Yuanli Liu, Yusuf Çelik, Bayram Şahin Ankara, 23 Eylül 2005

Transkript

1 Türkiye Sağlık Harcamaları: Uygunluk, Verimlilik, Hakkaniyet Yuanli Liu, Yusuf Çelik, Bayram Şahin Ankara, 23 Eylül 2005

2 Sunum İçeriği Amaç & Yaklaşım Temel Bulgular Politika Önerileri 2

3 Çalışmanın Cevaplamaya Çalıştığı Temel Sorular Türkiye neye ne kadar harcamaktadır? Diğer ülkelerle karşılaştırıldığında harcama seviyesi uygun mudur? Eğer herhangi bir dengesizlik varsa bu dengesizliği ortadan kaldırmak için ne tür politikalar geliştirilebilir? 3

4 Uygunluğu ölçmek zor bir iştir, çünkü Sağlık harcaması çok sayıda talep ve arz faktörlerinin fiyat ve miktarının bir fonksiyonudur Uygunluk, para değerini nasıl tanımladığımıza ve ölçtüğümüze bağlıdır Değer ise arzu edilen çıktılara bağlıdır 4

5 Sistem Yapısı Orta Hedefler Nihai Hedefler Kaynak Tedarik Sunum Finansman Düzenleme Ulaşım Kalite Hakkaniyet Verimlilik Sağlık Statüsü Risk Koruma Tüketici Tatmini 5

6 Uygunluğu ölçmek zordur, çünkü,, Sağlığın farklı belirleyicilerine ayrılan kıt kaynakların kullanımları farklıdır Sağlığa ayrılan kaynakların alternatif kullanım alanlarından sağlanabilecek olan göreceli getirileri ölçmek zordur Uluslararası karşılaştırma yapabilmek için ideal ülkeler setini oluşturmak zordur 6

7 Yaklaşımımız Genel harcama seviyesini değerlendirmek Uluslararası: Türkiye uç değer mi? Yapı: Harcama biçimi makul mü? Performansı değerlendirmek Kaynak dağıtımında herhangi bir verimsizlik söz konusu mu? Finansal ulaşılabilirlik/ yükte her hangi bir hakkaniyetsizlik söz konusu mu? 7

8 Veri Sorunları Türkiye Ulusal Sağlık Hesabı çalışmasını sadece 1999 ve 2000 yılları için yapmıştır 1999 yılı öncesi ve 2000 yılı sonrası sağlık harcaması tahminleri başka veri toplama yöntemlerini kullanmışlardır Eğilim analizi yapmak mümkün değildir 8

9 Türkiye Sağlık Harcaması: Karşılaştırıldığında ne durumda? Kişi başına harcama düşük, fakat % olarak düşük değil Kişi başına gelir ile yakından ilişkili Kayda değer: hastane ayakta sağlık hizmetleri 9

10 OECD Ülkelerinde Kişi Başı Sağlık Harcamaları (ABD$,SGP) Türkiye (2000) 443 Meksika (2000) 494 Polonya (1999) 605 Macaristan 911 (2001) Kore (2001) 920 İspanya (2001) 1600 Japonya (2000) 1984 Hollanda (2001) 2310 Danimarka 2344 (1999) Avustralya 2363 (2000) Kanada (1999) 2407 Almanya (2001) 2723 İsviçre (2001) 3309 kişi başına sağlık harcamaları (ABD$ SGP) Kişi başına GSYİH 1999 (İsviçre=100) Kaynak: OECD Health Data 10

11 Sağlık Harcaması (GSYİH nin % si olarak) ve Kamu/Özel Sektörün Göreceli Payı Kaynak: OECD Health Data,

12 Sağlık Harcaması (GSYİH nin % olarak)ve Kişi Başına Milli Gelir 14 Birleşik Devletler 12 Almanya İİsviçre Sağlık Harcaması (GSYİH % si ) Türkiye Yunanistan Portegizl Macaristan :Çek Cumhuriyeti Polanya Slovak Cumhuriyeti Me ksika Kore Yeni Zelanda İİspanya Fransa İİzlanda Kanada Avustralya Belçika Danimar ka İİsveç Hollanda İİtalya Avusturya Japonya Birleşik Krallıklar ( UK) Fin landiya İİrlanda Norveç Lüksemburg Kişi Başına GSYİH (ABD$ SGP) Kaynak: OECD Health Data 12

13 Türkiye ve Tayland ın Karşılaştırılması Gösterge Türkiye Tayland Nüfus 68 milyon 62 milyon GSYİH/Kişi (ABD $, SGP) 6,380 6,132 Sağlık harcaması (%, GSYİH) %6,6 (2000) %6,1(2001) Kamu sağlık harcamalarının payı %62 %33 İlaç harcamalarının payı %24 %34 Kaynak: UNDP 2003; OECD 2004; Thailand Institute of Health Policy, 2003, 13

14 Fonksiyonlara Göre Sağlık Harcaması (Toplam Sağlık Harcaması =100) TÜRKİYE Macaristan Polanya Kore Meksika Kanada Almanya İspanya Hollanda Avustralya Japonya Danimarka İsviçre Kişisel tıbbi hizmetler Tıbbi Malzemeler Kaynak: Orozs ve Morgan

15 Üretim Moduna Göre Sağlık Harcaması (Tedavi ve Rehabilite Edici Hizmetler=100) Kore Kanada TÜRKİYE İspanya Avustralya Japonya İsviçre Macaristan Polonya Danimarka Almanya Meksika Tedavi & rehabilitasyona yönelik yatan hasta bakım ı Ayakta hasta bakım ı Kaynak: Orozs and Morgan

16 Fonksiyona Göre Hastane Harcaması (Hastane Harcaması=100) Meksika Polanya İsviçre Macaristan Avustralya Danimarka Yatarak Tedavi Japonya İspanya Poliklinik Kore Kanada TÜRKİYE Kaynak: Orozs and Morgan

17 Finansman Kurumlarına Göre Yatarak Tedavi Harcamalarının Payı (Yatarak Tedavi Harcamaları=100) İsviçre Kore Meksika Avustralya Almanya TÜRKİYE Kanada İspanya Macaristan Japonya Polanya Danim arka Yatarak tedavide kamu payı Yatarak tedavide özel sektörün payı Kaynak: Orozs and Morgan

18 Finansman Kurumlarına Göre Poliklinik Harcamalarının Payı (Poliklinik Harcamaları=100) Meksika 7 93 TÜRKİYE Macaris tan İsviçre Kore İspanya Polonya Kanada Danimarka Avustralya Almanya Japonya Ayakta hastada kamu sektörü payı Ayakta hastada özel sektör payı Kaynak: Orozs and Morgan

19 Kamu ve Özel Sektöre Göre İlaç Harcamaları (İlaç Harcamaları=100) Kanada Polanya Danim arka Kore Avustralya Macaristan TÜRKİYE İsviçre Japonya İspanya Almanya Kamu ilaç harcamaları Özel sektör ilaç harcamaları Kaynak: Orozs and Morgan

20 Türkiye de Sağlık Harcaması: Verimli mi? Verimsizliğin bazı işaretleri: - İlaç harcaması ve öncelikli ihtiyaçlar? - Önemli ölçüde antibiyotik kullanımı - Ödeyiciler arasında önemli ölçüde farklılaşma - Hastane ayakta bakım hizmetlerinin aşırı kullanımı 20

21 Önemli Kamu Kurumlarının İlaç, İlaç Dışı ve Toplam Sağlık Harcamalarındaki Değişim Durumu 21

22 Türkiye de İlaç Pazar Büyüklüğünün Gelişimi (% Değişim) 800,0 700,0 600,0 500,0 400,0 300,0 200,0 100,0 0, Birim açısından % değişim TL açısından % değişim ABD$ açısından % değişim 22

23 Türkiye'de Tıbbi Hizmetlerin, İlaçların ve Genel Tüketici Fiyat Endeksinin Değişimi ( ) 600,00 500,00 400,00 300,00 200,00 100,00 0, Sağlık Harcamaları (fiyat endeksi 1999=100) İlaç ve tıbbi malzeme (fiyat endeksi 1999=100) Genel Fiyat Endeksi (1999=100) 23

24 İlk Beş Ölüm Nedeni (2000) Sıra Ölüm Nedeni Ölüm (%) 1 İskemik kalp hastalıkları 21,7 2 Serebrovasküler hastalıklar 15,0 3 COPD 5,8 4 Prenatal nedenler 5,8 5 Alt solunum yolu enfeksiyonları 4,2 24

25 Türkiye de Terapatik Sınıflara Göre İlaçların Kullanımı (Toplam Değerin % Olarak) Tedavi Grubu 1999 (%) 2000 (%) 2001 (%) 2002 (%) Antibiyotikler 20,4 19,0 18,2 18,1 Analjezik ve antimigren ilaçlar 13,2 12,0 12,1 12,3 Kas ve sinir sistemi ilaçları 10,2 11,0 11,6 11,0 Öksürük ve soğuk algınlığı ilaçları 8,9 8,6 7,9 8,4 Vitamin, mineral ve antianemikler 7,2 7,3 6,5 6,4 Dermatoloji 5,2 5,3 5,4 5,3 Mide, asit giderici ve antiemetikler 5,0 5,3 5,2 5,2 Kardiovasküler sistem ilaçları 4,4 4,8 5,5 6,3 Hormon ve jinekoloji ilaçları 4,0 4,3 4,5 4,5 Otoloji ve göz-kulak ilaçları 4,1 4,2 4,4 4,3 Kaynak: IEIS 2002, IEIS 2003, WB 2003b 25

26 Türkiye ve Dünyada Tedavi Sınıflarına Göre İlaç Tüketimi Tedavi Sınıfı Dünyadaki ortalama payı Türkiye deki ortalama payı Kalp Damar 19,3 11,9 Merkezi sinir sistemi 15,8 9,5 Beslenme T & Metabolik 15,3 12,8 Sistemik Anti Enfeksiyon 9,9 26,2 Solunum Sistemi 9,3 7,8 Kaynak: IEIS 2002, IEIS 2003, WB 2003b 26

27 Finansman Kurumlarına Göre Kişi Başına İlaç Harcaması 27

28 Kamuda Ödeme Yapan Temel Kurumların Toplam Sağlık Harcamalarında İlaç Harcamalarının Payı 70,0 Toplam Sağlık Harcamaları arasındaki ilaç harcama payı 60,0 50,0 40,0 30,0 20,0 10,0 0, Merkezi Devlet SSK Emekli Sandığı Bağ-Kur Ortalama 28

29 Türkiye de cari sağlık harcamalarının fonksiyonlara göre dağılımı (2000) Fonksiyonlar Cari Harcama (%) Yatan Hasta 19,89 Ayakta Hasta 29,74 Rehabilite Edici Hizmetler 0,88 Yardımcı Sağlık Hizmetleri 3,48 Ayakta Hastalara Verilen Tıbbi Malzemeler 29,07 Halk Sağlık Hizmetleri 2,41 Sağlık Yönetimi 2,27 Sınıflanamayan Diğer Kategoriler 12,26 Toplam 100,0 Kaynak: Orozs ve Morgan

30 Fonksiyonlara Göre Hastane Harcamaları (Hastane Harcaması = 100) Meksika Polonya İsviçre Macaristan Avustralya Danimarka Japonya İspanya Kore Kanada TÜRKİYE Yatan Hasta Bakımı Ayakta Hasta Bakımı Kaynak: Orozs ve Morgan

31 Türkiye de sağlık harcaması: Adil mi? Adil olmadığına dair bazı işaretler: - Finansal ulaşım ve yükte adil olamama - Enformal ödemelerin yükü 31

32 Ödeme Güçlüğünden Dolayı İhtiyacı Olduğu Halde Sağlık Hizmeti Alamayan Hastaların Dağılımı (%) Kentsel- Kırsal Sigortalı- Sigortasız Zengin-Fakir 32

33 Hastanede Yatarken İhtiyaç Duyduğu İlaçları Hastane Dışından Satın Alan Hastaların Dağılımı (%) Kentsel- Kırsal Sigortalı- Sigortasız Zengin-Fakir 33

34 İlaçlara Yapılan Ortalama Cepten Ödemeler Reçetesiz Reçeteli Fakir Zengin 34

35 Sunucu ve Amaç İtibarıyla Cepten Ödemeler (%) Amaç Kamu Özel Resmi Gayri resmi Resmi Gayri resmi Toplam Bağış - 11, ,3 Hekimlerin tıbbi hizmetleri 9,2 2,3 29,8 99,0 32,6 Hekimlerin cerrahi hizmetleri 8,2 23, ,4 İlaçlar 70,3 50,5 49,7 1,0 46,7 Hemşire/diğer personel hizmetleri Laboratuar/görüntüleme testleri - 1, ,2 8,1-12,2-8,2 Diğer hizmetler 4,0 11,1 8,3-6,6 Toplam 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 Kaynak: Tatar ve ark,

36 DSÖ nün Türkiye Sağlık Sistemi Performansı Sıralaması (1997) Sağlık harcaması : 82 Sağlık : Duyarlılık: 73 (seviye) ; 109 (dağıtım) 93 (seviye) ; 66 (dağıtım) Finansmanda Adillik:

37 Politika Önerileri Sağlık/İlaç harcamalarının genel seviyesi Verimlilik sorunları & Politika önerileri Hakkaniyet sorunu & Politika önerileri 37

38 Sağlık Harcamalarının Genel Seviyesi Seviye uygun gözükmekte (GSYİH nın %6,6 sı) İlaçlara yapılan toplam harcama yüzdesi Gelişmiş ülkelerden yüksek (%24) Ancak benzeri gelişmekte olan ülkelere benzer veya düşük (Örn, Tayland: %30) Bu fiyatın yanı sıra diğer pek çok faktörden kaynaklanmış olabilir USH çalışmaların periyodik olarak yapılması gereklidir 38

39 Verimlilik Sorunu Hastane poliklinikleri için yapılan harcama yüzdesi yüksek Temel Sağlık Hizmetleri & Sevk sistemine ihtiyaç var İlaç harcaması: antibiyotikler yüksek oranda kullanılmakta Rasyonel ilaç kullanımı ihtiyacı Sosyal sigorta programları arasında farklılaşma 39

40 Hakkaniyet Sorunu Sağlık hizmeti/ilaçlara genel olarak erişim: tamam Fakat, finansal ulaşım ve yükte önemli sosyo-ekonomik adaletsizlikler Enformal ödemeler sorunu Müdahaleler: Kapsam, Ulusal İlaç Politikası, Sorumluluk 40

41 Temel Mesajlar İyi haber: Sağlık bakım/ilaca yönelik genel harcama seviyesi kontrol dışı gözükmemekte; sağlık bakımına erişim iyi Kötü haber: hastane poliklinik birimlerinde kaynakların orantısız kullandığına yönelik endişe, farklı sosyal sigorta kurumları arasında kaynak kullanımı açısından önemli farklılaşma ve finansal yük açısından sosyoekonomik eşitsizlikler Türkiye bu problemleri ancak uluslar arası ve kendi deneyimlere bakarak çözebilir, 41