DAYANIKLILIK ÖLÇÜMÜ DOÇ.DR.MİTAT KOZ

Transkript

1 DAYANIKLILIK ÖLÇÜMÜ DOÇ.DR.MİTAT KOZ 1

2 İndirekt Kalorimetri- Oksijen Tüketim Hızı VO 2 Egzersiz yapan bireyin oksijen tüketim hızının (VO 2 ) ölçümünden enerji tüketimi hesaplanabilir. Buna indirekt kalorimetri yöntemi denir. 2

3 VO 2 max Kavramı VO 2 max maksimal oksijen tüketim hızıdır ve kardiyorespiratuvar dayanıklılığın eskiden beri kabul edilmiş kriteridir. VO 2 max aerobik kapasitenin ölçüm birimidir. 3

4 VO2 max NORMLARI (ERKEKLER İÇİN)(ml/kg/min) years old years old years old years old years old 65+ years old excellent >60 >56 >51 >45 >41 >37 good above average average below average poor very poor <30 <30 <26 <25 <22 <20 4

5 VO2 max NORMLARI (BAYANLAR İÇİN)(ml/kg/min) years old years old years old years old years old 65+ years old excellent >56 >52 >45 >40 >37 >32 good above average average below average poor very poor <28 <26 <22 <20 <18 <17 5

6 VO 2 Ölçümü 6 VO 2 nin gerçek ölçümü açık devre spirometri adı verilen bir yöntem kullanılarak laboratuvarlarda, kliniklerde ve sahalarda yapılabilir. Açık devre spirometri sistemi toplanan solunum havasındaki O 2 ve CO 2 nin ölçümünü kapsar. Bu yöntemle VO 2 ölçümüne direkt ölçüm de denir.

7 7 US College Track, Male: 57.4 College Students, Male: 44.6 Highest Recorded Female (Cross-Country Skier): 74 Highest Recorded Male (Cross-Country Skier): 94 Steve Prefontaine, US runner, 84.4 Frank Shorter, US Olympic Marathon winner, 71.3 Ingrid Kristiansen, ex-marathon World Record Holder, 71.2 Derek Clayton, Australian ex-marathon World Record holder, 69.7 Jeff Galloway, US Runner, 73.0 Greg LeMond, professional cyclist, 92.5 Matt Carpenter, Pikes Peak marathon course record holder, 92 Miguel Indurain, professional cyclist, 88

8 VO 2 Ölçümü; İndirekt Yol 8 Oksijen tüketim hızının (VO 2 ) ve maksimal oksijen tüketim hızının (VO 2 max )bu şekilde doğrudan ölçümü pahalı bir yöntem olduğundan çok kullanışlı değildir. Bu nedenle VO 2 max direkt olarak ölçmek mümkün olmadığı zaman, submaksimal egzersizlerden elde edilen değerler (kalp hızı ve iş yükü gibi) yardımıyla ve çeşitli metabolik hesaplamalar kullanılarak indirekt olarak hesaplanabilmekte veya tahmin edilebilmektedir.

9 9 Metabolik hesaplamalar yoluyla VO 2 max bulunacaksa şu noktalar göz önünde bulundurulmalıdır;

10 Hata payları ortalama % 7 kadardır. Bu denklemler yalnızca submaksimal egzersizler için geçerlidir. Bu denklemler çevresel etkenlerden etkilenmezken yürüme anomalileri, rüzgar, yağmur gibi mekanik etkinliği değiştiren faktörler sonuçları etkileyebilir. 10

11 Maksimal-Submaksimal Egzersiz Testi Maksimal düzeyde eforu gerektiren testler VO 2 max u ölçmek için kullanılırken, submaksimal düzeydeki eforların kullanıldığı testler VO 2 max tahmin etmek veya hesaplamak için kullanılır. 11

12 Maksimal Test VO2 max maksimal egzersiz testi esnasında solunum gazlarının direkt analizi ile ölçülebilir (direkt ölçüm) veya ulaşılan maksimal egzersiz şiddetinden denklemler yoluyla tahmin edilir/hesaplanabilir. 12

13 Maksimal Test Maksimal test pahalıdır, eğitimli personel gerektirir ve zaman alıcıdır. Bu nedenlerden VO2 max un direkt ölçümü genellikle araştırma amaçlı, elit düzey sporcular veya klinik durumlar için kullanılır. 13

14 Maksimal Test; İndirekt Ölçüm VO2 max un maksimal testte ulaşılan egzersiz şiddetinden hesaplanması ikinci en doğru metoddur. Katılımcının bitkinlik sınırına kadar egzersiz yapmak zorunda olması bu yöntemin dezavantajıdır. 14

15 Submaksimal Test Maksimal eforu gerektiren testlere dayanan ölçümler herkes için kardiyorespiratuvar dayanıklılığın belirlenmesinde kullanışlı bir metod olmadığından submaksimal egzersiz testleri geliştirilmiştir. 15

16 Submaksimal Testler 16 Submaksimal egzersiz testlerindeki temel amaç şiddetteti gittikçe artan bir egzersiz anında oluşan kalp atım hızı cevabı ile oksijen tüketim hızı arasındaki ilişkiyi belirlemek ve bunu VO2 max u tahmin etmek için kullanmaktır.

17 Submaksimal Testler 17 Submaksimal testler kalp hızı ve VO2 arasındaki, gerçekte de maksimal kalp atım hızı ve VO2 max arasındaki lineer ilişkinin varlığına dayanmaktadır.

18 Submaksimal Testler Bu ilişkiyi doğru belirlemek için kalp hızı ve oksijen tüketim hızı iki yada daha fazla submaksimal egzersiz şiddetlerinde ölçülmelidir. 18

19 Submaksimal Egzersiz Testleri ile İlgili Varsayımlar Dengeye ulaşmış kalp hızı her egzersiz iş yüklerinde elde edilmelidir. Oksijen tüketimi (VO2 ölçülmemişse) iş yükü ve kalp hızı arasında lineer bir ilişki vardır. Belli bir yaştaki maksimal kalp hızı herkes için aynıdır. Mekanik etkinlik herkes için aynıdır. 19

20 20 Test protokolleri

21 Sürekli ve İntermittent Protokoller Maksimal ve submaksimal çeşitli test protokollerinin her ikisi içinde sürekli ve intermittent protokoller bulunmaktadır. Sürekli protokoller dinlenim araları vermeden iş yükünde artış basmaklarından oluşmaktadır. İntermittent protokoller ise iş ve dinlenim aralarının değiştirilmesinden oluşmaktadır. 21

22 Sürekli-İntermittent Protokoller İntermittent protokoller bazı gruplar ve durumlar için avantajlı olmasına karşın uzun zaman alması nedeniyle sürekli protokoller rutin egzersiz testlerindeki protokoller olarak kullanılmaktadır. 22

23 Test Tipleri Bisiklet Ergometresi Testleri Koşu bandı Testleri Basamak testleri Saha testleri 23

24 Submaksimal Bisiklet Ergometresi Testleri (SBET) 24 SBET oldukça popüler testlerdir ve değişik protokoller bulunmaktadır. YMCA (Young Men s Christian Association) protokolünde 3 dakikalık peryotlar halinde 2-3 aşamalı sürekli egzersiz yapılır. Test birbirini takip eden 2 aşamada katılımcının kalp atım hızını ye çıkartmayı hedeflemektedir.

25 YMCA Protokolü 25 Uygulanan her yük 3 dakika süreyle uygulanır, kalp hızı ölçümü ikinci ve üçüncü dakikanın son saniyesi esnasında yapılır. Eğer iki ölçüm arasındaki far 5 atım değilse aynı yükle 1 dakika daha egzersize devam edilir. Her aşamanın son dakikası esnasında ölçülen kalp hızındaki iş yükü kaydedilir, buradan tahmini maksimal kalp hızındaki iş yükü bulunarak, VO2max hesaplanabilir.

26 YMCA Protokolü 1.Aşama 150 kgm/dk (0,5 Kg) KH<80 KH KH KH> Aşama 750 (2,5 Kg) 3.Aşama 900 (3 Kg) 4.Aşama 1050 (3,5 Kg) 600 (2 Kg) 750 (2,5 Kg) 900 (3 Kg) 450 (1,5 Kg) 600 (2 Kg) 750 (2,5 Kg) 300 (1Kg) 450 (1.5 Kg) 600 (2 Kg) Test yaş tahmini maksimal kalp atım hızının % 70 ine ulaşıldığında bitirilmelidir.

27 Astrand-Rhyming Bisiklet Ergometresi Testi 27 Tek aşamalı ve 6 dakika süren bir testtir. Başlangıç iş yükü bireyin aktivitesine ve cinsiyetine göre belirlenir. Sedanter İş Yükü (kgm/dk) Erkek 300 veya 600 ( watt) Kadın 300 veya 450 (50-75 watt) Antrene Erkek 600 veya 900 ( watt) Kadın 450 veya 600 ( watt) Pedal Hızı 50 rmp Kalp hızı ölçümleri 5. Ve 6. Dakikaların sonunda yapılır 2 ölçüm ortalaması nomogramdan VO2 max hesaplaması yapılır. Bulunan değer yaş düzeltme faktörü ile çarpılır. Hata payı +- % 15 tir.

28 Fox Denklemi 900 Kgm/dk da (150 watt) 5 dakikalık egzersiz sonrası elde edilen kalp atım hızından 6,3 x 0,0193 x kalp atım hızı formülünden VO 2 max hesaplanması prensibine dayanır. Bu test yalnızca erkekler içindir. 28

29 PWC 170 Bisiklet Ergometre Testi (physical working capacity) 29 9 dakika süre ile durmaksızın 60 devirde pedal çevirir. Bu süre zarfında yük 2 defa artırılır(3. Ve 6.dakikalarda). Kalp hızı her yüklemenin son 15 saniyesi sırasında ölçülür ve yüklemeler kalp hızını 170 civarına çıkaracak şekilde ayarlanır. Başlangıç iş yükü 1 watt/kg vücut ağırlığı olarak seçilir.

30 PWC 170 Bisiklet Ergometre Testi (physical working capacity) İlk Yükleme Sonunda Yük Ayarlaması Kalp Hızı %Yük artışı < İkinci Yükleme Sonunda Yük Ayarlaması Kalp Hızı %Yük artışı < *İlk yükleme sonunda kalp hızı 155 i geçerse test durdurulmalı ve daha az bir başlangıç iş yükü ile başlanmalıdır. *İkinci yükleme sonunda kalp hızı 165 i geçerse test bitirilmelidir.

31 Submaksimal Koşu Bandı Testleri Submaksimal egzersizlerde primer egzersiz modalitesi bisiklet ergometresi olmasına karşın, pek çok uygulamada koşu bantları da kullanılır. Koşu bantlarının kullanıldığı testlerde önceden belirlenmiş kalp hızı nokta olarak alınır (genellikle tahmini maksimal kalp hızı yedeğinin % 85 i kullanılır); ((Maksimal KH-Dinlenim KH) x 0,85) + Dinlenim KH En çok tercih edilen submaksimal koşu bandı test protokolü Bruce ve Balke dir. 31

32 Saha Testleri Cooper Testi (12 dakikalık koşu testi) 2400 m koşu Rockport yürüyüş testi Balke testi (15 dakikalık koşu) 20 metre mekik koşusu testi 32

33 Cooper Testi 1960 Dr.Kenneth Cooper 33

34 Rockport Yürüyüş Testi (1 mil koşu testi VO 2 max (ml/kg/dk)=132,853 - (0,0769 x vücut ağırığı) - (0,3877 x yaş) + (6,315 x cinsiyet) - (3,2649 x süre) - (0,1565 x kalp atım hızı) Vücut ağırlığı libre cinsinden; cinsiyet bayan 0, erkek1; süre dakika; kalp atım hızı yarış sonunda bulunan değer 34

35 15 Dakikalık Balke Koşu Testi VO 2 max (ml/kg/dk)= 2,67 x 15 dakikada koşulan mesafe (metre olarak) + 9,6 35

36 20 metre mekik koşusu testi 20 metrelik mesafe başlangıçta yavaş tempoda olmak üzere gittikçe artan tempoda koşulur, turlar sayılır. Hız her 10 saniyede bir artar. Koşulan mekik sayısından VO2max tahmin edilir. 36

37 Basamak Testleri Basamak testleri iş kapasitesini ölçmeyi veya VO2max tahmin etmeyi amaçlar. Bazıları ise kardiyovasküler uygunluk durumunu ölçer. 37

38 Basamak Testleri 38 Harvard basamak testi: Egzersiz sonrası toparlanma kalp atım sayısı kullanılarak fiziksel verimlilik indeksi hesaplanır. Testin orijinalinde 5 dakika süre ile basamağa 30 defa inilip çıkılır ve testin bitiminde 1-1.5, 2-2.5, ve inci dakikalar arasında kalp atım hızı sayılır; FVİ=(Egzersiz Süresi(sn) x 100)/(2 x üç yarımşar dakikalık toparlanma nabzı). Basamak Yüksekliği 50 cm

39 Basamak Testleri Harvard basamak testinin bugün bir çok modifiye edilmiş hali bulunmaktadır. 39