HAZİRAN DİRENİŞİ TAHAYYÜLLERİ

Transkript

1 HAZİRAN DİRENİŞİ TAHAYYÜLLERİ gh An dre Bre ton de mifl ti: Ta hay yül, ger çek lefl me e i li mi olan d r. Ha zi ran di re ni fli s ra s n da s k s k Yük sel Ars lan n Ka pi tal den 1 esin le nen ar tu re le ri gel di gö zü mün önü ne. Yok - sa, Bre ton un de di i mi olu yor du? Ol mufl muy du hat ta? Ars lan n, Marx n me tin le rin den (te ori sin den) yo la ç ka rak üret tik le ri (ta hay yül le ri) ha yat ta ya fla d k la r m za m (ger çek le re mi) dö nüfl müfl tü? Ben ce, evet. *) Top lum sal Ta rih, Tem muz ) Bu ifa de tam do ru ol ma d hal de s k s k tek rar la n r. Ars lan n Ka pi tal den esin le ne rek yap t söy le nen ar tu re le rin bir k s m as l n da Marx n di - er me tin le ri ne da ya n r; Eko no mi Po li ti in Elefl ti ri si ne Kat k, Ve ra Za su lich e Mek tup, vb. gi bi. 1

2 Marx n teo rik me tin le ri 19. yüz y l ka pi ta liz mi nin gö - rü nen yü zü nün ge ri si ni çö züm le mifl, Ars lan n mu hay yi - le si ni te tik le mifl ve de or ta ya ç kan ar tu re ler 21. yüz y - l n ger çek li i nin ne re dey se mü kem mel bir tas vi ri ola rak kar fl m za di kil mifl ti. Ar tu re 159, ko lon ya lizm üze ri ne. Ko lon ya list git mifl, ka pi ta lizm d fl bir ala na, te pe nin ya maç la r n da ki bir fleh re el ko yu yor. Da ha do ru su, ilk a z da ko lon ya lis - tin ken di si gi de me ye ce i için, onun ad na dev let, hat ta dev let ad na or du, ya ni zor gi di yor. Hal k di ze ge ti ri yor. O, t r nak la r n fleh re ge çir mek üze re olan el, ko lon yal dev le tin ken di si dir. Ar d n dan bi li nen hi kâ ye ger çek le flir. Ko lon ya list gi - der, eko no mik dü ze ni ni ku rar, top lu mu fle kil len di rir. O dü zen, bir tür ka pi ta lizm dir. El be bek gül be bek ye tifl ti - ril me si, ge lifl ti ril me si, ko run ma s ge re kir. O za man da dev let ha z r ve na z r d r. Ar tu re 163, ifl te bu el üs tün de tu - tu lan ka pi ta lizm dir. ar tu re 1971 (159) ko lon ya lizm 2 ar tu re 1972 (163) isim siz

3 Yan l fl an la fl l ma s n, dev let sa de ce ko lon yal ilifl ki ler de ak tif tir de mi yo ruz. d di a m z, ka pi ta liz min içe ri de de dev let siz te sis edi le me ye ce i. Biz zat ka pi ta liz min be fli i sa y lan ül ke ler de de dü zen böy le ku rul mufl, ile ri ka pi ta - lizm ler de dev let des te i ve ko ru ma s y la gel dik le ri ko nu - ma ge le bil mifl ler dir. 2 Ne o-li be ral dö ne min ken di si nin 1970 ler de ki ser ma - ye bi ri ki mi t ka n k l na ce vap ol du u ma lum. Ve bu ce - va b n ce vap ola bil me si için ser ma ye bi ri ki mi nin ser ma - ye ye ma li ye ti nin azal t la bil me si ge re ki yor du. Ne o-li be ral hü kü met le rin ad m ad m re fah dev le ti ni il ga s, özel lefl - tir me le re h z ver me si bu yüz den dir. Bu ih ti ya c kar fl la - mak için biz zat dev let, ka mu ya ait ola n n pefl kefl çe kil - me si ni, sos yal har ca ma la r n k s l ma s n, em ti a ve pa ra ak m la r n n ta ma men ser best lefl ti ril me si ni, ne o-li be ral vi rü sün ala me ti fa ri ka s ha li ne ge tir mifl tir. Er do an n Ge zi Par k pro je si nin ba la m bu dur. Ya p l - mak is te nen, Tak sim in ya ya lafl t r l ma s ve ya kent sel dö - nü flüm eti ket le ri nin ar ka s na sak lan m fl, bil di i miz özel lefl tir me dir. Da ha aç k söy le ye lim, park kim se nin özel mül - ki ye tin de ol ma d için, hal k n park ta do lafl ma, a aç la r n göl ge sin den ya rar lan ma im kâ n n n ser ma ye yan l s dev let ta ra f n dan gas p d r. Ar tu re 159 un ken di si dir. O ta hay yül ger çek lefl me e i li min de olan 1971 de res met mifl tir. 2) Ha-Jo on C hang, Kal k n ma Re çe te le ri nin Ger çek Yü zü, çev. Tu ba Ak n c lar On mufl, s tan bul: le ti flim Ya y n la r, s tan bul,

4 Gasp son ra s da plan lan m fl t. Yay g n kul la n m y la, bi ri le ri ne rant sa la ma ola rak ifade edilen me ka niz ma - lar (ki söz ko nu su me ka niz ma lar as l n da yu ka r da de - in di i miz ser ma ye bi ri ki mi nin ser ma ye ye ma li ye ti nin azal t l ma s n dan bafl ka bir fley de il dir) dev re ye so ku la - cak t. Med ya n n ya lan c s y z, in flaa t n han gi flir ke te ve ri - le ce i bi le dü flü nül müfl. Par k n ye ri ne her ne ya p la cak - sa, me se la AVM nin ya da re zi dan s n (hat ta fle hir mü ze - si nin) ifl let me si ni flir ket le re dev ret me, ki ra la ma, sat ma da emi nim gün dem dey di. K sa ca s, özel ser ma ye ye ka - mu nun zen gin li i ak ta r l m fl, bi ri ki min önü aç l m fl ola - cak t. Ka mu mülk süz lefl ti ri le rek, bi rik mifl ser ma ye ye ser vet al t n tep si için de su nu la cak t. Ne di yor du Da vid Har vey özel lefl tir me ler için? Mülk süz lefl ti re rek bi ri kim. Er do an n ta hay yü lü, Ge zi Par - k nda te ces süm et mek üze rey di. Di re nifl çi ler bu na ço - mak sok tu. K M BU D RE N fi Ç LER? K sa ce vap, her kes. Ge zi yi ya fla yan, s tan bul un ve di - er fle hir le rin mey dan la r n dol du ran, so kak ta çar p flan, ten ce re ta va ça lan, park fo rum la r n ak sat ma yan, hat ta sa de ce sos yal med ya da var olan y n lar. Y n lar, ad üs - tün de her kes tir. Di re nifl çi ler, bil di i miz top lum sal bafl - kal d r öz ne le rin den bi ri ve ya iki siy le ko lay ca ta n m la - na cak kit le ler de il. 4

5 Ger çek li in ken di si ge nel lik le ge ri den ge len te ori nin ka te go rik ku tu la r na s ma y n ca, kav ram sal ba nal lık bafl gös te rir. Ha zi ran di re nifl çi le ri nin ba fl na da bu gel di. Di - ren di ler, or ta s n f ku tu su na s ma d lar. Ame ri kan sos yo lo ji si nin ba fl m za mu sal lat et ti i on ca ku tu dan bi ri de or ta s n f ka te go ri si dir. l kin, Marx sos - yo log ya p l d, son ra da Marx n ifl çi s n f ka te go ri si bu or - ta s n f ya k fl t r ma s y la piç lefl ti ril di. As l n da, ge lir grup la - r n n s ra la ma s na da ya nan or ta s n f, tas nif öl çüt le ri nin es nek li i ne, grup s n r la r n n na s l be lir len di i ne ba l ola rak, ba zen abar t lan ba zen az m sa nan bir nü fus tur. Bu nü fu sun ço un lu u emek gü cü nü ser ma ye ye sa tan bil di - i miz ifl çi s n f n n as li üye si dir, bir k s m y sa emek gü cü - nü ka mu ifl let me le ri ne sa tan emek çi ler dir. Ça l fl ma ko flul - la r ve ifl ve ren fark l lafl ma s da ha liy le bu ke sim için de mu az zam ge lir ve ha yat tar z çe flit li li i ola rak te za hür eder. Ha zi ran di re ni fli ne ka t lan la r n, biz zat göz lem le yen - le rin çe flit li lik vur gu su nun kay na n, k s men bu emek çi nü fu sun kom po zis yo nun da ara mak ge re kir. Or ta s n f ka te go ri si nin (ki tam da Ha zi ran Di re ni fli ba la m n da bu ka te go ri nin tek rar bafl ta c edil me si üze - ri ne ken di si ne so ru lan bir so ru ya ver di i ce vap ta Kor kut Bo ra tav, or ta s n f a kav ram mer te be si ne la y k ol ma yan iki söz cük ten iba ret bir te rim de me yi ter cih eder 3 ) kav - 3) Kor kut Bo ra tav la sen di ka.org si te sin de ki 16 Ha zi ran 2013 ta rih li gö rüfl - me: Her Yer Tak sim; Her Yer Di re nifl : Bu ifl çi s n f n n ta rih sel öz le mi olan s n r s z, do lay s z de mok ra si ça r s d r ( yurl.com/ly6n9em). 5

6 ram sal lafl t r l ma s n bu ya z ba la m n da elefl tir mek ye ri - ne, iki fark l kul la n m na de in mek is ti yo ruz. 4 Bu fle kil - de, hem or ta s n f ka te go ri si nin ta n m sal içe ri i ni sor - gu la m fl hem de di re nifl çi le ri ta n m la mak için do ru bir ter cih ol ma d n gös ter mifl ola ca z. Kul la n m lar dan il ki, Ha zi ran Di re ni fli nden sa de ce befl ay ön ce (Ara l k 2012) Fu at Key man n TÜ S AD n Gö rüfl der gi sin de ki bir ya z s n dan; bafl l hay li id dia l : Tür ki ye nin Ge le ce i ni Ye ni Or ta S n f Be lir le ye cek. 5 Ya z n n gi rifl cüm le si de flöy le: Türki ye nin 1980 den bafl la ya rak 1990 lar da yay g n la flan ve özel lik le son on y l da de rin le flen dö nüflüm süre ci nin çok önem li bir bo - yu tu nu, ye ni or ta s n f lar ola rak ad lan d r lan top lum sal kat man/ke sim/kim lik olufl tu ru yor. Bu kul la n m ye ni or ta s n f lar da ki s n f kav ra m n bu la n k lafl t r yor. Or ta s n f lar kat man/ke sim/kim lik flek lin de ko nu lun ca, or ta s n f bu va s f la r n tek tek ve ya her han gi bir per mü tas - yon la zu hur ede bil di i bir in san kü me si flek lin de ve ol - duk ça gev flek bir bi çim de ta n m lan m fl olu yor. 4) Bu ka te go ri nin elefl ti ri si ni teo rik, am pi rik ve si ya sa l veç he le riy le bafl ka ya - z lar da ele al m fl t k: S. Sav ran ve E. A. To nak, Üret ken Olan ve Ol ma yan Emek: Aç k l a Ka vufl tur ma ve S n f lan d r ma De ne me si, Prak sis, Sa y : 16, 2007; S. Sav ran, S n f la r Ha ri ta la mak: S n f lar Bir bi rin den Na s l Ay r l r? Dev rim ci Mark sizm, Sa y : 6-7, 2009; Y. Ka ra ha no ul la r ve E.A. To nak, Tür - ki ye de Üret ken Ol ma yan Emek çi ler Sö mü rül mü yor lar m?, Top lum ve He kim, Mart-Ni san ) Fu at Key man, Tür ki ye nin Ge le ce i ni Ye ni Or ta S n f Be lir le ye cek, Gö rüfl, Ara l k 2012 ( yurl.com/qeln29y). 6

7 Ta n m da ki bu be lir siz lik ya z da flöy le gi de ri li yor:...or - ta s n f lar, AB süre ciy le bir lik te, Türki ye de, eko no mik di - na miz min ve gi ri flim ci kültürün iti ci ve ta fl y c ak tö rü ko - nu mu na gel(mifl tir). Ay r ca bu s n f la r n kent sel dö nü flüm sü reç le rin de de ol duk ça ak tif ol du u vur gu la n yor: Ana - do lu kent le flir ken, Ana do lu kent le ri kent sel dö nüflüm süre cin den ge çer ken, ye ni or ta s n f lar ku rum sal kim lik le - riy le bu süreç te çok önem li ve et kin rol oy na d. Kent sel dö nüflümün önem li ak tö rü ko nu mu na gel di ler. Ama ay n za man da da, kent sel dö nüşüm süre cin den ya rar lan d lar... Kent lefl me süre ci nin ve kent sel dö nüflümün h z lan ma s na ve pe kifl me si ne kat k ver di(ler). De mek ki, Key man a gö - re or ta s n f as l n da Ana do lu kent le rin de ki ka pi ta list s n f t r. Bu ya k fl t r ma y cid di ye alan ç kar m, bi le mi yo rum. He le at fe di len si ya sal mis yo nu gör dük ten son ra: Bu gün, mu ha fa za kâr lafl may la de mok ra tik lefl me ara s n da yer alan ye ni or ta s n f la r n ya pa ca ter cih, büyük öl çüde Türki - ye nin ge le ce i ni be lir le ye cek tir. Bi lin di i üze re, Ha zi ran Di re ni fli yle bir lik te or ta s n f ka te go ri si, di re nifl çi le ri ta n m la ma ih ti ya c du yan lar ca aci - len te da vü le so kul du. Bir çok çev re ta ra f n dan da sor gu suz su al siz be nim sen di. Bu ba lam da, öz gül ama ta lih siz kul - la n m lar dan bi ri ne de Lon don Re vi ew of Bo oks un blo gun - da Ça lar Key der in yaz d k sa not ta 6 rast la d k. Bu not - 6) Ça lar Key der, Law of the Fat her, LRB Blog, 19 Ha zi ran 2013 ( yurl.com/o4cqffw). 7

8 ta, di re nifl çi ler he nüz ol ma m fl, olufl mak ta olan ( in for ma ti on ) bir or ta s n f ola rak ta n m la n yor. Olufl mak ta olan, genç olan de mek tir. Di re nifl çi ler de genç ol duk la r na, okul la r n bi ti rin ce ol gun la fla cak la r na ve or ta s n f a ka t la cak la r na gö re, Key der de Ha zi ran Di re ni fli ni bir or ta s n f ha re ke ti ola rak ta n m la mak ta her han gi bir be is gör mü yor. Key der in ge rek çe si nin mad di te mel le ri ger çek du ru mu ne ka dar yan s t yor, ben ce ba ya tar t fl ma l. Not ta, Er do an n eko no mik alan da ki ba fla r s n n ya n s ra yük sek ö re tim ala n n da da hay li ba fla r l ol du u flöy le an la t l yor:...er do an n hü kü me ti e i ti me da ha faz la pa ra ay r d. Tür ki ye flim di 200 den faz la üni ver si te ye ve 4 mil yo nu ge çen üni ver si - te ö ren ci si ne sa hip den bu ya na 2,5 mil yon ye ni me zun da nü fu sa ek len di. Bu sa y lar, men sup la r n n gö - re li ola rak mo dern ifl yer le rin de ça l fl t, kü re sel em sal - le ri ne ben zer bofl va kit ve tü ke tim al fl kan l k la r na sa hip ol du u bir or ta s n f n olufl tu u nu sez dir tir. Fa kat bu in - san lar ha yat tarz la r, çev re le ri ve kent hak k için de ye ni ga ran ti ler ara mak ta; ki fli sel ve top lum sal alan la r n n ih - la li ne k z mak ta d r lar. Ge zi pro tes to la r bu ye ni ger çek - lik ten do an ilk top lum sal ha re ket tir. Er do an hü kü me ti nin ön ce ki hü kü met ler le kar fl - lafl t r l d n da gö re li ola rak büt çe de e i ti me da ha faz la pay ay r ma s n dan ha re ket le, 200 üni ver si te de ki 4 mil - yon ö ren ci nin ve 2008 son ra s n da ki 2,5 mil yon me zu - 8

9 nun oto ma tik ola rak or ta s n f ku tu su na yer lefl ti ril me - si ye te rin ce so run lu. Ama bu ka te go ri ara c l y la da ha da so run lu olan, Ha zi ran Di re ni fli ni olufl mak ta olan bu or ta s n f men sup la r n n, bir yan dan Ba t da ki em sal le - ri gi bi bofl va kit... tü ke tim al fl kan l k la r ga ran ti si için, bir yan dan da çev re, kent hak k ve de bi rey sel ve top lum sal alan la r n n ih la li ne bo zul duk la r için ger - çek lefl tir dik le ri id di as d r. B ra ka l m kent hak k kav ra m n n an ti-sis te mik özün den bi ha ber kul la n m n, Di re nifl e ka t lan la r son tah lil de sis tem içi, ga ran ti ler pa zar l n he def le yen, ye - te rin ce mü sa ha ma gös te ril di in de üni ver si te me zun la r - na ya k fl r tarz da mo dern ifl yer le ri ne dö ne cek or ta s n f men sup la r ola rak gör me ye ne de me li? K sa ca s, di re nifl çi le rin ço un lu u nun genç, üni ver si - te me zu nu ve ya ö ren ci si ol du u göz le min den yo la ç - ka rak, ha re ke tin or ta s n f a r l k l ol du u ni te le me si ni yap mak bi ze çok an lam l gel mi yor. Bu ni te le me, söz ko - nu su kit le nin ö ren ci ke si mi için ebe veyn le rin s n f sal pro fi li ni, me zun lar için se ça l fl ma ko num la r n bil me yi ge rek ti rir. Kal d ki, me zun la r n ta ma m n n ifl sa hi bi ol du u nu, me zun ola cak la r n da ra hat ça ifl bu la bi le cek le ri ni var say - mak, is tih dam s z bü yü me nin norm ha li ne gel di i gü nü - müz de afl r iyim ser lik tir. Bo ra tav n yu ka r da de in di i - miz gö rüfl me sin de üni ver si te ö ren ci le ri ni bek le yen ge - 9

10 le cek hak k n da söy le dik le ri bi ze Key der in tas vi rin den çok da ha ger çek çi ge li yor:...ka pi ta lizm on la ra ifl siz lik va at et mek te dir. Bu ne den le ilk afla ma da ye dek emek or - du su nun saf la r na gi re cek ler ve nes nel ko num la r y la en ge nel an lam da ifl çi s n f n n ö e le ri ola cak lar d r. Ha zi ran Di re ni fli nin s n f sal ka rak te ri ne ilifl kin tar t fl - ma lar bir ya na, da ha az tar t fl ma l olan yan, Di re nifl in tem si li de mok ra si nin s n r la r n gös ter mifl ol du u ger çe - i dir. Ar t k o ma lum tem si li de mok ra si el bi se si ne bu top lum s m yor. Bi za ti hi bu du rum al ter na ti fin el al t n - da ol du u an la m na gel mi yor ta bi i. Ama flu ra s da ke sin: Ha zi ran Di re ni fli ni ya fla ma m fl ol say d k tem si li de mok - ra si yi afl ma ih ti ya c n bu ka dar de rin den his se di yor, park lar da, mey dan lar da, ma hal le ma hal le al ter nati fi ne ka fa yo ru yor da ol ma ya cak t k. Az buz ka za n m de il. He ba et me mek ge re ki yor bu im kâ n. 10

11 DAVID HARVEY İN DEĞERİ* gh Da vid Har vey in kul la n m de e ri nin yük sek ol du - u nu geç ti i miz Ha zi ran da yap t s tan bul ve An ka ra zi ya re ti ön ce sin de de bi li yor duk. Y l lar d r ver di i Ka pi tal ders le ri nin web ver si yo nu nun 15 ay da, 187 de i flik ül ke nin 10,884 fleh rin den, 2 mil yon t ka maz har ol du - u nu da. Har vey in Post mo dern li in Du ru mu (1987) ad l ça l fl - ma s, In de pen dent ga ze te sin ce 1945 son ra s n n ede bi yat d fl en önem li 50 ki ta b n dan bi ri ola rak se çil mifl ti. Do la - y s y la, Har vey in yaz d k la r n iz le yen ler için s tan bul *) Bu ya z Züm ray Kut lu yla bir lik te ya z l m fl t r: Top lum sal Ta rih, A us tos

12 Bil gi Üni ver si te si ve OD TÜ de ki ko nufl ma la r n gör dü ü yo un il gi do al d. Öte yan dan, ba z yer li med ya men - sup la r n n bu il gi yi an la mak ta zor lan d n da duy duk. Oy sa, dün ya ka pi ta liz mi nin her an lam da ne ya pa ca n bi le me di i bir dö nem de, post mo dern li in, kent-ka pi ta - lizm ilifl ki si nin ora s n bu ra s n de flen, ge le ce e umut la ba kan bi ri ne du yu lan ih ti yaç apa ç k ol ma l y d. Marx n Ka pi tal i çin K la vuz (Me tis) ve Ser ma ye Mu am ma s (Sel) ki tap la r n n Türk çe de ya y n lan ma s ve si - le siy le Tür ki ye ye ge len Har vey, Ka pi ta liz min Kri zi ve Kent sel Mü ca de le ve Ser ma ye nin S n r la r ve An ti ka - pi ta list Ha re ket bafl l k l iki ko nufl ma yap t. Top lum sal Ta rih oku yu cu la r flu ya da bu bi çim de Har vey e za ten afli na d r lar, Bil gi ve OD TÜ de ki ko nufl ma la r iz le mifl ola bi lir ler. O yüz den bu ya z da, bafl ta co raf ya, kent lefl - me ve ka pi ta liz min eko no mi po li ti i ol mak üze re bir - çok ala na önem li kat k lar ya pan Har vey in öz gün lü ü - nü tar t fl ma y amaç la ma d k. Ni ye ti miz, s tan bul ve An - ka ra ko nufl ma la r n n bafl l k la r n dan yo la ç ka rak kent hak k ve ser ma ye nin s n r la r kav ram la r n n ilifl ki si üze - ri ne yük sek ses le dü flün mek. Har vey, kent ve kent lefl mey le öte den be ri il gi len me - si ne ra men, kent hak k kav ra m n sis te ma tik ola rak kul lan ma ya nis pe ten ya k n za man lar da bafl la d. Ser ma ye nin s n r la r ise, da ha es ki le re da ya nan Marx a ve 12

13 Ka pi tal e duy du u il gi si nin ürü nü; 1982 de ya y n la nan ve di li mi ze de ni ha yet bu ya k n lar da çev ri len ki ta b na (Li mits to Ca pi tal) ad n ve re cek ka dar es ki ve önem - li. 1 Bu kav ra m n Har vey in yas lan d ge nel çer çe ve nin sem bo lü ol du u nu dü flü nü yo ruz; kent hak k da hil ol - mak üze re bir çok tar t fl ma ya yap t kat k n n ve kul - lan d di lin an la fl l ma s için ser ma ye nin s n r la r biz ce vaz ge çil mez dir. Bi raz da ha id dia l bir bi çim de söy le ye cek olur sak, kent hak k kav ra m n n in san hak la r söy le mi için de s ra - dan lafl t r l ma s, bü yük öl çü de ser ma ye nin s n r la r n n ima et ti i teo rik dün ya ya tam ola rak nü fuz ede me mek - ten kay nak la n yor. O za man, kent hak k yla bafl la ya l m ve bu kav ra m n ser ma ye nin s n r la r yla ilifl ki si ni ta ze bir s tan bul ör ne iy le so mut la ma ya ça l fla l m. KENT HAK KI Son y l lar da s k l k la duy du u muz kent hak k kav ra - m n Le feb vre, 1967 de ya y n la nan Kent Hak k ad l ma ka le sin de, o y l lar da ve ri len hak mü ca de le le rin den bes le ne rek ge lifl ti ri yor. Aka de mik tar t fl ma lar dan si vil top lum pro je le ri ne, in san hak la r söz lefl me le rin den ana - ya sa la ra ka dar, li be ral ler den anar flist le re ge nifl bir yel pa - 1) Ser ma ye nin S n r la r, Tan Ki ta be vi Ya y n la r, An ka ra, 2012a. 13

14 ze de kul la n m n göz lem le di i miz kent hak k n n ta n m ve içe ri i ko nu sun da bir fi kir bir li i bu lun ma d ke sin. 2 Kent hak k n ta n m la ma da ve ta lep ler de ki fark l l k, po li tik du ru flu muz dan, inan d m z de er ler den bes le - ni yor. fl te bu ne den le, kent hak k n n ta n m ve içe ri i üze ri ne dü flün mek, bu kav ra m n han gi ke sim ler ce ne - den ve na s l kul la n l d n tar t fl mak ge rek li. Çün kü Har vey in de be lirt ti i gi bi, bu hak k n ta n m la n fl flek li ile ha ya ta ge çi ril me yol la r do ru dan ilifl ki li (Har vey, 2012b). Ka pi ta liz min sür dü rül me si ne hiz met eden kul - la n m lar ol du u gi bi ka pi ta liz min afl l ma s n he def le yen kul la n m lar da var. Net lik ih ti ya c ba riz. Har vey, Kent Hak k bafl l y la 2008 y l n da New Left Re vi ew da ya y n la d ma ka le de, kent hak k n in san hak la r n n en ih mal edil mifl le rin den bi ri ola rak ta n m l - yor ve do la fl m da ki bi rey sel ve mül ki yet te mel li in san hak la r n dan fark l ola rak bu hak k n ko lek tif bir hak ol - du u nun al t n çi zi yor: Kent hak k, bir bi re yin ya da gru bun kent te var olan kay nak la ra eri flim hak k n dan çok da ha faz la s d r: ken ti ar - 2) Kent hak k na da ir Har vey in d fl n da Le feb vre, Pur cell ve Sou ze in me tin - le rin den bah se de bi li riz. Çok ya k n bir za man da E i tim-sen in E i tim, Bi lim ve Top lum ad l üç ay l k der gi si, kent hak k üze ri ne Le feb vre ve Sou ze in yaz - d ma ka le le rin çe vi ri le ri ne, sa ha ör nek le ri ni ve kar fl lafl t r ma la r içe ren bir di zi ma ka le ye yer ver di. Bu me tin le rin d fl n da ay r ca, 2010 y l n da Ha bi tat Ulus la ra ra s Koa lis yo nu ta ra f n dan ba s lan ve Ana Sug ran yes ve Char lot te Mat hie vet ta ra f n dan der le nen Ci ti es Fo r All ad l ki tap da bu ko nu da dün ya - dan bir çok ör ne i içe ren bir di er kay nak t r. Ki ta ba tin yurl.com/cr96vko ad - re sin den ula fl la bi lir. 14

15 zu la d m z fle kil de de ifl tir me ve ye ni den ya rat ma hak k - d r. Da ha s, ken ti ye ni den ya rat mak ka ç n l maz ola rak kent lefl me sü reç le ri üze rin de ko lek tif güç uy gu la ma y ge - rek tir di in den, kent hak k da bi rey sel bir hak tan çok ko - lek tif bir hak t r (Har vey, 2012b). 3 Har vey e gö re, kent hak k kav ra m n an la mak için ta - rih bo yun ca in san la r n ye ni den üre ti mi nin bafl ta ge len be lir le yi ci si olan kent lefl me sü reç le ri ni ve kent lefl me-ka - pi ta lizm ilifl ki si ni çö züm le mek ge re ki yor. Ni te kim, ken - di si nin ka pi ta lizm ve kent lefl me ara s n da ki iç sel ba an - lat mak için ver di i 1840 lar Pa ris ve 1940 lar Ame ri ka ör - nek le ri, son y l lar da ki kent sel dö nü flü mün ne an la ma gel di i ni net bir bi çim de an la ma m za yar d m c olu yor. Kent hak k n n salt kent sel dö nü flüm le mü ca de le ye in dir - ge ne me ye ce i ni söy le yen Har vey, ba r n ma ko flul la r n n iyi lefl ti ril me si, ki ra la r n dü flü rül me si gi bi re for mist ta lep - le rin ye ter siz li i ni de vur gu lu yor. Kent hak k ken di mi zi, ken ti mi zi, için de ya fla d m z çev re yi de ifl tir me ve dö - nüfl tür me yö nün de dev rim ci ta lep le rin bir ifa de si ol ma l : Kent hak k n ta lep et mek, kent lefl me sü reç le ri ve kent - le ri mi zin ya ra t l ma ve ye ni den ya ra t l ma bi çim le ri üze rin - de bir tür fle kil len di ri ci güç sa hi bi ol ma y ra di kal bir fle kil - de ta lep et mek tir (Har vey, 2012b). 3) Har vey in The Right to the City ma ka le si 2008 y l n da New Left Re vi ew da ya y n lan d. Biz çe vi ri yi ya par ken, ay n ma ka le nin Har vey in Re bel Ci ti es ad l ki ta b n da yer alan ver si yo nu nu esas al d k. 15

16 Har vey in bu yak la fl m kent hak k n bir bü tün ola rak ele al ma m za, ka pi ta liz min elefl ti ri si ni ya par ken bafl ka bir ha ya t n ola bi lir li i ni can l tut ma m za im kân sa l yor. Böy le si bir yak la fl m n he ye can ve ri ci ya n, bi zi sa vun - ma c bir ko num dan ç kar t p al ter na tif ya flam bi çim le ri üze ri ne dü flün me ye sevk et me si dir: Na s l bir kent is te di i miz so ru su, na s l in san lar ol mak is te di i miz, na s l ilifl ki ler ara d m z, do ay la na s l bir ilifl - ki ye de er ver di i miz, na s l bir ha yat tar z ar zu la d m z, ne tür es te tik de er le re sa hip ol du u muz so ru la r n dan ay - r tu tu la maz (Har vey, 2012b). S TAN BUL, HAR VEY VE SER MA YE N N SI NIR LA RI Da vid Har vey, kent hak k üze ri ne Ci han Uzun çar fl l Bay sal n Aç k Rad yo için yap t rö por taj da, bu hak ka da ya l yü rü tü len me kân sal öz gür lük di re nifl le rin de mül - ki yet hak k n n öne geç ti i, ki fli nin en ön ce ken di ai le si - ni, mül kü nü dü flün dü ü ve an ti-ka pi ta list he def ler den uzak lafl t göz le mi üze ri ne flun la r söy lü yor: Hen ri Le feb vre in bu ko nu ya il ginç bir ba k fl var d. Be lir li bir me kâ n, bil di i niz üze re, bir sü re li i ne öz gür - lefl ti re bi lir si niz, de mifl ti, an cak bu ra da her za man flu nu gö re cek si niz, e er da ha ile ri bir öz gür lefl tir me sü re ci ne gir mez se niz, öz gür lefl tir mifl ol du u nuz me kân, bir sü re 16

17 son ra do mi nant pra tik ta ra f n dan tek rar ab sor be edi lir, ele ge çi ri lir.... Bu flu de mek tir, si zi kü re sel kent ve sai re z r - va la r n dan kur ta ra cak çok da ha ge nifl ve da ha faz la dev - rim ci bir ha re ke te ih ti ya c n z var. Bir ev de sos ya liz min ol - ma s zor dur, bir ma hal le de, hat ta bir kent te sos ya liz min ol ma s afl r de re ce de zor dur. Bu ne den le,... bu sü re ci ön - le mek için top lum sal ya fla m da ha yay g n bir fle kil de na s l or ga ni ze ede ce i ni zi dü flün me ye bafl la ma l s n z. 4 Ser ma ye nin s n r la r n n kav ran ma s, hem ka pi ta liz - min ken di si nin s n r la r n n kav ran ma s hem de gü nü - müz de ol du u gi bi de rin kriz le ri nin ka ç n l maz l n n kav ran ma s de mek tir. Yu ka r da ki rö por taj da Har vey in be lirt ti i gi bi, kent hak k te mel li me kân öz gür lefl ti ri ci di re nifl ler bi le ka za n m la r n n ka l c l n sa la mak için ka pi ta lizm son ra s bir top lum sal ya fla m ta hay yül et - mek zo run da d r lar. s tan bul dan ve re ce i miz so mut ör ne e ge le lim. Bo - az köp rü le ri flu ya da bu ve si ley le, 3. Köp rü ye di re nifl ise flu s ra lar hep gün de mi miz de. Bo az Köp rü sü nden ge çer ken bir me ta tü ket ti i miz aç k. Çok de il, bir kaç haf ta ön cey se köp rü ta mi ra t do la y s y la Tay yip Er do - an n ka fa s na es mifl ol ma l ki, ge çifl le rin bir ân da üc ret - siz k l n d n ga ze te ler den oku duk. Ya ni köp rü nün sun du u Bo az ge çifl hiz me ti bir ân da me ta ol mak tan ç k t. T p k, bir sü re ön ce met ro büs bi let fi yat la r n n ar - 4) yurl.com/cfqwr6b. 17

18 t fl n pro tes to eden Hal kev le ri üye le ri nin ör güt le di i di - re nifl le, bi let al ma dan köp rü den ge çifl te ol du u gi bi. Er do an n ki s ra dan va tan da fla âde ta bir hi be, Hal - kev le ri nin kiy se dü pe düz kent hak k n n ha ya ta ge çi ril - me si. Her iki si nin ben zer ya n, köp rü den geç mek için kim se nin köp rü nün me ta l na ih ti ya c ol ma d n apa - ç k or ta ya koy ma s d r. Köp rü köp rü lü ü ne de vam et - mifl tir. Öte yan dan, esas or tak l k bu ha lin ge çi ci li i dir. Ta mi rat bit ti in de köp rü üc ret li ola cak t r, t p k bi let siz se ya hat di re ni fli sö nüm len di in de ol du u gi bi. Köp rü hiz me ti ve ben zer hiz met le rin kent li le ri zo run lu me ta ilifl ki le ri ne sok ma dan su nul ma s y sa an cak ka pi ta lizm son ra s fle hir ta hay yül le riy le bir lik te be li re cek tir. Kim bi - lir o fleh rin köp rü ye mi, yok sa p r l p r l bi sik let yol la r - na m ih ti ya c ola ca n? Ona, kent hak k n, ser ma ye nin s n r la r n n far k na va ra rak bu hak k ha ya ta ge çi ren ler ka rar ve re cek tir. KAY NAK ÇA Har vey, D., 1997, Post mo dern li in Du ru mu: Kül tü rel De i fli min Kö ken le ri, s tan bul: Me tis Ya y n la r. Har vey, D., 2012a, Ser ma ye nin S n r la r, An ka ra: Tan Ki ta be vi Ya - y n la r. Har vey, D., 2012b, Re bel Ci ti es: From the Right to the City to the Ur ban Re vo lu ti on, Lon dra: Ver so. 18

19 Sug ran yes, A. ve Mat hie vet, C. (der.) 2010, Ci ti es for All: Pro po sals and Ex pe ri en ces To wards The Right to the City, Ha bi tat In - ter na tio nal Co ali ti on Pub li ca ti ons. Le feb vre, H., 1996, The Right to the City, Korf fman, E. ve Le - bas, E. (der.) Wri ting on Ci ti es, Ox ford: Ba sil Black well. Pur cell, M., 2002, Ex ca va ting Le feb vre: The Right to the City and Its Ur ban Po li tics of the In ha bi tant, Ge ojo ur nal, 58: Sou za, M.L, 2010, Which Right to Which City, In ter fa ce 2(1):

20 KENTSEL DEĞİŞİM VE DÖNÜŞÜMÜ KAPİTAL LE ANLAMAK* gh Ya fla d m z kent ler alt üst edi li yor, gö rü yo ruz, ha ber - ler de oku yo ruz: Dö viz le ko nut kre di si 200 bin ki fli yi ma dur et ti, Ko nut ta ba lon yok, 2010 un 3. çey re - in de ko nut sa t fl la r n da sert dü flüfl. Olan lar sa de ce ko - nut lar la il gi li de il; kent te ki ha ya t n ta ma m n kap s yor: 3. Köp rü, ko run ma l si te ler, ma hal le bas k l si te ler, gi ri le me yen va rofl lar, 3. Ha va ala n, 2. alt ge çit, vd. Te dir gi niz, mü da hil ola ma d m z ka rar sü reç le ri nin so nuç la r na kat lan mak is te mi yo ruz. Kent ler de ki de i fli - min on ca çe flit li li i ni na s l an la ya l m ki mü da ha le miz, *) Ek mek ve Öz gür lük, Ocak

21 tep ki le ri miz et ki li, al ter na tif le ri miz sos ya list çe ol sun? So ru bu. Kent ler de ya fla nan la r n esas ola rak ser ma ye nin di na mik le riy le ilifl ki li ol du u nu bi li yo ruz. Ama, özel lik - le si ya set ya par ken, olan bi te ni en ge nel ha liy le ser ma ye bi ri ki mi ne ba la ma n n yet me di i ni de ya fl yo ruz. Ser ma ye bi ri ki mi nin ar t k de er üre ti mi ne ba l ol - du u Mark sist te ori nin ABC si dir; fa kat sa de ce ABC si - dir. Bi ri kim sü re ci nin ge nel ser ma ye dev re si nin (çev ri - mi nin) öte sin de alt ve yan saf ha la r, çe flit li top lum sal ilifl ki le ri de içe ren komp leks ya p s kav ran ma dan ka pi ta - lizm de ki her ge lifl me yi ser ma ye bi ri ki mi ne at fet me nin aç k la y c l yok tur. Bu na ra men, içe ri i dol du rul ma - m fl ser ma ye bi ri ki mi ne re fe rans al fl kan l sol de er len - dir me ler de öte den be ri çok yay g n. Kent sel de i flim ve dö nü flüm tar t fl ma la r da bu al fl - kan l k tan na si bi ni al yor; söy le nen le rin ço u ma ale sef ya çok ge nel ya da öz gül du rum la r n tas vi ri, ol gu la r n, ya - sal ay r n t la r n, ga ze te ha ber le ri nin lis te si flek lin de. Hem po pü ler hem de aka de mik li te ra tür de s z lan ma ve ya nos - tal ji ima l ken tin do ku su bo zu lu yor, kent ser ma ye ye pefl kefl çe ki li yor, emek çi ler yer le rin den yurt la r n dan edi li yor, kent le rin gen le riy le oy na n yor gi bi cüm le - ler le kent di na mik le ri ni aç k la mak ege men. Bu ifa de le rin fle hir ler de ki de ifl me nin ve et ki le ri nin ki mi yan la r n tas vir et tik le rin de hem fi kir ol sak da, de - i fli min di na mi i ni Mark sist pers pek tif ten kav ram sal lafl - 21

22 t r ma ih ti ya c n kar fl la d k la r n söy le mek zor. Bu k sa ya z n n söz ko nu su ih ti ya c kar fl la mak gi bi bir id dia s ola maz. Ol sa ol sa bu tür kav ram sal lafl t r ma ça ba la r na yar d m c ola bi le cek teo rik ipuç la r öne re bi lir. Ama c m z, kent ler de ki de i fli min ka pi ta list di na mik ler ba la m n da tar t fl l ma s na Ka pi tal in ter mi no lo ji siy le kat k da bu lun - mak t r. lk cil din te ka bül et ti i ka pi ta list ger çek lik le kent sel ol gu lar ara s n da ilifl ki ku ra rak, emek de er teori - sinin ba zı kav ram la r n so mut la ma ya da ça l fl yo ruz. Ka pi ta lizm, ken di ne öz gü te mel iç çe lifl ki le ri olan ve bi za ti hi bu çe lifl ki le rin ser ma ye nin di na miz mi ni be lir le - di i top lum sal bir dü zen dir. Te mel iç çe lifl ki ler den ka s t sa de ce ilk a z da ak la ge len ser ma ye-emek çe lifl ki si de il, ay n za man da ser ma ye-ser ma ye ve emek-emek çe lifl ki si - dir. Da ha az afli na olu nan son iki çe lifl ki nin al d bi çim - ler, ba zen ser ma ye ve emek s n f la r n n te kil men sup la r, ba zen de te kil men sup lar la ge nel ola rak s n f n ta lep ve e i lim le ri ara s n da ki ça t fl ma la ra gö re fle kil le nir. Ka pi tal in cilt le ri bo yun ca Marx de i flik kav ram sal araç lar, tah lil ler yo luy la bu çe lifl ki le rin ni te li i ni, te za hü rü nü ay - r n t l bir bi çim de ele al m fl t r. Marx n b rak t nok ta dan ha re ket le, söz ko nu su teo rik zen gin li i mo dern kent sel de i fli me uy gu la ma ça ba la r, de i fli min si ya sal, kül tü rel, sos yo lo jik, vb. bo yut la r n çö züm le yen ol duk ça ge nifl bir li te ra tür üret ti. Bu ya z n n ele al d bo yut sa, sa de ce eko - no mik fa ali yet le rin ni te li i nin be lir le yi ci li i. 22

23 Bafl lan g ç nok ta m z in ce le nen top lu mun üre ti ci güç le - ri nin ge lifl mifl lik se vi ye si, ta ri hi ve kül tü rel ko flul la r n n öz gül lü ü dür. Üre ti ci güç le rin ge lifl mifl lik se vi ye si, emek sü re ci ni nin tek nik ve top lum sal or ga ni zas yo nu nu, ta ri hi ve kül tü rel ko flul lar ise emek gü cü nün ni cel ve ni tel du ru - mu nu ve de tü ke tim ih ti yaç la r n (ya ni emek çi le rin ye ni - den üre ti mi ni) be lir ler (Da vid Har vey, The Ur ban Pro - cess Un der Ca pi ta lism, In ter na tio nal Jo ur nal of Ur ban and Re gio nal Re se arch, 2. 1, 1978). Ser ma ye nin ge nel dev re si emek gü cü ne ve üre tim araç la r na ya t r lan pa ray la bafl lar. Üre tim sü re cin de, can l emek üre tim araç la r n ve di er gir di le ri kul la na rak ye ni me ta lar, de er ve ar t de er ya ra - t r. Bu ye ni me ta la r n sa t l ma s y la ka za n lan da ha çok pa - ra ser ma ye nin bi rik me si de mek tir. Bu ge nel li i için de bi - le ser ma ye dev re si nin her afla ma s kent le te mas ha lin de - dir, ya p l çev re (bu ilt en vi ron ment) ile iç içe dir. Ka pi tal in 1. cil di ol duk ça s n r la y c bir di zi var sa - y m la (de er ler le fi yat la r n oran t l l, ar t k de er do la - fl m n n ih ma li) me ta, de e ri, ar t k de er üre ti mi ni ve me ta üre ti mi nin öz gül bir tü rü ola rak emek gü cü nün ye ni den üre ti mi ni ele al r. Bu so yut la ma dü ze yin de mo dern kent sel de i fli min zo run lu re fe rans la r, fi nans (mort ga ge, fa iz, vs.), rant (top rak ve ya p ran t, fark l rant tür le ri), lüks tü ke tim (ya p l çev re ye et ki si) ana liz d fl b ra k l m fl - t r. Bu ko nu la ra 19. yüz y l ger çek li i ba la m n da 2. ve 3. cilt ler de gi ril mifl tir. lk cilt te, her de er ve ar t k de er 23

24 üre tim sü re ci nin zo run lu un sur la r ola rak üre tim araç la r (fab ri ka ya p la r, ula fl m ve ener ji a la r ) ve emek gü cü (ba r n ma me kân la r, has ta ne, okul, lo kan ta, vd. gi bi ye - ni den üre ti min in fla edil mifl tü ke tim ka lem le ri) ay r n t l bir bi çim de kav ram sal lafl t r l m fl t r. Pa ren tez için de kay - det ti i miz kent sel re fe rans lar, 1. cil din so yut kav ram la - r n n kent sel ol gu ve sü reç ler de ki so mut kar fl l k la r n, ser ma ye dev re si nin her saf ha s n n ya p l çev rey le iç içe ol ma bi çim le ri ni sa n r m sez dir mek te. Marx, üre tim fa ali ye ti ni de rin le me si ne ve son de re ce ay r n t l bir bi çim de tar t fl r. Han gi eko no mik fa ali yet le - rin ar t k de er üre ten, do la y s y la ser ma ye bi ri ki mi ni sa la yan fa ali yet ler ol du u ko nu sun da ki tah li li son de - re ce ber rak t r. Fi nans ve ti ca ret fa ali yet le ri nin ser ma ye bi ri ki mi nin ay r l maz un sur la r ol du u ne ka dar aç k sa, ay n fa ali yet le rin bi za ti hi ar t k de er üre te rek ser ma ye bi rik tir me dik le ri de o ka dar aç k t r. Do la y s y la, kent sel de i flim/dö nü flüm tar t fl ma la r n da çok rast la nan ka pi ta - lizm ar t k bi ri ki mi ni sa na yi den de il, fi nans tan sa l yor flek lin de ki ifa de ler, gü nü müz ka pi ta liz mi nin fi nan sal lafl - ma e i li mi ni tas vir et se de, teo rik ola rak yan l fl t r. Ka pi ta list top lum da ifl ye ri me kâ n da ba r n ma me kâ - n da me ta lafl m fl t r. Do la y s y la, bu me kân la r n üre ti mi s ra s n da ar t k de er ya ra t l d, ser ma ye bi rik ti ril di i aç k. Ama, ifl ye ri me kâ n n n tü ke ti mi, ka pi ta list bir flir - ket ta ra f n dan kul la n l d s ra da bi le ser ma ye bi ri ki mi - 24

25 ne kat k da bu lun ma ya bi lir. Bu ra da öl çüt, ifl ye rin de ger - çek lefl ti ri len eko no mik fa ali ye tin ni te li i dir. Ayak ka b üre ten ifl ye ri ay n za man da ar t k de er de üre te rek ser - ma ye bi rik ti rir ken, ek ran lar da bor sa inifl ç k fl la r n iz le - yen le rin do lufl tu u ara c fi nans ku rum la r ve ban ka lar üre tim de ya ra t lan ar t k de er den, bi rik mifl ser ma ye den pay al ma te la fl n da d r. Bu pay la fl m ser ma ye-ser ma ye çe lifl ki si nin te za hür bi - çim le rin den bi ri dir. Öte yan dan, ben zer bir du rum ba r n - ma me kân la r, ko nut lar için de söz ko nu su dur. Evi ni kü - çük bir atöl ye ye dö nüfl tü re rek tek ba fl na d fla r ya ifl ya pan bi ri, ba sit me ta üre ti miy le fa son lafl ma sü re ci ne ka t l r ken, kom flu su 3-5 ki fli yi üc ret li ola rak ça l fl t r d için çok tan ka pi ta list lefl me sü re ci ne gir mifl ola bi lir. Bu ra da da kül tü - rel ba k m dan da ya n fl ma c kom flu luk ilifl ki si, re ka bet çi emek-emek çe lifl ki siy le iç içe dir. Öte yan dan her iki ev, hem emek gü cü nün ye ni den üre ti mi için zo run lu bir tü - ke tim ma l, hem de için de üre tim ya p lan sa bit ser ma ye bi çi min de bir üre tim ara c d r. De mek ki, ifl ye ri ve ko nut öze lin de ol du u gi bi me kâ n n fark l kul la n m la r ser ma ye bi ri ki mi için de ki ko num la n fl la r, fark l çe lifl ki le ri ba r n d - ran top lum sal ilifl ki le ri üre te bil mek te dir. Bu yüz den de da ha ya k n dan in ce len me si ge re ken du rum lar d r. Kal d ki, me kâ n n fark l kul la n m la r n n çev re yi et ki le yifl fle kil - le ri fark l ola ca n dan söz ko nu su kul la n m lar kent sel de - i fli min fii li be lir le yen le ri ola rak da gö rül me li dir ler. 25

26 Bu ra ya ka dar söy le dik le ri mi zin Ka pi tal in ken di si nin kent sel de i fli mi Mark sist pers pek tif ten an la ma ya ça l - fl r ken vaz ge çil mez bir kay nak ol du u nu bir öl çü de his - set tir di i ni dü flü nü yo ruz. fiüp he siz, her so ru nun ce va b - n Ka pi tal de bu la ma y z. Si ya sal mü ca de le için de, sos ya - list al ter na ti fi ca zip k la bil mek gü nü mü zün de er le ri ni sor gu la ma n n da öte si ne geç me mi zi ge rek ti ri yor. Ör ne - in, emek çi ler de da hil ol mak üze re yay g n ka bul gö ren ba fl na so ka cak bir eve sa hip ol mak he de fi, sor gu lan ma - s ge re ken bir de er dir. Çün kü, bir yan dan borç lan ma ka nal la r y la sis te me en teg ras yo nu, ifl ve re ne tes li mi ye ti, bir yan dan da özel mül ki yet fik ri nin mefl ru iye ti ni bes le - mek te dir. Sos ya liz mi mi zin cid di ye al n ma s, ko nut ta özel mül ki yet he de fi ni elefl ti rir ken ka mu sal mül ki ye ti te mel alan so mut ba r n ma al ter na tif le ri ni ge lifl ti re bil me - mi ze ba l d r. Sos ya list mü ca de le yi di er mu ha lif si ya - set ler den fark l k lan da in san l a sun du u da ha ca zip ve öz gür ya fla ma tar z de il mi dir? 26

27 META OLARAK İSTANBUL* gh Dün ya da 1980 ler de, 1990 lar da bir kü re sel fle hir tar - t fl ma s sü rü yor du. Kü re sel lefl me li te ra tü rü için de ba z fle hir le rin kü re sel fle hir ol du u, ba z fle hir le rin de o sta - tü ye yak lafl t ko nu la r yo un bir bi çim de tar t fl l yor du. Tür ki ye de dün ya eko no mi si ne ba ya en teg re ol ma ya bafl la m fl t. Ça lar Key der in Top lum sal Ta rih der gi sin de - ki (1992, Sa y : 3) s tan bul u Na s l Sat ma l? bafl l k l ma ka le si bu ba lam da, san ki kü re sel fle hir tar t fl ma la r - *) Dev rim ci Mark sizm, Son ba har-k fl, Bu ya z Bah çe fle hir Üni ver si te - si nde Ka pi tal in 1. cil dinin Yor dam Ki tap tan ya y n lan ma s üze ri ne dü zen le - nen kon fe rans ta yap t m ko nufl ma n n ve so ru lan so ru la ra ver di im ce vap - la r n çö zü mü dür. 27

28 n n üret ti i po li ti ka öne ri le ri ni Tür ki ye ye ta n t mak, uy - gu lan ma s n özen dir mek ama c y la ya z l m fl bir me tin gi - biy di. O ma ka le yi oku yun ca aç k ça s bi raz ga rip se dim; s tan bul ni ye sa t l s n ki di ye. Ama, bi li yor su nuz Türk çe de sat ma n n iki an la m var. l ki is ter is te mez he men me ta ça r fl t r yor. Oy sa, ma - ka le de me ta ke li me si bir de fa bi le geç mi yor. Key der in ma ka le si da ha çok sat ma n n ikin ci an la m n kul la nan bir ma ka ley di; ya ni bir fle yi pa zar la mak, rek la m n yap - mak ni ye tiy le ya z l m fl bir me tin di. Key der da ha son ra -ben ce kü re sel lefl me den bek len ti le ri nin ger çek lefl me me - si yü zün den- o ma ka le de di le ge tir di i bu gö rü flü nü re - vi ze et ti. s tan bul üze ri ne yaz d ye ni ma ka le ler de, me - se la Lon don Scho ol of Eco no mics te ge çen ler de yap t bir su nufl ta, bah set ti im ilk ma ka le de ki gö rüfl le ri ni de - ifl tir di i ni gö rü yo ruz. Kü re sel kriz de sa n yo rum et ki le - di bu re viz yo nu. Ama bu tar t fl ma bir fle kil de sü rü yor. Ya ni hem kü re sel fle hir, hem bir fleh rin me ta ol ma s, do - la y s y la sa t l ma s me se le si. Me se la Da vid Har vey, bil di i miz gi bi, sa de ce fleh rin de i flik ha yat fle kil le ri nin me ta lafl ma s n dan de il, ay n za man da fleh rin ken di si nin de me ta lafl t n dan bah se di - yor. Türk çe de de, özel lik le sol li te ra tür de, ko nufl ma la r - m z n po li tik do zu yük sel di in de s k s k ha ya t n me ta - lafl ma m fl ya n kal ma d vs. di ye me ta lafl ma sü reç le ri ne de i ni riz. Fa kat tek rar l yo rum, Key der de, fleh rin bü tü - 28

29 nü za ten sa t la ma ya ca için bu tür bir me ta lafl ma vur gu - su yok tur. fiim di s tan bul un sa t l ma s me se le si sa de ce Key der in 1992 de yaz d bir ma ka le de dil len di ril mifl ol say d, tar - t fl ma ora da kal say d, bu ko nu üze rin de faz la ca ko nu flu - lup dü flü nül me ye bi lir di. Fa kat bil di i niz gi bi say g n sos - yal bi lim ci le rin Tür ki ye ye ta fl d bu tür kav ram lar med ya da he men kar fl l n bu lu yor. Bu du ru ma bir ör - nek, te le viz yon lar da da s k s k gö zü ken ga ze te ci Mah - mut Övür. Key der in ma ka le si nin ya y n lan ma s n dan on üç y l son ra hâ lâ o ma ka le den na s l et ki len di i ni, sat ma fik ri nin s tan bul aç s n dan ne ka dar do ru bir fi kir ol du - u nu al n t lar la ifl li yor. Ve Ça lar Key der gö rü flü nü de - ifl tir mifl ol ma s na ra men, s tan bul un sa t l ma s s k s k kar fl m za ç k ma ya de vam eden bir fi kir. Bu fik rin gün dem de ka l fl be ni de mo ti ve edi yor. Bir iki k sa ve po pü ler ya z m var bu ko nu da. Bun lar dan bi ri Ek mek ve Öz gür lük der gi si nin Ocak 2011 sa y s n da ya - y n lan d. kin ci siy se Bir Gün ga ze te sin de ya y n la nan Bo - az Köp rü sü nden Ge çer ken bafl l k l ya z. s tan bul un ala met-i fa ri ka s olan Bo az Köp rü sü nün as l n da me ta olup ol ma d, me ta lafl mak tan na s l ç ka r la bi le ce i üze - ri ne bir tür dü flün ce eg zer si zi. (Her iki ya z da bu bro - flür de tek rar ba s l m fl t r) Bu gün bu ko nufl may la yap mak is te di im, Ka pi tal in 1. cil dinden yo la ç ka rak, o me tin den esin le ne rek ki mi te - 29

30 mel kav ram la r n s tan bul ve fle hir ba la m n da na s l kul - lan ma ya bafl la ya bi le ce i mi zi sez dirt mek. Ko nufl ma flöy le ge li fle cek: Her kes Ka pi tal i oku sun oku ma s n bu ki ta b n me ta di ye bir fley le bafl la d n bi lir. 1. cilt me ta n iki veç - he si ni, ya ni kul la n m de e ri ve mü ba de le de e ri olu flu nu, son ra da me ta n de e ri ni ta n m la ya rak bafl lar. Marx bu ki ta b n bi rin ci cüm le sin de ken din den bir al n t ya par; o (bi li yor su nuz Ka pi tal in 1. cil di 1867 de ba s l r) al n t n n kay na Eko no mi Po li ti in Elefl ti ri si ne Kat k d r (1859). l ginç bir fle kil de, ka pi ta lizm ken di si ni mu az zam bir me ta lar y n ola rak gös te rir de ki me ta lar y n iba re - si as l n da 1859 da yaz m fl ol du u Eko no mi Po li ti in Elefl ti ri si ne Kat k n n ilk cüm le sin den. Bu çok önem sen me yen tek ra r n il gi çek me me si nin de i flik ne den le ri var. Mar xo lo jik bir dip not ola rak kay de de yim; bi li yor su nuz Marx n me tin le ri ne in ter - net ten erifl mek müm kün, her ki ta b n gi dip pa ray la al - ma ya ge rek yok ar t k. An cak, mar xists.org ad l si te ye git ti i niz za man Eko no mi Po li ti in Elefl ti ri si ne Kat k n n ana met ni Türk çe ola rak yok. Sa de ce gi rifl ve ön söz k s - m mev cut, do la y s y la ana me tin çok faz la oku nan bir me tin ola m yor. As l n da bir hay li tek nik ve zor bir me - tin olan Eko no mi Po li ti in Elefl ti ri si ne Kat k a r l k l ola rak pa ra me se le si ni in ce le yen bir me tin dir. Fa kat onun bi rin ci cüm le si ile Ka pi tal in bi rin ci cüm le si ne - re dey se ta ma men ör tü flür. Öte yan dan, Ka pi tal in gi ri fli - 30

31 nin de va m n oku yup, bu nu Eko no mi Po li ti in Elefl ti ri si ne Kat k n n de va m y la kar fl lafl t r d m z da il ginç fark l l k lar la kar fl la fl r z. Bu göz le min be nim söy le ye - cek le ri mi il gi len di ren ya n kul la n m de e ri nin ele al - n fl n da ki fark l l k t r. Kul la n m de e ri, bi lin di i gi bi me ta n iki veç he sin - den bi ri, in san ih ti ya c y la ilifl ki li bir kav ram. Bir fle ye ih - ti ya c m z ol ma l ki, bi zim d fl m z da var olan, ba zen hiz - met, ba zen mal flek li ni alan fle yi sa t n al ma ya ka rar ve - re lim. Ya ni ih ti ya c m z sa t n al ma y mo ti ve eder. Çün kü o fle yin kul la n l ma s, Marx n ta bi riy le fii li ola rak tü ke - til me si bi zim ih ti ya c m z gi der mek te dir. Bu ko nu yu ta - bi i ki Marx de rin le me si ne tar t fl r Ka pi tal de. Fa kat kul - la n m de e ri ne ilifl kin ola rak, Ka pi tal in he men bafl la r n - da bu ih ti ya c n ne re den kay nak lan d be ni il gi len dir - mi yor da der. Bu, Marx n odak lan d alan ba k m n dan an la fl l r bir fley. Ama, gü nü müz ka pi ta liz mi nin al d flek il, özel lik le mo dern top lu mun eko no mi d fl veç he le - ri nin kar ma fl k l dik ka te al n d n da, ben ce ih ti yaç la - r n kay na çok cid di bir fle kil de çö züm le me le ri mi zin mer ke zin de ol ma s ge re ken bir ko nu dur. h ti yaç lar ne re den kay nak lan mak ta d r? Eko no mi Po li ti in Elefl ti ri si ne Kat k n n ilk cüm le le ri ni oku du u muz da, Ka pi tal den bi raz fark l ola rak ora da flu nun vur gu lan d - n gö rü rüz: Bir kul la n m de e ri as l n da de i flik ki fli le re de i flik kul la n m lar sa lar. Ka pi tal dey se kul la n m de e - 31

32 ri nin bu bo yu tu çok aç k de il dir. Oy sa Marx, Eko no mi Po li ti in Elefl ti ri si ne Kat k da, ay n kul la n m de e ri nin fark l ki fli le re, o ki fli le rin söz ko nu su kul la n m de e ri ni al - g la ma fark l l k la r yü zün den, fark l kul la n m im kân la r su nan fley ler gi bi ge le bi le ce i ne, fark l ih ti yaç la r gi de re bi - le cek mifl gi bi gö zük tü ü ne de in me ih ti ya c his se der. fiim di fle hir lefl me ba la m n ge ri plan da tu ta rak, fleh - rin biz ler ta ra f n dan ya ra t l m fl fi zi ki var l n n ha t r sa - y l r mik tar da me kân-ya p lar dan olufl tu u nu ha t r la ya - l m. Bu me kân-ya p la r n me ta ol ma yan en ba riz flek li ge - ce kon du lar, ken di yap t m z ba ra ka lar, ku lü be ler, vs. Bun lar me ta ol ma d için mü ba de le de e ri s f r olan kul la n m de er le ri. Ya pan ki fli ba r n mak için yap m fl bun la r, içi ne gi ri yor, ya fl yor. Ama me kân-ya p lar me ta flek li ni al d za man ba r n lan ev de ola bi lir iflye ri de. E er me kân me ta flek li ni al m fl sa, is ter ev is ter iflye ri ol - sun bu me ta n mü ba de le de e ri nin efl de e ri olan bir pa - ra öde me ge re i var d r. Ev bi çi min de ki me kân-ya p la ra ya k n dan ba ka l m. Evin kul la n m de e ri çok ge nel bir tas nif le iki li ola bi lir. Eko no mi Po li ti in Elefl ti ri si ne Kat k da be lir til di i üze re her han gi bir kul la n m de e ri nin, fark l ki fli le rin kul la n fl fark l l k la r yü zün den, fark l ih ti yaç la r n kar fl la ma s n n müm kün ola bi le ce i ni bi li yo ruz. Ba r n ma ih ti ya c kar fl - la n r ken söz ko nu su ev ay n za man da, ya ta ma men ya da 32

33 k s men, par ça ba fl ifl ya p lan bir atöl ye ye dö nüfl tü rül müfl ola bi lir. O za man bu kul la n m de e ri, Marx n Ka pi tal in 1. cil dinde ge lifl tir di i ter min olo jiy le, ba r n ma ih ti ya c n kar fl la d n da bir tü ke tim ara c na dö nüfl müfl olur. Atöl - ye ola rak kul la n l d n day sa bir üre tim ara c na dö nüfl - müfl olur ve Ka pi tal in 1. cil dinin ter mi no lo ji siy le de ifl mez ser ma ye ye te ka bül eder. Mü ba de le de e ri ne ge lin ce, söz ko nu su evin edi nil - me si için ha liy le bir mik tar pa ra ge re kir. Çün kü mü ba - de le de di i miz fley as l n da de e rin pa ra sal ve ni cel ifa de - si ola rak pa ray la mül ki yet hak k n n dev ri an la m na ge - lir. Ama mül ki yet hak k n n dev ri, ge çi ci bir za man sü re - siy le ta n m lan m fl ola bi le ce i gi bi, sü rek li de ola bi lir. Ev ba la m n da ge çi ci ol ma s ki ra la ma, sü rek li ol ma s y sa sa - t n al ma du ru mu dur. Mü ba de le yi ger çek lefl tir me mi zi sa la yan pa ra n n kay na ne dir? s ter ki ra la ma flek lin de ol sun, is ter sa t n al ma flek lin de ol sun bu pa ra n n kay na n be lir le ye bil - mek, pa ra sa hi bi nin na s l bir fa ali yet için de bu ge li ri el - de et ti i nin aç a ç ka r l ma s n ge rek ti rir. Pa ra sa hi bi, bir ifl çi ola rak pa ra s n ki ra la ma ya da sa t n al ma için kul lan - d n da, ifl çi ge li ri ne üc ret den di i için pa ra n n kay na da üc ret ol mufl olur. fl te bu nok ta da ge nel lik le göz ar d edi len, özel lik le am pi rik ça l fl ma la r m da vur gu la d m, git tik çe ka pi ta liz min bu ev re sin de önem ka za nan bir bo - 33

34 yu ta de in mek is ti yo rum. Bu ve si ley le, Na il Sat l gan n ye ni Ka pi tal çe vi ri si ne çok de er li bir kat k s n da be lirt - mifl ola ca m. Bi li yor su nuz Ka pi tal in 1. cil dinin bu ye ni çe vi ri sin de bir de Ek var. O Ek in ben ce en önem li yan - la r n dan bi ri, üret ken olan ve ol ma yan emek tar t fl ma s - d r. Bu tar t fl ma mo dern ka pi ta liz mi kav ra mak aç s n dan el zem dir. Gi de rek ifl çi le rin önem li bir k s m üret ken olan fa ali - yet ler ye ri ne, üret ken ol ma yan fa ali yet ler de ça l fl yor lar. Üret ken ol ma yan lar da ta bi at y la üc ret al yor lar, fa kat bu ifl çi ler de er ve ar t k-de er üret mi yor lar. Öte yan dan yi - ne de sö mü rü lü yor lar! Bu ifl çi le rin üc ret le ri nin kay na, üret ken emek çi le rin üret mifl ol du u ar t k-de er dir. Do - la y s y la, ifl çi bir ev sa t n al d n da ya da ki ra la d n da har ca nan pa ra n n üc ret ten gel di i ni söy le mek yet mez; pa ra n n izi ni sür mek ge re kir. Çün kü o pa ra, e er ifl çi üret ken de il se, pe kâ lâ ar t k-de er den ge li yor ola bi lir. Bir pa ran tez aça y m bu ra da: S k s k vur gu la d m gi - bi, Marx emek-ser ma ye çe lifl ki si ne odak la n fl n n ya n s - ra, Ka pi tal de ay n za man da emek-emek, ser ma ye-ser - ma ye çe lifl ki le ri ni de dik kat le ele al m fl t r. Üret ken emek çi le rin ar t k de er üret me si sa ye sin de üret ken ol - ma yan fa ali yet ler var ol mak ta ve o fa ali yet ler de ifl çi ler üre til mifl ar t k de er den fi nan se edi len üc ret kar fl l n - da ça l fla bil mek te dir ler. Do la y s y la ilk ba k fl ta ga rip gel - 34

35 se de ba z ifl çi ler, kay na ar t k de er olan üc ret ler le ev sa t n al p, ki ra la ya bil mek te dir ler! Bu ara da, ar t k de e rin ge ri ka la n n te mel lük eden ka pi ta list le rin ev sa hi bi olur ken har ca d k la r pa ra n n kay na n n da ar t k de er ol du u nu ha t r la ta l m. Evini işyeri, atölye olarak kullanan birisi, sadece kendisi çalışıyorsa teknik anlamda basit meta üreticisidir ve bahsettiğimiz kategoriye girdiğinden artık-değer üretmez. İşyeri olarak kullanım halinde tabii ki işyerinin bir mübadele değeri var. Satın alındığında ya da kiralandığında işyerinin kullanım değerine bakarak, yine Ekonomi Politiğin Eleştirisine Katkı nın başındaki tartışma bağlamında, işyeri, kimin tarafından hangi faaliyette kullanıldığına bağlı olarak sermaye birikimi açısından farklı fonksiyonları yerine getirecektir. Örneğin, işyeri bir hamburgerciyse, ücretli emekçi istihdam ederek kapitalist üretim yapıldığı için artık-değer üretecek, ama banka ise, üretim yerine, para veya para benzeri birtakım şeylerin dolaşımını sağlayan bir mekân söz konusu olacaktır. Me kân-ya p la ra ilifl kin bu kav ram sal çe flit li lik Ka pi tal in 1. cil dinde mev cut, sö zü nü et ti im Ek de çev ril di - i için üret ken olan ve ol ma yan emek tar t fl ma s na da nü fuz et me im kâ n m z var. Ye ter ki bu im kâ n kul la na - l m. Din le di i niz için te flek kür ede rim. * * * 35

36 So ru-ce vap: Me ta n kul la n m de e ri nin kul la n l fl na yö ne lik so ru - lan so ruy la ya p lan kat k çok ye rin de. Ger çek ten Ka pi tal de ye te rin ce ele al n ma m fl birçok ko nu var, bu ko nu - la r n ba fl n da flüp he siz ev için de ka d n eme i ge li yor, ke - za çev re me se le si, vb. de öy le. Bir kaç nok ta ya de in mek is ti yo rum; hem kul la n m de e ri hem de il kel bi ri kim le il - gi li söy le ye cek le rim di er so ru la ra da fl k tu ta bi lir. Ka pi tal in için de bol mik tar da so mut ör nek var; n gil - te re de ka pi ta liz min ge li fli min den so mut ta ri hi ör nek ler, ga ze te ha ber le ri, res mi ka y t lar, vs. Bun la ra ra men ben Ka pi tal i bir ka pi ta lizm mo de li ola rak oku mak ge re kir dü flün ce sin de yim. Bun dan flu nu kas te di yo rum: fiüp he siz Marx n za ma n n da n gil te re de ol sun, ka pi ta liz min ye - fler me ye bafl la d di er ül ke ler de ol sun ka pi ta lizm top - lu mun bü tü nü ne nü fuz et mifl de il di. Ka pi ta lizm le bir - lik te ka pi ta lizm d fl bir di zi üre tim ilifl ki si sür mek tey di. Marx da bu du ru mun son de re ce far k n day d. Fa kat bu yan ya na var olan üre tim ilifl ki le ri ko nu su na Marx ay r n - t l bir bi çim de gir me mifl tir. Me se la bir yan dan ka pi ta liz - min di na mik le ri ni çö züm ler ken, ka pi ta list lefl me mifl di - er alan la r, me se la feo dal di ye bi le ce i miz alan la r n di - na mik le ri ni, na s l ifl le dik le ri ni Ka pi tal in içi ne so kufl tur - ma m fl t r. Onun için, Ka pi tal de bu la ma d m z fley le ri, ge lifl tir di i ka pi ta lizm mo de li ne uy ma d için Marx ta - 36

37 ra f n dan d fla r da b ra k l m fl ola bi le cek le ri ni dü flü nür - sek, sö zü edi len ek sik lik le ri ben ce ma zur gö re bi li riz. lk söy le mek is te di im bu. Kul la n m de e ri ko nu su na ilifl kin flu nu da ek le mek is - ti yo rum: Can lan d r n gö zü nüz de, Marx n za ma n n da bir sü per mar ket ol say d ve de gir sey di niz içi ne, kaç çe flit me - tay la kar fl la fl r d n z? Gü nü müz le kar fl lafl t ra cak olur sak ta bi i ki çok da ha az sa y da me tay la. Do la y s y la kul la n m de e ri ne ver me miz ge re ken önem, kul la n m de e ri nin bi zim bi lin ci mi zi, va ro lu flu mu zu et ki le yifl flek li nin bu ka - dar önem ka zan ma s, bi za ti hi ka pi ta liz min son yüz y l da al m fl ol du u veç hey le, flu ân da var m fl ol du u vah fli çe - flit li lik du ru muy la do ru dan ilifl ki li. Bu göz lem ler den son ra flu na ge çe yim; Da vid Har - vey in özel lik le mülk süz lefl tir mey le ser ma ye bi ri ki mi kav ra m ben ce çok ye rin de bir kav ram. Ben de bi ri kim sü reç le ri nin mo dern ka pi ta lizm ler de de özel lefl tir me ler yo luy la de vam et ti i inan c n da y m. Bu nu flu nun la ba la - ya ca m, as l n da, ka pi ta liz min dö nem lefl ti ril me si me se - le si ni, aç k ça söy le ye yim, so run lu bir alan ola rak gö rü - yo rum. Bu ra da da s k s k te laf fuz edil di, ka pi ta liz min re - ka bet çi dö ne mi, re ka bet çi ol ma yan dö ne mi fa lan. Ka pi tal de söz ko nu su dö nem lefl tir me le ri bu fle kil de ge lifl tir - me ye im kân ta n yan bir teo rik ze min bu lun ma d ka n - s n da y m. Gö rü flü me gö re, ka pi ta lizm, üç afla befl yu - 37

38 ka r, ilk or ta ya ç k t za man ne ise, ana özel lik le ri iti ba - riy le hâ lâ odur. Re ka bet yok ol ma m fl t r, ak si ne sert lefl - mifl tir. Bu ko nu biz de ki tar t fl ma lar için ay r ca önem arz eder. Çün kü, özel lik le Tür ki ye de te kel ci ka pi ta lizm me - se le si nin sol li te ra tü re ak ta r l fl ma ale sef re ka be tin or ta - dan kalk t gö rü flü nü afl r vur gu la m fl t r. Ben ce, bu an - la y fl mo dern ka pi ta liz min ve kü re sel lefl me nin kav ran - ma s n da cid di bir han di kap tefl kil et mek te. d di am, re - ka be tin en vah fli ha liy le de vam et ti i dir. Do la y s y la, ka - pi ta liz mi ev re le re ay ra rak an la ma ya ça l fl mak, o ev re le - re özel bir an lam ve ehem mi yet at fet mek, be nim flah sen çok ve rim li gör me di im bir yak la fl m. Ka pi ta liz min s n r la r me se le si: Ka pi ta liz min s n r la r Marx n kriz te ori sin de var d r. Ta bi i Marx n bir den faz - la kriz te ori si ol du u bi li ni yor, bun lar dan ba z la r da ha önem li dir ve Marx n as l önem li gör dü ü, ge nel lefl mifl kri zi aç k la ma ya dö nük çö züm le me le ri dir. Bun la r n ba - fl n da flüp he siz kâr had di nin uzun dö nem li düfl me e i li - mi ge lir. Fa kat, 2. Cilt te ye ni den üre tim fle ma la r tar t fl - ma la r ba la m n da ka pi ta liz min sek tör ler ara s uyum lu - lu u nun, oran t l l n n ele al n m fl ol ma s, ki mi Mark - sist le ri bü yü me mo del le ri yo luy la ka pi ta liz min s n r la r - n n tah min edi le bi le ce i ne, hat ta tah mi nin öte sin de ner - dey se ke sin bi çim de or ta ya ko nu la bi le ce i ne var d r m fl - t r. Bu tip yo rum lar, ya ni ka pi ta liz min s n r la r n n, sis te - 38

39 min ken di iç di na mik le riy le âde ta oto ma ti e ba lan m fl tarz da aç a ç ka r la bi le ce i ni dü flün mek ve bu ar gü ma - n Ka pi tal de ki ki mi tar t fl ma la ra da ya na rak yap ma ya ça - l fl mak bir zor la ma d r. Ama, kriz te ori le ri ne, özel lik le kriz ih ti ma li ve kriz ge rek li li i ay r m pers pek ti fiy le -ki bu ra da bu ay r m ge lifl tir me ye im kâ n m z yok- yak lafl - ma n n bi ze önem li ipuç la r su na ca n dü flü nü yo rum. Ge ce kon du me se le si ne ge lin ce, fleh re ge len in san ken di ne bir ge ce kon du ya p yor, o ha liy le ilk a z da me - ta de il, amaç, için de ba r n ma. Da ha son ra bir di zi sos - yal, si ya sal de i flim ler, bir ta k m se çim ön ce si va at ler, hat ta zo ra ki ya sal dü zen le me ler so nu cu bir de ba k yo ruz ki, ge ce kon du sa hi bi yok sul emek çi bir ân da bil mem kaç kat l bir apart man sa hi bi ol mufl. Kent lefl me di na mik le ri - ni Ka pi tal in kav ram la r y la an la ma ya ça l flan la r n, bu tür me ta ol ma yan bir fle yin (ge ce kon du nun) me ta lafl ma sü - re ci nin di na mik le ri ni kav ra ma s ba k m n dan benzer süreçleri ay r n t la r y la ele al ma s ge re ken bir alan d r. Ve dö nem dö nem Tür ki ye de çok s k tek rar la nan bu sü reç - ler, si ya sal so nuç la r iti ba riy le de önem li dir. Fa kat bu sü reç le rin ter si de müm kün dür. Bu ih ti ma - lin sol si ya setin gün de mi ne al n ma s, bir he def ha li ne ge ti ril me si ben ce çok önem li dir. Hal kev le ri, de i flik mü - ca de le alan la r n da bu du yar l l gös te ri yor. Da ha ön ce me ta lafl ma m fl bir çok fa ali yet ala n n n özel lefl tir me ler 39

40 ve ya bafl ka di na mik ler ne de niy le me ta lafl ma s na kar fl ç - k yor. Me ta lafl t r lan hiz met le ri me ta lafl mak tan ç kar ma te me lin de ör güt len me, mo bi li zas yon ya p yor. Bu ba - lam da, hak ta lep le ri nin sis tem içi mü ca de le ler le s n r la - r n biz zat ya fla ya rak fark et mek, ka pi ta liz mi il kin kar fl - m za al ma y, son ra da y k ma y gün de mi mi ze koy ma po - tan si ye li ta fl yor. S rf bu po tan si ye li yü zün den bi le hak - lar mü ca de le si ni önem li gör dü ü mü vur gu la ya rak bi ti - re yim. 40

41 BOĞAZ KÖPRÜSÜ NDEN GEÇERKEN* gh Bir me ta tü ket ti i ni zi dü flün dü nüz mü hiç? Ta bi i, t p k bu Kur ban Bay ra m ve si le siy le ol du u gi - bi Ba kan lar Ku ru lu ge çifl le ri üc ret siz yap ma m fl sa. Ya da s tan bul Ma ra to nu ve si le siy le köp rü yü ko fla rak, pa ra öde me den geç mi yor sa n z. De mek ki, ay n fley, hat ta köp rü gi bi ken di si (flim di - lik!) sa t n al n ma yan bir fley hem me ta ola bi li yor hem de ol ma ya bi li yor. Bu ka da r bi le, Bo az Köp rü sü yle far - k n da ol ma dan gir di i miz ilifl ki yi, Ka pi tal in te rim le riy le dü flün me yi il ginç k l yor. *) Bir gün, 28 Ka s m

42 Me ta ol ma ko flu luy la bafl la ya l m ve ba z muh te mel ya n l g la r dü zel te lim. Na s l Bo az Köp rü sü nü me ta ol - mak tan ç ka ran fley ge çi flin üc ret siz ol ma s y sa, onu me - ta lafl t ran fley de ge çi flin üc ret li ol ma s, bu hiz me tin bir fi ya t n n ol ma s d r. De mek ki, kul lan d m z fley ler an - cak pi ya sa için üre til di i, al n p sa t l d za man me ta ni - te li i ka za n yor. Bo az Köp rü sü nü kul la n r ken al n p sa t lan, Bo az köp rü nün üze rin den geç me hak k d r. Bu ge çifl bir ih ti - yaç ya da Ka pi tal in ter mi no lo ji siy le bir kul la n m de e ri ol du u için sa t n al n m fl t r. Tam da bu yüz den, ya ni köp rü üc ret siz ol du u gün ler de de Bo az ge çifl ih ti ya c, köp rü nün kul la n m de e ri ol ma özel li i sür dü ü için ge çifl ler de vam et mifl tir. Köp rü ör ne i mi zin bir bafl ka il ginç ya n, ken di si nin de bir me ta ola rak üre til mifl ol ma s d r. fl te biz zat bu me - ta, bi ze üze rin den Bo az geç me im kâ n sa la d için san ki ken di si söz ko nu su hiz me ti üre ti yor mufl gi bi al g - la na bi lir. Oy sa, hem ken di oto mo bi li niz le ge çer ken do - ru dan hem de met ro bü se öde di i niz bi let ara c l y la do - lay l bi çim de üc re ti ni öde ye rek geç ti i niz köp rü de ki esas eko no mik fa ali yet üre tim de il, tü ke tim fa ali ye ti dir. Âde ta köp rü nün Bo az n üze rin de köp rü ol ma s n dan do la y içer di i, Bo az dan geç me po tan si yel kul la n m de e ri si zin bu hiz me ti sa t n al ma ve tü ket me ka ra r n z - la re ali ze edil mifl tir. 42

43 Bu mü ba de le nin öbür ta ra f n da ki köp rü sa hi bi için se (Ba kan lar Ku ru lu?) köp rü üc re ti, köp rü nün için de kris - ta li ze ol mufl ar t k de e rin re ali ze edil me si dir. Köp rü yü üre ten emek çi le rin ço u, emek le ri ni köp rü nün ora s na bu ra s na ser pifl ti re rek çok tan öbür dün ya y boy la d k la r hal de, ay n emek çi ler den emi len ar t k de er ha yat ta d r! Bu ara da köp rü nün ba k m n ya pa rak onu kul la n la maz bir köp rü den hâ lâ kul la n la bi lir hâ le dö nüfl tü ren emek - çi le rin ek le di i ar t k de e ri de unut ma ya l m. Geç ti i miz Per flem be gü nü grev ol du ve köp rü tra fi i t kan d. Tur ni ke ler de ki emek çi ler üc ret top la ma ifli ni ya vafl la ta rak sa de ce köp rü nün tü ke ti mi ni de il, ay n za - man da ar t k de e rin re ali ze edil me si ni de ya vafl lat t lar. S k bir ka pi ta list, da ha da ile ri gi dip, grev ci ifl çi ler ül - ke mi zin ser ma ye bi ri ki mi ni ak sat t lar bi le di ye bi lir! Grev ci emek çi le rin ko nu mu na da de i ne lim. Bu emek - çi le rin ko nu mu ti ca ret sek tö rün de ça l flan emek çi ler den fark l de il dir. Üre til mifl olan bir me ta n sa t m fa ali ye tin - de ça l fl mak ta d r lar. Do la y s y la ken di le ri ba k m ifl çi le rin - den fark l ola rak köp rü ye ar t k de er kat ma mak ta, za ten ka t l m fl ola n n sa t la rak re ali ze edil me si ne ara c ol mak ta - d r lar. Yan l fl an la fl l ma s n di ye vur gu la ya l m, tur ni ke emek çi le ri nin bu üre tim d fl ko nu mu on la r n da ha az ifl - çi ol du u an la m na gel mez. Üc ret li (ma afl l ) emek çi ol ma - la r, on la r ifl çi s n f n n as li ö e si ya par. Biz zat gre vin or - ta ya ç kar d en ç p lak ger çek de za ten bu dur. 43

44 Ge le lim köp rü den be da va geç me ye. Ba kan lar Ku ru lu ka ra r y la ve ya flun la bun la her gün tü ke tir ken bi za ti hi me ta olu flu nun far k n da bi le ol ma d m z bir fle yin me ta ni te lik le ri nin bir ân da yok edi le bil me si bir bafl ka ç p lak ger çe i da ha or ta ya ç kar m fl t r: Kim se nin köp rü den geç mek için köp rü nün me ta l na ih ti ya c yok tur! Köp - rü köp rü lü ü ne de vam et mifl tir. Bu nu kav ra d m z da ge nel lefl mifl me ta üre ti min den bafl ka bir fley ol ma yan ka pi ta liz mi tuz la buz et me nin yo - lu aç la cak t r. 44

45 HEM KENDİLİĞİNDEN HEM ORTA SINIF* gh Ge zi is ya n n n ya da, da ha do ru bir ifa dey le, Ha zi ran is ya n n n öne ç kan ba z tas vir le ri, ör ne in ken di li in - den ve or ta s n f ha re ke ti olu flu, ben ce bu is ya n n ye te - ri ka dar tar t fl l ma yan yan la r. Her kes gö rü ne nin ar ka s - na git me ye me rak l d r. s ya n n he ye ca n için de bu me ra - k m z bi raz er te le dik gi bi ge li yor ba na. Bah set ti im bu iki tas vi rin ar ka pla n na k sa ca de i ne yim. Ön ce lik le, ken di li in den lik me se le si ta bi i ki do ru. Gö ren göz ler, kos ko ca, ta hay yül le ri mi zi aflan bu is ya - n n bir ör gü tün ma ri fe ti ve ya tek bir ne de nin fer man - *) Du var, Tem muz-a us tos

46 tas yo nuy la or ta ya ç k ma d n gö rü yor. Bu ara da, kör - le rin mev cu di ye ti ni az m sa ma ya l m. Fa iz lo bi si ve ben zer komp lo te ori le ri ne yat k n olan la r n sa y s hiç de az de il. Be nim, bir ba k ma ken di li in den ci ba k fl den ge le mek ad na, vur gu la mak is te di im se bir k s m ya p sal, bir k s m si ya sal/kül tü rel or ta ma ba l fak tör - le rin is ya n ha z r la y c kü mü la tif et ki si. Ha re ket ken di - li in den, an cak bu ken di li in den ha re ke ti do u ran (kös te be i or ta ya ç ka ran) fak tör le ri gün de me ge tir - mek ge re ki yor. Ya p sal fak tör ler der ken, kla sik Mark sist ba k fl n kas tet ti i fley ler var ak l m da. Be nim de ya k n ol du um bir gö rü fle gö re ka pi ta lizm ler, bafl ta en ge lifl mifl le ri ol - mak üze re 1970 li y l lar dan be ri cid di bir kâr l l k kri zi için de. Ve bu kriz, po pü ler jar gon la söy le ye cek olur - sak, ne o-li be ral ik ti sat po li ti ka la r y la Rea gan-thatc her- Özal ta ra f n dan ne re dey se efl an l bir bi çim de afl l ma ya ça l fl l m fl t r. Bu po li ti ka la r n ay r n t la r, halk düfl ma n ka rak te ri, dev le tin re fah har ca ma la r n mi ni mi ze eden yan la r üze ri ne çok ya z l d, çi zil di. Bu ç r p n fl po li ti ka - la r n dan Özal dan bu ya na, özel lefl tir me ler le, sen di ka - s z lafl t r ma, ha ya t n her ala n n pi ya sa ya aç ma, vs. ile, Tür ki ye de faz la s y la na si bi ni al d. Ç r p n fl de me min ne de ni bü tün bu otuz kü sur y l l k ne o-li be ral ma ce ra - n n 2007 de te tik le nen dün ya buh ra n n ön le ye me mifl ol ma s n dan. 46

47 fl te bu ba lam da, Ha zi ran di re nifl çi le ri nin, hem bu sü re cin hem de ya fla d m z ve ne za man, ne fle kil de bi - te ce i ni bi le me di i miz kü re sel kri zin ha z r la d or ta - m n ço cuk la r ol du u nu unut ma mak ge re ki yor. A aç kes me, k fl la, re zi dans yap ma, vs. mo ti vas yo nu nu sa de ce AKP nin ne o-os man l c l n da ve ya an ti-ke ma liz min de ara mak ha ta l olur. Esas olan, hal k n ola na ser ma ye ad - na el koy ma d r. Ar t k es ki si ka dar ko lay bi rik me yen ser - ma ye ye ar ka ç k mak t r. Gü ven ce siz ça l fl t r ma, is ter üni - ver si te, is ter imam ha tip bi ti rsin ge le ce i ni gö re me me, bu or ta m n ta n m sal özel li i dir. Her ayak la nan, ifli, ge lir se vi ye si ne olur sa ol sun, ya ken di si ya da ço luk ço cu u için bu sos yo-eko no mik gü ven ce siz li i his set mifl tir. Hat - ta ba zen his set ti i ni his set me den his set mifl tir. Si ya sal/kül tü rel fak tör le rin de kü mü la tif et ki si ol du - u nu dü flü nü yo rum. Bu bo yut ya p sal fak tör le re oran - la k s men de ol sa da ha s k di le ge ti ril di. Da ha bi li nen bafl l k lar flöy le: Se att le dan bu ya na sür git kü re sel lefl me kar fl t ha re ket ler, da ha son ra kü re sel kriz ile Oc cupy ti - pi ka pi ta lizm kar fl t ha re ket ler ve ta bi i ki Arap dev rim - le ri. fiüp he siz, bir de bi ze ait si ya sal fak tör ler var, ki bun la r n ba fl n da Kürt ha re ke ti nin uzun erim li ve dev - le ti kö fle ye s k fl t ran ba fla r l ge ril la ha re ke ti ge lir. Kül - tü rel fak tör ler ara s n da da AKP nin mu ha fa za kâr mü - da ha le le ri. 47

48 Or ta s n f me se le si ne ge lin ce; bafl ka ya z lar da da de - in di im gi bi, ben ce di re nifl çi le ri bu te rim le eti ket le mek hem yan l fl hem za rar l. Yan l fl, çün kü bu te rim ge lir grup la r n ve ha yat tar z ter cih le ri ni (tü ke tim ka l p la r ola rak da an la fl la bi lir bu), Ame ri kan sos yo lo ji sin den esin le ne rek esas al yor ve zo ra ki bir bi çim de 2 mil yo nu afl t söy le nen Ha zi ran is yan c la r na tefl mil edi yor. Gün düz ifl, ge ce di re nifl slo ga n gök ten zem bil le in - me di. s yan c la r n ço un lu u üc ret li ça l flan lar d, ifl siz ö ren ci ler, va rofl lar dan, da ha yok sul ma hal ler den mo bi - li ze ol mufl ama ebe veyn le ri ifl çi olan ke sim ler de is yan da mev cut tu.* Ba z la r, or ta s n f ile kü çük bur ju va zi efl - *) İzmir den tabip dostum Cem Terzi ye isyanın sınıf kompozisyonuna ilişkin gözlemlerini sormuştum, sağolsun paylaştı, aynen aktarıyorum: İzmir de direnişin ilk gününden başlayarak Tabip Odası organizasyonu ile gönüllü hekimler ve tıp öğrencileri revirlerde (ve de gezici revirlerde) sağlık hizmeti sunduk. Sağlık hizmeti sunumu mümkün olduğunca tıbbi kayıtlara geçirdik. Bu sırada yaralılara demografik verilerinin yanı sıra meslekleri, sağlık güvencesi, vb. gibi hakkında pek çok soru sorduk. Dolayısıyla, İzmir de direnişe katılan ve yaralanan insanların sosyal yapıları anlamında bir fikrim oldu. Yaş aralığı 12 ile 67 idi. 12 yaşında polis copuyla dövülen bir çocuğu ilk müdahalesinden sonra evine göndermeye çalışırken cebinde otobüs parasının bile olmadığını, onu gönderirsek tekrar gelmek için saatlerce yürüyeceğini söyledi. İzmir in varoş mahallelerinden birinden geliyordu. Babası işsiz annesi gündelikçiydi. Okulu bu yıl bırakmıştı. Bunu hiç unutamıyorum. Koluna tükenmez kalemle kan grubunu yazmıştı. Olur da gerekirse diye... Anektodal olmakla birlikte benim neler yaşandığına dair kafamı berraklaştıran biri oldu bu muhteşem çocuk direnişçi. Benim gördüğüm yaralılar ve günlerce izlediğim katıldığım olaylardan sonra bu isyanın, evet, orta sınıf kentlileri, kadınları, gençleri içerdiğini reddetmemekle beraber büyük oranda kent yoksullarının isyanı olduğunu düşünüyorum. Bu nedenle de apolitik bir sosyal patlama tanımına katılmıyorum. Gece çatışmalardan etki- 48

49 lefl tir me si de yap t. Bu ise kav ram sal ola rak yan l fl, çün - kü kü çük bur ju va zi üre tim ara c na sa hip ol mak la bir - lik te ken di si de ken di ne ait iflye rin de ça l flan bir ke sim - dir. Ba z la r n n san d gi bi bur ju va zi nin kü çü ü ne kü - çük bur ju va zi den mez. Ve de be nim yü zey sel göz lem le - ri me gö re, is ya na en uzak du ran ke sim ler den bi ri kü çük bur ju va zi dir. Or ta s n f ya k fl t r ma s n n do al ve de za rar l so nu cu, bu is ya n n as l n da bir ifl çi s n f ha re ke ti ol ma d n ka - fa la ra ka z mak t r. s te ye rek ya da is te me ye rek, bu eti ket - le me ifl le mi nin do al so nu cu ifl çi s n f ha re ke ti de mek olan sos ya liz min, bir ân da si ya sal gün de min d fl na ta - fl n ma s ol mufl tur. Oy sa dün ya n n ah va li, ya fla d m z ger çek lik bu tür eti ket le me ifl lem le ri ni ge çer siz lefl ti ri yor. Yu ka r da be lirt me ye ça l fl t m gi bi, ka pi ta liz min son k rk y l l k mu az zam en ka z al t n da ezil me mek için ayak - la nan lar bir yer de, bir ara sos ya lizm le yüz le fle cek ler. Ha - zi ran is ya n n n bu an lam da, bu kon jonk tür de bir do ku - nul maz l ol du u nu dü flün mü yo rum. O da söz ko nu su yüz lefl me den er geç na si bi ni ala cak t r. Biz gö rür mü yüz o ay r me se le, ta bi i. lenen, yaralanan, barikatlarda yer alan insanlar yoksul, işsiz ya da en azından düzenli işi olmayan kent yoksullarıydı. Örgütlü devrimci öğrenciler de vardı kuşkusuz. İsyanın karnaval kısmı bitip karanlık çöktüğünde sokağı canlı tutmak için çırpınanlar bunlardı. İsyanın kötü çocukları... 49

50 DEVRİM GÖZ KIRPTI* gh Bu ya z ya na s l bafl la ma l? Me se la Os man Ak n hay gi bi: Müm kün ol ma ya cak bir fle yi de ne ye lim ve bu olay la ra me sa fe ala rak, so uk - kan l l k la bak ma ya ça l fla l m. Yok, ol maz. S cak, so mut bir is ya n n, da ha özü, bir ayak lan ma n n için dey ken, kim se me sa fe ala maz. Ne si ya sal ik ti dar ne so kak ta ki ler ne de se yir ci ler (tin yurl.com/prkyxbc). Me se la Fo ti Ben li soy gi bi: Kork mak ta hak l lar. Afal - la d lar, flafl k n l k, hat ta pa nik içe ri sin de ler. Öz gü ven le ri yer le yek san ol du. Er do an n apar to par Ma rip ül ke le - *) Bir Gün, 9 Ha zi ran

51 ri ne yol lan ma s da Gül ve Ar nç n iyi po lis ro lü nü oy - na ma la r da Er do an n dö nü flü nü bir nü ma yi fle çe vir me ça ba s da hep bu acz ha li nin bir ifa de si (fo ti ben li - soy.tumblr.com). Ya da flu ha ber le: Ö ren ci Ko lek tif le ri nin Ge zi Par k ça l fl ma la r na özel ola rak kur du u Ge zi Par k Ko lek ti fi, ça l fl ma la r na bafl la d. Tak sim de y l ma lar ya fla nan met - ro nun di er ka na d n da kul la n ma aç t. Hal k n ula fl m hak k n dan da ha ra hat fay da la na bil me si için Tak sim de çift yön lü olan ç k fl lar dan bi ri nin önü nü ön ce te miz le - di, da ha son ra da met ro ça l flan la r ile bir lik te kul la n l - ma yan ka na d kul la n ma aç t (sen di ka.org). Ya da ha ber le ye tin me ye rek Fa ce bo ok tan, hem de ken dim den al n t m yap sam: Al lah al lah, hem ka pat ma hem de aç ma ka ra r n ken di ken di le ri ne mi ver mifl bu fla ra bi ler, par don ça pul cu lar? Ba ya fla fl r d m. Kim bi lir ida re-i mas la hat ç lar ne ka dar fla fl r m fl t r? * * * s ya n te tik le yen da yat may la bafl la ya l m. k ti da r n flah s n da te ces süm et ti i ni iki de bir ha t r lat mak ta be is gör me yen muk te dir Er do an n Ge zi Par k nda ki a aç la - r ke sip, par k n ye ri ne k fl la es te ti iy le be ze li AVM-Re zi - dans ka r fl m bir bi na y kon dur ma ka ra r y la. Bu da yat - ma ilk a z da Ge zi Par k n kul la nan la r, onun ora da ol - 51

52 ma s n n far k n da olup, par k n ko run ma s n is te yen le ri k z d r d. Ama he pi mi zin bil di i gi bi bu ka rar, Tak sim in ucu be lefl ti ril me si pro je si nin, o pro je de kent sel dö nü - flüm de nen ser ma ye ye pefl kefl çek me sü re ci nin ve bü tün bun lar da özel lefl tir me ci zih ni ye tin ya ni ka pi ta liz min kri zi ni afl ma stra te ji si nin un sur la r y d. Ne o-li be ra liz min ta ri hi ni özet le me nin ge re i yok. fiu ka da r za ten ma lum: 1970 ler de ki kri ze çö züm ola rak dev le tin, ka mu nun kü çül me si, sos yal har ca ma la r n k - s l ma s, her alan da li be ra li zas yon, özel lefl tir me fur ya s ne o-li be ral vi rü sün ala me ti fa ri ka s d r. Er do an n Ge zi Par k pro je si, Tak sim in ya ya lafl t r l ma s ve ya kent sel dö nü flüm eti ket le ri nin ar ka s na sak lan m fl bas ba ya bir özel lefl tir me dir. Ge zi Par k öze lin de özel lefl tir me, park kim se nin özel mül ki ye tin de ol ma d için hal k n park ta do lafl ma, a aç - la r n göl ge sin den ya rar lan ma im kâ n n n (anaa k m ik ti - sa d n par k n sun du u hiz met ler flek lin de for mü le et ti - i!) ser ma ye yan l s dev let ta ra f n dan ge çi ci gas p d r. Ge - çi ci dir, çün kü gasp son ra s n da, bi ri le ri ne rant sa la ma ola rak ni te le nen me ka niz ma lar la, me se la AVM nin ve ya re zi dan s n ifl let me si ni flir ket le re dev ret me, ki ra la ma, sat - ma yol la r y la, özel ser ma ye ye ka mu nun ser ve ti ak ta r l - m fl ola cak t r. Ka mu mülk süz lefl ti ri le rek ser ma ye ye bi - rik mifl ser vet al t n tep si için de su nu la cak t r (ac cu mu la ti - 52

53 on by dis pos se si on). Biz le re de k fl lam s AVM-Re zi dans n bah çe sin de plas tik a aç la r n göl ge sin de Star bucks n 7,5 TL lik kah ve si ni yu dum la mak dü fle cek tir. fl te halk, hem de ba ya genç bir ke si mi hal k n, bu gi di fle dur de mifl tir. Ve pan kar t n kes tirt me di i a aç lar ara s na ger mifl tir: Dev rim göz k rp t... 53

54 İÇİ DIŞI LOBİ...* gh Ge zi Parkı nda ki kıvılcımla te tik len dik ten son ra hızla ül ke sathına yayıla rak tam an lamıyla bir halk is yanına dö nü flen ha re ket AKP yi kö fle ye sıkıfltırmıfl du rum da. Halkın zu lüm gör dük çe ar tan ka rarlılı ı, yaygın di re ni fli karflısında ik ti dar flaflkın ve tep ki sel. Bafl ta Er do an ol - mak üze re AKP söz cü le ri nin bir ço u re to ri i yük sek bir üs lûp la is yanı kon trol altına al ma ya, sö nüm len dir me ye çalıflıyor. Bi lin di i üze re, re to rik ten me det um manın bafl ta ge len amacı, ik nadır. Bu yüz den de, ik na he de fi ne ula fla bil mek için re to ri e da yalı ar gü manın kısmi de ol - sa bir açıklayıcılık içer me si ge re kir. *) Bir Gün, 16 Ha zi ran

55 s yan bo yun ca, azar la mak tan fırsat bul duk ça Er do - an ın da bu tarz ar gü man lar ge lifl tir me ye çalıfltı ını göz - lem le dik. Bun ların baflında, olan bi te nin so rum lu su nun fa iz lo bi si ol du u, baflımıza ne gel diy se bu lo bi yü zün - den gel di i id di ası vardı. Ger çi Er do an yer li bü yük hol ding le re ve on ların ban ka larına da yük le ni yor du ama, esas düfl man dıfl mih - rak lardı. Ya ni, Tür ki ye yi yük sek fai ze mah kûm eden fi - nans çev re le ri. s yanın ar kasında eko no mik ne den ler vardı. Adı üs tün de fa iz den ve fa iz lo bi si nden söz edil - di i ne gö re bu eko no mik ne den le ri de fi nans ker te sin de ve o sek tö rün ku rum larında ara mak do ru ol malıydı. O za man, Er do an ın fa iz lo bi si lafını ba ha ne ede lim ve bu ve si ley le eko no mi nin bu alanından bir üç ka ıtçılı ı da ha ak ta ralım. Bi la ha re, AKP nin ma lum lo bi ye karflı ne den li cen ga ver ce mü ca de le et ti i ne de de i ni riz. Tek rar la mak ta ya rar var, fi nans sek tö rü nün yü rüt tü - ü eko no mik fa ali yet ler son tah lil de pa ra ve ya pa ra-gi bi ens trü man ların alım satımı ve spe kü las yo nun dan iba ret - tir. Da ha çok ens trü man ların çe flit li li in den, mü ba de le - nin tek nik so fis ti kas yo nun dan, sek tö rün ni cel bü yük lü - ün den kay nak la nan fi nans fa ali yet le ri ne at fe di len fe ti - flis tik önem bu fa ali yet le rin üre tim dıflı (ya ni, üret ken ol ma yan) fa ali yet ler ol du u ger çe i ni sak la ma malı. Ama ma ale sef saklıyor du. An cak üs tü ka palı ola rak, ile ri ka - pi ta list ül ke ler de ki sa na yi siz lefl me den söz edil di in de, 55

56 do ru dan üre tim yatırımlarının azal ması ba lamında fi - nan sal fa ali yet le rin asa lak yanı ima edi li yor du. Ta ki ya - fladı ımız kri zin fi nan sal sek tör de ki üç ka ıtlar aracılı- ıyla te tik len me si ne ka dar. Kim dü flü nür dü No bel li ik ti satçı Pa ul Krug man ın bi - le fi nans fa ali yet le ri nin ta mamının de il se de, bir kısmının üret ken ol madı ını di le ge ti re ce i ni ( yurl. com/lhxzq59)? Krug man ı ge çen haf ta bu ko nu ma ge ti - ren fi nan sal sah te kârlık, öte den be ri yapılan ama ye ni bir ha ber le gün de me ge len dö viz pi ya sa larına ilifl kin en - for mas yon im ti yazının da alınır satılır ha li ne gel mifl ol - masıydı (me ta lafl ması ya ni). Ke vin Drum, Mot her Jo nes da Thom son-reu ters adlı ajansın Mic hi gan Üni ver si - te si ne yılda 1 mil yon do lar öde ye rek, tü ke ti ci gü ve ni en dek si ni her ke se du yu rul ma dan 5 da ki ka ön ce el de et - ti i ni yazmıfltı. Drum un yazında, Thom son-reu ters ın bu bil gi yi en elit müfl te ri le ri ne bor sa alıflve rifl le rin de do ru dan kul lanıla bi le cek al go rit mik for mat lar da bu kez di er müfl te ri ler den 2 sa ni ye da ha ön ce ilet ti in den de bah se di li yor du! Son de re ce spe kü la tif dö viz pi ya sa larında gün lük alım-satım hac mi nin 4,7 tril yon do la ra ulafltı ı dik ka te alına cak olu nur sa, ki mi spe kü la tör le re 2 sa ni ye lik en for - mas yon avan tajı sa la manın ne den li ha ya ti ol du u or ta - ya çıkar. fl te, Krug man flim di lik fi nans sek tö rü nün bu tür haksız re ka be te da yalı fa ali yet le ri nin üret ken ol - 56

57 madı ını ka bul et mifl gö rü nü yor. Da ya na madım, Krug - man ın blo un da Pe ki, haksız re ka be te da yan ma yan di - er fi nan sal fa ali yet le ri üret ken mi say malıyız? di ye sor mak tan ken di mi ala madım. Er do an ın fa iz lo bi si yakıfltırmasına son de re ce ye - rin de do ru dan iki ce vap ve ril di: l ki, Kor kut Bo ra tav ın Tür ki ye ye ge len spe kü la tif ya bancı ser ma ye za rar gör - me sin di ye Mer kez Ban kası nın iz le di i yük sek kur po li - ti kasının da bir tür lo bi ci lik fa ali ye ti ni te li in de ol du u - nu de flif re eden yazısı ( yurl.com/m5jb7am); di - e riy se Em re Öz çe lik in AKP ön ce si ve AKP dö ne mi dıfl borç lan ma fa iz yük le ri ni karflılafltıra rak Er do an ın man - gal da kül bı rak ma yan fa iz lo bi si ne karflı mü ca de le re to - ri i nin mad di bazının ol madı ını gös te ren yazısı ( best si ya sa.com/?p=2974). Her iki si ni de ha ra ret le tav si ye ede rim. 57

58 ORİJİNALİTE SEVDASI...* gh Zey nep Gam bet ti ge çen ler de Ge zi Parkı üze ri ne bia net te spe kü la tif ve so run lu bir yazı yazdı: Artı De er Ola rak Ge zi (tin yurl.com/qchoch4). Gam bet ti yazıya, or ta ya çıkan ener ji yo un lu u nun ha li hazırda var olan algı ka te go ri le ri altına ye di ril me si çok güç ola ca ı ve de Ge zi di re ni fli nin ne den te mel lük edi le me ye ce i ne da ir bir kaç fi kir öne sür mek için artık de er te ri mi ni ter cih et ti i ni be lir te rek bafllıyor. Bu gi ri flin he men aka bin de de, Marx ın ge lifl tir di i artık de er in kav ram sal muh te - vasını hatırlat mayı de ni yor. Ve ben ce yazının en so run lu kısmı da bu ra da bafllıyor. Ne re dey se her cüm le yarı do - *) Bir Gün, 30 Ha zi ran

59 ru lar dan olufl tu u için Mark sist te ori nin bu en gü zi de kav ramı da gü rül tü ye gel mifl, ek sik ak tarılmıfl olu yor. Artı de er Marx ın ana liz le rin de, eme in ken di ya - flam sal ih ti yaç larını karflıla ya cak olan as ga ri yi üret me si - nin ardından or ta ya çıkan faz ladır. Top lum ların ya flam - sal dön gü sü bu faz la sa ye sin de sür dü rü le bi lir. Bu ifa de de ikin ci cüm le, özel lik le top lum ların ya flam - sal dön gü sü iba re si da ha son ra ki yanılgıların bafl langıç nok tasıdır. Top lum lar den di in de top lum ların ta ri hi öz - gül lük le ri, do layısıyla sa de ce ve sa de ce ka pi ta liz me ilifl kin ge lifl ti ril mifl bir kav ram olan artık de er in öz gül muh te - vası gü rül tü ye ge lir. Bu fle kil de de artık de er, ka pi ta list ol - sun ol masın, ka pi ta lizm ön ce sin de ve son rasında var ol - mufl, var ola cak her han gi bir top lu mun eko no mik bü yü - me si nin mad di te me li olan artık a in dir gen mifl olur. ki si aynı imifl çe si ne tanımlanır ve kul lanılır. lk cüm le bu kav rayıfl ha tasının te za hü rün den iba ret - tir. Emek her top lu mun, her üre tim fa ali ye ti nin ol maz sa ol mazıdır. Ta bi i ki, emek har ca yan ların (ve bak mak zo - run da ol duk ları ai le men sup larının) tek rar emek har ca - ya bil me le ri için ken di le ri ni ( ya flam sal ih ti yaç larını karflıla ya cak as ga ri yi) ye ni den üret me le ri ge re kir. Bu ka darı tru izm dir. Bu as ga ri mik tar da ki üre ti min faz la sına Gam bet ti artık de er di yor. Bu ol sa ol sa, yu karıda be lirt ti im gi bi, ka pi ta liz me de il, eko no mi si bü yü yen her top lu ma uy gu la na bi le cek 59

60 artık kav ramını tanımla ma gi ri fli mi ola rak gö rü le bi lir. Gi ri fli mi di yo rum, çün kü artık da böy le tanımlan maz. Artık, üre tim mik tarından sa de ce eme in ya flam sal ih ti - yaç larını karflıla ya cak as ga ri mik tar çıkarıldıktan son ra ka lan de il, ayrıca kul lanılan/tü ke ti len gir di le re ve üre - tim araç larına te ka bül eden üre tim mik tarı da dü flül dük - ten son ra ka lan mik tardır. Ak si hal de ye ni den üre til mifl emek çi ler üre tim ya pa cak gir di, araç ge reç bu la maz! Ka - pi ta lizm ön ce sin de artı ın ta mamına el ko yan bir kö le sa hi bi bi le bu du ru mu dik ka te alır, üre ti min so nu cu nun bir kısmına ken di se fa hatı için el ko yar ken, ge ri ka lanın kö le ci üre ti min be kası için el zem olan gir di le rin ve üre - tim araç larının ye ni len me si için ayrılmasına dik kat eder. Gam bet ti nin son ra ki açıkla ma cüm le le ri flöy le: Artı de er salt bi rey sel ih ti yaç ları de il, bun lar dan farklı olan top lum sal ih ti yaç ları da karflılar, zi ra bi rey le rin ola nak ve ter cih le ri ni aflan ve/ve ya kap sa yan ih ti yaç ların karflılan ması top lum sal ya flamın ol maz sa ol maz flartıdır. Ka mu hiz me ti tü rün den alt yapı, sa lık, e i tim gi bi pren - sip te her ke sin fay da la na bi le ce i mal ve hiz met le rin üre - ti mi, bu faz layı dev le tin te mel lük ede rek ka mu sal - lafltırmasıyla müm kün dür. An cak ka pi ta list üre tim ko - flul larının ha kim ol du u top lum lar da üre tim araç larının pay laflımında ki eflit siz lik, artı de e rin tam ola rak müfl te - rek lefl ti ril me si ni en gel ler. Bu ra da da en son cüm le nin (a)ncak ka pi ta list üre tim ko flul larının ha kim ol du u 60

61 top lum lar da iba re si Gam bet ti nin bü tün top lum lar için ge çer li ol du u nu dü flün dü ü bir artık de er kav ramını tanımla ma ça bası için de ol du u nu gös te rir. (A)ltyapı, sa lık, e i tim gi bi pren sip te her ke sin fay - da la na bi le ce i mal ve hiz met le rin üre ti mi nin ise an cak dev le tin faz la yı (artık de er i) te mel lük et me siy le söz ko nu su ola bi le ce i ni söy le mek bü tün ver gi le rin ka pi ta - list ler den alındı ını söy le mekle efl an lamlıdır. Bu ima, ne ka pi ta list ger çek lik le ba daflır, ne de brüt üc re ti nin ( faz - la nın fi lan de il) cid di bir kısmına dev let ta rafından el ko nu lan emek çi le ri ke ser. Ol sa ol sa, Gam bet ti nin Ge - zi adını ver di i... artı de er tü rün den bir ori ji na li te arayıflının te za hü rü ola rak gö rü le bi lir. Ne de mifl ti Marx? Ye ni lik, he men he men is tis nasız, çok tan mo dası geç mifl gö rüfl le rin yi ne len me sin den iba - ret tir. 61

62 DÜZEN İÇİ Mİ, DÜZEN DIŞI MI?* gh Ha zi ran ayak lan ması ba lamında ken di ni de ifl tir me mek ile top lu mu de ifl tir mek ter cih le ri üze ri ne dü flü ne lim. Her iki si de sub jek tif ter cih. kin ci si nin me raklısı çok, me se la ben! Yıllardır u raflır du ru rum. Ge nel lik le idea list, uçuk, na if, vs. yaf tası yakıfltırılır. Her kes çev re - sin de bu ti pi bi lir (ya da bil di i ni sanır). Sanır de mem, en bafl ta top lu mu de ifl tir me mo ti vas yo nu nun farklı sa - ik ler den bes le nir ol masından. Ayrıca, her de ifl tir me ar - zu su taflıyanın top lum sal ai di ye ti, yaflı baflı, cin si ye ti, ha - yat de ne yi mi, vs. farklı ol du u için top lu mu de ifl tir - mek ten ne an ladı ı ve de de ifl tir mek için ne yaptı ı da *) Bir Gün, 7 Tem muz

63 ha liy le farklı ola caktır. Do layısıyla, bu tip ko lay ca bir ku tu ya sı maz. Her kes, ta bi ri ca iz se, top lu mu ken din ce de ifl ti rir. l ki, ken di ni de ifl tir me mek du ru mu ya ni, ge nel lik le hofl gö rü len bir fley de il dir. Olanı ko ru ma ya yel ten mek en azından sta tü ko cu luk ola rak gö rü lür. Sta tü ko cu lar, bir fley le ri de ifl tir mek is te yen ler nez din de ge ri ci lik yaf tası bi - le yi ye bi lir. Pe ki bir in san ne za man ken di ni de ifl tir me - mek is ter? Ta bi i ki, ha lin den mem nun ol du u za man. Bu hal le rin baflında ge çim ko flul ları ge lir. Ge ri si ikin cil dir. Çün kü, in sanın ge çim ko flul ları ye rin dey se, is te dik le ri ni ya pa bi le cek ka dar pa ra ka zandı ı gü ven li bir ifli var sa o ha li ko ru mak is ter. Aslında sat hi de i flik lik ler yap masına bi le im kân tanıyan, bi za ti hi o ha lin ken di si dir. Bu ay sarıflın, er te si ay kum ral ola bi lir, gö zü nün ren gi ni bi le ye - flil ken si yah ya pa bi lir. Pa ra her fle ye ka dir dir! fiim di Ça lar Key der in Ha zi ran ayak lan masına katılan la ra ilifl kin flu göz le mi ni oku yalım:...er do an ın hü kü me ti e i ti me da ha faz la pa ra ayırdı. Tür ki ye flim di 200 den faz la üni ver si te ye ve dört mil yo nu ge çen üni ver - si te ö ren ci si ne sa hip den bu ya na 2,5 mil yon ye - ni me zun da nü fu sa ek len di. Bu sayılar, men sup larının gö re li ola rak mo dern ifl yer le rin de çalıfltı ı, kü re sel em - sal le ri ne ben zer bofl va kit ve tü ke tim alıflkanlıklarına sa - hip ol du u bir or ta sınıfın olufl tu u nu sez dir tir. Fa kat bu in san lar ha yat tarz ları, çev re le ri ve fle hir hak ları için de 63

64 ye ni ga ran ti ler ara mak ta; ki fli sel ve top lum sal alan larının ih la li ne kızmak tadırlar. Ge zi pro tes to ları bu ye ni ger çek - lik ten do an ilk top lum sal ha re ket tir... (Lon don Re vi ew of Bo oks Blog; tin yurl.com/o4cqffw). Er do an ın mem le - ke ti miz yük sek ö re ti mi ne yaptı ı katkılar ko nu mu zun dıflında. Be ni da ha çok çıkarılan so nuç il gi len di ri yor: bu 200 den faz la üni ver si te den me zun ve ya hâ lâ kayıtlı mil yon lar ca ki fli nin ga ran ti ara yan, kızgın ye ni or ta sınıf men su bu ola rak tanımlan ma ları. Ne için ga ran ti arıyor bu mo dern ifl yer le ri nde çalıflan lar? Bel li bofl va kit ve tü ke tim alıflkanlıklarına sa - hip olan lar biz zat bun la ra te ka bül eden, bun ların te za - hür alan ları olan ha yat tarz ları, çev re le ri ve fle hir hak - ları için ga ran ti is ti yor larmıfl. Ya ni, var olanın ko run - ması için ga ran ti! Ayrıca, ki fli sel ve top lum sal alan ların ih la li ne kızgınlık. Bü tün bun lar da o in san ları o in san - lar ya pan fley ler. Do layısıyla, söz ko nu su olan bir tür ken di ni de ifl tir me me du ru mu. Ar gü manı, yu karıda ki alıntının mantıki so nuç larını bi raz zor la ya rak yaptı ımın farkındayım. Ama ma ale sef, Ha zi ran ayak lan masına bu la flan lar o amorf or ta sınıf ku tu su na, flu tü ke tim kalıbı, bu bofl va kit ter ci hi, vs. öl - çüt le riyle yer lefl ti ri lin ce is yancılar da bir tür ha yat tarzı ko ru macılarına dö nü flü yor. Oy sa, bafl ka yazılar da di le ge tir me ye çalıfltı ım gi bi is yancıların ço un lu u ken di - le ri, azınlı ıysa (Kon da ya gö re ö ren ci katılımı yüz de 64

65 37 imifl) ebe veyn le ri çalıflmadı ında ha yat larını sür dü re - me ye cek bil di i miz ifl çi sınıfının men su bu dur. Ta bi i, ifl - çi sınıfı de yin ce sa de ce ma vi tu lum lu, sen di kalı, üret ken sa na yi emek çi le ri ni kas tet mi yor isek. Ka pi ta liz min de ifl ti i ni söy le yen ler, ne den se ifl çi sınıfı ka rak te ris tik le ri nin de bu ara da de ifl mifl ola bi le ce i ni tes - lim et mek ye ri ne, içi bofl kav ram la ra ( ye ni kü çük bur ju va - zi ve ya or ta sınıf ) te ves sül et me yi ter cih edi yor lar. fiu an da ta mamı top lu mu de ifl tir mek is te yen le re dö nüfl me mifl ol sa bi le, is yancıları o dö nü flü mün mad di ko flul larını hazırla yan lar ola rak gö re bil mek, top lum sal ko num larını do ru tefl his et mek ten ge çer. Ak si hal de dü zen içi si ya se te mah kû mi yet kaçınılmaz olur. 65

66 İSYANDAN SOSYALİZME* gh Ba zen bir kö fle yazısının ta mamını tek bir ko nu ya has ret me nin zor luk larını yaflıyo rum. Son ra dan dö nüp baktı ınızda, âde ta kö fle yi dol dur ma ih ti yacı yü zün den yazı uzatılmıfl gi bi ge li yor. Bu ko nu yu yıllar ön ce r lan - da asıllı ra di kal ga ze te ci ve aynı za man da New Left Re vi ew nun edi tör le rin den Ale xan der Cock burn le ko nufl - mufl tum. O sıra lar, New York un ün lü Vil la ge Voi ce der - gi sin de Press Clips ( basından seç me ler ) di ye bir kö fle - si vardı ve bu kö fle de du ru ma gö re, iki ve ya üç farklı ko - nu nun basında ele alınıflına de i nir, po le mik do zu yük - sek elefl ti ri ler ge ti rir di. *) Bir Gün, 14 Tem muz

67 Cock burn yazısını bö le rek, bah set ti im zor la mayı ken din ce çöz müfl tü. Son ra, ABD nin en es ki haf talık si - ya si der gi si olan Na ti on a geç ti ve da ha sey rek de ol sa aynı bi çi mi sür dür dü. Hat ta, ora da ele aldı ı ko nu ları be ra ber ce bi raz da ha ge lifl ti re rek bir ara Mil li yet için de yazdık. Alex in, ayrıca, in ter net stan dart larına gö re zi ya - ret çi le ri nin ve öf ke len dir dik le ri nin sayısı bir hay li yük - sek Co un ter punch adlı bir de web si te si var. Ha ra ret le tav si ye ede rim: un ter punch.org. Yu karıda ki pa rag rafı tam dört yıl ön ce (18 Tem muz 2009) Bir Gün de yazmıflım. Ne tu haf, tam bir yıl ön ce de Alex öl dü (21 Tem muz 2012). Öl me den bir kaç haf ta ön - ce bi tir di i hatıra ları ise (A Co los sal Wreck Mu az zam En kaz) res men Ey lül de yayınla na cak (Co un ter - punch dan flim di den edin mek müm kün). * * * Bu gi rifl ten son ra, en azından bu yazının tek bir ko - nu ya has re dil me me si icap edi yor! Gün de mim de iki bafllık var: ana ya sa de i flik li i ve sos ya lizm me se le si. Ana ya sa Ana ya sa nın 48 mad de si üze rin de dört par ti nin an - lafltı ı ri va ye ti med ya da bafl tacı edil di. Bu tip du rum lar - da huy lanır, fley tan ayrıntıda giz li dir öl çü tüy le yaygın ka bu lü kur ca la mak ta ya rar gö rü rüm. Be nim için, par ti - 67

68 le rin ren gi ni be lir le me de tur no sol kâ ıdı ifl le vi gö ren alan lar dan bi ri ni se çe rek bu kez de aynı fle yi yap mayı de ne dim. Ge lin, üze rin de an laflıldı ı söy le nen Ana ya - sa nın 33. mad de si nin 2. fıkrasına ba kalım. Bu fıkra, hiç kim se te mel sa lık hiz met le rin den yok sun bırakıla maz der. Ra di kal in ha be ri ne gö re, BDP bu hiz met le rin sa - lan masında üc ret siz lik un su ru nu vaz ge çil mez bir ö e ola rak be lir tir ken, CHP de bu öne ri nin ka bul edi le bi lir ol du u nu be lir ti yor mufl (tin yurl.com/kw4q4su). AKP nin bu un su ru ka bul et me ye ce i ne, BDP ve CHP nin gö rüfl le rin de de gel git ler ola ca ına kalıbımı ba - sarım. Ne den le ri ni bi li yo ruz, ama tek rar la mak ta ya rar var: AKP sa lık hiz met le ri nin ta ma men özel lefl ti ril me - sin den ya na, dev let has ta ne le ri ni de yan dafl la ra pefl kefl çek me nin her tür lü tez gâhı için de. BDP nin Ana ya sa de - i flik lik le ri arasında vaz ge çil mez bul du u bu ö e di er vaz ge çil mez ler (ana dil de e i tim, va tan dafllık tanımı, vs.) söz ko nu su ol du un da, ba na vaz ge çe bi le ce i de i - flik lik ler den bi ri ola rak gö zü kü yor. Umarım yanılıyo - rum dur. CHP ise kla sik ikir cik li tavrını bu tip des tek le - rin de de sür dü re bi lir. Kaldı ki, yu karıda ki se nar yo, üze - rin de an laflılan 48 mad de nin Mec lis te gö rü flü le ce i var - sayımına da yanıyor. Bu var sayımın de i flik ne den ler le ne den li kırılgan ol du u he pi mi zin ma lu mu. Bek le ye lim, gö re lim. * * * 68

69 Sos ya lizm Me tin Çul ha o lu ndan ak tarıyo rum: Bu ül ke de ne olur sa ol sun ga li ba sos ya liz min sırası hiç gel me ye cek... Sö mü rü, ifl siz lik, yok sul luk, ada let siz lik, ta lan, çev re nin tah ri bi... Var o lu var. Son ra kit le sel tep ki, halk ha re ke - ti, bafl ka bir Tür ki ye öz le mi de var. Ne arar san var. Ama bü tün bun lar var ken bir tek fley ol ma ya cak: Sos ya lizm. Ne den? He nüz sırası de il... (tin yurl.com/mxs8fhm). Ha zi ran is yanı bo yun ca sos ya lizm ke li me si nin pek or talıkta gö zük me di i tes pi ti ne katılma mak el de de il. Ama, bu tes pit ten, is yanın ge nifl ke sim le rin sos ya lizm algısını de ifl tir me di i ne var mak do ru ol ma ya bi lir. Tah mi nim o ki, is yan en azından di re nifl çi le rin bir kısmını sos ya lizm e da ha açık ha le ge tir di. Bu da, ka pi ta list dü ze nin, bur ju va si ya se ti nin pis lik ve baskısıyla do ru - dan yüz lefl me nin bek le nen so nu cu. Ma ale sef, ki fli sel göz lem le rin dıflında bu sez gi mi kanıtla ya cak tem si li am - pi rik bil gi ye sa hip de i liz. Fa kat, bu tür bir bil gi ABD için mev cut. PEW in sos - ya lizm algısına ilifl kin Oc cupy Wall Stre et ön ce sin de (Ni san 2010) ve son rasında (Aralık 2011) yapmıfl ol du - u arafltırma ların so nuç ları hay li il ginç: Nü fu sun ge ne li - nin sos ya lizm hakkında ki gö rüfl le ri 20 ay için de an - lamlı bir bi çim de de ifl me mek le bir lik te yafl gru - bu için du rum farklı. Bu grup ta, sos ya lizm hakkında po - 69

70 zi tif gö rüfl le re sa hip olan ların oranı yüz de 43 ten yüz de 49 a yük sel mifl. Aynı du rum, bin do larlık yıllık ge - lir gru bu (ki ABD ba lamında bu a ırlıklı ola rak ifl çi ai - le le ri de mek tir) için de söz ko nu su artıfl yüz de 24 den yüz de 27 ye. s yanın fay da ları de yip bıra kalım. 70

71 REKABET VE ORTA SINIF, YENİDEN* gh Re ka bet öte den be ri sık sık de in di im bir ko nu dur. Marx ın re ka bet i ele alıflı her yanıyla or to doks ik ti sat la ne re dey se ta ban ta ba na zıttır. Bu bi le ko nuy la il gi len mek için ye ter li ne den. Ama bir de, ka pi ta liz min kriz le rin de re ka bet in oy nadı ı mer ke zi rol var ki ko nu yu ayrıca önem li kılıyor. Ha zi ran is yanı ba lamında di li mi ze gi ren fa iz lo bi si ve son gün ler de ban ka ların kre di kart ları kazıkları ve si le siy le re ka bet ten sık sık söz edi lir ol du. Tek rar de in mek te ya rar var. Re ka bet ayrıca, Mark sist ko num dan ele alındı ında bi ze yi ne Ha zi ran is yanı ve si le siy le gün de me mi ze gi ren *) Bir Gün, 21 Tem muz

72 or ta sınıf te ri mi ni aç ma im kânı da ve ri yor. Ön ce kre di kart ları kazıkları me se le si nin ge ri planına ilifl kin bir iki göz lem ya palım, ardından da re ka bet me se le si ne gi re lim. Bil di i miz gi bi Tay yip Er do an, Ge zi Parkı nda bafl la - yan di re nifl yaygınlaflır yaygınlafl maz komp lo te ori le rin - den me det um ma ya bafl ladı. Ve fa iz lo bi si ne yıla na sarılır gi bi sarıldı. O gün den bu ya na iki de bir, fa iz lo bi - si nin ha yal mah su lü ol madı ı hatırlatılıyor. Ma lum tartıflma ya ge ri dön mek ge rek siz, ön ce ki yazılar da ele almıfltım; fi nans ku ru lufl larının fa iz ka zanç larını artırmak için Ha zi ran is yanını plan lamıfl ol ma ları, des tek le - me le ri ab sürd-öte si bir fan ta zi (tin yurl.com/jwt6f47). Yi ne da ha ön ce be lirt mifl tim; bi za ti hi bu fa iz-is yan ne - den sel li i nin ol mayıflı, ban ka ların lo bi ci lik fa ali ye tin de bu lun madıkları an lamına gel me me li. Yi ne bil di i miz gi bi, Re ka bet Ku ru lu 2011 de 12 ban - ka hakkında, mev du at, kre di ve kre di kartı hiz met le rin - de re ka be ti sınırlayıcı fa ali yet ler de bu lun duk ları ge rek - çe siy le so rufl tur ma bafl lat mak için So rufl tur ma ya ger - çek ten ge rek var mı? so ru su na uzun sü re ce vap aramıfltı! Ni ha yet, 2013 bafl larında ge rek ol du u na ka rar ve re rek, ban ka ların söz lü sa vun masını al ma ya da bafl - ladı. Son gün ler de ga ze te le rin bafl kö fle si ne otu ran, ban - ka yö ne ti ci le ri nin ka palı kapılar ardında kre di kartı ge - lir le ri ni artırma ya, mev du at sa hip le ri ne dü flük fa iz öde - me ye dö nük ha ber ler bu so rufl tur manın me tin le rin den 72

73 üre ti li yor. Ço un lu un re ka be ti sınırla yan ifl ler ola rak gör dü ü bu kir li ça maflırlar ben ce ka pi ta list re ka be tin do al ic rasından bafl ka bir fley de il. Re ka be tin vah fli li i, te kil ser ma ye bi rim le ri ni ba zen ka palı kapılar ardında, yu karıda ki so rufl tur ma ha ber le - rin de be lir til di i gi bi, kar tel mi sa li an lafl ma la ra, ba zen de OPEC de ol du u gi bi apaçık kar tel ler kur ma ya zor lar. Göz le mim o ki, Mark sist ler arasında bi le ka pi ta lizm ve özel lik le re ka bet hakkında na if gö rüfl ler ol duk ça yaygın. Oy sa, Marx ın en net ol du u ve ken di si ni anaakım ik - ti satçılar dan ayırdı ı ko nu ların baflında re ka bet ge lir ların so nun da ders ler ola rak hazırladı ı, bir kısmı Neu e Rhei nisc he Zei tung da tef ri ka edil mifl, hiçbir za man ta mam lan mamıfl ve ken di si nin ha be ri ol ma dan top lu ca ilk kez 1881 de bro flür ola rak Brük sel de basılmıfl olan Üc ret li Emek ve Ser ma ye den oku yalım: Üret ken ser ma ye ne den li bü yür se, ifl bö lü mü ve ma - ki ne kul lanımı da o den li ge nifl ler. fl bö lü mü ve ma ki ne kul lanımı ne den li ge nifl ler se, ifl çi ler arasında ki re ka bet de o den li ge nifl ler ve üc ret le ri de o den li kısılır. Bu na ek ola rak, top lu mun üst ta ba ka larından da ifl çi sınıfına katılma lar olur. Kol larını ifl çi le rin kol ları yanında kaldırmak tan bafl ka ça re le ri ol ma yan bir kü çük sa na yi ci ler ve kü çük ran ti ye ci ler kit le si, ifl çi sınıfı saf larına fırlatılıp atılırlar. Böy le ce, ifl is te mek üze re ha va ya kal kan kol ların 73

74 mey da na ge tir di i or man git gi de sıklaflırken, kol ların ken di le ri git tik çe cılızlaflır... (tin yurl.com/kxnu ufq). Yu karıda ki alıntı -ki da ha Marx ın eko no mi po li ti i elefl ti ri si nin ta mam lan madı ı dö ne min de yazılmıfltır- re ka bet hakkında çok il ginç ipuç ları ve ri yor: ser ma ye ler-arası re ka bet, ifl bö lü mü nü ve ma ki na - lafl mayı hızlandırır; biz zat bu sü reç, ifl çi ler-arası re ka be ti ve üc ret azal - masını do u rur; ayrıca, re ka bet top lu mun üst ta ba ka ları ndan da ( or ta sınıf tan?) ifl çi sınıfına katılımı te tik ler ki, bu sü reç de ifl çi sınıfının kit le sel lefl me si ne, ama tek tek kaldı ı sü re ce güç süz lefl me si ne se bep olur. Bü tün bun ları ya fla madı ımızı id di a eden bir ba ba yi - it var mı? 74

75 BİZ UMUTLUYUZ, ONLAR KÖTÜMSER...* gh Geç ti i miz Salı ak flamı Sun gur Sav ran la bir lik te Eti - ler Fo rum da Dün ya da Eko no mik Kriz, Ak de niz de Dev rim ci Kriz bafllıklı bir tartıflma ya katıldım. Ko nu bir ara ABD eko no mi si nin to par lan ma ema re le ri gös te - rip gös ter me di i ne gel di. Ger çek ten, ifl siz li in kısmen azaldı ı, FED in kre di pom pa la masına artık çok faz la ih ti yaç ol madı ı, hat ta fa iz oranının yük sel til me si nin bi le gün de me gel di i flek lin de ki ha ber ler artmıfltı. Fo - rum da, çi zi len bu iyim ser tab lo ya ra men ABD de uzun dö nem de kri zin de rin lefl me ih ti ma li nin yük sek ol du u nu be lirt tim. *) Bir Gün, 28 Tem muz

76 Er te si gün, Clin ton hü kü me ti nin ik ti sa di danıflmanlı ını da yapmıfl olan, Prin ce ton Üni ver si te si nden Alan Blin der ın kriz üze ri ne ye ni çıkan ki tabını (Af ter the Mu sic Stop ped: The Fi nan ci al Cri sis, the Res pon se, and the Work Ahe ad/mü zik Dur duk tan Son ra: Fi nan sal Kriz, Ce - vap ve ler de ki fl ler) tanıtan bir yazıya rast ladım. Fo re ign Af fa irs der gi si nin son sayısında ki bu yazının ya zarı J. Brad ford De Long ana akım ik ti sadın önem li isim le rin - den dir. Ka li for ni ya Üni ver si te si nin Ber ke ley kam pu sün - de çalıflır; ik ti sat ta ri hi ve mak ro ik ti sat yo un lafltı ı alan lardır. Ol duk ça il ginç, sık sık ye ni le nen, bol am pi rik ve ri ler le ve çarpıcı gra fik ler le be ze li bir de blog u var: de - long.type pad.com. Yazının bafllı ı aslında her fle yi söy lü yor: kin ci Bü - yük Dep res yon; Ni çin Eko no mik Kriz Dü flün dü ü nüz - den de Kö tü. Brad ford De Long dan ak tarıyo rum: k ti - satçıların ço un lu u ik ti sa di dü flüfl te en azından bir umut ıflı ı ol du u nu id di a edi yor: o da Bü yük Buh ran ka dar kö tü ol madı ı. fiim di ye ka dar ben de katılıyor - dum; hat ta ya fla nan dö ne mi Da ha Kü çük Buh ran di ye de ad landırdım. fiim di ise, o za man yanılmıfl ol du u mu sanıyo rum. Sü ren kri zi Bü yük Buh ran la karflılafltırın, Da ha Kü çük olan her han gi bir fley bul mak ba ya ı zor. Bu gün, Av ru pa eko no mi si 2007 de ki du ru mu ile karflılafltırıldı ında, Bü yük Buh ran ın bafl ladı ı 1929 a gö re 1935 de ki du ru mun dan da ha kö tü bir ko num da. Ve 76

77 öy le gö zü kü yor ki, ABD eko no mi si de en so nun da ke sin lik le bir on yıl, bel ki de iki on yıl kay bet mifl ol mak la yüz - le fle cek tir (tin yurl.com/kc63afu). De Long un gös ter di i aka de mik dü rüst lük tak di re fla yan. He pi mi zin ma lu mu; 2007 de ka pi ta liz min kri zi bü tün ih ti flamıyla be lir di in de yer li malı med ya tik ik ti - satçılarımız bu da ge çer, pi ya sa lar kısa sü re li bir dü - zelt me yapıyor tü rü id di alar da bu lun mufl lardı. Al lah aflkına bun lar dan bi ri nin halkın karflısına ge çip, ku su - ra bak mayın, yanılmıflım; du rum ba ya ı ber batmıfl de - di i ni duy du nuz mu? Kaldı ki, bu tür bir dü rüst lük gös ter mek için kamp de ifl tir mek, ka pi ta liz min öm rü - nü dol dur du u na ik na ol mak ge rek mi yor. Sa de ce, kri zi afl mak için uy gu la nan po li ti ka ların çalıflmadı ını göz - lem le mek, çi zi len iyim ser tab lo ların mes net siz ol du u - nu sez mek ye ter li. De Long un yaptı ı da bu. Kamp de ifl tir me den, Alan Blin der la aynı saf ta ol du u nu dek la re ede rek, sa de ce Blin der ın iyim ser li i ni elefl ti ri yor. Ve du ru mun sanıldı ından da ha va him ol du u nu söy le me ye çalıflıyor. Ör - ne in, ifl siz lik oran larında göz lem le nen sınırlı azal mayı öne çıka ran Blin der ve ben zer le ri ne, 2005 te ye tifl kin is - tih damın yüz de 63 iken, 2009 da yüz de 59 a düfl tü ü nü ve hâ lâ o se vi ye de sey ret ti i ni, bir tür lü to par la na - madı ını hatırlatıyor. De Long ayrıca, Bü yük Buh ran bo - yun ca, 12 yılda ABD eko no mi si nin yüz de 180 GSYH 77

78 kaybına u radı ını ve flim di de Tem sil ci ler Mec li si Büt çe Da ire si nin tah min le ri ne gö re 2008 ön ce si GSYH se vi ye - si ne an cak 2017 de eri fli le bi le ce i ni ve o za man da GSYH kaybının yak laflık yüz de 60 ola ca ını be lir ti yor. Son ra da, 2017 ye ka dar dü ze çıkma tah mi ninin ger çek çi ol - madı ını ve 2020 ye ka dar eko no mi nin to par lan ma ması ha lin de GSYH kaybının yüz de 160 a va ra ca ını ek li yor! Ta 2009 ba harında yazdı ımız Kri zi An lar ken de, fl te Ja pon ya nın 1990 lar bo yun ca de vam eden sü rün - me si ve hâ lâ to par la na ma ması. Bu tarz, ya ni sü rü ne rek... kri zi 10 yıllar ca ya fla mak olasılıklar dan bi ri de mifl ve ek le mifl tik: Önü müz de ki yıllar sos ya liz min ca zi be si ni arttıra bi le ce i gi bi, bar bar ca dü zen le rin de da yatılma ih - ti ma li ni bes le ye bi le cek top lum sal, si ya sal ve eko lo jik ge - lifl me le re, hat ta in sanlı ı yok ede bi le cek çılgınlıkla ra ge - be dir (tin yurl.com/myfqnrm) yazınday sa da ha umut lu yuz... 78

79 BÜTÜN ÜLKELERİN ORTA SINIFLARI, BİRLEŞİN!* gh Ça lar Key der da ha ön ce Lon don Re vi ew of Bo oks un (LRB) blog un da kısa bir not flek lin de yayınladı ı Ge zi olay ları ana li zi nin da ha uzun bir ver si yo nu nu bu kez Bi - lim Aka de mi si nin Si ya set ve Top lum Bi lim Pers pek ti - fin den Ge zi Parkı Olay ları Çalıflma Gru bu nun fa ali yet ra por larından bi ri ola rak tek rar ka le me almıfl (tin - yurl.com/of7cnvo). Key der, LRB de ki no tun da Ge zi olay ları nın esas ak - tö rü ola rak son yıllar da ge nifl le yen or ta sınıf ı ve bu sını- *) Bir Gün, 4 A us tos

80 fın po tan si yel üye le ri ni den faz la üni ver si te(de ki)... 4 mil yo nu ge çen üni ver si te ö ren ci si.. (ile) 2008 den bu ya na 2.5 mil yon ye ni me zun - gö rü yor du. Ge rek or ta sınıf te ri mi nin ken di si ni, ge rek se ya fladıklarımıza uy gu - lanıflını so run lu bul du u mu Bir Gün (7 Tem muz 2013)ve Top lum sal Ta rih te ki (tin yurl.com/nsu wo9m) yazılarımda be lirt mifl tim. Ye ni yazısında Key der, aynı nok ta ları tek rar la mak la bir lik te bu kez be nim se di i kav ram sal çer çe ve nin adını ko yu yor ve ta ri hi ör nek ler aracılı ıyla yak laflımını te - mel len dir me yi de ni yor. Ya fladıklarımızın de i flik pers pek tif ler den çö züm len - me si do al. Ye ter ki, söz ko nu su pers pek ti fin ne ol du u ve id dia ları açıkça di le ge ti ril mifl ol sun. Bu açıdan Key - der in ye ni yazısı çok ya rarlı. Key der, kul lanıla bi le cek kav ram sal çer çe ve ler için de özel lik le bir ta ne si nin, mo dern lefl me ku ramı ile Marx ın ta rih sel yak laflımının bir bi le fli mi ola rak sıklıkla karflımıza çıkan... ta rih selsos yo lo jik çer çe ve nin da ha uy gun ol du u nu ve onu ter - cih et ti i ni be lir ti yor. Söz ko nu su ta rih sel-sos yo lo jik çer çe ve ye gö re son yüzyıl için de dün ya sah ne si ne çıkan ye ni bir sınıf var ve bu sınıfın ta lep le ri bil di i miz eko no mik ve si ya sal gün - de min için de ce vap bu lamıyor. Do layısıyla da bu gün de - mi de ifl tir mek ve bu fle kil de ken di dıflında ki ke sim le rin 80

81 ta lep le ri ni de di le ge tir mek po tan si ye li var.... (Bu da) ye ni or ta sınıf ola rak ni te len di ri len, nü fus için de oranı sü rek li bü yü yen bir grup. Bu tanıma gö re, 20. yüzyılın bafl larında dün ya sah ne - si ne çıktı ı söy le nen bir or ta sınıf la karflı karflıya ol - mamız ge re ki yor. Oy sa ve ri len ör nek çok da ha es ki ler - den! Ye ni sınıfın ye ni tür ta lep ler le sah ne ye çıktı ı ilk bü yük ör nek ola rak 1848 de çe flit li ül ke ler de ki dev rim ça ba ları ola rak dü flü nü le bi lir. De mek ki, Marx ve En gels in Av ru pa da bir he yu la kol ge zi yor ko mü nizm he yu lası tes bi ti ha talı imifl! Ye - ni or ta sınıf he yu lası de me liy mifl ler! Key der yi ne 1848 dev rim le ri ne ilifl kin il ginç bir göz - lem da ha yapıyor:...dev rim dal gası kö ken ola rak ço - un luk la küçük bur ju va zi den ge len genç ler i top lum - larının nasıl dö nüfle ce i tartıflmasında bafl rol oy na ya - cak ak tör ola rak sah ne ye çıkardı. Bu se fer, aslında ye ni or ta sınıf de nen ke si min kü çük bur ju va zi ol du - u nu ö re ni yo ruz. Oy sa, bu alıntıdan he men ön ce ki pa rag raf ta ye ni or ta sınıf ın (a)yırt edi ci özel li i mo dern top lum da olu flan ifl bö lümünde e i tim, be ce ri, bil gi ge rek ti ren ifl - le ri yap ma ları.. (ve) (k)en di le ri(nin) ifl ve ren... ol ma ma - ları flek lin de be lir til mifl. s ter is te mez en azından iki so - ru ge li yor aklımıza: 81

82 1) Ye ni or ta sınıf ile kü çük bur ju va zi aynı fley mi? 2) Yu karıda ki alıntılar dan aynı fley ol du u so nu cu nu çıka ra bi le ce i mi ze gö re, aca ba kü çük bur ju va yanında ifl çi çalıfltırma yan, tanımı icabı hep so lo çalıflan bi ri si mi dir? Key der in göz lem ve tah lil le rin den çıkardı ı so nuç, ya ni ye ni or ta sınıf ın baflını çek ti i Ge zi olay ları nın aslında da ha ön ce farklı top lum lar da göz le nen top lum - sal ha re ket ler den (1848 ve 1868 kas te di li yor) çok farklı ol madı ı id di ası ben ce çok spe kü la tif. fiah sen halk is - yanı de me yi ter cih et ti im ve son de re ce ori ji nal bul du - um ha re ke tin ni ha i amacının dev let le yurt tafl arasında ye ni bir söz lefl me ye var(manın) fer sah fer sah öte sin de ol du u nu dü flü nü yo rum. Bu se fer, fli fle den çıkan cin, söz lefl mey le fli fle ye dö ne - cek tür den de il. 82

83 TABİİ Kİ ÖRGÜTLE, AMA NASIL?* gh s yan sırasında, Ge zi nin sa vu nul ması ve saldırıla ra di re nifl en önem li me se le iken, park fo rum larıyla bir lik - te, bun dan son ra ne ola cak gün de min acil so ru su ha - li ne gel di. Kaldı ki, bu so ru her ke sin katıla ca ı bir bi - çim de ce vap lan sa bi le, bir di er ol maz sa ol maz so ru kaçınılmaz: Ör güt le mi, ör güt süz mü; ör güt le ise nasıl bir ör güt le? Ör güt süz halkın, sa de ce top lum sal ve si ya sal her han - gi bir dö nü flü mü ba flar masının im kânsız ol du u de il, aynı za man da ör güt lü ser ma ye ve dev let karflısında ye - nil me ye mah kûm ol du u da sanırım ço u muz için ol - *) Bir Gün, 11 A us tos

84 duk ça net. Nasıl bir ör güt le ola ca ı so ru su at landı ında, bun dan son ra A ve ya B yi yap malıyız, he de fi miz C ol - malı flek lin de ki öne ri ler hofl ve par lak fi kir ler ol manın öte si ne geç mi yor. Do layısıyla, bun dan son ra ne ola cak so ru suy la nasıl bir ör güt le so ru su nun bir lik te ele alınmasından ya nayım. h ti yaç du yu lan bil di i miz tip te sol bir par ti mi dir? Sol par ti Mark sist-le ni nist mi ol malıdır? Anar flist, oto - nom, sos yal de mok rat yapılar bu ör güt len me ih ti yacını karflıla ya bi lir mi? So ru lar çe flit çe flit. Bu tür so ru la ra kes - tir me ve net ce vap lar ver mek ye ri ne, nasıl bir ör güt so - ru su üze ri ne Ame ri kalı Mark sist Jo di De an in ye ni bir yazısından yo la çıka rak yük sek ses le dü flün me yi ter cih edi yo rum (tin yurl.com/n892cg2). De an in flu öner me siy le bafl la yalım: Par ti (ör güt), Mark sist te ori nin her han gi bir kav ramından çok da ha faz la sor gu la ma ya açık bir kav ramdır. Hem Marx için hem de Le nin için ör güt ti pi nin tartıflma ya açık ol du u fik ri, Mark sist-le ni nist ör güt mo de li ni sor gu la maksızın be nim se yen bir mi li ta na faz lasıyla re viz yo nist ge le bi lir. Marx ın par ti ti pi üze ri ne çok faz la ka fa yor madı ını, esas ola rak ka pi ta list üre tim tarzının di na mik le ri ni nin ta ri hi mad de ci pers pek tif ten ana li zi ne odak landı ını bi - li yo ruz. Yi ne de, bi za ti hi ken di si ya sal mü ca de le si için - de, çev re sin de ki ra di kal ha re ket ler le kur du u ilifl ki ler - 84

85 den, mek tup lafl ma larından, ko nufl ma larından, vb. par ti ko nu su na nasıl yak lafltı ı hakkında bir fik ri miz var. De an in Marx tan gös ter di i iki re fe rans bi ze Marx ın yak laflımı hakkında ba ya ı bir fi kir ve ri yor. Öne çıkan iki hu sus tan il ki, Marx ın her ta ri hi dö nem için ge çer li bir par ti mo de li ni be nim se mek ye ri ne, kon jonk tü rel ola - rak ken di ni ye ni le ye bi len ge nifl ta ri hi an lamıyla par ti kav ramını kul landı ı. Fre ilig rath a mek tu bun da Marx, den be ri hiç bir ör güt le ilifl kim kal madı ve kıta Av ru pa sında artık mi yadını dol dur mufl ör güt ler le u rafl mam dan çok, teo - rik çalıflma larımın ifl çi sınıfının da ha çok ifli ne ya ra ya - ca ına ke sin lik le ik na ol dum, de dik ten son ra, mek tu - bun so nun da hem bü tü nüy le par ti fik ri ne karflı ol du u iz le ni mi ya rat ma mak hem de nasıl bir ör güt so ru su na do laylı ce vap ma hi ye tin de flu nu da ek li yor: Par ti ile se - kiz yıl ön ce ka panmıfl olan Le agu e i ve ya on iki yıl ön ce la ve di len yazı ku ru lu nu kast tet ti im algısından do a bi - le cek yanlıfl an la ma ları gi der me yi de ne dim. Par ti ile, ge nifl ta ri hi an lamıyla par ti yi kas te di yo rum. Ra ya Du na yevs ka ya gi bi Jo di De an de, Au gus te Blan - qu i nin Fransız po li si ta rafından tu tuk lan ması üze ri ne Marx ın 1861 de Lon dra da dü zen le di i pro tes to top - lantısından ve Blan qu i yle yazıflma larından yo la çıka rak, ikin ci hu su sun da yanıflma ru hu ol du u nu dü flü nü yor. 85

86 Farklı e i lim le rin mü ca de le için de, mü ca de le yi kav rayıfl farklılıkları ol sa bi le, da yanıflmayı el den bırak ma ma ları. Ge zi is yanının ne re dey se tanımsal ni te li i ha li ne ge - len da yanıflmayı esas al mak ye ter li mi? Bi za ti hi da - yanıflma ru hu nun ha kim ol du u bir ey lem li lik, po li tik de ne yim ken di baflına ne re ye, ne ile gi de ce iz so ru su na ce vap ver me mi zi sa lar mı? E er sa la maz sa, ih ti - yacımız olan ör güt ten ne bek le me li yiz, nasıl bir yapı ya - rat malıyız? Nasıl bir ör güt so ru su na net bir ce vap ver me ye çalıflmak ye ri ne, ya fladı ımız ta ri hi ânın ih ti yaç duy du u ör gü tün as ga ri le ri üze rin de an lafl mak ge re ki yor: mü ca de le için de da yanıflma ve farklı e i lim le ri barındırma. Bu ör gü tün aynı za man da biz le re, kısa sü re li ey lem li lik ile uzun erim li ka pi ta liz min al ter na ti fi ni ta sar la ma ve in fla et me ifli ni bir ara da yap ma im kânı ve mo ti vas yo nu nu ver me si de ge re ki yor. Sanırım, olan la ye tin me dö ne mi ni ar ka da bıraktık, ye ni si niy se ya rat manın efli in de yiz. 86

87 BİZ YÜZDE 99 UZ, HAKLIYIZ* gh 4 A us tos Pa zar gü nü s tan bul da yapılan Biz Yüz de 99 uz top lantısına katıldım. Hat ta kısa bir de ko nufl ma yaptım. Biz yüz de 99 uz, New York, Wall Stre et de ki Zuc - cot ti Park ta bafl la yan ve kısa sü re de 100 e yakın fle hi re yayılan ifl gal et ha re ke ti nin icat et ti i bir slo gan. Ora da da haklıydı, bu ra da da haklı. Haklı ol manın öte sin de, tam da her za man kin den da ha çok to par lan ma ya ih ti - yacımız olan bu ta ri hi efli e mu az zam uy gun. Ge zi Parkı yla bafl la ya rak ül ke sathında yaygın bir is ya na dö nü flen ha re ket, esas ola rak çalıflan ların, eme - iy le ge çi nen le rin, ifl siz le rin ve ço cuk larının bafl - *) BirGün, 18 Ağustos

88 kaldırısı idi. Ha li vak ti ye rin de, ifli gü ven ce de, sa de ce ha yat tarzına karıflıldı ı için gaz yi yen ol duy sa da, sayılarının az ol du u afli kar. Kısa cası, is yan bir or ta sınıf is - yanı de il di. Mü ca de le tarzıyla de il di, he def le riy le de - il di, slo gan larıyla de il di. fiim di slo gan la ra bir de Biz Yüz de 99 uz ek len di. Biz Yüz de 99 uz slo ganının saf sa na yi pro le tar yasını tem sil et me id di asında bir slo gan ol madı ını söy le me ye bi le ge rek yok. Do layısıyla, ide olo jik ter te miz lik pe flin - de ki le ri tat min et me ye ce i ke sin. Pro po gan da amaçlı ve tam da bu yüz den flüp he siz abartılı bir ter cih. fa de edil - mek is te nen, top lu mun ezi ci ço un lu u nun çalıflmaz sa ha yatını sür dü re me ye cek du rum da ki emek çi ler den mü - te flek kil ol du u. Kaldı ki, çalıflan ların ha yatını sür dü rüp sür dü re me dik le ri ayrıca tartıflmalı. Biz Yüz de 99 uz slo ganı ta bi i ki he men ge ri ka lanın, ya ni yüz de 1 i olufl tu ran pa ra ba ba larının, aynı za man da dü ze nin ege men le ri ol du u nu da ima edi yor. No bel li ik - ti satçı Si mon Kuz nets in tah mi ni nin hi lafına, ka pi ta list uzun dö nem bü yü me nin, ön ce ge lir eflit siz li i, son ra da nis pe ten eflit lik ya ra ta ca ı bek len ti si nin ger çek lefl me di - i ni bi li yo ruz. Afla ıda ki fle kil tam da bu ko nu da Jo ur nal of Eco no mic Pers pec ti ves de ye ni yayınlanmıfl bir çalıflma - dan (Ulus la ra rası ve Ta ri hi Pers pek tif ten En Üst % 1; tin - yurl.com/lorwblx). 88

89 En zen gin yüz de 1 in el koy du u ge li rin, 1970 ler kri - zi nin he men aka bin de Rea gan ın eko no mi po li ti ka larıyla bafl la yan uzun dö nem artıfl e i li mi nin, kısa dö nem inifl - ler ya fla sa bi le, 2007 kri zin den son ra bi le he men to par - landı ını açıkça gör mek te yiz. Bah set ti i miz çalıflma ABD nde ki du ru mun di er ka pi ta list ül ke ler de de afla ı yu karı ay nen tek rar landı ını gös ter me si bakımından çok zi hin açıcı. Tür ki ye de, bırakın bu tür uzun dö nem tu tarlı ge lir da ılımı ve ri le ri ne sa hip ol mayı, yakın dö nem için yapılan çalıflma lar da bi le dev le tin de i flik ku rum larının yayınları bir bir le riy le çe li fli yor. Fa kat, yi ne de ka ba ca bil - gi edi ne bi le ce i miz ki mi kay nak lar mev cut. Bun lar dan 89

90 bi ri Ai le ve Sos yal Po li ti ka lar Ba kanlı ı nın 10 bin ci - varında ha ne yi kap sa yan ve yüz yü ze gö rüfl me ler le ger - çek lefl tir di i Tür ki ye de Ai le Yapısı Arafltırması (tin - yurl.com/mco846s). Ge lir da ılımına ilifl kin ol duk ça çarpıcı ve ri le ri içe ren bu çalıflma da, 2011 yılında Tür ki - ye de ki ai le ler den sa de ce yüz de 1.2 si nin aylık ge li ri nin TL nin üze rin de ol du u nu ö re ni yo ruz! Sınıfları flüp he siz ge lir se vi ye le ri ne gö re tas nif et mi - yo ruz. Üre tim araç larının mül ki ye ti ne sa hip olup ol - madıklarına, emek güç le ri ni satıp sat madıklarına ba ka - rak sınıflandırıyo ruz. Tek rar la mak ta ya rar var, Biz Yüz de 99 uz slo ganı, ken di ni ifl çi ola rak gö ren le, he - nüz gör me yen her bir çalıflanın ka de ri nin aynı ol du u - nu söy lü yor. Biz Yüz de 99 uz çalıflan ların, üre tim ol sun, da ılım ol sun, eko no mi nin han gi alanında olur sa ol sun, bir lik te dav randıklarında dün yayı dur du rup, inen in sin, ye ni - den ku ru yo ruz ha yatı di ye bil me le ri için, ezi ci ço un luk ol duk larının farkına var ması için. 90