Prof.Dr. Hacer HARLAK - RPD208

Transkript

1 ????

2

3 TUTUMLAR

4 sorular sorular - sorular Tutum terimi ne anlama gelir? Hayvansever için? Spor antrenörü için? Sosyal psikolog için? İnsanlar insanların tutumlarını saptamanın boşa para harcamak olduğunu söyler, bu tür saptamaların seçimlerle ilgili iyi tahminler ortaya koymadığını söylerler. Tutum ve davranış arasında bir bağlantı var mıdır? Belirli bir tutum nasıl ölçülür?

5 Tutum Kavramının Gelişimi T. Znaniecki, 1918 Watson, 1930 Allport, 1935 Tutum, bireyin tüm nesne ve durumlara tepkisi ve bununla tüm tepkileri üzerinde yönlendirici ve dinamik etkide bulunan, deneyimlerle düzenlenmiş, zihinsel ve sinirsel bir hazırlık durumudur (Allport, 1935)

6 Tutum kavramının ele alınışının üç aşaması (McGuire, 1986) lar Tutum ölçümü, tutumdavranış ilişkisi lar Tutum değişiminin dinamikleri lar Tutum sistemlerinin yapısı ve işlevleri

7 Tutum terimi Tutum attitude Lat. Aptus eyleme uygun ve hazır Tutum bir çeşit eğilim ya da yönelimdir.

8 Neler hakkında tutumumuz vardır? Sosyal gruplar Eşya veya kurum/kuruluşlar Olaylar Soyut olgular Sosyal Sorunlar Bilimsel-teknolojik yenilik ve uygulamalar

9 Tutum bileşenleri Tutumun kaç bileşeni vardır?? Tek bileşenli tanımlar Psikolojik bir obje hakkında lehte ve aleyhte duygu (Thurstone) Tutumlar hoşlanma hoşlanmamadır (Bem, 1970). Tutum belirli bir varlığı bir ölçüde lehte veya aleyhte değerlendirme ile ifade edilen psikolojik bir eğilimdir (Eagly ve Chaiken, 1993). İnsanlar (kendisi dahil), nesneler veya konular hakkındaki yaygın ve genel değerlendirmelerdir (Petty ve Cacioppo, 1986)

10 Tutum bileşenleri İki bileşenli tanımlar Tutum, bireyin tüm nesne ve durumlara tepkisi ve bununla tüm tepkileri üzerinde yönlendirici ve dinamik etkide bulunan, deneyimlerle düzenlenmiş, zihinsel ve sinirsel bir hazırlık durumudur (Allport, 1935)

11 Tutum bileşenleri Üç bileşenli tanımlar Bir bireye atfedilen ve o bireyin herhangi bir psikolojik obje ile ilgili düşünce, duygu ve davranışlarını düzenli bir şekilde oluşturan bir eğilimdir (Smith, 1968). Tutum Bireyseldir. Doğrudan gözlemlenemez. Psikolojik obje ye yöneliktir. Duygu+düşünce+davranış yönü vardır.

12 Tutumun bileşenleri Üç bileşenli model (Rosenberg ve Hovland, 1960) Bilişsel (düşünce) Obje hakkındaki bilgi ve değerlendirmeler Duygusal Objeye yönelik duygular Davranışsal Objeye yönelik davranışlar (davranış niyeti)

13 Tutumların özellikleri Bireyin, her tutumunun (lehte/aleyhte)bir yönü vardır bazı tutumları güçlü bazıları zayıftır. bazı tutumları daha merkezidir. bazı tutumları yalın, bazıları karmaşıktır. bazı tutumları tutarlı bazıları tutarsızdır. Tutarlılık-tutarsızlığın iki yönü vardır: Ögelerarası Tutumlararası

14 Tutum ve davranış Tutum tek başına davranışı meydana getirebilir mi? Kişinin tutumunu biliyorsak davranışını tahmin edebilir miyiz? LaPiere, 1934; Minard, 1952 Davranış-önyargılı tutum ilişkisi araştırmaları Tutum davranış Eksik!

15 Tutum ve davranış Tutum Davranış Ortamsal etkenler (gerekli ve önemli)

16 Tutum ve davranış Hangi koşullarda davranışın sebebi tutum? Şunlar önemlidir: Hangi tutumlar? Genel tutumlardan çok duruma özgü (spesifik) tutumlar Zaman faktörü Davranıştan ne kadar önce ölçüldü? Tutumun gücü Bilişsel ögenin zengin, duygusal ögenin belirgin ve davranışa dönüşmüş olması gerek

17 Tutum ve davranış Tutumun ulaşılabilirliği Tutum objesi 1 Bellekten çağrılan tutum Tutum objesi ve durumun algılanışının değişmesi Tutum objesine karşı davranışın etkilenmesi Hangi tutumun bellekten çağrılacağını 1 deki bağlantının rolü belirler. Farkındalık

18 Tutum ve davranış ilişkisine kapsamlı bir açıklama: Mantıksal Eylem Kuramı İnançlar, niyetler ve davranış Fishbein (1967; 1971) Tutumun duygu yönüne vurgu Beklenti-değer tekniği ile tutum ölçümü Özgül/spesifik tutumlar Örn. Doğum kontrolüne yönelik tutumlar D.K. ilacı kullanımı Genel olarak D.K.ne yönelik tutumlar (r=0.08) D.K.ilaçlarına yönelik tutumlar (r=0.32) D.K. İlacı kullanmaya yönelik tutumlar ((r=0.53) Gelecek 2 yıl D.K. İlacı kullanmaya yönelik tutumlar (r=0.57)

19 Ajzen ve Fishbein (1975) Tutumların spesifikliği-davranışı öngörme ilişkisi Mantıksal eylem (Reasoned action) (Fishbein ve Ajzen, 1975; 1980) 3 süreci biraraya getirir: İnançlar, niyetler ve eylem Bileşenleri Öznel norm Başkaları ne diyor? Davranışa yönelik tutum Objeye değil, davranışta bulunmaya yönelik tutum Davranışsal niyet Davranışın içsel ilanı Davranış

20 Bir eylem eğer; Kişinin tutumu lehte ise, Sosyal norm lehte ise, Algılanan davranışsal kontrol düzeyi yüksek ise yapılır.

21 Tutum ve davranış ilişkisine kapsamlı bir açıklama: Planlanmış Davranış Kuramı (Ajzen, 1991) Ajzen ve Fishbein in (1975, 1980) Mantıksal Eylem Kuramı nın uzantısı Davranış, niyetin sonucudur. Niyete etki eden 3 öge Davranışa yönelik tutum Öznel değerler Algılanan davranışsal kontrol

22 Mantıksal eylem ve planlanmış eylem kuramlarında tutum-davranış ilişkisi İNANÇLAR NİYET EYLEM ÖZNEL NORM Normatif inançlara dayanır DAVRANIŞA YÖNELİK TUTUM Davranışsal inançlara dayanır DAVRANIŞSAL NİYET Davranış ALGILANAN DAVRANIŞSAL KONTROL Kaynaklar ve fırsatlar hakkındaki inançlara dayanır

23 Mantıksal eylem ve planlanmış eylem kuramlarında tutum-davranış ilişkisi İNANÇLAR NİYET EYLEM ÖZNEL NORM Devam zorunluluğunun kaldırılması isteyenlerden yanayım. DAVRANIŞA YÖNELİK TUTUM Devam zorunluluğunun kaldırılmasını her öğrenci ister. Devam zorunluluğunun kalkması motivasyonu arttırır. DAVRANIŞSAL NİYET Devam zorunluluğuna karşı bu toplantıya katılacağım. Davranış ALGILANAN DAVRANIŞSAL KONTROL Bu eyleme katılmayı istersem işlerimi ayarlayabilirim. Toplantı zaten çok uzakta değil.

24 Tutum oluşumu Tutumlar öğrenilmiştir. Öğrenmenin kaynakları Ebeveynler Kitle İletişim araçları

25 Tutum oluşumu Tutumlar nasıl öğrenilir? Davranışçı açıklamalar Doğrudan deneyimin etkileri Klasik koşullama Araçsal öğrenme Gözlemsel öğrenme/model alma Bilişsel açıklamalar Bilişsel tutarlılık kuramları Enformasyon bütünleştirme kuramı Bem in Kendini Algılama Kuramı

26 Tutumlarla ilişkili kavramlar Tutumların duygu yüklü olduğunu ve inanç yönünün varolduğunu kabul edersek DEĞER Değerler (Values) (Rokeach, 1960) Bireyin spesifik tutumları üzerinde yaygın kontrolü olan yüksek düzeydeki bir kavram. Amaç değerler Araç değerler

27 Rokeach in değer tanımı Değer, belirli bir davranış biçimi ya da nihai varoluş durumunun, ona zıt ya da onun aksi bir davranış biçimi veya nihai varoluş durumuna kişisel ya da sosyal olarak tercih edilebildiği kalıcı bir inançtır. Değer sistemi ise, tercih edilebilir davranış tarzları ve nihai varoluş durumlarına ilişkin inançların göreli önemini gösteren bir süreklilik doğrusu (continuum) boyunca kalıcı bir örgütlenişidir.

28 Rokeach in değer kavramlaştırmasının temelindeki beş varsayım: 1. Bir kişinin sahip olduğu değerlerin toplam sayısı göreli olarak azdır. 2. Her yerde, herkes aynı değerlere farklı düzeylerde sahiptir. 3. Değerler değer sistemleri içinde örgütlenir. 4. İnsan değerlerinin temelleri kültüre, topluma ve toplumun kurumlarına bağlıdır. 5. İnsan değerlerinin sonuçları, sosyal bilimcilerin incelemeye ve anlamaya değer buldukları tüm olgularda kendini gösterir.

29 Değerlerin özellikleri 1. Arzulanır davranış ve hedefler hakkındaki genel inançlardır. 2. İstekler ve ihtiyaçların tersine, iyilik ve kötülüğü içerir. 3. Tutumları hem etkiler hem de aşar. 4. Eylemleri değerlendirme, kanaatleri meşrulaştırma ve davranışı planlama, yapma için standart sağlar. 5. Kişi için hiyeraraşik olarak düzenlenmiştir ve göreli önemi kişinin ömrü ilerledikçe değişebilir. 6. Değer sistemleri bireyler, gruplar ve kültürler arasında değişir.

30 AMAÇ DEĞERLER AHİRET SELAMETİ AİLE GÜVENLİĞİ BARIŞ İÇİNDE BİR DÜNYA BAŞARI HİSSİ BİLGELİK EŞİTLİK GERÇEK DOSTLUK GÜZELLİKLER DÜNYASI HEYECANLI BİR YAŞAM İÇ HUZURU KENDİNE SAYGI MUTLULUK OLGUN SEVGİ ÖZGÜRLÜK RAHAT BİR YAŞAM SOSYAL ONAY ULUSAL GÜVENLİK ARAÇ DEĞERLER BAĞIMSIZ BAĞIŞLAYICI CESARETLİ DÜRÜST ENTELEKTÜEL GENİŞ GÖRÜŞLÜ HAYAL GÜCÜ KUVVETLİ HIRSLI İTAATKAR KENDİNİ KONTROL EDEN KİBAR MANTIKLI MUKTEDİR NEŞELİ SEVECEN SORUMLULUK SAHİBİ TEMİZ ZEVK YARDIMSEVER

31 Değerler Tutumlar 1. Bir değer, tek bir inançtır. 2. Değer, objeler ve durumları aşar. 3. Değer bir standarttır. 4. Değerler az sayıdadır. 1. Tutum, belirli bir obje ve duruma ilişkin birtakım inançların örgütlenmiş halidir. 2. Tutum belli bazı obje veya durumlara odaklanır. 3. Tutum herhangi bir standart oluşturmaz. 4. Tutumlar değerlerden çok daha fazla sayıdadır. Değerler insanın kişiliğinde ve bilişsel sisteminde tutumlara kıyasla çok daha merkezi konumdadır; dolayısıyla tutumların da belirleyicisidir.

32 DEĞİŞMEYE AÇIKLIK Özyönelim Evrenselcilik KENDİNİ AŞMA Uyarılım İyilikseverlik Hazcılık Başarı Uyma Gelenek KENDİNİ GELİŞTİRME Güç Güvenlik MUHAFAZAKARLIK İNSAN DEĞERLERİNİ DEĞERLENDİRME: FAKTÖR ANALİZİ SONUÇLARI (Schwartz, 1992, 1996)

33 Tutumlarla ilişkili kavramlar İdeoloji Genellikle sosyal veya politik bir referansı olan bütünleşmiş bir inanç sistemidir. Kavram olarak değerle kesişir. İdeoloji değer İdeolojiler belirli değerlere öncelik atfetme bakımından farklılaşırlar.

34 Tutumlarla ilişkili kavramlar Sosyal temsiller (Moscovici, 1988) Social representations İnsanların inançlarının sosyal olarak nasıl inşa edildiğini açıklamak için kullanılan bir kavram. E. Durkheim ın kollektif temsiller kavramına benzer ancak, temsilin sosyal ve psikolojik yönlerini vurgulaması farklılaşmaktadır.

35 Sosyal temsiller Sosyal temsiller, gündelik düşünmenin içeriğiyle ve nefes alır gibi kendiliğinden yarattığımız, dini inançlar, politik inançlar ve bağlantılarla uyuşan fikirler birikimi ile ilgilidir (Moscovici, 1988). Günlük yaşam içerisinde bireylerarası iletişim sırasında temellenen bir dizi kavram, ifade ve açıklamalar olarak da tanımlanabilir (Leyens ve Codol, 1988).

36 Sosyal temsiller Sosyal temsiller, toplumun belirli alanlarıyla ilgili sağduyu kuramlarıdır. Örneğin, belli bir toplumdaki ırkçılık incelenirken, belirli stereotipler, belli bazı ayrımcı davranışlar gözlemlenebilir. Bütün bunların temelinde insanın ne olduğu veya nasıl bir varlık olduğu ile ilgili bir insan doğası temsili bulunmaktadır. İşsizlik veya bazı bilim dalları (örn. nükleer fizik) ile ilgili temsiller de vardır.

37 Tutumları ölçme Tutum Ölçekleri Thurstone Eşit görünen aralıklar tekniği Likert Toplamalı sıralama tekniği Guttman Scalogram Birikimli ölçekleme tekniği Osgood- Duygusal anlam/anlamsal fark ölçeği Fizyolojik Ölçümler Açık davranış ölçümleri Örtülü (implicit) ölçümler Yanlı dil kullanımı, hazırlama (priming), örtülü çağrışım testi (IAT)

38 Likert in Toplamalı Sıralama Tekniği Thurstone un tersine, bir kişinin tutumu her bir ifadeye katılma derecesini göstermesini istemek suretiyle ölçülür. Çoğunlukla tamamen katılıyorum dan hiç katılmıyorum a doğru değişen 5 li dereceleme kullanılır.

39 Likert türü tutum ölçeği hazırlama aşamaları 1. Bir tutum objesi belirlenir. 2. Tutum ölçeğine konulacak tutum ifadeleri toplanır. Bu aşamada bazı noktalara dikkat edilmelidir: 1. Tutum cümleleri basit, kolay anlaşılır ve kısa olmalıdır. 2. Her cümlede bir tek fikir bulunmalıdır. 3. İfadeler, incelenecek tutumu yansıtmalıdır. 4. Cümleler çok sıradan, ya da çok tuhaf davranış veya düşünceleri konu almamalıdır; herkesin katılacağı veya hiç kimsenin katılmayacağı görüşleri içeren cümleler gereksizdir. 5. Cümleler, incelenen sorunun değişik boyutlarını kapsayacak çeşitlilikte olmalıdır. 6. Tutum ölçeği son halini almadan önce bir gruba uygulanarak madde analizi yapılmalıdır. 3. Tutum ifadeleri hep aynı (tutum objesine taraftar veya karşı) olmamalı ve dizilişleri karışık sırada olmalıdır. Tutum ölçeği formunun şekillendirilmesinde tutum ifadeleri sol tarafa, cevap seçenekleri sağ tarafa yerleştirilir. 4. Tutum ölçeğinin uygulanması 5. Değerlendirme.

40 Tamamen katılıyorum Katılıyorum Kararsızım Katılmıyorum Hiç katılmıyorum ÖRNEK: Likert tipi bir tutum ölçeği Aşağıda alternatif tedaviler konusunda bazı düşünceleri yansıtan ifadeler verilmiştir. Belirtilen düşünceye ne ölçüde katıldığınızı işaretleyiniz. 1. Alternatif tedaviler konusundaki düşüncelerim genel olarak olumludur. 2. Hastalığın tedavi edilemez olduğu durumlarda hastalar alternatif tedavilere yönlendirilmelidir. 3. Bir yakınımın rahatsızlığı durumunda onu, tıbbi tedavinin yanısıra alternatif tedavilere de yönlendirebilirim. 4. Modern tıp ile tedavi edilemeyen hastalıklarda alternatif tedaviler kullanılabilir.

41 Osgood un Anlamsal Fark Ölçeği Bu teknik belirli bir olgunun bir birey tarafından algılanma tarzını kavramaya uygun bir yaklaşıma dayanmaktadır. Her tür tutum objesi için kullanılabilir nitelikte olmasının yanısıra, pazarlama alanında bir markanın ya da ürünün tüketicilerinin o marka ya da ürüne yönelik değerlendirmelerini saptamak üzere kullanılır. Ölçeği hazırlama aşamaları 1. Herhangi bir tutum objesine ilişkin (birbirine anlamsal açıdan karşıt) sıfat çiftleri listelenir. 2. Her sıfat çifti arasında 5 li veya 7 li aralıklar oluşturularak liste düzenlenir. 3. Uygulamada bireylerden belirlenen tutum objesini bu çift kutuplu listede yer alan sıfatlar açısından değerlendirerek işaretleme yapmaları istenir. 4. Uygulama sonucunda bireylerin her sıfat çifti için verdiği cevaplara göre her birey için ya da (ortalamalardan hareketle) grup için bir profil çizilir.

42 Örnek: Osgood tipi bir tutum ölçeği Sosyal Psikoloji dersine yönelik tutumlar ölçeği Sosyal psikoloji dersini aşağıdaki boyutlarda değerlendiriniz. Çok Oldukça Kararsız Oldukça Çok Sıkıcı Zor Yararlı Karmaşık Gerekli Eğlenceli Kolay Yararlı değil Basit Gereksiz

43 Tutum Yapısı ve Değişimi Prof.Dr.Hacer HARLAK-RPD208

44 sorular - sorular - sorular Askere yeni gittiniz. Başka erlerle birlikte zorlu savaş koşullarında hayatta kalma tekniklerinin kullanımında yetişmiş bir subaydan şaşırtıcı bir konuşma dinliyorsunuz. Sizden, başka şeylerin yanısıra kızarmış çekirge yemenizi istiyor: Bu durumu gerçekmiş gibi hayal etmeye çalışın. Biliyorsunuz bir gün hayatınızı kurtarmak için yapmak zorunda kalabilirsiniz. İlk andaki tepkinize rağmen, gider yersiniz. Subayın sunumu sıcak/arkadaşça olduğunda veya soğuk/uzak olduğunda sonuçta lezzetten daha fazla mı hoşlanırsınız? Prof.Dr.Hacer HARLAK-RPD208

45 Tutum-davranış uyumsuzluğu Eylemli araştırma (Lewin, 1943) Tutumları değiştirilecek kişiler pasif değil, aktif ve eylem süreci içinde yer alırlarsa Tutum Değişimi (TD) olasılığı daha yüksek olur. Sakatat yedirme çalışmaları 2 koşul 1. Sakatatın nasıl pişirileceği ve servis edileceği konusunda deneklerin kendi aralarında tartışmaları, 2. Bu tür yiyeceklerin hazırlanması içerikli konferans dinleme Sonuç: Yeme yönünde TD 1. Koşulda %32, 2. Koşulda %3 Tutuma zıt bir eylemde yer alma TD yaratır. Prof.Dr.Hacer HARLAK-RPD208

46 Bilişsel tutarlılık 1950 ve 1960 larda bilişi vurgulayan tutum kuramları Bilişsel Denge Kuramı Bilişsel Çelişki Kuramı İnançları vurgular + tutarsızlığın rahatsız edici olduğunu kabul eder. Tutarsızlık sonucunda bunu yaratan inancı değiştirmeye güdüleniriz. Prof.Dr.Hacer HARLAK-RPD208

47 Bilişsel Denge Kuramı (Heider, 1946; 1958; Cartwright ve Harary, 1956) Heider Gestalt ekolünden Bir bireyin bilişsel alanının yönleri insanlara, objelere ve olaylara ilişkin algılarıdır. Kişi-diğeri-obje (veya konu) dengeli ise tutarlı. Denge öğeler arasındaki ilişkilerin sayısı veya türleri sevme-sevmeme ve birlikte olmaolmama ilişkisi Prof.Dr.Hacer HARLAK-RPD208

48 Bilişsel Denge Kuramı (Heider, 1946; 1958; Cartwright ve Harary, 1956) 8 Olası kombinasyon Ben + + B B B Diğeri + Obje D O D O D O (1) (2) (3) (4) + B - D + O + B + D - O - B + D + O - B - D - O (5) (6) (7) (8) Prof.Dr.Hacer HARLAK-RPD208

49 Bilişsel Çelişki Kuramı (Festinger, 1957) İki veya daha fazla bilişten biri diğeri ile uyuşmuyorsa ya da tersini gerektiriyorsa çelişkilidir. Önem x Çelişen bilişlerin sayısı Çelişki = Önem x Uyuşan bilişlerin sayısı Çelişki bireyde psikolojik bir gerilim yaratır. Bu durumda birey çelişkiden kurtulmaya çalışır. Prof.Dr.Hacer HARLAK-RPD208

50 Bilişsel Çelişki Kuramı (Festinger, 1957) Çelişki çözümü için ne yaparız? Çelişen bilişlerin sayısı azaltılır. Uyuşan bilişlerin sayısı arttırılır. Önemi azaltabiliriz. Çelişki istenmediği için seçici açıklık etkisi yaratır. Prof.Dr.Hacer HARLAK-RPD208

51 Bilişsel Çelişki Kuramı (Festinger, 1957) Karar sonrası bilişsel çelişki «Her seçim bir vazgeçmedir!» Her karardan sonra bir bilişsel çelişki yaşarız. Olmuş bir davranış ve buna ters bir tutumun yarattığı tutarsızlık... marka televizyon aldım İyi yaptım. Prof.Dr.Hacer HARLAK-RPD208

52 Bilişsel Çelişki Kuramı (Festinger, 1957) Zoraki kabul ya da davranışa gerekçe bulma Festinger ve Carlsmith (1959) çalışması Yalan söylemeniz için 1$ verildiğinde mi yoksa 20 $ verildiğinde mi söylediğiniz yalana siz de inanırsınız? Gerçek tutuma ters davranış için açıkça zorlayıcı bir dış neden bulunamıyorsa tutum değişimi yaşanır. Prof.Dr.Hacer HARLAK-RPD208

53 Ne kadar zevkli? Bilişsel Çelişki Kuramı (Festinger, 1957) Kontrol (sadece görev) 1$ ödeme 20$ ödeme Prof.Dr.Hacer HARLAK-RPD208

54 Tutum-davranış uyumsuzluğu Zoraki kabul ve tutum değişimi Askeri okul öğrencilerine çekirge yedirme deneyi (Zimbardo ve ark., 1977) Çekirge yeme emri veren subayın davranışı manipüle edilir. 2 deney grubu: 1. Subay güleryüzlü, informel, yumuşak başlı, 2. Soğuk, resmi ve sert Beklenti: 1. grupta deneklerin davranışlarını haklı çıkaracakları bir dış neden açıkça var. Ama 2. koşulda Deneklerin yaklaşık %50 si yarım tabak çekirge yemişler. 2. grupta bilişsel çelişki yüksek (TD yüksek). «Hmmm. çekirge lezzetliymiş!» Prof.Dr.Hacer HARLAK-RPD208