TÜRKİYE DE VERGİ BİLİNCİ

Transkript

1 TÜRKİYE DE VERGİ BİLİNCİ İ S T A N B U L A R A Ş T I R M A S I İstanbul, 2010 Proje Koordinatörü Prof.Dr. E.Figen ALTUĞ Proje Ekibi Doç.Dr. Murat ÇAK Yrd. Doç. Dr. Murat ŞEKER Ar.Gör. Önder BİNGÖL Bu proje İstanbul Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri Koordinasyon Birimi tarafından desteklenmiştir (Proje No 3709). 1

2 İSMMMO Yayın No 134 Grafik ve Uygulama: Evren GüNaY Baskı ve Cilt TOR OFSET SANAYİ VE TİCARET LİMİTED ŞİRKETİ İmam Çeşme Caddesi, Nd: 26/2 ayazağa-şişli/istanbul Telefon: (0212) (pbx) Faks: (0212) İSMMMO Kurtuluş Caddesi No: 114 Şişli/İSTaNBUL Telefon: (Yayında Kataloglama Bilgisi) altuğ, E. Figen Türkiye'de vergi bilinci: İstanbul araştırması./e. Figen altuğ yay.haz. Murat Çak, Murat Şeker, Önder Bingöl.-- İstanbul : İSMMMO, s. ; 29 sm. -- (İSMMMO Yayınları, 134) ISBN: I. Çak, Murat II. Şeker, Murat III. Bingöl, Önder 1. Vergi 2. Mükellefler

3 SUNUŞ Vergi, bir ülkenin ekonomik ve toplumsal kalkınmasının en önemli anahtarlarından birisidir. Aynı zamanda demokratik yaşamın vazgeçilmez unsurları arasındadır. Vergi bilincinin geliştiği ülkelerde, hesap verme ve hesap sorma kültürü de gelişir. Bu kültür, ülkelerin her alanda gelişiminin aynı zamanda sigortasıdır da. Vergi bilincinin geliştirilmesi, ülkenin geleceğinin sigortalanmasıyla eş anlamlıdır. Bu bilincin geliştirilmesi ve adil bir sistemin oturtulması konusunda sorumluluğunun farkında olan İSMMMO, bu konudaki bilimsel çalışmaları desteklemektedir. Bugün geliri gözeterek adil olan ve halkımızın diline yerleşen tanımla; yol, su, elektrik olarak dönen vergi olgusu oldukça zayı ır. Sağlıklı bir vergi bilincinin oluşturulması için, bu alandaki arayışı, uyarıları ve önerileriyle destekleyen Odamız, bu konudaki bir çalışmayı daha kamuoyu ile paylaşmanın mutluluğunu yaşamaktadır. Prof. Dr. E. Figen Altuğ koordinatörlüğünde, Doç. Dr. Murat Çak, Yrd. Doç. Dr. Murat Şeker ve Ar. Gör. Önder Bingöl tarafından hazırlanan Türkiye de Vergi Bilinci- İstanbul Araştırması nın sonuçları, Türkiye de vergi bilincinin oluşturulması için yapılacak pek çok çalışma için önemli ipuçları vermektedir. Dolaylı vergilerdeki adaletsizliği vurgulayan saptamalar, mükelleflerin beklentileri ile algılarını ortaya koyan bu çalışma oldukça faydalı bilgiler içermektedir. Araştırma incelendiğinde görülmektedir ki; katılımcıların yarısından fazlası (yüzde 52.9) ödenen vergilerin eğitime harcanmasını istemiştir. Bunu yüzde 20.3 ile sağlık takip etmiştir. Bu mesajın doğru okunması, yetkililerin bu sese kulak vermesi büyük önem taşımaktadır. Kişilerin vergi kaçırmasının, hukuki cezalardan korkma derecesine bağlı olmadığı, adil bir vergi sistemi kurmamızın en önemli koşullarından biri de harcamalar konusunda şeffaflık olacaktır. Geniş kitleler, adil olduğuna inandığı, gönül verdiği, geri döndüğünü gördüğü vergi sistemine sahip çıkacaklardır. Bunun için Türkiye de verginin korkulan, kaçılan bir olgu olmasının önüne geçilmelidir. Artık mükelleflerin, vergisini öderken cezalandırıldığını, kayıt dışında kalanın ise ödüllendirildiğini düşünmesine neden olan adaletsizliklere son verilmelidir. Vergi mükellefleri, sanılanın aksine dolaylı vergilere doğrudan tepki gösterir hale gelmiştir. Mükelle e oluşan güven bunalımının sona ermesi, Türkiye nin geleceğinin sigortası anlamına gelen vergi bilincinin oluşturulması, ülkemizin en acil sorunları arasındadır. Araştırma ekibini kutlarken, çalışmanın adil bir vergi sistemi oluşturulmasına katkı sunacağı inancıyla emeği geçen bütün çalışma arkadaşlarıma teşekkür ediyorum. Yahya ARIKAN İSMMMO Başkanı 3

4 4

5 ÖNSÖZ Maliye biliminin incelediği ana enstrümanlardan biri olan vergi, üzerinde birçok araştırmanın yapıldığı, literatürde çoğu çalışmanın konusunu oluşturan bir alandır. Vergi ve vergilemenin sadece mali, ekonomik ve hukuki etkilerinden söz etmek eksik bir bakış açısını yansıtacaktır. Vergi ve vergileme sosyoloji, psikoloji gibi birçok bilim dalı tarafından incelenmektedir. Literatürde mali sosyoloji ve vergi psikolojisi alanlarında verginin, vergi sistemlerinin ve uygulamalarının toplumsal ve bireysel etkileri de araştırılmıştır. Bu açıdan bakıldığında vergi bilinci konusu; ekonomik, mali ve hukuki açıdan ele alınmakla birlikte, mali sosyoloji ve vergi psikolojisi açısından da değerlendirilmelidir. Elinizdeki bu araştırma vergi bilincinin farklı disiplinler aracılığıyla bakılması için kılavuz bir çalışma niteliğindedir. Yukarıda sayılan bilim dalları açısından vergi ve vergi bilinci konusunu işleyecekler için bir başlangıç sayılabilecek bu araştırma, literatüre güncel bir veri seti ile katkıda bulunmayı hedeflemektedir. Bu araştırmanın ana amacı Türkiye de vergi bilincinin yaygınlığının ve derecesinin tespitine yöneliktir. Bu bağlamda projenin alt amaçları; vergi bilincinin yerleşmesinde önemli iki etken olan vergide adalet ve eşitlik ilkelerinin Türkiye de ne derece uygulandığı, mükelleflerin bu duruma karşı algılarının ne olduğu, vergi bilincini artırmanın hangi yollarla mümkün olacağı ve vergi ödeyenlerle kamu hizmetinden faydalananlar arasındaki etkileşimin derecesi üzerine yoğunlaşmaktadır. Bu amaçlardan hareketle, İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Maliye Bölümü öğretim üyelerinden Doç.Dr. Murat ÇAK, Yrd.Doç.Dr. Murat ŞEKER ve Ar.Gör. Önder BİNGÖL den oluşan çalışma grubu ile Türkiye de Vergi Bilinci konusunun araştırılmasına karar verildi. İstanbul ilinde yapılan anket için örnekleme kuramından yararlanılarak hedef örnek kitlenin yanlı bulgular ve yanlış sonuçlara yol açma riskini taşımaması için, örneklem sayısı olarak saptandı. Projemiz, ülkemizde son derece güncel bir soruna farklı bir bakış açısı getiren özgün bir çalışma olarak nitelendirilerek İstanbul Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri Koordinasyon Birimi nce desteklendi. Yayıma sunduğumuz şekliyle Türkiye de Vergi Bilinci İstanbul Araştırması, Türkiye de vergi bilincinin yaygınlığı, vergi algısı, vergi bilincini artırmak için yapılması gerekenleri ve vergi ödeyenlerle kamu harcamalarından yararlananların arasındaki ilişkiyi kapsamaktadır. Kitapta yer alan bölümler araştırma bulgularının açıklandığı bir rapor niteliğindedir. Genç meslektaşlarımın bilimsel araştırma hırs ve hevesleri, gayretleri ve iş disiplinleri ile ortak çalışma becerileri; İstanbul Üniversitesi Araştırma Projeleri Koordinasyon Birimi nin maddi desteği; çalışma grubumuzun oluşturduğu anket formunu, sahada etkin biçimde uygulayan Stata Araştırma şirketi ve anketörlerinin titiz çalışması; ankete katılanların samimi cevapları; İstanbul Serbest Muha- 5

6 sebeci Mali Müşavirler Odası nın başkanı Sayın Yahya ARIKAN ın ve onun nezdinde İSMMMO nun bilimsel araştırmayı teşvik edici biçimde yayımlama konusundaki duyarlılık ve desteği; Fatma KOŞAR ın değerli katkıları; çalışmanın dizgisi ve basım süreciyle ilgili Evren GÜNAY ın hızlı, düzenli ve başarılı çalışması ile proje ekibimizin çalışması ortaya çıkmış ve yayımlanmıştır. Hepsine teşekkür ederiz. Teori ve özellikle Türkiye deki durumu araştıran ve yayımlayan önceki araştırmacıların çalışmalarından yararlandığımız ölçüde, sonraki araştırmacılara ve konuya ilgi duyanlara yararlı olabilmek ve eleştirilerle bilgimizi pekiştirip geliştirebilmek umuduyla Prof.Dr. E. Figen ALTUĞ İstanbul,

7 İÇİNDEKİLER SUNUŞ 3 ÖNSÖZ 5 İÇİNDEKİLER 7 GRAFİK LİSTESİ 8 TABLO LİSTESİ 9 1. ARAŞTIRMANIN KÜNYESİ amaç VE KaPSaM araştirmanin METODOLOJİSİ araştirmanin DEMOGRaFİK YaPISI ARAŞTIRMA BULGULARI TüRKİYE DE VERGİ algisi TüRK VERGİ SİSTEMİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ TOPLUMDa FİŞ/FaTURa alişkanliği VERGİ BİLİNCİNE YÖNELİK DEĞERLENDİRMELER 61 SONUÇ 75 KAYNAKÇA 77 7

8 GRAFİK LİSTESİ Grafik 1. Vergi algısı (%) 31 Grafik 2. Vatandaşlık Görevi Olarak Vergi algısı 33 Grafik 3. Vergilerin Öncelikli Olarak Harcanması İstenen alanlar (%) 35 Grafik 4. Kamu Hizmetlerinden Memnuniyet Düzeyi 36 Grafik 5. Vergi algısı İfadeler (%) 39 Grafik 6. Vergi Kaçırmaya Bakış (%) 40 Grafik 7. Kazancın Ne Kadarının Vergi Olarak Ödendiği algısı (%) 41 Grafik 8. Kazancın Ne Kadarının Vergi Olarak Ödenmesi Gerektiği algısı (%) 42 Grafik 9. Vergi Ödeme İstekliliği (%) 43 Grafik 10. Öderken Yükü En Fazla Hissedilen Vergiler (%) 46 Grafik 11. Öderken Yükü En Fazla Hissedilen Vergiler (%) 47 Grafik 12. Firmaların Öderken Yükünü En Fazla Hissettiği Vergiler (%) 48 Grafik 13. algı Düzeyinde En Fazla Vergi Ödeyenler 50 Grafik 14. algı Düzeyinde En Fazla Vergi Ödeyenler (%) 50 Grafik 15. Vergi Sistemine Yönelik Düşünceler (%) 52 Grafik 16. Vergi Sistemini Etkileyen Kesimler (%) 54 Grafik 17. Vergi Oranlarındaki İndirimlerin Etkileri (%) 56 Grafik 18. Toplumda Fiş/Fatura alma alışkanlığı (%) 58 Grafik 19. Vergi İadesi Öncesinde ve Sonrasında Fiş/fatura alma alışkanlığı (%) 59 Grafik 20. alışverişlerde Kredi Kartı / Hesap Kartı Kullanma alışkanlığı (%) 60 Grafik 21. Ödenilen Vergi Sayısının Bilinirliği (%) 62 Grafik 22. En Fazla Bilinen İlk 10 Vergi (%) 62 Grafik 23. alışverişlerde Ödenilen Vergiyi Öğrenme İsteği (%) 64 Grafik 24. Ek Vergi Ödeme İsteği (%) 66 Grafik 25. Vergi Bilincini Etkileyen Faktörler 68 Grafik 26. Vergi Bilincini Etkileyen Faktörler (%) 69 Grafik 27. Vergi Bilincine Yönelik Düşünceler (%) 74 8

9 TABLO LİSTESİ Tablo 1. Türkiye de Vergi Mükellefi Sayısı 15 Tablo 2. araştırmanın Yürütüldüğü İlçeler ve Örneklem Dağılımı 17 Tablo 3. araştırmanın Demografik Yapısı 21 Tablo 4. araştırmanın Demografik Yapısı (Meslek ve Gelir Dağılımı) 24 Tablo 5. Vergi Mükellefi Dağılımı 25 Tablo 6. Firmaların Demografik Yapısı 26 Tablo 7. Vergiye Olumlu ve Olumsuz Yaklaşımlar 32 Tablo 8. Kamu Hizmetlerinden Memnuniyet Düzeyi-Faktör analizi 38 Tablo 9. Vergi algısı - İfadeler 39 Tablo 10. Vergi Kaçırmaya Bakış 40 Tablo 11. Vergi Sistemine Yönelik Düşünceler 51 Tablo 12. Vergi Sistemini Etkileyen Kesimler 53 Tablo 13. Vergi Oranlarındaki İndirimlerin Etkileri 55 Tablo 14. Devletin Vergi Toplamasına Yönelik Düşünceler 70 Tablo 15. Vergi Verme Hesap Sorabilirlik algısı 71 Tablo 16. Vergi Bilincine Yönelik Düşünceler 72 HARİTA LİSTESİ Harita 1. İstanbul İli İlçe Sınırları Haritası 18 Harita 2. Örneklem Haritası 19 Harita 3. araştırmaya Katılanların Doğum Yerlerine Göre Dağılımı 22 9

10 10