflük oldu una iflaret etmek gereklidir. Zira en yüksek maafll memura verilen zam, ilk 6 ay için yüzde 2.1, ikinci 6 ay için ise yüzde 2 dir. Böylece y ll k yap lan toplam zam yüzde 4.1 olarak gözükse de, asl nda yüzde 3.1 dir. Buradaki hesaplama hatas n n nedeni ikinci 6 ayl k dilimde verilen yüzde 2 lik zamm n y ll k olarak düflünülmesidir. Yine ayn yolla en düflük memurun y ll k toplam zamm yüzde 10.55 olarak aç klan rken, gerçek art fl yüzde 8.7 dir. Kaynak: Bütçe ve Mali Kontrol Genel Müdürlü ü Tablo 11. Bütçe Giderleri çindeki Pay (%) Tablo 12. 2007 ve 2008 Y l Bütçe Aç klar na liflkin OVMP Projeksiyonlar *2007 y l öngörü Maliye Bakanl n n Temmuz raporundan al nm flt r. Kaynak: Bütçe ve Mali Kontrol Genel Müdürlü ü 2007 2008 2009 2010 Faiz Hariç Harcamalar 75.8 74.8 78.1 80.1 I. Personel Giderleri 21.7 21.9 22.8 23.1 II. Sosyal Güvenlik Kurumlar na 2.9 2.9 3.0 3.1 Ödemeler III. Mal ve Hizmet Al mlar 10.8 10.3 10.5 10.6 IV. Faiz Harcamalar 24.2 25.2 21.9 19.9 V. Cari Transferler 31.1 31.1 32.3 33.4 VI. Sermaye Giderleri 5.8 5.3 5.9 6.2 VII. Sermaye Transferleri 1.8 0.9 1.2 1.2 VIII. Borç Verme 1.8 1.8 1.8 1.8 IX. Yedek Ödenekler 0.0 0.7 0.6 0.6 2007 Bütçe Dengesi 2008 Bütçe Dengesi Rapor Tarihi Milyon YTL % GSY H Milyon YTL % GSY H 2006 OVMP -11.962 2.03-4.320-0.67 2007 OVMP -8.766-1.4-2.764-0.40 2008 OVMP -8.527-18.909-2.60 2008 Bütçe -14.883-2.30-17.997-2.51 86

Birinci Bölüm - Türkiye Ekonomisine Bak fl 2008 Y l Merkezi Yönetim Bütçe Tasar s nda giderler toplam 222.3 milyar YTL olarak sunulmufltur. Merkezi Yönetim Bütçe Gelirleri toplam ise, 204.6 milyar YTL olarak tahmin edilmifltir. Aradaki fark olan bütçe aç 17.8 milyar dolar olarak hesaplanm flt r. 2008 y l bütçe rakamlar na bakt m zda bir önceki y la göre giderlerin yüzde 9.7, faiz d fl harcamalar n yüzde 8.3, ve bütçe gelirlerinin yüzde 8.8 oran nda art r ld n, buna karfl n vergi gelirlerinde yüzde 13.2 oran nda bir art fl öngörüldü ünü görebiliriz. 2007 y l nda ise bütçe aç n n 14.9 milyar YTL olarak gerçekleflmesi beklenmektedir. Dolay s yla 2008 y l nda 2007 y l ndan daha yüksek bir bütçe aç planlanm flt r. Ancak 2008 y l nda büyüme oran n n yavafllamas ve tüketimin azalma ihtimali vergi gelirlerini azalt c etkide bulunacakt r. Personel giderlerinde herhangi bir k s tlamaya gidilemeyecek olmas ve ayn zamanda zaten bütçeden düflük oranda kaynak ayr lan yat r m harcamalar ndan vazgeçilemeyecek olunmas, bütçe aç n n daralt lmas n n önündeki afl lamayacak engellerdir. Öte yandan 33.3 milyar YTL olarak tahmin edilen vergi d fl gelir kaleminde, bu denli bir gelirin elde edilemeyece i beklentisi, özellefltirilecek kamu iflletmesi say s önemli derecede azald için güçlüdür. Dolay s yla 2008 y l n n öngörülenden daha fazla bütçe aç ile sonuçlanmas beklenmektedir. Kaynak: Bütçe ve Mali Kontrol Genel Müdürlü ü Tablo 13. Bütçe Giderlerinin Fonksiyonel Da l m (%) 2007 2008 2009 2010 Genel Kamu Hizmetleri 40.6 39.2 36.2 34.3 Savunma Hizmetleri 6.4 6 6.2 6.3 Kamu Düzeni ve Güvenlik Hizmetleri 6.2 6 6.2 6.4 Ekonomik fller vehizmetler 10 10 10.7 11 Çevre ve Koruma Hizmetleri 0.1 0.1 0.1 0.1 skan ve Toplum Refa Hizmetleri 2.1 1.1 1.4 1.4 Sa l k Hizmetleri 3.6 5.3 5.6 5.8 Dinlenme, Kültür ve Din Hizmetleri 1.5 1.6 1.7 1.7 E itim Hizmetleri 13 12.9 13.4 13.4 Sosyal Güvenlik ve Sosyal Yard m Hizmetleri 16.4 17.7 18.5 19.6 Toplam 100 100 100 100 2008 y l bütçesinin harcama kompozisyonuna bak ld nda önceki y llara göre ayn harcama politikalar n n takip edildi i anlafl lmaktad r. Harcamalar n fonksiyonel da l m na bak ld nda neredeyse önceki y llarla ayn oranlara rastlan lmaktad r. 2008 y l nda bütçe harcamalar n n fonksiyonel da l m ndaki en önemli art fl sa l k hizmetlerinde görülmektedir. Ancak harcamalar n da l m nda çok önemli de iflikliklerin olmamas bütçenin içinde bulundu u esnek olmayan durumdan kaynaklanmaktad r. Dolay s yla böyle bir ortamda maliye politikas uygulama alan giderek daralmaktad r (TEPAV, Kas m 2007). 87

Türkiye Ekonomisine Bak fl - Ekonomiye Güven ve Beklentiler Anketi istanbul smmmo 6. BÜTÇE GEL RLER GERÇEKLEfiMELER Merkezi yönetim bütçe gelirleri analizinde öncelikle 2002-2007 y llar aras nda yap lan düzenlemeler hat rlat lacak ve daha sonra rakamsal geliflmeler analiz edilecektir. 6.1. MERKEZ YÖNET M BÜTÇE GEL RLER YLE LG L DÜZENLEMELER Merkezi yönetim bütçe gelirleri aç s ndan ilgili dönemde önemli yasal düzenlemelere gidilmifltir. Bunlardan biri, A ustos 2002 de çeflitli mallar n imali veya ithalinde al nan 16 farkl fon ve pay n yürürlükten kald r larak, bu uygulaman n yerine özel tüketim vergisinin getirilmesidir. Bunun d fl nda yine ayn y lda katma de er vergisinde bir düzenlemeye gidilerek daha önce baz mal ve hizmetlerde yüzde 26 ve yüzde 40 olarak uygulanan oran yüzde 18 e çekilmifltir. Ayr ca mali milat uygulamas na son verilirken, 1999 y l nda yaflanan deprem felaketi nedeniyle konulan ek vergiler kal c hale getirilmifltir. 2003 y l nda Vergi Bar fl Kanunu ç kar lm fl ve mükelleflerin vergiye esas oluflturan matrahlar n art rmalar suretiyle geçmifle yönelik vergi borçlar ve söz konusu vergilere ait cezalar silinmifltir. Öte yandan 2003 y l n n son ay nda 5024 say l kanun ç kar larak, piyasa aktörlerinin mali ve iktisadi anlamdaki pozisyonunun daha gerçekçi olarak ifade edilmesini sa layaca, böylelikle gerek iflletme sahiplerinin gerekse de müflterilerin karar alma süreçlerinde isabetli tercihlerde bulunmalar n mümkün k laca düflünülen enflasyon muhasebesi uygulamas bafllat lm flt r. 2004 y l nda, baz illerde vergi ve sigorta primi teflvikleri uygulamak, enerji deste i sa lamak ve yat r mlara bedelsiz arsa ve arazi temin etmek suretiyle yat r mlar ve istihdam imkânlar n art rmak amac yla 5084 say l kanun yürürlü e girmifl, bu suretle ilgili flartlara haiz iflletmeler için baz istisna ve muafiyetler getirilmifltir. 2006 y l nda yeni bir vergi reformu süreci bafllat laca kamuoyuna duyurulmufl ve bu kapsamda önce baz vergi yasalar nda çeflitli sadelefltirmelere gidilmifl ve daha sonra 57 y ld r yürürlükte olan 5422 say l kurumlar vergisi kanunu kald r larak yerine 5520 say l yeni bir kurumlar vergisi kanunu getirilmifltir. Söz konusu kanunla kurum karlar na uygulanacak oran yüzde 20 olarak belirlenmifltir. Bunun d fl nda, gelir vergisinde de tekli tarife yap s na geçilmifl; ticari ve zirai kazançlarda ise, yat r m indirimi uygulamas kald r lm flt r. 2007 y l nda ise 2008-2010 y l nda izlenecek gelir politikas n n hedef ve öncelikleri belirlenerek orta vadeli bir mali plan oluflturulmufl ve söz konusu plana uygun ilk düzenlemeler gerçeklefltiril meye bafllanm flt r. Tüm bu düzenleme ve uygulamalar, baflta vergi gelirleri olmak üzere merkezi yönetim bütçe gelirlerinin bütünü üzerinde flekillendirici bir etkiye sahip olmufltur. 6.2. MERKEZ YÖNET M BÜTÇE GEL RLER NDEK GEL fimeler Bu koflullar alt nda flekillenen 2007 y l merkezi yönetim bütçe gelirleri, hedeflenenin üzerinde 189.617.246.000. YTL olarak gerçekleflmifltir. Bir önceki y la göre art fl ise yüzde 9,3 tür (Tablo 4). Y ll k enflasyonun yüzde 8,4 olarak gerçekleflti ini de göz önüne ald m zda, 2007 y l merkezi yönetim gelirlerinde yüzde 0,9 luk bir reel art fltan söz etmek mümkündür. Yine, 2007 y l bütçe gelirlerini GSMH ye oranland m zda son iki y lda elde edilen baflar y yakalayamayarak GSMH nin yüzde 29,3 üne ulaflt n görmekteyiz (Tablo 5). 88

Birinci Bölüm - Türkiye Ekonomisine Bak fl Her ne kadar y l içerisinde Maliye Bakanl taraf ndan haz rlanan 2007 Y l Merkezi Yönetim Bütçe Gerçekleflmeleri ve Beklentiler Raporu nda merkezi yönetim bütçe gelirlerinin öngörülenin üstünde 193 milyar 345 Milyon YTL fleklinde gerçekleflece inden bahsedilmifl olsa da, revize edilen bu gelir rakam na ulafl lamam flt r. Bu durumun ortaya ç kmas nda, merkezi yönetim vergi gelirlerinin arzu edilenin aksine öngörülen hedefin yüzde 3.3 oran nda gerisinde kalmas n n pay oldu u düflünülmektedir (Tablo 1). Vergi gelirlerinde yaflanan performans düflüklü üne neden olan iç talep düflüklü ü 2008 y l nda da etkisini sürdürece e benzemektedir. ç talepteki durgunlu un yan s ra, baz vergilerde oran indirimine gidilmesinin, KDV de ise, vatandafllara toplad klar fifl ve faturalar karfl l nda vergi indirimi sa lanmas na iliflkin uygulaman n terkedilmifl olmas n n, vergi gelirlerindeki performans düflüklü ünün nedenleri aras nda s ralayabiliriz. Bu nedenle, hali haz rda uygulanan ekonomik programlarda talep üzerinde k s tlay c etkiler yaratan politikalar n a rl klar n n tedricen de olsa azalt lmas, vergi sisteminin daha verimli bir hale dönüfltürülebilmesi aç s ndan önem arz etmektedir. Tablo 1. Hedeflenen ve Gerçekleflen Genel Bütçe Vergi Gelirleri (YTL) Kaynak: Gelir daresi Baflkanl YILLAR BÜTÇE GERÇEKLEfiEN FARK FARK (%) 2002 57.911.000.000 59.631.867.852 1.720.867.852 3 2003 85.955.000.000 84.316.168.756-1.638.831.244-1,9 2004 99.173.000.000 101.038.904.000 1.865.904.000 1,9 2005 118.950.000.000 119.250.807.000 300.807.000 0,3 2006 146.449.000.000 151.271.701.000 4.822.701.000 3,3 2007 158.152.898.000 152.831.736.000 5.321.162.000-3,3 2000-2001 y llar nda yaflanan kriz ortam n n etkilerinin bertaraf edilmesi için IMF deste inde haz rlanan politikalarda uygulamaya konulan s k para ve maliye politikalar çerçevesinde belirlenen ücret ayarlamalar n n, iç talep üzerinde oluflturdu u daralt c etki devam etmektedir. IMF ile halen sürdürülen stand-by anlaflmas n n süresinin may s ay nda doluyor olmas talep üzerinde iyilefltirici yönde politikalar n gündeme al nmas konusunda önemli bir f rsat teflkil etmektedir. Özellefltirme gelirleri aç s ndan 2007 y l nda da t pk bir önceki y lda oldu u gibi baflar l bir performans sergilenmifltir. 2007 y l içerisinde blok sat fllardan toplam 2 milyar 294 milyon USD, halka arzlardan 1 milyar 838.6 milyon USD ve bedelli devir ifllemlerinden ise 97 milyon USD gelir elde edilmifltir. Söz konusu özellefltirme ifllemlerinde ön plana ç kan baz kurulufllar aras nda; T. Halk Bankas, Mersin Liman, Karayollar Genel Müdürlü ü nün stanbul Levent teki arsas ile Emekli Sand mülkiyetindeki Bursa Çelik Palas Oteli say labilir. Vergi gelirleri performans n n GSMH karfl s ndaki durumunu ele ald m zda, dolayl vergilerin tahsilatlar nda bir gerilemenin yafland n, buna karfl l k gelir vergisi ve kurumlar vergisi gibi do rudan vergilerden elde edilen gelirlerde az da olsa bir art fl n söz konusu oldu unu söyleyebiliriz. Burada, özellikle kurumlar vergisi oran nda yap lan ciddi indirime ra men, söz konusu vergi tahsilat n n bir önceki y la göre yüzde 23,24 artmas ve GSMH nin yüzde 2,13 üne ulaflmas ilginç bir geliflme olarak dikkat çekmektedir (Tablo 4). fiöyle ki; 2007 y l n n ilk alt ayl k uygulama sonuçlar na göre ilgili vergi tahsilat nda bir önceki y l n ayn dönemine göre yüzde -5,1 lik bir azalma söz konusu idi. Ancak ikinci alt ayl k dönemin hemen bafl nda toparlanarak y l sonunda, öngörülen hedefi de aflmak suretiyle 13.750.623.000. YTL fleklinde bir gerçekleflme meydana 89

Türkiye Ekonomisine Bak fl - Ekonomiye Güven ve Beklentiler Anketi istanbul smmmo gelmifltir (Tablo 3). Sözkonusu verginin performans ndaki art fltan yola ç karak, benzer bir oran indirimi uygulamas n n gelir vergisi tarifesinde de özellikle ilk basamaklar için yap lmas n n, hem sosyal adalet hem de vergi geliri aç s ndan daha faydal olaca kan s n tafl maktay z. Beyana dayal kurumlar ve gelir vergilerindeki performans art fl, buna karfl l k KDV ve ÖTV gibi vergilerdeki gelir kayb ; dolays z vergilerin vergi gelirleri tahsilat içerisindeki pay n n da bir miktar artmas ile sonuçlanm flt r (Tablo 2). Nitekim 2005 y l ndan bu yana dolayl vergilerin vergi gelirleri içindeki pay nda küçük de olsa bir art fl gözlemlenmektedir. Ancak bu aç dan baz OECD ülkeleriyle bir karfl laflt rma yap ld nda, Türkiye nin dolayl vergilerinin toplam vergi gelirleri içindeki pay bak m ndan 15 OECD ülkesi aras nda Meksika ve Portekiz in ard ndan üçüncü s rada yer ald görülmektedir. (Tablo 7) Bu ülkeler içerisinde Hollanda da vergi gelirlerinde 2003 den itibaren dolayl vergilerin lehine bir dönüflüm yaflan rken, Çek Cumhuriyeti nde ise 2005 y l nda gerçeklefltirilen de ifliklikler sayesinde dolays z vergilerin pay nda ciddi bir art fl meydana gelmifltir. Tablo 2. Dolayl ve Dolays z Vergilerin Toplam Vergi Has lat çindeki Pay (%) 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Dolays z (%) 32,44 30,50 29,48 28,36 29,20 31,54 Dolayl (%) 67,56 69,50 70,52 71,64 70,80 68,46 Kaynak: 2008 Y l Maliye Bakanl Bütçe Gerekçesi nde yer alan Vergi Gelirleri Tahsilat n n Yüzde Da l m Tablolar ndan derlenmifltir. Grafik 1. 2007 Y l tibariyle Dolayl -Dolays z Vergiler Ayr m 31,54 68,46 Dolaysız (%) Dolaylı (%) Kaynak : Tablo 3 deki veriler kullan larak haz rlanm flt r. Sonuç olarak 2007 y l merkezi bütçe gelirleri, gerek özellefltirme uygulamalar ndan elde edilen has lat gerekse dolays z vergilerde y l n ikinci yar s ndan itibaren yükselen performans sayesinde y l sonu hedefin hemen üstünde gerçekleflebilmifltir. Bu nedenle özellefltirme uygulamalar ndan elde edilen gelirlerin devam 2008 y l bütçe gelirlerinin istikrar aç s ndan da önem tafl maktad r. Bununla birlikte, 2008-2010 y l nda izlenecek gelir politikas n n hedef ve öncelikleri içerisine iç talep daralmas n n etkili oldu u dolays z vergilerin has latlar nda yaflanan azalmalarla ilgili tedbirlerin de ilave edilmesi tavsiye edilmektedir. 90

Birinci Bölüm - Türkiye Ekonomisine Bak fl Tablo 3. Merkezi Yönetim Bütçe Gelirleri Gerçekleflmeleri (Bin YTL) 2006-2007 SINIFLANDIRMA (B N YTL) 2006 2007 Merkezi Yönetim Gelirleri 173.483.430 189.617.246 Genel Bütçe Gelirleri 168.546.745 184.235.392 I-Vergi Gelirleri 137.480.292 152.831.736 1. Gelir ve Kazanç Üzerinden Al nan Vergiler 40.140.687 48.197.403 a) Gelir Vergisi 28.982.977 34.446.780 Beyana Dayanan Gelir Vergisi 1.482.697 1.505.819 Basit Usulde Gelir Vergisi 166.490 197.097 Gelir Vergisi Tevkifat 26.348.321 31.678.554 Gelir Geçici Vergisi 985.469 1.065.310 b) Kurumlar Vergisi 11.157.710 13.750.623 Beyana Dayanan Kurumlar Vergisi 523.645 156.122 Kurumlar Vergisi Tevkifat 214.609 42.494 Kurumlar Geçici Vergisi 10.419.456 13.552.007 2. Mülkiyet Üzerinden Al nan Vergiler 3.117.182 3.645.419 a) Veraset ve ntikal Vergisi 119.079 124.603 b) Motorlu Tafl tlar Vergisi 2.998.103 3.520.816 3. Dahilde Al nan Mal ve Hizmet Vergileri 59.408.212 63.589.293 a) Dahilde Al nan Katma De er Vergisi 15.911.290 16.792.632 Beyana Dayanan KDV 14.949.819 15.948.573 Tevkif Suretiyle Kesilen KDV 961.471 844.059 b) Özel Tüketim Vergisi 36.926.175 39.110.505 Petrol ve Do algaz Ürünleri (I) 20.550.743 22.051.751 Motorlu Tafl tlar (II) 4.138.481 4.293.326 Alkollü çkiler (III-a) 1.897.552 1.889.360 Tütün Mamülleri (III-b) 8.918.380 9.646.527 Kolal Gazozlar (III-c) 446.112 184.582 Dayan kl Tüketim ve Di er Mallar (IV) 974.907 1.044.959 c) Banka ve Sigorta Muameleleri Vergisi 2.624.254 3.149.139 d) fians Oyunlar Vergisi 368.769 326.500 e) Özel letiflim Vergisi 3.577.724 4.210.517 4. Uluslararas Ticaret ve Muamelelerden Al nan Vergiler 27.562.843 28.970.325 a) Gümrük Vergileri 2.080.930 2.440.591 b) thalde Al nan Katma De er Vergisi 25.425.510 26.492.642 c) Di er D fl Ticaret Gelirleri 56.403 37.092 5. Damga Vergisi 3.148.694 3.641.947 6. Harçlar 3.958.239 4.741.541 7. Baflka Yerde S n fland r lmayan Di er Vergiler 144.435 45.808 II-Teflebbüs ve Mülki yet Geli rleri 7.530.999 7.903.902 1. Mal v e Hizmet Sat fl Gelirleri 1.116.072 1.468.088 a) Mal Sat fl Gelirleri 658.657 773.541 Banka Çekleri De erli Ka t Bedelleri 67.847 73.802 Di er De erli Ka t Bedelleri 590.810 699.739 b) Hizm et Geli rleri 457.415 694.547 Yol Köprü ve Tünel Ücret Gelirleri 454.795 570.444 Di er Hizmet Gelir leri 2.620 124.103 2.K T ve Kamu Bankalar Gelirleri 3.626.953 4.454.737 a) Hazine Portföyü ve fltirak Gelirleri 3.436.442 4.224.819 b) K T ve DT'lerden Sa lanan Gelirler 190.511 229.918 3.Kurumlar Karlar 1.728.804 918.321 a) Döner Sermayeler 1.728.804 918.294 2006-2007 SINIFLANDIRMA 2006 2007 b) Di er Kurumlar Karlar 0 27 4.Kira Gelirleri 641.697 680.612 a) Tafl nmaz Kiralar 641.635 680.373 b) Tafl n r Kiralar 62 239 5.Di er Teflebbüs ve Mülkiyet Gelirleri 417.473 382.144 91

Türkiye Ekonomisine Bak fl - Ekonomiye Güven ve Beklentiler Anketi istanbul smmmo III-Al nan Ba fllar ve Yard mlar ile Özel Gelirler 2.254.982 1.801.328 1.Yurt D fl ndan Al nan Ba fl ve Yard mlar 54 51.820 2.Özel Gelirler 2.254.928 1.749.508 Ç rakl k, Mesleki ve Teknik E itim Gelirleri 26.000 106.829 Di er Özel Gelirler 2.228.928 1.642.679 IV-Faizler, Paylar ve Cezalar 19.439.351 15.621.495 1.Faiz Gelirleri 5.214.141 4.615.880 a) Borç Verme fllemlerinden Kaynaklanan Faizler 489.361 608.587 b) Menkul K ymetler ve Gecikmifl Ödemeler Faizleri 212 0 c) Borçlanma Senedi Geçmifl Gün Faizleri ve Pirimli Sat fl G. 1.702.709 967.261 d) Vergi, Resim ve Harç Gecikme Faizleri 1.203.094 1.157.292 e) Di er Faizler 1.818.765 1.882.740 2.Kifli ve Kurumlardan Al nan Paylar 6.262.922 5.438.273 a) Devlet Paylar 198.088 216.235 b) Genel Bütçeli darelere Ait Paylar 6.064.834 5.222.038 Düzenleyici ve Denetleyici Kurumlardan Al nan Paylar 36.527 151.125 E itim Özel Geliri (4306 S.K.) 317.816 318.205 Tasfiye Edilen Fon Gelirleri 250.319 289.068 RTÜK'den Elde Edilen E itime Katk Pay 0 69.783 GSM flletmelerinden Al nan Hazine Paylar 3.036.953 1.585.066 Evrensel Hizmet Gelirleri 436.282 447.110 thalatta Kaynak Kullan m Destekleme Fonu Kesintisi 420.668 392.296 Kaynak Kullan m Destekleme Fonu Kesintisi 1.397.808 1.644.557 Trafik Sigorta Paylar 0 73.676 IMKB ve Di er Kurumlardan Al nan Paylar 0 0 Di erlerin den Al nan Paylar 168.461 251.152 3.Para Cezalar 4.360.574 3.675.028 a) Yarg Para Cezalar 112.067 159.837 b) dari Para Cezalar 398.611 711.427 c) Vergi Cezalar 3.506.495 2.687.174 d) Di er Para Cezalar 343.401 116.590 4.Di er Çeflitli Gelirler 3.601.714 1.892.314 V-Sermaye Gelirleri 1.841.121 6.076.931 1.Tafl nmaz Sat fl Gelirleri 313.354 231.148 2.Tafl n r Sat fl Gelirleri 8.793 3.812 3.Di er Sermaye Sat fl Gelirleri 1.518.974 5.841.971 Telekom Hisse Sat fl Geliri 1.516.456 5.841.971 Di er Çeflitli Sermaye Sat fl Gelirleri 2.518 0 Özel Bütçeli darelerin Gelirleri 3.529.663 3.795.238 Düzenleyici ve Denetleyici Kurumlar n Gelirleri 1.407.022 1.586.616 Kaynak : Muhasebat Genel Müdürlü ü 92

Birinci Bölüm - Türkiye Ekonomisine Bak fl Tablo 4. 2006-2007 Y llar Merkezi Yönetim Bütçe Gelirleri Gerçekleflmelerinin GSMH çerisindeki Paylar (%) 2006-2007 SINIFLANDIRMA (B N YTL) Önceki Y la Göre Art fl(%) 2006/GSMH (%) 2007/GSMH (%) Merkezi Yönetim Gelirleri 9,30 30,13 29,31 Genel Bütçe Gelirleri 9,31 29,27 28,48 I-Vergi Gelirleri 11,17 23,88 23,63 1. Gelir ve Kazanç Üzerinden Al nan Vergiler 20,07 6,97 7,45 a) Gelir Vergisi 18,85 5,03 5,32 Beyana Dayanan Gelir Vergisi 1,56 0,26 0,23 Basit Usulde Gelir Vergisi 18,38 0,03 0,03 Gelir Vergisi Tevkifat 20,23 4,58 4,90 Gelir Geçici Vergisi 8,10 0,17 0,16 b) Kurumlar Vergisi 23,24 1,94 2,13 Beyana Dayanan Kurumlar Vergisi -70,19 0,09 0,02 Kurumlar Vergisi Tevkifat -80,20 0,04 0,01 Kurumlar Geçici Vergisi 30,06 1,81 2,09 2. Mülkiyet Üzerinden Al nan Vergiler 16,95 0,54 0,56 a) Veraset ve ntikal Vergisi 4,64 0,02 0,02 b) Motorlu Tafl tlar Vergisi 17,43 0,52 0,54 3. Dahilde Al nan Mal ve Hizmet Vergileri 7,04 10,32 9,83 a) Dahilde Al nan Katma De er Vergisi 5,54 2,76 2,60 Beyana Dayanan KDV 6,68 2,60 2,47 Tevkif Suretiyle Kesilen KDV -12,21 0,17 0,13 b) Özel Tüketim Vergisi 5,92 6,41 6,05 Petrol ve Do algaz Ürünleri (I) 7,30 3,57 3,41 Motorlu Tafl tlar (II) 3,74 0,72 0,66 Alkollü çkiler (III-a) -0,43 0,33 0,29 Tütün Mamülleri (III-b) 8,16 1,55 1,49 Kolal Gazozlar (III-c) -58,62 0,08 0,03 Dayan kl Tüketim ve Di er Mallar (IV) 7,19 0,17 0,16 c) Banka ve Sigorta Muameleleri Vergisi 20,00 0,46 0,49 d) fia ns Oyunlar Vergisi -11,46 0,06 0,05 e) Özel letiflim Vergisi 17,69 0,62 0,65 4. Uluslararas Ticaret ve Muamelelerden Al nan Vergiler 5,11 4,79 4,48 a) Gümrük Vergileri 17,28 0,36 0,38 b) thalde Al nan Katma De er Vergisi 4,20 4,42 4,10 c) Di er D fl Ticaret Gelirleri -34,24 0,01 0,01 5. Damga Vergisi 15,67 0,55 0,56 6. Harçlar 19,79 0,69 0,73 7. Baflka Yerde S n fland r lmayan Di er Vergiler -68,28 0,03 0,01 II-Teflebbüs ve Mülkiyet Gelirleri 4,95 1,31 1,22 1. Mal ve Hizmet Sat fl Gelirleri 31,54 0,19 0,23 a) Mal Sat fl Gelirleri 17,44 0,11 0,12 Banka Çekleri De erli Ka t Bedelleri 8,78 0,01 0,01 Di er De erli Ka t Bedelleri 18,44 0,10 0,11 b) Hi zmet Gelirleri 51,84 0,08 0,11 Yol Köprü ve Tünel Ücret Gelirleri 25,43 0,08 0,09 Di er Hizmet Gelirleri 4636,76 0,00 0,02 2.K T ve Kamu Bankalar Gelirleri 22,82 0,63 0,69 a) Hazine Portföyü ve fltirak Gelirleri 22,94 0,60 0,65 b) K T ve DT'lerden Sa lanan Gelirler 20,68 0,03 0,04 93

Türkiye Ekonomisine Bak fl - Ekonomiye Güven ve Beklentiler Anketi istanbul smmmo 3.Kurumlar Karlar -46,88 0,30 0,14 a) Döner Sermayeler -46,88 0,30 0,14 2006-2007 SINIFLANDIRMA 0,05 0,00 0,00 b) Di er Kurumlar Karlar 0,00 0,00 0,00 4.Kira Gelirleri 6,06 0,11 0,11 a) Tafl nmaz Kiralar 6,04 0,11 0,11 b) Tafl n r Kiralar 285,48 0,00 0,00 5.Di er Teflebbüs ve Mülkiyet Gelirleri -8,46 0,07 0,06 III-Al nan Ba fllar ve Yard mlar ile Özel Gelirler -20,12 0,39 0,28 1.Yurt D fl ndan Al nan Ba fl ve Yard mlar 95862,96 0,00 0,01 2.Özel Gelirler -22,41 0,39 0,27 Ç rakl k, Mesleki ve Teknik E itim Gelirleri 310,88 0,00 0,02 Di er Özel Gelirler -26,30 0,39 0,25 IV-Faizler, Paylar ve Cezalar -19,64 3,38 2,41 1.Faiz Gelirleri -11,47 0,91 0,71 a) Borç Verme fllemlerinden Kaynaklanan Faizler 24,36 0,08 0,09 b) Menkul K ymetler ve Gecikmifl Ödemeler Faizleri -100,00 0,00 0,00 c) Borçlanma Senedi Geçmifl Gün Faizleri ve Pirimli Sat fl G. -43,19 0,30 0,15 d) Vergi, Resim ve Harç Gecikme Faizleri -3,81 0,21 0,18 e) Di er Faizler 3,52 0,32 0,29 2.Kifli ve Kurumlardan Al nan Paylar -13,17 1,09 0,84 a) Devlet Paylar 9,16 0,03 0,03 b) Genel Bütçeli darelere Ait Paylar -13,90 1,05 0,81 Düzenleyici ve Denetleyici Kurumlardan Al nan Paylar 313,74 0,01 0,02 E itim Özel Geliri (4306 S.K.) 0,12 0,06 0,05 Tasfiye Edilen Fon Gelirleri 15,48 0,04 0,04 RTÜK'den Elde Edilen E itime Katk Pay 0,00 0,00 0,01 GSM flletmelerinden Al nan Hazine Paylar -47,81 0,53 0,25 Evrensel Hizmet Gelirleri 2,48 0,08 0,07 thalatta Kaynak Kullan m Destekleme Fonu Kesintisi -6,74 0,07 0,06 Kaynak Kullan m Destekleme Fonu Kesintisi 17,65 0,24 0,25 Trafik Sigorta Paylar 0,00 0,00 0,01 IMKB ve Di er Kurumlardan Al nan Paylar 0,00 0,00 0,00 Di erlerinden Al nan Paylar 49,09 0,03 0,04 3.Para Cezalar -15,72 0,76 0,57 a) Yarg Para Cezalar 42,63 0,02 0,02 b) dari Para Cezalar 78,48 0,07 0,11 c) Vergi Cezalar -23,37 0,61 0,42 d) Di er Para Cezalar -66,05 0,06 0,02 4.Di er Çeflitli Gelirler -47,46 0,63 0,29 V-Sermaye Gelirleri 230,07 0,32 0,94 1.Tafl nmaz Sat fl Gelirleri -26,23 0,05 0,04 2.Tafl n r Sat fl Gelirleri -56,65 0,00 0,00 3.Di er Sermaye Sat fl Gelirleri 284,60 0,26 0,90 Telekom Hisse Sat fl Geliri 285,24 0,26 0,90 Di er Çeflitli Sermaye Sat fl Gelirleri -100,00 0,00 0,00 Özel Bütçeli darelerin Gelirleri 7,52 0,61 0,59 Düzenleyici ve Denetleyici Kurumlar n Gelirleri 12,76 0,24 0,25 Kaynak : Tablo 3 deki verilerin GSMH ye oranlanmas yla elde edilmifltir. 94

Birinci Bölüm - Türkiye Ekonomisine Bak fl Türkiye de vergi yükü da l m n inceledi imizde sürekli artan bir seyir izledi i görülmektedir. Uzun y llar sadece genel bütçe vergi gelirlerinin dikkate al nmas yla hesaplanan vergi yükünün uluslararas standartlara uyularak, yerel idare vergi gelirleri ve sosyal kat l m paylar da dikkate al narak hesapland nda 2002 ile 2006 y llar aras nda s ras yla yüzde 30.4, yüzde 31.7 ve yüzde 32.1 olarak gerçekleflti i görülecektir (Tablo 5). Tüm bu geliflmelere ra men, OECD ülkeleri ile bir karfl laflt rma yapt m zda vergi yükü aç s ndan 23. s rada oldu umuz ve hala vergi yükünün düflük oldu u gözlemlenmektedir (Tablo 6). Ancak, Türkiye de vergi yükü hesaplan rken özellikle kiflisel ve kurumsal servetin artmas na karfl n servet üzerinde kapsaml bir vergilemeye gidilmemifl oldu u, buna ilaveten dolayl vergilerin pay n n geliflmifl OECD ülkelerinin aksine yüzde70 lere yak n seviyelerde seyretti i ve son olarak gelir da l m ndaki çarp kl klar gibi faktörlerin de göz önüne al nmas gerekti i belirtilmelidir. Kaynak: DPT. Tablo 5. Toplam Vergi Yükü 2001 2002 2003 2004 2005 2006 SOS.GÜV.K.HAR Ç VERG YÜKÜ (%) -Vergi adeleri düflülmüfl 26,3 22,4 23,8 23,7 24,9 24,5 -Vergi adeleri düflülmemifl 27,9 24,5 26,1 26,4 27,7 26,9 SOS.GÜV.K.DAH L VERG YÜKÜ (%) -Vergi adeleri düflülmüfl 32,5 28,4 30,4 30,6 31,7 32,1 -Vergi adeleri düflülmemifl 34,2 30,5 32,7 33,3 34,5 34,5 95

Türkiye Ekonomisine Bak fl - Ekonomiye Güven ve Beklentiler Anketi istanbul smmmo 6.3. ÜLKE KARfiILAfiTIRMALARI Tablo 6. OECD Ülkelerinde Vergi Yükü VERG YÜKÜ 2004 2005 (Geçici) Kanada 33,5 33,5 Meksika 19,0 19,8 ABD 25,5 26,8 Avustralya 32,1 - Japonya 26,4 - Kore 24,6 25,6 Yeni Zelanda 35,6 36,6 Avusturya 42,6 41,9 Belçika 45,0 45,4 Çek Cumhuriyeti 38,4 38,5 Danimarka 48,8 49,7 Finlandiya 44,2 44,5 Fransa 43,4 44,3 Almanya 34,7 34,7 Yunaistan 35,0 - Macaristan 38,1 37,1 zlanda 38,7 42,4 rlanda 30,1 30,5 talya 41,1 41,0 Lüksemburg 37,8 37,6 Hollanda 37,5 - Norveç 44,0 45,0 Polonya 34,4 - Portekiz 34,5 - Slovakya Cumhuriyeti 30,3 29,4 spanya 34,8 35,8 sveç 50,4 51,1 sviçre 29,2 30,0 Türkiye 31,3 32,3 ngiltere 36,0 37,2 Kaynak: OECD Factbook 2007: Economic, Environmental and Social Statistics Tablo 7. Seçilmifl OECD Ülkelerinde Do rudan ve Dolayl Vergilerin Pay (%)* YILLAR G.KORE LÜKSEMBURG MEKS KA HOLLANDA Y. ZELLANDA Do. Dol. Do. Dol. Do. Dol. Do. Dol. Do. Dol. 2001 46.6 53.4 62.9 36.8 37.0 63.0 49.8 48.8 64.4 35.6 2002 47.4 52.6 61.2 38.6 39.1 60.9 50.3 48.5 64.8 35.2 2003 49.7 50.3 60.6 39.1 36.0 64.0 48.1 50.7 64.8 35.2 2004 49.8 50.2 57.2 42.6 32.8 67.2 47.3 51.4 66.2 33.8 2005 52.5 47.5 59.8 40.2 32.0 68.0 50.6 49.4 67.9 32.1 NORVEÇ POLONYA PORTEK Z ÇEK CUMH. SPANYA Do. Dol. Do. Dol. Do. Dol. Do. Dol. Do. Dol. 2001 60.6 39.4 48.7 51.3 43.8 55.6 40.2 59.8 53.9 46.2 2002 59.4 40.6 48.0 52.0 42.5 57.1 39.9 60.1 55.2 44.2 2003 59.5 40.5 38.9 61.1 41.7 57.9 40.0 60.0 55.2 44.3 2004 62.2 37.8 37.9 60.9 41.0 59.0 34.0 65.6 55.7 43.7 2005 64.9 35.1 38.8 61.2 33.0 68.0 57.4 43.3 SVEÇ SV ÇRE TÜRK YE NG LTERE ABD Do. Dol. Do. Dol. Do. Dol. Do. Dol. Do. Dol. 2001 63.6 36.0 68.9 31.1 37.6 62.4 61.7 37.7 78.7 21.3 2002 61.6 38.0 69.6 30.4 34.4 65.6 60.0 39.4 76.3 23.7 2003 62.5 37.5 68.7 31.3 33.9 66.1 59.3 40.1 75.3 24.7 2004 63.5 36.1 68.7 31.3 33.1 66.9 60.1 39.4 75.1 24.9 2005 64.1 35.9 69.0 30.0 32.4 67.6 62.5 37.5 76.9 23.1 Kaynak: Statistiques des recettes publiques des pays membres de l'ocde 1965-2006, OCDE, Paris 2007. *Sosyal Sigorta Katk Paylar Dahil Edilmemifltir. 96

Birinci Bölüm - Türkiye Ekonomisine Bak fl 7. BORÇ GÖSTERGELER Türkiye de özellikle 1980 sonras bütçe uygulamalar incelendi inde, kamu harcamalar n n kamu gelirlerinin üzerinde gerçekleflti i ve ekonomide sürekli olarak kamu kesimi aç klar ile karfl lafl ld görülmektedir. Kamu kesimi genel dengesi içinde yer alan birimler olarak merkezi yönetim bütçesi, K T ler, mahalli idareler, döner sermayeli kurulufllar, sosyal güvenlik kurulufllar ve fonlar n denge içinde nispi a rl nda meydana gelen art fl ve azal fllar, kamu kesiminin milli gelir içindeki pay n ve borçluluk düzeyini etkiledi i de bilinmektedir. Türkiye Ekonomisi nin temel makro ekonomik sorunlar aras nda yer alan Kamu Kesimi Borçlanma Gere i (KKBG) ve GSY H içindeki pay, 1980 li y llarla beraber kamu aç klar n n büyümesi ile art fl göstermifl ve kamu borç stokundaki art fl belirleyen en önemli unsur olmufltur. 2002 y l nda KKBG nin GSY H içindeki pay yüzde 12.62 iken borçlanma gere indeki azal fl devam etmifl ve 2005 y l ndan bu yana fazla vermeye bafllam flt r (Grafik 1). Grafik 1. KKBG ve GSY H (%) 14 12 12,62 10 8 9,27 Yüzde 6 4 2 0-2 -4 4,73 2002 2003 2004-0,43 2005 2006-0,04 2007* -0,32 2008** -2,59 Yıllar Kaynak : DPT, KKBG verileri kullan larak haz rlanm flt r. Not: (-) iflaretler fazlay göstermektedir. * Tahmin ** Program Bütçe türlerine göre KKBG incelendi inde, kamu kesimi aç klar n n en önemli bölümünü merkezi yönetim bütçe aç klar oluflturmaktad r. Bu aç klar n finansman çerçevesinde borçlanmaya baflvurulmas sonucu borç faizleri bütçeden finanse edilirken merkezi yönetim bütçesinin KKBG içindeki pay da artmakta, giderek büyüyen iç ve d fl kamu borç stokunun bütçe üzerindeki bask s ile aç k-borç-aç k sarmal büyümektedir (Tablo 1). Özellikle günümüzde bir kamu geliri olarak ola an hale gelen borçlanma sayesinde kamu aç klar n n yurt içi fonlar ya da d fl kaynak ile finansman olanakl hale gelmekte, bu durum beraberinde olumsuzluklar da görüldü ü gibi getirmektedir. 2001 Krizi sonras artan borç stoku, al nan ekonomik istikrar tedbirleri ile beraber azalmaya bafllamaktad r. 97

Türkiye Ekonomisine Bak fl - Ekonomiye Güven ve Beklentiler Anketi istanbul smmmo Tablo 1. Bütçe Türlerine Göre Kamu Kesimi Borçlanma Gere i (Milyon YTL) 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 (1) 2007 (2) 2008 (3) 1. Toplam Kamu 14.849 29.030 35. 008 33.355 20.367-2.093-14.950-263 -2.369 2. Merkezi Yönetim(4) 13.726 30.790 40.744 40.204 30.300 8.117 4.643 14.884 17.756 3. K T 2.616 648-2.768-2.646-2.451-872 -3.725 5-2.575 flletmeci K T 1.848 11-3.002-1.274-1.723-678 -1.327-519 -526 Özellefltirme Kap. Kur. 556 637 234-1.372-728 -194-2.398 525-2.049 4. Mahalli dareler 505 566 234 1.357-295 -449 1.204-92 256 5. Döner Sermayeli Kurulufllar 6. Sosyal Güvenlik Kurulufllar -140-171 -521-1.122-1.076-1.226-1.263-1.317-1.562-17 -1.981-2.670 133 203 138-889 475 0 7. flsizlik Sigortas Fonu -362 0-2.772-3.956-4.379-4.713-5.717-7.087-7.886 8. Fonlar -1.479-822 - 11-615 -1.935-3.087-9.202-7.129-8.358 Kaynak : DPT Not: (-) iflaretler fazlay göstermektedir. (1) Geçici (2) Tahmin (3) Program (4) 2000 ve 2001 y llar verileri konsolide bütçe rakamlar d r. 7.1. Ç BORÇ GÖSTERGELER Ülkemizde Hazine nin 1980 li y llarla beraber ihale yöntemi ile düzenli borçlanmas n n etkisi ile kamu borç stoku içinde iç borçlar n pay h zla artm fl, Merkez Bankas kaynaklar na baflvurunun bir alternatifi olmufltur. 1990 l y llardan sonra enflasyonist bask lar ve özellikle dövize endeksli tahvillerde meydana gelen kur art fllar ve siyasi istikrars zl klar n yans malar n n etkisiyle iç borç stokunda art fl devam etmifltir. 2003 y l ndan bu yana kamu borç yükünün azalt lmas na yönelik ad mlar at lm fl, elde edilen kazan mlar borç yükünü düflüfl e ilimine sokmufltur. 7.1.1. Ç BORÇ STOKU Tablo 2. ç Borç Stoku (Milyon YTL) 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 ç Borç Stoku 36.421 122.157 149.870 194.387 224.483 244.782 251.470 255.310 Tahvil 34.363 102.128 112.850 168.974 194.211 226.964 241.876 249.176 Bono 2.058 20.029 37.020 25.413 30.272 17.818 9.594 6.134 ç Borç Stokunun Yüzde Da l m Tahvil 94,4 83,6 75,3 86,9 86,5 92,7 96,2 97,6 Bono 5,6 16,4 24,7 13,1 13,5 7,3 3,8 2,4 ç Borç Stoku/GSMH (%) 29,0 69,2 54,5 54,5 52,3 50,3 43,7 39,5 Kaynak : Hazine Müsteflarl, Kamu Finansman verileri, ç Borç statistikleri. 98

Birinci Bölüm - Türkiye Ekonomisine Bak fl ç borç stoku, 2000 li y llarda bir önceki y la göre nominal olarak art fl trendini sürdürmüfl, 2003 y l ndan bu yana GSMH ye oran olarak azal fl göstermifltir (Tablo 2 ve Grafik 2). Bu azal flta son y llar GSMH rakam n n yüksek, örne in 2007 y l GSMH oran n n bir önceki y la oranla yüzde 9.7 oran nda yüksek programlanmas n n etkisi oldu u düflünülmektedir. Grafik 2. ç Borç Stokunun GSMH ya Oran 70 69,2 % 60 50 40 30 20 29 54,5 54,5 ı 52,3 50,3 43,3 39,5 10 0 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Yıllar Kaynak : Hazine Müsteflarl, Kamu Finansman verileri ve ç Borç Göstergeleri ile 2007 y l GSMH, tahmin rakam kullan larak haz rlanm flt r. ç borç stokunun art fl, stokun mali sisteme oran n etkilemekte, kamunun mali piyasalardaki a rl n gösteren mali bask nl k oran bu noktada önem arzetmektedir. 2000 li y llar itibariyle mali bask nl k rasyosunun geliflimine bakt m zda, para arz nda bir önceki döneme göre meydana gelen art fl ve iç borç stokunda da bir önceki döneme göre yavafllayan art fl, mali bask nl k oran n n azalmas na yol açm fl, söz konusu oran n düflüfl trendi devam etmifltir. Ancak mali bask nl k oran son alt y ld r düflmesine ra men, sadece 2007 y l nda kriz öncesi dönemdeki düflük de ere ulaflabilmifltir (Tablo 3). Tablo 3. Mali Bask nl k 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007* ç Borç Stoku 36.421 122.157 149.870 194.387 224.483 244.782 251.470 255.310 Tahvil 34.363 102.128 112.850 168.974 194.211 226.964 241.876 249.176 Bono 2.058 20.029 37.020 25.413 30.272 17.818 9.594 6.134 M2 31.912 47.241 61.880 82.713 108.539 153.453 185.114 345.028 Mali Bask nl k Oran 114 259 242 235 207 160 136 74 * Kas m Kaynak : Hazine Müsteflarl, Kamu Finansman verileri ve T.C. Merkez Bankas, elektronik veri da t m sistemi verileri. 99

Türkiye Ekonomisine Bak fl - Ekonomiye Güven ve Beklentiler Anketi istanbul smmmo 7.1.2. Ç BORÇ STOKUNUN ALACAKLILARA GÖRE DA ILIMI ç borç stoku alacakl lara göre piyasaya ve kamuya olan borçlar fleklinde ayr flt r labilir. Piyasaya borçlar ad alt nda toplanan miktar, özel kesime ihale veya di er yollarla sat lm fl bulunan tahvil ve bonolar n vadesinde ödenecek anapara tutarlar n ifade etmektedir. Merkezi hükümetin kamu kesimine olan iç borçlar da Hazine nin di er kamu kurum ve kurulufllar na eski ya da yeni borçlara karfl l k verdi i tahvillerden oluflmaktad r. 2001 krizi sonras kamu bankalar n n görev zararlar ndan kaynaklanan kamunun pay ndaki art fl, yerini piyasa alacakl lar na b rakmakta ve piyasaya borçlar n artmaya devam etti i görülmektedir. Dolay s yla son y llarda merkezi hükümet iç borç stokunda, piyasaya borç ile kamu kesimine borç aras nda bir yer de ifltirme mevcuttur. Kamu kesimine olan iç borçlar n bir bölümünün geçmifl borçlara karfl l k verilmifl kâ tlardan olufltu u ve ödendi i, h zla yenilenmedi i için kamunun pay n n düfltü ü görülmektedir. 2006 y l nda piyasaya iç borçlar bir önceki y la göre yüzde 2 artarak toplam içinde yüzde 70.5 e, 2007 y l nda da bir önceki y la göre yüzde 4 art flla yüzde 73.8 e ulaflm flt r. Bu durumda iç borç stokunun ortalama üçte ikilik k sm ticari koflullara ve piyasa e ilimlerine uygun bir flekilde, üçte birlik k sm ise daha kontrollü koflullar sonucu oluflmufltur (Grafik 3). Ayr ca piyasaya verilen borçlar n en büyük al c s bankalar, bu çerçevede piyasa yap c bankalar olmufl, özel sektör kurulufllar n n ve hanehalk n n pay da oldukça düflük kalm flt r. Grafik 3. ç Borç Stokunun Alacakl lara Göre Da l m % 80 70 60 50 40 30 66 34 52,8 47,2 52,3 47,7 37,1 62,9 30,8 69,2 28 70,5 26,2 73,8 20 10 0 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Yıllar KAMU P YASA Kaynak : Hazine Müsteflarl, Kamu Finansman verileri, ç Borç statistikleri kullan larak haz rlanm flt r. 100

Birinci Bölüm - Türkiye Ekonomisine Bak fl 7.1.3. Ç BORÇ STOKUNUN VADE FA Z YAPISI Borçlar n vade yap s na ekonomik krizler, güven bunal m, uzun vadeli fon arzeden kurum olmay fl, borcun mili gelire oran ndaki art fl, etkin ikincil piyasalar n yoklu u ve enflasyon gibi faktörler etki etmektedir. Vadelerin k salmas ise mali piyasalar tedirgin ederek kriz havas n n yay lmas na yol açmaktad r. Türkiye de iç borçlanma vadeleri 1989 dan sonra k salmaya bafllam fl ve hatta en k sa vadeye 1994 ve 2001 y llar nda gelinmifltir. Giderek k salan iç borç vadesi ve yükselen reel faizler sonucunda devlete borç verecek ekonomik birimler, devletin borçlar n geri ödeyebilece i konusunda endifle duymaya bafllam fllard r. Yaflanan son krizler sonras uygulamaya konulan istikrar prog ram ile vadeler uzamaya bafllam flt r. 2005 y l sonras ortalama vade uzarken 2007 y l nda 33.3 aya ulaflt, 2000 li y llar n bafl ndan bu yana vadenin hemen hemen iki kat uzad görülmektedir (Grafik 4). Grafik 4. 2000-2007 Y llar Aras ç Borç Stokunun Vade Yap s Yüzde 45.0 40.0 35.0 30.0 25.0 20.0 15.0 10.0 5.0 0.0 38.9 33.3 31.2 32.1 27.4 25.1 27.5 25.7 20.6 20.6 17.3 23.5 24.6 15.5 18.1 17.3 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Yıllar Stokun Ortalama Vadeye Kalan Süresi Borçlanma Ortalama Vadesi Kaynak : Hazine Müsteflarl, Kamu Finansman verileri, ç Borç statistikleri kullan larak haz rlanm flt r. Son iki y l ayl k olarak karfl laflt rd m zda, her iki y l n yaz aylar nda vadelerin k salma e ilimine girdi i görülmektedir. 2006 y l nda yaz bafl nda bafllayan ekonomik dalgalanma ve 2007 y l yaz dönemindeki seçim ve ard ndan yaflanan yine uluslararas finans piyasalar ndaki dalgalanman n bu duruma etki eden faktörler oldu u düflünülmektedir (Grafik 5). 101

Türkiye Ekonomisine Bak fl - Ekonomiye Güven ve Beklentiler Anketi istanbul smmmo Grafik 5. 2006 ve 2007 Y llar ç Borç Stokunun Vade Yap s Karfl laflt rmas (Ayl k) 28 27 Ay 26 25 24 23 22 21 Ocak fiubat Mart Nisan May s Haziran Temmuz A ustos Eylül Ekim Kas m Aral k Stokun Ortalama Vadeye Kalan Süresi (2006) Stokun Ortalama Vadeye Kalan Süresi (2007) Kaynak : Hazine Müsteflarl, Kamu Finansman verileri, ç Borç statistikleri kullan larak haz rlanm flt r. Öte yandan ayn baflar borçlanma faizlerinde yaflanmam flt r. 2001 krizi ile giderek yükselen faiz oranlar, 2003 y l nda iç ve d fl piyasalarda ortaya ç kan olumlu beklentilerle beraber gerileme sürecine girmifl, günümüze dek 2006 ortas ndaki dengesizlik d fl nda gerileme devam etmifltir. Nominal faiz düflmüfl olmas na karfl l k reel faiz önceki y llarda sergiledi i gerilemeden sonra 2006 y l nda tekrar yükselifle geçmifl, iç borç stoku reel faizi yüzde 9 civar nda gerçekleflmifltir. Grafik 6. ç Borçlanma Bileflik Faiz Oranlar * 80.00 70.00 60.00 74.08 Yüzde 50.00 40.00 30.00 20.00 10.00 38.72 49.75 27.91 23.12 14.20 21.47 16.52 0.00 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Y llar *Ay içinde yap lan ihalelerin y ll k bileflik faiz oranlar n n a rl kl ortalamas d r. Kaynak : Hazine Müsteflarl, Kamu Finansman verileri, ç Borç statistikleri kullan larak haz rlanm flt r. 102

Birinci Bölüm - Türkiye Ekonomisine Bak fl Hazine nin ayl k iç borçlanma faizi y lbafl ndan bu yana yaklafl k 5 puan düflüfl kaydetmifl, Aral k 2006 da yüzde 21.5 olan iç borçlanmada ortalama y ll k bileflik faiz, Hazine nin Kas m ay nda yapt iç borçlanma ihalelerinde oluflan y ll k bileflik faizlerin a rl kl ortalamas 0.25 puanl k bir düflüflle yüzde 16.5 e gerilemifltir. Böylece, faizlerin h zla yükselmesine yol açan küresel dalgalanman n bafllad May s 2006 dan bu yana geçen dönemin ayl k bazda en düflük bileflik faiz düzeyine gelinmifltir. Görüldü ü üzere Hazine daha düflük faizlerle borçlanmakta, bu da borcun maliyetini düflürmektedir. Ancak yine de faiz oran n n yeterli düzeyde düflük olmad da kabul edilmektedir. Özellikle mevduat faiz oranlar n n üzerindeki bir borçlanma reel faizi, önemli bir risk tafl maktad r. Bu riskler; stokun reel faizinin daha da bozulma riski ve yüksek bir reel faizle borçlanman n vadenin uzamas n n yarataca avantaj yok etmesi, hatta dezavantaja çevirmesi riskidir. 25.00 Grafik 7. 2006 ve 2007 Y llar ç Borç Stoku Reel Faiz Oran 20.00 15.00 % 10.00 5.00 0.00 Ocak fiubat Mart Nisan May s Haziran Temmuz A ustos Eylül Ekim Kas m Aral k 2006 2007 * 2007 verileri, ilk üç çeyre e aittir. Kaynak : Hazine Müsteflarl, Kamu Finansman verileri, ç Borç statistikleri kullan larak haz rlanm flt r. 7.1.4. Ç BORÇ STOKUNUN DÖV Z - FA Z KOMPOZ SYONU 2004 y l ndan bu yana gerek fleffafl n sa lanmas gerekse borçlanman n maliyetini asgariye indirme amaçlar yla, borç yönetimi politikas nda stratejik ölçüt uygulamas na geçilmifltir. Bu çerçevede 2004 y l sonras nda iç borç stoku içinde sabit getirili senetlerin pay, de iflken faizli senetlerin pay ndaki art fla ba l olarak azal fl göstermifltir. Stokun borçlan lan para birimi cinsinden da l m na bak ld nda da; YTL cinsinden senetlerin iç borç stoku içindeki pay n n 2003 y l nda yüzde 78 den 2007 y l nda yüzde 87.8 e kadar ç kt, döviz cinsinden senetlerin pay n n yüzde 11.7 ye kadar geriledi i ve dövize endeksli borçlanman n da sadece de iflken faizlilerden oluflmak üzere 2003 de yüzde 9.2 seviyesinden günümüzde yüzde 0.5 e kadar geriledi i görülmektedir. 2007 y l nda borçlanma stratejisine uygun olarak YTL cinsi ve sabit getirili senetlerle borçlanmaya a rl k verilmifltir. ç borç bileflimindeki bu e ilim, borçlanman n kur riskine olan duyarl l n n önceki y llara göre azald n, ancak faiz riskine olan duyarl l n n biraz artt n göstermektedir. ç borç stokunda döviz cinsinden ka tlar n art fl nedeniyle kur hareketlerinden çok ciddi flekilde etkilenmek kaç n lmaz olaca unutulmamal d r (Tablo 4, Grafik 8 ve 9). 103

Türkiye Ekonomisine Bak fl - Ekonomiye Güven ve Beklentiler Anketi istanbul smmmo Tablo 4. ç Borç Stokunun Döviz-Faiz Yap s (Milyon YTL) 2003 % 2004 % 2005 % 2006 % 2007* %* Sabit Getirili 85.032 43,7 115.572 51,5 111.061 45,4 121.053 48,1 124.860 48,4 De iflken Faizli 109.354 56,3 108.911 48,5 133.720 54,6 130.417 51,9 133.249 51,6 YTL Cinsinden 151.790 78,1 185.020 82,4 206.852 84,5 216.800 86,2 226.555 87,8 Döviz Cinsinden 24.720 12,7 30.021 13,4 32.360 13,2 32.989 13,1 30.256 11,7 Dövize Endeksli 17.877 9,2 9.441 4,2 5.570 2,3 1.681 0,7 1.299 0,5 Kaynak : Hazine Müsteflarl, Kamu Finansman verileri, ç Borç statistikleri. Grafik 8. ç Borç Stokunun Faiz Yap s Grafik 9. ç Borç Stokunun Döviz Yap s (2007) (2007) 11,7 0,5 51.6 48.4 Sabit Getirili De iflken Faizli 87,8 YTL Cinsinden Döviz Cinsinden Dövize Endeksli Kaynak : Tablo 4 deki verilerden haz rlanm flt r. Kaynak : Tablo 4 deki verilerden haz rlanm flt r. 7.1.5. Ç BORÇLANMANIN HRAÇ YÖNTEMLER NE GÖRE DA ILIMI Türkiye de 1935 y l ndan bu yana uygulanan senet ihrac yoluyla iç borçlanma, özellikle 1985 y l nda ihale yöntemine geçilmesi ile önem kazanm fl, nitelik ve nicelik yönünden aflamalar geçirmifltir. Y llar itibariyle iç borçlanmada e ilim de iflikli i olmufl, örne in en çok ihraç edilen senetler olan iskontolu senetlerin pay, 2006 y l nda yüzde 65.7 iken 2007 y l nda yüzde 58.2 ye düflmüfltür. 2007 y l nda bir önceki y l ihraç edilmeyen, tasarrufu enflasyondan koruyan ve gerçek getiri oran yüksek olan bir mali araç olarak TÜFE ye endeksli senetler ihraç edilmifltir. 2007 y l nda ihraç edilen bu senetler aras nda yüzde 6.4 lük pay alm flt r (Grafik 10 ve 11). 104

Birinci Bölüm - Türkiye Ekonomisine Bak fl Grafik 10. 2006 Y l nda ç Borçlanman n hraç Yöntemlerine Göre Da l m 4.4 01.30.8 27.90 65.70 skontolu YTL D BS Sabit Kuponlu YTL D BS Döviz Cinsi Sabit Faizli D BS De iflken Faizli YTL Cinsi D BS TÜFE'ye Endeksli YTL D BS Döviz Cinsi skontolu YTL D BS Kaynak : Hazine Müsteflarl, Kamu Finansman verileri, ç Borç statistikleri kullan larak haz rlanm flt r. Grafik 11. 2007* Y l nda ç Borçlanman n hraç Yöntemlerine Göre Da l m 6.4 5.6 2.1 14.1 13.60 skontolu YTL D BS Sabit Kuponlu YTl D BS Döviz Cinsi Sabit Faizli D BS 58.20 De iflken Faizli YTL Cinsi D BS TÜFE'ye Endeksli YTL D BS Döviz Cinsi skontolu YTL D BS * Ocak-Kas m Kaynak : Hazine Müsteflarl, Kamu Finansman verileri, ç Borç statistikleri kullan larak haz rlanm flt r. 7.1.6. Ç BORÇ SERV S Y llar boyunca oluflan borç stokunun en önemli s k nt s anapara ve faiz ödemelerinin gerçeklefltirilebilmesidir. 2006 y l nda anapara ödemesi bir önceki y la göre yüzde 13, faiz ödemesi yüzde 1 oran nda azal fl göstermifltir. 2007 y l na gelindi inde de anapara ödemesi bir önceki y la göre yüzde 4 azal fl, faiz ödemeleri de bir önceki y la göre yüzde 6.7 art fl göstermifl, son iki y l n faiz ödemeleri seviyesini aflm flt r (Tablo 5). 105

Türkiye Ekonomisine Bak fl - Ekonomiye Güven ve Beklentiler Anketi istanbul smmmo Tablo 5. ç Borç Servisi (milyon YTL) 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Toplam Ödeme 37.575 164.361 141.059 166.357 183.553 174.491 157.552 155.733 Anapara 18.968 123.877 97.591 113.721 133.500 135.222 118.893 114.193 Tahvil 12.006 96.418 48.178 45.653 76.803 82.651 92.139 94.831 Bono 6.962 27.458 49.413 68.068 56.698 52.571 26.754 19.363 Faiz 18.607 40.484 43.469 52.636 50.053 39.270 38.659 41.540 Tahvil 16.967 34.608 30.991 35.495 39.171 33.088 36.207 39.693 Bono 1.640 5.876 12.477 17.141 10.882 6.181 2.451 1.846 Toplam ç Borçlanma 32.469 209.613 125.303 158.238 163.596 155.520 125.581 118.033 Kaynak: Hazine Müsteflarl, Kamu Finansman verileri, ç Borç statistikleri. 2007 y l boyunca borç servisinde Hazine Finansman Program na uyulmaya çal fl lm fl, 99.6 milyar YTL iç borç anapara ödemesi, 40.7 milyar YTL faiz ödemesi yap laca öngörülmüfltür. 2007 y l gerçekleflmesine bakt m zda anapara ödemesinde yüzde 13, faiz ödemesinde de yüzde 2 lik bir art fl gerçekleflti i görülmüfltür. Geçti imiz y l iç borç servisi için yine borçlan ld, kaynaklar n 119.1 milyar YTL si borçlan larak, 39.6 milyar YTL si borçlanma d fl kaynaklardan, 2.3 milyar YTL si de kasa/banka de iflimi, yani Hazine nakit rezervleri kullan larak elde edilmifltir. Bu durumda iç borç çevirme oran da programlanan yüzde 74.2 lik de erden yüzde 79 lara t rmanm flt r (Grafik 12). Bir baflka deyiflle Hazine geçti imiz y l vadesi gelen iç borçlar n n yüzde 79 unu yeniden borçlanarak öderken yüzde 21 ini di er imkânlarla ödemifl, beklenen ve planlanan n ötesinde borçland ndan da faizlerin istenildi i ölçüde düflmesini engelleyememifltir. Öte yandan bu y lki iç borç çevirme oran 2008 y l için yüzde 70 gibi iyimser bir oran olarak prog ramlanm flt r. Ancak geçen y lki riskin 2008 e tafl nmas mümkündür. 90 Tahvil 26.686 164.183 58.900 101.777 102.040 115.404 107.052 102.130 Bono 5.783 45.430 66.403 56.461 61.557 40.116 18.530 15.903 Grafik 12. ç Borç Çevirme Oran 80 % 70 60 2004 2005 2006 2007 ç Borç Çevirme Oran (Programlanan) ç Borç Çevirme Oran (Gerçekleflen) Kaynak: lgili Y llar Kamu Borç Yönetimi Raporlar ndaki verilerden haz rlanm flt r. 106

Birinci Bölüm - Türkiye Ekonomisine Bak fl 7.2. DIfi BORÇ GÖSTERGELER Borçlanmada baflvurulacak kaynak olarak d fl kaynaklara yönelme, ülke içi kaynak yetersizli i, finansal piyasalar n s l, kamu kesimi finansman aç klar ve ödemeler dengesi aç klar gibi nedenlere ba l d r. Küreselleflme sürecinin yafland yüzy l m zda hemen hemen tüm geliflmekte olan ülkelerin ortak sorunlardan biri olan d fl borç sorunu, Türkiye aç s ndan da ciddi boyutlarda yaflanmaktad r. 7.2.1. DIfi BORÇ STOKU Türkiye nin d fl borç stoku giderek artmakla beraber özellikle 1999 y l ndan itibaren dikkat çekici bir art fl gözlenmifltir. 1999 y l nda IMF ile imzalanan stand-by çerçevesinde iç borçlar n d fl borçlarla ikame edilmesi, ödemeler dengesi aç klar n n kapat lmas ile 2000 li y llarla beraber d fl borç stokunda önemli art fllar yaflanm flt r. Kriz sonras d fl borç stokunun milli gelire oran nda bir miktar düflüfle ra men 2005 y l sonras nda art fla geçmifltir. 2006 y l d fl borç stoku bir önceki y la göre yüzde 5 artt, 2007 y l n n üçüncü çeyre inde de 2006 y l n n üçüncü çeyre ine göre yüzde 14.5 lik bir art fl gerçekleflti i Tablo 6 dan görülebilir. Ayr ca 2005 y l nda 131.8 milyar $ olan orta-uzun vadeli toplam d fl borç stoku, 2006 y l nda yüzde 25 art fl göstermifl ve 165.4 milyar $ a ulaflm flt r. Bu y ldaki art flta, resmi alacakl lar n pay ndaki azal fla karfl l k özel alacakl lardan al nan borç miktar ndaki art fl n etkili oldu u anlafl lmaktad r. 2007 y l na gelindi inde üçüncü çeyrekte toplam borç stoku 197 milyar $ a ulaflm flt r. Tablo 6. Toplam D fl Borç Stoku (milyon YTL) 2001 2002 2003 Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 Q4 TOPLAM 116.946 114.3 76 119.775 113.592 114.054 123.469 125.035 129.701 131.063 135.159 138.853 144.301 KISA VADE L BORÇLAR 26.029 22.132 20.108 16.403 15.096 16.070 15.233 16.424 18.078 18.347 21.067 23.013 UZ UN VADE L BORÇLAR 90.917 92.244 99.667 97.189 98.958 107.399 109.802 113.277 112.985 116.812 117.786 121.288 2004 2005 2006 2007 Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 TOPLAM 144.967 147.4 65 153.188 160.839 159.372 161.123 164.772 169.000 184.190 191.986 197.492 207.735 214.553 226.051 237.322 KISA VADE L BORÇLAR 24.922 27.054 30.202 31.880 32.512 34.010 37.432 37.103 39.995 42.500 41.888 42.315 37.876 40.916 40.351 UZ UN VADE L BORÇLAR 120.045 120.4 11 122.986 128.959 126.860 127.113 127.340 131.897 144.195 149.486 155.604 165.420 176.677 185.135 196.971 Kaynak : Hazine Müsteflarl, Kamu Finansman verileri, D fl Borç statistikleri. 107

Türkiye Ekonomisine Bak fl - Ekonomiye Güven ve Beklentiler Anketi istanbul smmmo 100 80 Grafik 13. Toplam D fl Borç Stoku / GSMH % 60 40 20 0 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Q3 Toplam D fl Borç Stoku K sa Vadeli D fl Borç Stoku Uzun Vadeli D fl Borç Stoku Kaynak : Hazine Müsteflarl, Kamu Finansman verileri, D fl Borç statistikleri ile 2007 y l GSMH gerçekleflme tahmini kullan larak haz rlanm flt r. 7.2.2. TOPLAM DIfi BORÇ STOKUNUN VADE YAPISI D fl borç stokuna yap itibariyle bakt m zda, son y llarda ülke içinden borçlanan farkl kesimlerin nispi a rl ndaki de iflme ile toplam d fl borçlar n vade yap s, risk unsurlar olarak görülmektedir. Toplam d fl borç stokunun vade yap s n n y llar itibariyle de iflkenlik gösterdi i, k sa vadeli borçlar n toplam içindeki pay n n 2005 y l na dek artt ve borçlar n çevrilebilirli ini s k nt ya soktu u görülmektedir. Bu tarihten sonra toplam d fl borç stokunun vadesi ise daha farkl laflmakta, örne in 2007 y l üçüncü çeyrek itibariyle yüzde 83 ü orta uzun vadeye sahip olmaktad r. Ancak yine de k sa vadeli borçlar n pay yeteri derecede azalt lamamaktad r (Grafik 14). Grafik 14. Toplam D fl Borç Stokunun Vade Seyri % 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 85.6 87.3 84.1 80.2 78.0 79.6 83.0 14.4 12.7 15.9 19.8 22.0 20.4 17.0 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Q3 K sa Vade Uzun Vade Kaynak : Hazine Müsteflarl, Kamu Finansman verileri, D fl Borç statistikleri kullan larak haz rlanm flt r. 108

Birinci Bölüm - Türkiye Ekonomisine Bak fl 7.2.3. TOPLAM DIfi BORÇ STOKUNUN ALACAKLILARA GÖRE DA ILIMI Türkiye de d fl borcun alacakl lar yönüyle da l m na bakt m zda, uzun vadeli ve resmi alacakl lardan ikili anlaflmalar yoluyla sa lanan borçlar n a rl kta oldu u yap n n yerini, 2005 y l ile beraber özel alacakl lardan ticari bankalar n a rl kta oldu u yap n n ald gözlenmektedir. Bir baflka deyiflle özellikle orta-uzun vadeli yap s n n a rl kta oldu u toplam d fl borç stokunun en önemli al c lar özel alacakl lar ve bu çerçevede ticari bankalard r. Burada resmi alacakl lar n pay n n gerileme e ilimi içine girmesinin temel nedeni, IMF borçlar n n geri ödenmesinden kaynaklanmaktad r. Tablo 7. Toplam D fl Borç Stokunun Alacakl lara Göre Geliflimi (Milyon Dolar) 2002 2003 2004 Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 Q4 TOPLAM DIfi BORÇ STOKU 114.054 123.469 125.035 129.701 131.063 135.159 138.853 144.301 144.967 147.465 153.188 160.839 BORÇ 92.327 100.598 102.477 106.106 106.832 109.204 112.165 117.189 118.145 119.943 124.298 130.760 KISA VADEL BORÇ. 15.096 16.070 15.233 16.424 18.078 18.347 21.067 23.013 24.922 27.054 30.202 31.880 ÖZEL ALACAK. 15.096 16.070 15.233 16.424 18.078 18.347 21.067 23.013 24.922 27.054 30.202 31.880 PARASAL KURULU filar 6.333 6.400 4.683 5.187 6.595 6.148 7.896 8.260 9.637 10.476 12.194 12.661 PARASAL OLMAYAN KURULUfi. 8.763 9.670 10.550 11.237 11.483 12.199 13.171 14.753 15.285 16.578 18.008 19.219 RESM ALACAK. 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 UZUN VADEL BORÇ. 77.231 84.528 87.244 89.682 88.754 90.857 91.098 94.176 93.223 92.889 94.096 98.880 ÖZEL AL ACAKLI LAR 44.745 48.956 48.273 49.737 48.992 49.808 49.804 51.666 52.183 52.458 53.691 57.956 PARASAL KURULU filar 30.216 32.890 32.183 32.767 31.640 31.835 31.998 33.068 33.778 34.486 35.357 38.414 PARASAL OLMAYAN KURULU filar 14.529 16.067 16.091 16.970 17.352 17.972 17.806 18.599 18.405 17.973 18.334 19.542 RESM ALACAK. 32.486 35.572 38.971 39.945 39.762 41.049 41.294 42.510 41.040 40.430 40.405 40.924 HÜKÜMET KURULUfi. 7.467 8.045 9.029 9.209 9.098 9.194 9.231 9.381 9.160 8.755 8.524 8.705 ULUSLAR ARASI KURULU filar 25.019 27.527 29.942 30.736 30.664 31.855 32.063 33.129 31.880 31.675 31.880 32.220 IMF-ULUSLARARASI PARA FONU 17.017 19.271 21.411 22.009 21.965 23.089 23.232 24.004 22.741 21.978 21.503 21.440 Hazine IMF Kred ileri 9.589 11.362 13.563 13.941 13.963 15.014 15.559 16.732 16.596 16.954 17.568 18.445 Merkez Bankas IMF Kred ileri 7.428 7.909 7.849 8.068 8.002 8.075 7.674 7.272 6.145 5.024 3.935 2.995 IBRD-ULUSLARARASI MAR VE KALKINMA BANKASI 4.672 4.911 5.379 5.369 5.332 5.273 5.248 5.215 5.174 5.654 6.195 6.153 D ER ULUSLAR ARASI KURULU filar 3.330 3.345 3.151 3.358 3.367 3.492 3.583 3.910 3.965 4.043 4.183 4.626 TAHV L 21.728 22.870 22.558 23.595 24.231 25.955 26.688 27.112 26.822 27.523 28.890 30.079 2005 2006 2007 Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 Q4 Q1 Q2 Q3 TOPLAM DIfi BORÇ STOKU 159.372 161.123 164.772 169.000 184.190 191.986 197.492 207.735 214.553 226.051 237.322 BORÇ 128.488 130.823 134.170 137.439 150.083 158.051 162.488 171.388 174.653 186.993 196.870 KISA VADEL BORÇ. 32.512 34.010 37.432 37.103 39.995 42.500 41.888 42.315 37.876 40.916 40.351 ÖZEL ALACAK. 32.512 34.010 37.432 37.103 39.995 42.500 41.888 42.315 37.876 40.916 40.351 PARASAL KURULU filar 13.756 14.574 17.369 16.363 19.409 19.771 18.803 18.609 13.825 14.686 12.554 PARASAL OLMA YAN KURULU filar 18.756 19.436 20.063 20.740 20.586 22.729 23.085 23.706 24.051 26.230 27.797 RESM ALACAK. 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 UZUN VADEL BORÇ. 95.976 96.813 96.738 100.336 110.088 115.551 120.600 129.073 136.777 146.077 156.519 ÖZEL ALACAK. 57.320 60.810 63.385 68.352 79.818 86.588 90.874 100.005 109.802 119.095 129.192 PARASAL KURULU filar 38.525 42.650 45.840 49.653 60.800 66.773 70.543 79.269 88.751 97.837 107.401 PARASAL OLMA YAN KURULU filar 18.795 18.159 17.545 18.699 19.018 19.815 20.331 20.736 21.051 21.258 21.791 RESM ALACAK. 38.655 36.003 33.353 31.985 30.270 28.963 29.725 29.068 26.975 26.982 27.327 HÜKÜMET KURULU filari 8.196 7.671 7.381 7.079 6.892 6.745 6.579 6.532 6.303 6.017 6.151 ULUSLARARASI KURULU filar 30.459 28.332 25.972 24.905 23.378 22.218 23.146 22.535 20.671 20.965 21.176 IMF-ULUSLARARASI PARA FONU 19.906 17.790 15.445 14.647 12.975 11.398 11.539 10.759 8.497 8.560 7.764 Hazine IMF Kredileri 17.984 16.857 15.114 14.647 12.975 11.398 11.539 10.759 8.497 8.560 7.764 Merkez Bankas IMF Kred ileri 1.922 933 331 0 0 0 0 0 0 0 0 IBRD-ULUSLARARASI MAR VE KALKINMA BANKASI 6.142 6.022 5.956 5.830 5.877 6.233 6.833 6.855 6.957 6.866 7.450 D ER ULUSLAR ARASI KURULU filar 4.411 4.521 4.572 4.429 4.526 4.588 4.775 4.922 5.218 5.539 5.961 AHV L 30.885 30.300 30.602 31.560 34.107 33.935 35.004 36.347 39.900 39.058 40.452 ü ğ İ Kaynak : Hazine Müsteflarl, Kamu Finansman verileri, D fl Borç statistikleri. 109

Türkiye Ekonomisine Bak fl - Ekonomiye Güven ve Beklentiler Anketi istanbul smmmo D fl borç stoku içinde yer alan iki kalemden birisi olan borç kalemi alt nda kredi fleklinde al nan d fl borçlar gösterilmektedir. D fl borç stoku içinde di er bir kalem olan tahviller ise yurtd fl nda sat lan eurobond gibi tahvillerin tutar n ifade etmektedir ve ortalama her y l 5 milyar dolarl k bir art flla dikkat çekmektedir. Türkiye, kriz havas ndan ç k p normal koflullara geçtikçe içeride oldu u gibi d flar da da normal koflullar n borçlanma kayna olan piyasadan borçlanmaya yöneldi i görülmektedir (Tablo 7). 7.2.4. TOPLAM DIfi BORÇ STOKUNUN BORÇLULARA GÖRE DA ILIMI Son y llarda toplam d fl borç stoku içinde kamu veya kamuya ait kurulufllar n d fl borç stoku içindeki pay düflmekte, özel sektörün pay artmaktad r. Elimizdeki veriler asl nda kamu sektörünün d flar dan borçlanmak yerine, daha çok iç borçlanma yoluna gitti ini, d fl borç stokunun iç borç stokuna oranla daha düflük h zla artt n göstermektedir. Yüksek reel faiz-düflük kur uygulamas na dayal günümüz uygulamas nda, d fl borçlanma özel sektöre kaymaktad r. Özel sektörün d fl borç stoku, toplam d fl borç stokunun yar s ndan fazlas n oluflturmaktad r (Grafik 15). Grafik 15. Toplam D fl Borç Stokunun Borçlulara Göre Da l m % 80 70 60 50 40 30 20 10 0 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Q3 Kamu Sektörü Özel Sektör Kaynak : Hazine Müsteflarl, Kamu Finansman verileri, D fl Borç statistikleri kullan larak haz rlanm flt r. Özel sektör borçlanmas n n itici gücü olarak 28 ve 30 say l kararlar ile finansal serbestleflme yönünde ad mlar n at lmas rol oynam flt r. Özel sektör d fl borçlar, yüksek faizli ve k sa vadeli bir yap sergilemekte, bu fonlar n yat r ma dönük olup-olmad sorgulanmakta ve k sa vadeli sermaye hareketlerine konu olarak ekonomi aç s ndan risk tafl maktad r. Özel sektörün d fl borçlar ayr ca kur art fl riski tafl maktad r. Öyle ki kurda ani bir yükselifl, özel sektörü bir krizle karfl karfl ya b rakarak, k sa vadeli d fl borçlar n n kamu kesimince üstlenilmesi gereklili ini ortaya ç karabilecektir. Öte yandan borcun nihai finansman kayna olarak vergi ve vergi benzeri gelirlerin yap s ndaki de iflim de kamu finansman nda sa l ks z etkiler yaratacakt r. Konunun kayg veren yan özel sektörün d fl borçlar n n art fl h z ve borçlanma biçimidir. Özel sektör, kamunun iç borçlanmaya gitmesi sonucunda iç piyasada rekabeti zorlaflt ndan d fl kaynaklara yönelmektedir. Yüksek reel faiz ortam nda özel kesim elinde d fl borçla oluflan fonlar, iç borçlanma yoluyla Hazine ye satarak kar elde edebilme olana na kavuflmaktad r. Bir baflka risk de, Türkiye deki flirketlerin bankalardan ald klar teminat mektuplar karfl l nda 110

Birinci Bölüm - Türkiye Ekonomisine Bak fl d fl borçlanma yapabilmeleri sonucunda ortaya ç kmaktad r. Sonuçta, flirketlerin yurt d fl na olan bu yükümlülükleri de dolayl olarak Türkiye deki bankalar n d fl yükümlülü ü haline gelebilmektedir. 7.2.5. TOPLAM DIfi BORÇ STOKUNUN DÖV Z-FA Z KOMPOZ SYONU D fl borç stokunun kur hareketlerine dayal tafl d riskin fark ndal giderek artmaktad r. Bu çerçevede toplam borç stoku içinde 2004 y l ndan bu yana dövize endeksli borçlanman n giderek azald, ayr ca döviz cinsinden borçlanman n da s n rland r lmaya çal fl ld, TL cinsi senetlerin pay n n artt görülmektedir. Merkezi yönetim d fl borç stoku içinde de iflken faizli senetlerin yerini sabit getirili senetleri almaya bafllamaktad r. Stokun döviz - TL da l m na bakt m zda da, 2003 y l nda yüzde 54 olan stokun içindeki TL cinsinden senetlerin pay günümüzde yüzde 69 lara ç kmakta, karfl l nda hem döviz cinsinden hem de dövize endeksli olanlar n pay giderek azalmaktad r. Geçti imiz iki y lda ise dövize endeksli senet ihraç edilmedi i görülmektedir (Tablo 8, Grafik 16 ve 17). Tablo 8. Merkezi Yönetim D fl Borç Stokunun Döviz Faiz Yap s 2003 2004 2005 2006 2007 milyon YTL Milyon $ % milyon YTL Milyon $ % milyon YTL Milyon $ % milyon YTL Milyon $ % milyon YTL Milyon $ % Sa bit 138.116 98.949 %49 170.276 126.873 %54 166.106 123.793 %50 186.169 132.448 %54 185.842 159.562 %56 De iflken 144.691 103.659 %51 146.252 108.973 %46 165.414 123.277 %50 158.881 113.034 %46 147.593 126.722 %44 TL Cinsinden 151.790 108.745 %54 185.020 137.859 %58 206.852 154.160 %62 216.800 154.240 %63 229.168 196.761 %69 Sab it 68.614 49.156 %24 94.930 70.733 %30 101.444 75.603 %31 111.457 79.295 %32 116.993 100.449 %35 De iflken 83.175 59.588 %29 90.090 67.126 %28 105.408 78.557 %32 105.343 74.945 %31 112.175 96.312 %34 Döviz 131.017 93.863 %46 131.508 97.987 %42 124.667 92.911 %38 128.250 91.242 %37 104.268 89.523 %31 Döviz Cinsinden 113.140 81.056 %40 122.067 90.952 %39 119.098 88.760 %36 126.569 90.046 %37 103.057 88.483 %31 Sab it 69.502 49.792 %25 75.346 56.140 %24 64.662 48.190 %20 74.712 53.153 %22 68.849 59.113 %21 De iflken 43.639 31.264 %15 46.721 34.812 %15 54.436 40.570 %16 51.856 36.893 %15 34.208 29.370 %10 Döviz e Endeksli 17.877 12.807 %6 9.441 7.035 %3 5.570 4.151 %2 1.681 1.196 0 1.211 1.040 0 Sab it 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 De iflken 17.877 12.807 %6 9.441 7.035 %3 5.570 4.151 %2 1.681 1.196 0 1.211 1.040 0 Kaynak : Hazine Müsteflarl, Kamu Finansman verileri ve D fl Borç statistikleri. 111

Türkiye Ekonomisine Bak fl - Ekonomiye Güven ve Beklentiler Anketi istanbul smmmo Grafik 16. Merkezi Yönetim D fl Borç Stoku Grafik 17. Merkezi Yönetim D fl Borç Faiz Kompozisyonu (2007) Stoku Döviz Kompozisyonu (2007) 0.00 0.31 0.44 Sabit De iflken 0.56 0.69 TL Cinsinden Döviz Cinsinden Dövize Endeksli Kaynak : Tablo 8 deki verilerden haz rlanm flt r. Kaynak : Tablo 8 deki verilerden haz rlanm flt r. 7.2.6. DIfi BORÇ SERV S D fl borçlar ekonomi üzerinde milli gelirden d flar ya net transfere yol açt için iç borçlara oranla daha önemli etkiler yaratmaktad r. Ayr ca servis s ras nda ortaya ç kan döviz gereksinimi ödemeler dengesini olumsuz yönde etkilemektedir. Tablo 9 da son y llarda Türkiye nin d flar ya aktard kaynak tutar görülmektedir. Mevcut borçlar böyle bir sorunu gündeme getirmekte, ancak borç stoku da azalmamaktad r. Son y llarda d fl borçlara ait anapara ödemesinin toplam borç servisi içindeki pay artmas na ra men, yap lan yeni borçlanmalarla borç stokunun artt görülmektedir. Borç servisi tutar ndan daha az borçlanman n gerçeklefltirilmesi ve borç çevirme oran n n düflürülmesi için borçlanma ihtiyac n n azalmas, bu çerçevede kamu giderlerini k s c (bu durumda faiz giderlerini de) kamu gelirlerini art r c politikalar izlenmesi gerekmektedir. Bu flekilde enflasyonun düflmesi ve faizlerde düflüflün sa lanmas ile geçmiflte yüksek enflasyon nedeniyle borcun her yenileniflinin daha yüksek faizle yap lmas n n yaratt yüksek maliyet ve k s rdöngü k r lacakt r. Tablo 9. D fl Borç Servisi (Milyon Dolar) 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Q3 DIfi BORÇ SERV S 24.623 28.852 27.811 30.480 36.612 38.391 47.603 ANAPARA 17.489 22.450 20.824 23.338 28.653 30.317 37.077 FA Z 7.134 6.402 6.987 7.142 7.959 8.074 10.526 Kaynak : Hazine Müsteflarl, Kamu Finansman verileri, D fl Borç statistikleri. 7.3. BORÇ GÖSTERGELER NE L fik N ORANLAR Bir ülkenin borçluluk düzeyinin belirlenmesinde gelifltirilen oranlar, borç stokunun çevrilebilirli ine yönelik de erlendirme yap lmas n sa lar. En önemli oranlardan biri olan borç yükünün geliflimi Grafik 18 den görülmektedir. 2002 de yüzde 72 civar nda olan toplam d fl borç yükü, döviz kurunda gözlenen ucuzlamayla birlikte izleyen y llarda 2006 y l ilk yar s nda yaflanan ekonomik dengesizli e kadar yüzde 46 lar seviyesine gerilemifl, 2006 y l sonunda yüzde 51.9 luk paya sahip olmufltur. Gerek iç gerekse d fl borç yükü Maastricht kriterleri çerçevesinde tutturulmas gereken hedefe ulafl ld n göstermekle beraber, bu oran n kal c l n n uygulanan kur politikas n n sürdürülebilirli ine ve enflasyon oran n n düflük tutulmas na ba l oldu u unutulmamal d r. 112

Birinci Bölüm - Türkiye Ekonomisine Bak fl Grafik 18. ç Borç ve Toplam D fl Borç Yükü % 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Q3 Toplam D fl Borç Stoku/GSMH ç Borç Stoku/GSMH Kaynak : Hazine Müsteflarl, Kamu Finansman verileri, ç ve D fl Borç statistikleri ile 2007 y l GSMH gerçekleflme tahmini kullan larak haz rlanm flt r. Grafik 19. Toplam D fl Borç Stoku / hracat (FOB) 400 350 363 360 300 305 % 250 200 255 230 243 236 150 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Q3 Kaynak : Hazine Müsteflarl, Kamu Finansman verileri, D fl Borç statistikleri kullan larak haz rlanm flt r. Di er bir oran olan toplam d fl borç stoku/ihracat oran, d fl borç ödeme kapasitesini göstermekte, ihracat gelirlerinin toplam d fl borç stoku üzerindeki uzun dönemli etkileri konusunda bilgi vermektedir. Bu oran n 165-275 aral nda olmas ülkenin orta derecede, 275 üstü olmas da çok borçlu oldu unu göstermektedir. Grafik 19 a bak ld nda Türkiye nin 2004 y l na kadar çok borçlu ülke konumundayken, günümüzde orta derecede borçlu ülke konumuna geçti i görülmektedir. 113

Türkiye Ekonomisine Bak fl - Ekonomiye Güven ve Beklentiler Anketi istanbul smmmo Grafik 20. D fl Borç Servisi / hracat (FOB) % 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 80 79 59 50 48 47 45 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Q3 Kaynak : Hazine Müsteflarl, Kamu Finansman verileri, D fl Borç statistikleri kullan larak haz rlanm flt r. Grafik 20 de görülen d fl borç servisi / ihracat oran, borcun maliyetinin ya da ülkenin çok borçlulu un ölçülmesinde kullan l r. Bu oran n yüzde 12-20 aras nda olmas ülkenin orta derecede borçlulu unu, 20 üstü olmas da çok borçlulu unu ifade etmektedir. Türkiye uzun y llard r hala çok borçlu ülkeler aras ndad r. Öte yandan al nan d fl borçlar n verimli kullan l pkullan lmad n n, dolay s yla ülke yat r m ve ihracat olanaklar n n art r l p-art r lmad, faiz servisi art fl h z ile ihracat art fl h z n n karfl laflt rmas n n yap lmas ile de mümkündür. Grafik 21. D fl Borç Servisi / Merkez Bankas Net Rezervleri 1.4 1.2 1.2 % 1.0 0.8 0.6 1.0 0.8 0.8 0.7 0.6 0.6 0.4 0.2 0.0 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Q3 Kaynak : Hazine Müsteflarl, Kamu Finansman verileri, D fl Borç statistikleri kullan larak haz rlanm flt r. D fl borç anapara ve faiz ödemesinin döviz rezervlerine oran, d fl borç döviz gelirleri ile finanse edilece inden, d fl borç ödeme kapasitesinin en önemli göstergelerinden biridir. Merkez Bankas n n döviz rezervlerine yönelik art fl dikkate al nd nda, Sözkonusu oran n y llar itibariyle düflürülebildi i görülmektedir (Grafik 21). 114

Birinci Bölüm - Türkiye Ekonomisine Bak fl Grafik 22. D fl Borç Faiz Ödemesi / GSMH 6 5 4.9 % 4 3 2 3.2 3.5 2.9 2.4 2.2 2 2 1 0 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 Q3 Kaynak : Hazine Müsteflarl, Kamu Finansman verileri, D fl Borç statistikleri ile 2007 y l GSMH gerçekleflme tahmini kullan larak haz rlanm flt r. Grafik 22 de ise d fl borç faiz ödemesinin yaratt yüke iliflkin oranlar görülmekte, faiz d fl fazla hedefine odaklan lmas ve borcun maliyetinin düflürülmesi çerçevesinde söz konusu oran giderek gerilemektedir. 7.4. ÜLKE KARfiILAfiTIRMALARI Her ülke borçlanmaya ve borçlu kalmaya karfl olmas na ra men bu durumdan kaç namamaktad r. Japonya, talya, Yunanistan gibi geliflmifl ekonomiler de dahil olmak üzere hemen hemen bütün ülkeler, gerek ekonomik ihtiyaçlar ve gerekse maliye politikalar amaçlar do rultusunda iç ve d fl borçlanmaya baflvurmaktad r. Ancak en büyük borç art fl geliflmekte olan ülkelerde yaflanmakta, geliflmekte olan ülkelerin borç toplamlar 1970 lerde 72.8 milyar dolar iken, 1980 de 609.4, 1990 da 1.458.4, 2000 y l nda 2.492.0 ve 2001 y l nda 2.442.1 milyar dolar olarak gerçekleflmifl bulunmaktad r (World Bank, 2002). Baz Avrupa ülkelerinde, AB kriterlerine de ters düflecek flekilde kamu borçlar n n milli gelire oran yüzde 100 ün üzerine ç kmaktad r. Dünyan n geliflmifl ve geliflmekte olan ülkelerinin 2006 y l borçluluk rakamlar na bak ld nda talya n n GSY H n n yüzde 106.8 i ile hemen hemen en borçlu geliflmifl ülke oldu u, bunu yüzde 95,3 ile Yunanistan ve yüzde 88,2 ile Belçika n n takip etti i görülmektedir. Almanya, spanya, Fransa hatta ABD gibi ülkeler ise s n r de er olan yüzde 60 lar düzeyinde bir borçluluk oran na sahiptirler. Ancak bilinmesi gereken borçtan çok borçlar n vade yap s n n problem do urdu udur ve geliflmifl ülkelerde borcun vade yap s Türkiye ile karfl laflt r lamaz ölçüde uzun vadeye yay l d r. Bu ülkelerde borçlar n vadesinin uzunlu u borçlar n bir y l içinde yenilenme s kl n azaltmakta, yeni borçlanmalar n milli gelirlerine oran n düflürmekte ve finansal piyasalar n n derinli i de önemli boyutlara ulaflmaktad r. 115

Türkiye Ekonomisine Bak fl - Ekonomiye Güven ve Beklentiler Anketi istanbul smmmo Tablo 10. Seçilmifl Ülkelerde Genel Yönetim Borç Stoku (GSY H in Yüzdesi Olarak) 2001 2002 2003 2004 2005 2006 talya 108,7 105,6 104,3 103,8 106,2 106,8 Yunan istan 103,6 100,6 97,9 98,6 98,0 95,3 Belçika 106,5 103,4 98,6 94,2 92,2 88,2 Almanya 58,8 60,3 63,8 65,6 67,8 67,5 Macaristan 52,1 55,6 58,0 59,4 61,6 65,6 Portekiz 52,9 55,6 56,9 58,3 63,7 64,8 Fransa 56,9 58,8 62,9 64,9 66,7 64,2 Avusturya 66,0 65,8 64,6 63,8 63,4 61,7 Türkiye 104,4 93,0 85,1 76,9 69,6 60,7 Hollanda 50,7 50,5 52,0 52,4 52,3 47,9 Polonya 37,6 42,2 47,1 45,7 47,1 47,6 sveç 55,3 53,7 53,5 52,4 52,2 47,0 Birleflik Krall k 37,7 37,5 38,7 40,4 42,1 43,2 spanya 55,5 52,5 48,7 46,2 43,0 39,7 Finlandiy a 42,3 41,3 44,3 44,1 41,4 39,2 Çek Cumhuriyeti 25,1 28,5 30,1 30,4 30,2 30,1 Danimarka 48,7 48,3 45,8 44,0 36,3 30,3 rlanda 35,6 32,2 31,1 29,5 27,4 25,1 Bulgaristan 67,3 53,6 45,9 37,9 29,2 22,8 Lüksemburg 6,5 6,5 6,3 6,4 6,2 6,6 Kaynak: Eurostat Yearbook 2006-07. 116

Birinci Bölüm - Türkiye Ekonomisine Bak fl Grafik 23. 2006 Y l Genel Yönetim Borç Stoku (GSY H yüzdesi) 2006 Y l Genel Yönetim Borç Stoku (GSY H Yüzdesi) talya Yunanistan Belçika Almanya Macaristan Portekiz Fransa Avusturya Türkiye Hollanda Polonya sveç Birleflik Krall k spanya Finlandiya Çek Cumh. Danimarka rlanda Bulgaristan Lüksemburg Kaynak : Tablo 10 daki veriler kullan larak haz rlanm flt r. 117

118