DSİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ 24. BÖLGE MÜDÜRLÜĞÜ

Transkript

1 24. BÖLGE MÜDÜRLÜĞÜ TUZLUCA BARAJI VE HES PROJESİ (KIRMA ELEME YIKAMA TESİSİ, BETON SANTRALİ VE MALZEME OCAKLARI DAHİL) KARS İLİ, DİGOR İLÇESİ, VE IĞDIR İLİ, TUZLUCA İLÇESİ, ARAS NEHRİ ÜZERİ KASIM AK-TEL MÜHENDİSLİK EĞT.TUR.GD.SAN.TİC.LTD. ŞTİ. Adres:1330.Sokak No: 16/16 Aşağı Öveçler Posta Kodu 06460, ANKARA, TÜRKİYE Telefon Faks Mobil e-posta web : : : : [email protected] : Bu rapor, ISO 9001:2000 Kalite Yönetim Sistemine uygunluğu TR1210-QC lisans nolu sertifika ile TQCSI tarafından belgelendirilmiş olan AK-TEL MÜHENDİSLİK Eğt. Tur. Gd. San. Tic. Ltd. Şti. tarafından hazırlanmıştır. This report is prepared by AK-TEL ENGINEERING CO. whose ISO 9001:2000 Quality Management System is certified by TQCSI. (License no: TR1210-QC)

2 PROJE SAHİBİNİN ADI DSİ. GENEL MÜDÜRLÜĞÜ 24. BÖLGE MÜDÜRLÜĞÜ ADRESİ ÖRNEK MAHALLESİ KARS TELEFON VE FAKS NUMARALARI TEL. : (474) (10 hat) FAKS : (474) PROJENİN ADI TUZLUCA BARAJI VE HES PROJESİ (KIRMA ELEME YIKAMA TESİSİ, BETON SANTRALİ VE MALZEME OCAKLARI DAHİL) PROJE BEDELİ TL PROJE İÇİN SEÇİLEN YERİN AÇIK ADRESİ (İLİ, İLÇESİ, MEVKİİ) PROJE İÇİN SEÇİLEN YERİN KOORDİNATLARI, ZONE KARS İLİ, DİGOR İLÇESİ VE IĞDIR İLİ, TUZLUCA İLÇESİ, ARAS NEHRİ ÜZERİ PROJE ALANI KOORDİNATLARI Koor. Sırası : Sağa, Yukarı Koor. Sırası : Enlem, Datum : ED-50 Boylam Türü : UTM Datum : WGS-84 D.O.M. : 45 Türü : COĞRAFİ Zon : 38 D.O.M. : -- Ölçek Fak. : 6 derecelik Ölçek Fak. : : : : : : : : : ALAN TUZLUCA BARAJI : : : : : : : : hektar GEÇİRİMLİ (KUM-ÇAKIL) MALZEME ALANI : : : : : : : : ALAN : : : : : : : : hektar i

3 385903: : : : : : : : : : ALAN KAYA MALZEME ALANI : : : : : : : : : : hektar GEÇİRİMSİZ (KİL) MALZEME ALANI : : : : : : : : : ALAN : : : : : : : : : hektar PAFTA: ERİVAN H51d1 H51d2 H51d3 H51d Tarih ve Sayılı ( Tarih ve Sayılı değişiklik) Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği, EK-I LİSTESİ ÇEVRESEL ETKİ DEĞERLENDİRMESİ UYGULANACAK PROJELER, MADDE 15 - SU DEPOLAMA TESİSLERİ (GÖL HACMİ 10 MİLYON M 3 VE ÜZERİ OLAN BARAJ VE GÖLETLER.) MADDE 28- MADENCİLİK PROJELERİ; RUHSAT HUKUKU VE AŞAMASINA BAKILMAKSIZIN, PROJENİN ÇED YÖNETMELİĞİ KAPSAMINDAKİ YERİ (SEKTÖRÜ, ALT SEKTÖRÜ) a) 25 HEKTAR VE ÜZERİ ÇALIŞMA ALANINDA (KAZI VE DÖKÜM ALANI TOPLAMI OLARAK) AÇIK İŞLETMELER d) KIRMA-ELEME-YIKAMA TESİSLERİ (3213 SAYILI MADEN KANUNU 1(A) VE 2(A) GRUP MADENLER İLE HAFRİYAT MALZEMELERİ TON/YIL), EK II LİSTESİ SEÇME-ELEME KRİTERLERİ UYGULANACAK PROJELER SANAYİ TESİSLERİ MADDE 19 ÜRETİM KAPASİTESİ 100 M³/SAAT VE ÜZERİ OLAN HAZIR BETON TESİSLERİ, ÇİMENTO VEYA DİĞER BAĞLAYICI MADDELER KULLANILARAK ŞEKİLLENDİRİLMİŞ MALZEME ÜRETEN TESİSLER, ÖN GERİLİMLİ BETON ELEMANI, GAZ BETON, BETOPAN VE BENZERİ ÜRETİM YAPAN TESİSLER. ii

4 ENERJİ, TURİZM, KONUT MADDE32- KURULU GÜCÜ 0-25 MW M ARASINDA OLAN NEHİR TİPİ SANTRALLER. RAPORU HAZIRLAYAN KURULUŞ/ÇALIŞMA GRUBUNUN ADI RAPORU HAZIRLAYAN KURULUŞUN/ÇALIŞMA GRUBUNUN ADRESİ, TELEFON, VE FAKS NUMARALARI AK-TEL MÜH. EĞT. TRZ. GD. SAN. TİC. LTD. ŞTİ. ADRESİ : SOKAK NO: 16/16 AŞAĞI ÖVEÇLER / ANKARA TEL. : (312) FAKS : (312) RAPORUN HAZIRLANIŞ TARİHİ KASIM iii

5 İçindekiler Sayfa No BÖLÜM I: PROJENİN TANIMI VE GAYESİ... 1 Proje Konusu Yatırımın Tanımı, Ömrü, Hizmet Maksatları, Önem ve Gerekliliği: Projenin Fiziksel Özelliklerinin, İnşaat ve İşletme Safhalarında Kullanılacak Arazi Miktarı ve Arazinin Tanımlanması: Önerilen Projeden Kaynaklanabilecek Önemli Çevresel Etkilerin Genel Olarak Açıklanması (Su, Hava, Toprak Kirliliği, Gürültü, Titreşim, Işık, Isı, Radyasyon ve benzeri) Yatırımcı Tarafından Araştırılan Ana Alternatiflerin Bir Özeti ve Seçilen Yerin Seçiliş Nedenlerinin Belirtilmesi: BÖLÜM II: PROJE İÇİN SEÇİLEN YERİN KONUMU Proje yeri ve alternatif alanların mevkii, koordinatları, yeri tanıtıcı bilgiler: BÖLÜM III: PROJE YERİ VE ETKİ ALANININ MEVCUT ÇEVRESEL ÖZELLİKLERİ (Önerilen proje nedeniyle kirlenmesi muhtemel olan çevrenin; nüfus, fauna, flora, jeolojik ve hidrojeolojik özellikler, doğal afet durumu, toprak, su, hava (atmosferik koşullar) iklimsel faktörler, mülkiyet durumu, mimari ve arkeolojik miras, peyzaj özellikleri, arazi kullanım durumu, hassasiyet derecesi (Ek-V deki Duyarlı Yöreler Listesi de dikkate alınarak) ve yukarıdaki faktörlerin birbiri arasındaki ilişkileri de içerecek şekilde açıklanması) BÖLÜM IV: PROJENİN ÖNEMLİ ÇEVRESEL ETKİLERİ VE ALINACAK ÖNLEMLER IV.1. Önerilen Projenin Aşağıda Belirtilen Hususlardan Kaynaklanması Olası Etkilerinin Tanıtımı (Bu Tanım Kısa, Orta, Uzun Vadeli, Sürekli, Geçici ve Olumlu Olumsuz Etkileri İçermelidir.) a) Proje İçin Kullanılacak Alan b) Doğal Kaynakların Kullanımı: c) Kirleticilerin Miktarı, (Atmosferik Şartlar İle Kirleticilerin Etkileşimi) Çevreye Rahatsızlık Verebilecek Olası Sorunların Açıklanması ve Atıkların Minimizasyonu: IV.2. Yatırımın Çevreye Olan Etkilerinin Değerlendirilmesinde Kullanılacak Tahmin Yöntemlerinin Genel Tanıtımı: IV.3. Çevreye Olabilecek Olumsuz Etkilerin Azaltılması İçin Alınması Düşünülen Önlemlerin Tanıtımı: BÖLÜM V: HALKIN KATILIMI V.1. Projeden Etkilenmesi Muhtemel Halkın Belirlenmesi Ve Halkın Görüşlerinin Çevresel Etki Değerlendirmesi Çalışmasına Yansıtılması İçin Önerilen Yöntemler: V.2. Görüşlerine Başvurulması Düşünülen Diğer Taraflar: V.3. Bu Konuda Verebileceği Diğer Bilgi ve Belgeler: BÖLÜM VI: YUKARIDA VERİLEN BAŞLIKLARA GÖRE TEMİN EDİLEN BİLGİLERİN TEKNİK OLMAYAN BİR ÖZETİ iv

6 Tablolar Listesi Sayfa No Tablo 1:Tuzluca Barajı ve HES Projesi Uygulama Programı... 5 Tablo 2:Tuzluca Barajı Doğal Yapı Malzeme Durumu ve Malzeme İhtiyacı Miktarları... 7 Tablo 3:Tuzluca Barajı ve HES Tesisleri ve Karakteristikleri... 8 Tablo 4:Tuzluca Barajı Göl Alanı ve Malzeme Alanları Toplam Arazi ve Diğer Taşınmazların Miktarı...15 Tablo 5:Iğdır İl ve İlçe Nüfusları...19 Tablo 6:Proje alanı ve etki alanında saptanan flora türleri...31 Tablo 7:Proje alanı ve etki alanında habitat özelliği nedeniyle bulunması muhtemel Ikiyaşamlı (Amphibia) Türleri, Korunma Durumları ve Statüleri...39 Tablo 8: il genelindeki akarsu ve derelerde yaygın olarak görülen Tatlısu balıkları...39 Tablo 9:Proje alanı ve etki alanında habitat özelliği nedeniyle bulunması muhtemel Sürüngen (Reptilia) türleri, Korunma Durumları ve Statülerli...40 Tablo 10:Proje Alanı ve Etki Alanında Habitat Özelliği Nedeniyle Bulunması Muhtemel Kuş(Aves) Türleri, Korunma Durumları ve Statüleri...41 Tablo 11:Proje alanı ve etki alanında habitat özelliği nedeniyle bulunma olasılığı yüksek olan memeli (Mammalia) türleri, korunma durumları...43 Şekiller Listesi Sayfa No Şekil 1:Tuzluca Barajı ve HES Projesi Şematik Gösterimi... 2 v

7 EKLER LİSTESİ EK 1 EK 2 EK 2A EK 3 EK 3A EK 4 EK 5A EK 5B EK 6 EK 7 EK 8 EK 9 EK 10 EK 11 EK 12 EK 13 : YERBULDURU HARİTASI : TOPOGRAFİK HARİTA : VAZİYET PLANI : UYDU GÖRÜNTÜSÜ : ARAS VE KARASU SULAK ALANI UYDU GÖRÜNTÜSÜ VE ARAZİ FOTOĞRAFI : PROJE ALANI FOTOĞRAFLARI : BARAJ ALANI JEOLOJİSİ : BARAJ GÖVDESİ JEOLOJİK BOY KESİTLERİ : DEPREM HARİTASI : ARAZİ ETÜT ÇALIŞMASI ÜST YAZISI : AV HARİTASI : ŞİMDİKİ ARAZİ KULLANIM HARİTASI : ARAZİ KULLANIM KABİLİYETİ HARİTASI : BÜYÜK TOPRAK GRUPLARI HARİTASI : PROJELERİ VAZİYET PLANI : MALZEME OCAKLARINI GÖSTERİR HARİTA vi

8 BÖLÜM I: PROJENİN TANIMI VE GAYESİ Proje Konusu Yatırımın Tanımı, Ömrü, Hizmet Maksatları, Önem ve Gerekliliği: Proje; DSİ 24. Bölge Müdürlüğü tarafından Kars ili, Digor ilçesi ve Iğdır ili, Tuzluca ilçesi Aras nehri üzerinde aktif göl hacmi 195,13 milyon m 3 olan Tuzluca Barajı ve HES (20 MWe) (Kırma Eleme Yıkama Tesisi, Beton Santrali ve Malzeme Ocakları Dahil) kurulması planlanmaktadır. Proje kapsamında 2 adet 10 MW kapasiteli toplamda MW kurulu gücünde santralla yıllık ortalama 117,10 GWh enerji üretilmesi planlanmaktadır. Tuzluca Barajı projesi hem elektrik üretimi hem de sulama amaçlı bir projedir. Projenin ÇED Raporuna konu olan kısmı sadece elektrik üretimi (HES) olup, sulama kısmı DSİ 24. Bölge Müdürlüğünün planlaması dahilinde devreye alınacaktır. Projenin inşaat aşamasının 4 yıl içerisinde bitirilmesi planlanmaktadır. Proje alanı 1/ ölçekli Erivan H51d1, H51d2, H51d3, H51d4 nolu paftalarda yer almaktadır. Proje alanında arazi etüt çalışması tarihlerinde Koordinatör Çevre Müh. Mustafa Tel tarafından yapılmıştır. Arazi etüt çalışması üst yazısı eklerde sunulmuştur(bkz.ek-7). Arazi çalışmalarında muhtarlarla yapılan görüşmeler neticesinde; -Aşağıçıyrıklı köyü, Yukarıçıyrıklı köyü ve Taşlı mah. tek bir muhtarlık altında idaresinin Yukarıçıyrıklı köyü muhtarlığı tarafından yapıldığı, -Ağabey köyü, köyü, Yukarıçıyrıklı köyü ve Taşlı mahallesinin Iğdır iline bağlı olduğu bilgisine ulaşılmıştır. Proje kapsamında kum çakıl ocağı Iğdır ilinde, kaya ocağı Kars ilinde, baraj göl alanı ve kil ocağı her iki ilde (kars ve Iğdır) kalmaktadır. Aşağı Aras Havzasının m. kotları arasında yer almaktadır. Aşağı Aras Havzası Projeleri 2 baraj ve 5 regülatörden oluşmaktadır. Toplamda kurulu gücü 220,3 MW dır. 7 projenin beraber gösterildiği vaziyet planı eklerde sunulmuştur(bkz.ek-12). Aşağı Aras Havzası Projeleri: 1-Karakurt Barajı ve HES (1378 talveg kotunda 152 m yükseklikte, 110 MW) 2-Kalebaşı Nehir Santrali (1335 talveg kotunda 20,5 m yükseklikte, 12,6 MW) 3-Değirmendere Nehir Santrali (1316 talveg kotunda 21,5 m yükseklikte, 14,1 MW) 4-Demirkapı Nehir Santrali (1296 talveg kotunda 22,5 m yükseklikte, 14,8 MW) 5-Boztepe Nehir Santrali (1278 talveg kotunda 20,5 m yükseklikte, 13,4 MW) 6-Kuloğlu Nehir Santrali (1256 talveg kotunda 24,5 m yükseklikte, 35,4 MW) 7-Tuzluca Barajı ve HES (955 talveg kotunda 45 m yükseklikte, 20 MW) Tuzluca Barajı ve HES inde içinde yer aldığı Aşağı Aras proje sahası için planlanan tesisler membada, rezevuar maksimum su kotu Horasan ovasınının hemen bitişiğinde yer alan Karakurt Barajı ve HES ile başlayıp mansapta Arpa çayın Aras nehri ile birleştiği kavşak noktasının hemen akış yukarısında yer alan Tuzluca Barajı ve HES ile biten 7 adet projeden oluşmaktadır. Aşağı Aras projeleri arasında 5 adet nehir santralı yer almaktadır. Bu nehir santrallarının hepsi de Karakurt barajından bırakılan sularla beslenmektedir. 1

9 Aras Nehri üzerinde 955 m talveg kotunda 45 m yükseklikte, kapama seddeleri ile birlikte 4 milyon m 3 dolgu hacminde kil çekirdekli kaya dolgu tipinde inşaa edilecektuzluca Barajı sağ sahilde 20 MW kurulu gücünde yılda ortalama 117,10 GWh enerji üretilecektir. Tuzluca Barajı inşaatında kullanılacak malzemelerin temin edileceği ocaklar da baraj yeri yakınındadır. Proje kapsamında 1 adet geçirimli malzeme, 1 adet geçirimsiz malzeme ve 1 adet Kaya malzeme ocağı olmak üzere toplam 3 adet ocak alanı belirlenmiştir. Proje kapsamında inşaat aşamasında işletilmek üzere beton santrali, kırma-eleme-yıkama tesisi kurulması planlanmaktadır. Malzeme ocakları ile ilgili mer i mevzuat kapsamında hammadde üretim izni başvuruları yapılacaktır. Şekil 1:Tuzluca Barajı ve HES Projesi Şematik Gösterimi 2

10 Proje, Tarih ve Sayılı ( Tarih ve Sayılı değişiklik) Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği, Ek-I Listesi Çevresel Etki Değerlendirmesi Uygulanacak Projeler, Madde 15 - Su Depolama Tesisleri (Göl Hacmi 10 Milyon m 3 ve Üzeri Olan Baraj ve Göletler.) Madde 28- Madencilik Projeleri; Ruhsat Hukuku ve Aşamasına Bakılmaksızın, a) 25 Hektar ve Üzeri Çalışma Alanında (Kazı ve Döküm Alanı Toplamı Olarak) Açık İşletmeler d) Kırma-Eleme-Yıkama Tesisleri (3213 Sayılı Maden Kanunu 1(a) ve 2(a) Grup Madenler İle Hafriyat Malzemeleri Ton/Yıl), Ek- II Listesi Seçme-Eleme Kriterleri Uygulanacak Projeler, Sanayi tesisleri Madde 19-Üretim kapasitesi 100 m³/saat ve üzeri olan hazır beton tesisleri, çimento veya diğer bağlayıcı maddeler kullanılarak şekillendirilmiş malzeme üreten tesisler, ön gerilimli beton elemanı, gaz beton, betopan ve benzeri üretim yapan tesisler. Enerji, Turizm, Konut Madde 32- Kurulu Gücü 0-25 MWm Arasında Olan Nehir Tipi Santraller kapsamında yer almaktadır. Tuzluca Barajı, HES ve Malzeme Ocakları na ait koordinatlar Ek-2, Ek-2A ve Ek- 3 de verilen haritalar üzerinde belirtilmiştir. Söz konusu proje için 2004 yılında hazırlanan Aşağı Aras Havzası Tuzluca Barajı ve HES Yapılabilirlik Raporu kapsamında yapılan çalışmalar sonucu Aras Nehri üzerinde 955 m talveg kotunda 45 m yükseklikte, kil çekirdekli kaya dolgu tipinde 20 MW kurulu gücünde HES önerilmiştir. Aras Nehri yağış alanı su kaynaklarının geliştirilmesi ile ilgili ilk çalışma DSİ tarafından yapılmış ve 1958 yılında Aras Havzası İstikşaf Raporu hazırlanmıştır. Daha sonra havzada DSİ Etüt ve Plan Dairesi'nce çalışmalara devam edilmiş ve 1963 yılında Doğu Beyazıt Projesi İstikşaf Raporu ile Kars ve Iğdır Projeleri İstikşaf Raporu, 1964 yılında Pasinler Projesi İstikşaf Raporu yayınlanmıştır. DSİ tarafından Aras Havzasında bugüne kadar yapılmış etütlere ait yayınlanan Raporlar; 1. Aras Havzası İstikşaf Raporu DSİ Kars ve Iğdır Projeleri İstikşaf Raporu DSİ Pasinler Projesi İstikşaf Raporu DSİ Doğu Beyazıt Projesi İstikşaf Raporu DSİ

11 Proje Alanının Yeri ve Ulaşım Aşağı Aras Havzası Türkiye'nin ve 39 54' kuzey enlemleri ile 42 10' ve 43 40' doğu boylam daireleri arasında yer almakta olup takriben Horasan ilçesinden başlayarak Aras Nehri'nin Arpaçay ile birleştiği ve Ermenistan ile sınır teşkil ettiği yere kadar uzanır. Proje sahası, Aras Nehri'ne paralel olarak devam eden Horasan-lğdır karayolu güzergahında yer almaktadır. Tuzluca Barajı ekseni Iğdır-Digor-Kars karayolunun Araş Nehri'ni kestiği noktadaki köprünün yaklaşık 500 m mansabında yer almaktadır. Proje alanına ait yer bulduru haritası Ek-1 de, topografik harita Ek-2 de, proje alanına ait fotoğraflar Ek-4 te, uydu görüntüsü Ek-3 de sunulmuştur. Baraj yerlerine ulaşım Erzurum-lğdır, Kars-lğdır bağlantısını sağlayan asfalt kaplamalı karayol ile yapılmaktadır. Proje kapsamındaki Tuzluca Baraj'ın işletmeye alınmasıyla birlikte sağ sahilde yer alan Erzurum Kars-lğdır karayolunun toplam yaklaşık 22 km si su altında kalacaktır. Bu yol yerine sağ sahilde göl üst kotlarında yapılacak yeni yol ile Kağızman, Iğdır-Sarıkamış'a ulaşım sağlanacaktır. Proje ile yaklaşık toplam 22 km yeni yol yapılması gerecektir. Ayrıca, yaklaşık 29 km uzunluğundaki köy yolları barajın göl alanında kalması nedeniyle kamulaştırılacaktır. Bunların dışında malzeme sahalarının bulunduğu alanlarda ise yaklaşık 14 km uzunluğundaki stabilize köy yolları kamulaştırılacaktır. Bütün bunlara ilave olarak, proje kapsamında inşaat sırasında kazı malzemelerinin, kaya ocaklarından çıkan malzemenin, kil malzemenin ve kum-çakıl malzemenin röpriz yerine veya gövdeye taşınması için servis yolları inşa edilecektir. Ayrıca, mevcut köy yollarının da iyileştirmesi yapılacaktır. Şantiye içi yollar, taşıma yolu ve site yolu için ortalama genişliğin 6 m olması planlanmıştır. Proje kapsamında; baraj ve regülatördeki tüm tesisler ile malzeme ocakları, geçici site ile inşaat alanı, daimi site ile santral yeri- baraj ve regülatör yeri arasındaki servis yolları da dahil olmak üzere toplam 500 m şantiye yolu yapımına gerek duyulmaktadır. 4

12 Tablo 1:Tuzluca Barajı ve HES Projesi Uygulama Programı YOLLAR DERİVASYO N BATARDOL AR BARAJ GÖVDESİ DOLUSAVA K ENERJİ SU ALMA TÜNELİ SANTRAL YILLAR 1.yıl 2.yıl 3.yıl 4.yıl AYLAR MOBİLİZASYON VE ŞANTİYENİN KURULMASI YOL RELOKASYONU SERVİS YOLLARININ YAPIMI SİTE İNŞAATI DERİVASYON TÜNELİ KAZISI ENJEKSİYON VE DERİVASYON TÜNELİ BETONU DERİVASYON TÜNELİNİN KAPATILMASI VE BETON TIKACI DİP SAVAK ÖN BATARDO MEMBA BATARDOSU YAPIMI MANSAP BATARDOSU YAPIMI SIYIRMA KAZISI TEMEL KAZISI ENJEKSİYON GÖVDE VE KAPAMA SEDDELERİ DOLGUSU KONSOLİDASYON VE PERDE ENJEKSİYONU DOLUSAVAK KAZILARI DOLUSAVAK BETONU RADYAL KAPAK İMALATI RADYAL KAPAK MONTAJI SU ALMA YAPISI ENERJİ TÜNELİ(KAZI VE BETON KAPLAMA) CEBRİ BORULAR VE ULAŞIM KÖPRÜSÜ IZGARA VE KAPAK MONTAJI SANTRAL KAZISI SANTRAL BETONU ELEKTROMEKENİK DONANIM İMALATI ELEKTROMEKENİK DONANIM MONTAJI ŞALT SAHASI KAMULAŞTIRMA SULAMA ANA BORU HATTI YAŞ TESTLER 1 2 5

13 Malzeme İhtiyacı; Tuzluca Barajı inşaatında ihtiyaç duyulan doğal malzeme 3 ayrı malzeme ocağından karşılanacaktır. Kaya Malzeme Ocağı: Tuzluca Barajı göl alanının sol sahilinde, Buzhane Tepe civarında izlenen ve piroksen bazalt olarak tanımlanan kayaç kütlesi Kaya Malzeme Sahasını oluşturmaktadır. Saha, Tuzluca Barajı'na ortalama 6 km uzaklıkta olup, ulaşım asfalt kaplama yolla sağlanmaktadır. Kaya Malzeme Sahası; 1/ ölçekli Erivan H51-d2 topografik paftasında yer almaktadır. Sahada uygun görülen yarmalardan (taze yüzeyden) 20x20x20 cm ebatlarında 20 adet kaya blok numune alınmıştır. Sahadan minimum 10x10 6 m 3 malzeme alınabilecektir. Kaya ocağının alanı 98 hektardır. Yapılan laboratuar İncelemesinde; kaya malzeme olarak kullanılmaya uygun niteliklere sahip olduğu tespit edilmiştir. Arazi gözlemlerimize göre; sahadan delme-patlatma yöntemi ile malzeme alınabilecektir. Geçirimsiz Malzeme Ocağı: Tuzluca Barajı'nın membasında ve sol sahilinde Aşağıçıyrıklı Mahallesi'nin doğusunda kalan Taşlıköy (Harabe) civarı geçirimsiz malzeme sahası olarak belirlenmiştir. 1/ ölçekli Erivan H51-d1 ve Erivan H51-d2 topografik paftalarında yer alan sahadaki malzeme tüf ve bazalt birimlerinden türemiş kollüvyal birikim olarak izlenmiştir. Geçirimsiz (kil) ocağının alanı 118 hektardır. Tuzluca regülatörüne ortalama uzaklığı 2 km olup, ulaşım stabilize yolla sağlanmaktadır. Sahada 15 adet malzeme araştırma çukuru açılmış ve 14 adet malzeme araştırma çukurundan laboratuvar incelemesi için 2'şer teneke oluk numune alınmıştır. Numune alınmayan (2.50 m) malzeme araştırma çukuru haricindeki kuyular 4.00 m derinlikte açılmıştır. Kuyularda YAS seviyesine rastlanılmamıştır. Sahadaki nebati toprak örtüsü kalınlığı 0.20 m dir. Sahada; tüf ve bazalt birimlerinden türemiş "İri Taneli Zeminler" grubunda, düşük plastisiteli karakterinde killi kum ve siltli kum niteliğindeki malzeme izlenmiştir. Sahadaki malzemenin geçirimsiz malzeme olarak kullanılması uygundur. Arazi gözlemlerine göre; sahadan minimum 6x10 6 m 3 malzeme alınabilecektir. Geçirimsiz malzeme ocağı alanı 118 hektardır. Geçirimli Malzeme Ocağı: Tuzluca Barajı ve HES Projesi'nin yapımında kullanılacak geçirimli malzeme, barajın membası ve göl alanındaki alüvyon birikimlerinden temin edilebilecektir. Yapılan araştırmalarda, Aras Nehri alüvyonlarında 6 adet malzeme araştırma çukuru açılmış ve her kuyudan 3'er teneke karma numune alınmıştır. Açılan malzeme araştırma 6

14 çukurlarında ortalama 2.70 m'de YAS seviyesine rastlanmıştır. Malzeme alanının Tuzluca Barajı'na ortalama taşıma mesafesi 3-4 km'dir. Malzeme sahası; 1/ ölçekli Erivan H51-d1, Erivan H51-d2, Erivan H51-d3 ve Erivan H51-d4 topografik paftalarında yer almaktadır. Sahadan minimum 5x10 6 m 3 malzeme alınabilecektir. Geçirimli(kum çakıl) malzeme alanı 419 hektardır. Malzeme ocaklarının yerlerini gösterir harita Ek-13 te sunulmuştur. Barajın gereksinimi olan doğal yapı malzeme miktarları ve malzeme alanlarından alınabilecek malzeme miktarları aşağıdaki tabloda verilmiştir. Bu tabloda doğal yapı malzeme miktarları ve baraj için gerekli olan malzeme miktarının oranları da gösterilmiştir. Tablo 2:Tuzluca Barajı Doğal Yapı Malzeme Durumu ve Malzeme İhtiyacı Miktarları Malzeme Türü Alanı (ha) Malzeme Miktarı (rezerv)(m 3 ) Baraj Malzeme İhtiyacı(m 3 ) Mevcut Malzeme/Baraj Malzeme İhtiyacı Kaya Beton Agregası : Kaya Dolgu : Riprap : Toplam: / =3,38 Oranında sağlamaktadır Kil / =7,89 Oranında sağlamaktadır Kum çakıl / =15,15 Oranında sağlamaktadır TOPLAM Bu tabloya göre alanlardaki malzeme miktarı baraj için yeterli miktardadır. Malzeme ocakları ile ilgili mer i mevzuat kapsamında kum çakıl ocağı için Iğdır İl Özel İdaresine, Kil ve Kaya malzemesi için MİGEM e hammadde üretim izni başvuruları yapılacaktır. Baraj sahasındaki çalışmalarda İdare ve Yükleniciye ait şantiye, idare binası ve diğer tesislerdeki atıksular için arıtma tesisi yapılacaktır. Geçici siteden gelecek atıksular kanalizasyon sistemi ile toplanacak, fiziksel ve biyolojik prosesleri içeren kompakt bir arıtma tesisinde arıtacaktır. Arıtılan atıksuyun bir kısmı nehrin akışaşağısına, bir kısmı ise tesis edilebilecek yeşil alanların sulanmasına verilebilecektir. Proje kapsamında oluşturulacak depolama alanları kurulacak şantiye alanı, Kırma eleme yıkama tesisi, beton santralinin yeri ve diğer özellikleri ÇED Raporunda ilgili başlıklar altında detaylı açıklanacaktır. 7

15 1.2.Projenin Fiziksel Özelliklerinin, İnşaat ve İşletme Safhalarında Kullanılacak Arazi Miktarı ve Arazinin Tanımlanması: Tuzluca Barajı ve HES tesislerine ait proje karakteristikleri aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo 3:Tuzluca Barajı ve HES Tesisleri ve Karakteristikleri Kalemler Birimi Tuzluca Barajı ve HES BARAJ Drenaj Alanı km Yıllık Ortalama Akım (işletme çalışması çıktısı) 10 6 m Tip Kil çekirdekli kaya dolgu Talveg Kotu m 955 Minimum İşletme Kotu m Maksimum İşletme Kotu m 995 Taşkın Su Kotu m 998 Kret Kotu m 1000 Kret Uzunluğu m 550 Kret Genişliği m 10 Talvegden Yükseklik m 45 Temelden Yükseklik m 61 Ölü Hacim 10 6 m Aktif Hacim 10 6 m Toplam Hacim 10 6 m Taşkın Hacmi 10 6 m 3 - Maksimum Su Kotunda Göl Alanı km Gövde Kazısı 10 6 m Dolusavak Kazısı 10 6 m Kil Dolgu 10 6 m Kaya Dolgu (dolusavaktan) 10 6 m 3 - Kaya Dolgu (ocaktan) 10 6 m Filtre Dolgu 10 6 m Riprap (ocaktan) 1u 6 m Toplam Dolgu 10 6 m Kapama Seddeleri Kazısı 10 6 m Kaya Dolgu 10 6 m Filtre 10 6 m Geçirimsiz Malzeme 10 6 m Riprap 10 6 m Toplam Kapama Şeddeleri Dolgusu 10 6 m Memba, Mansap Şevi 3/1 ve 2.5/1 Batardo Tipi K. dolgu Memba Batardosu Kret Kotu m 972 Mansap Batardosu Kret Kotu m 965 Memba Batardosu Yüksekliği m 17 Derivasyon Tüneli Giriş Kotu m 960 Derivasyon Tüneli Çıkış Kotu m 955 8

16 Derivasyon Tüneli Kapasitesi m 3 /s Derivasyon Tüneli Adedi 2 Derivasyon Tüneli Çapı m 8.0 Derivasyon Tüneli Uzunluğu m =1492 Dolusavak Yeri ve Tipi 9 sağ sahil, radyal kapaklı Dolusavak Hidrograf Piki Giriş m 3 /s Dolusavak Hidrograf Piki Çıkış m 3 /s Yaklaşım Kanalı Kotu m 978 Dolusavak Eşik Kotu m 980 Dolusavak Kapak Adedi 4 Radyal Kapak Genişliği, Yüksekliği m 10.00x16.00 Dolusavak Şüt Genişliği (Net) m 49 Dolusavak Şüt Uzunluğu m 222 Enerji Kırıcı Havuz Uzunluğu m 50 Su Alma Yapısı ve Enerji Tünelinin Yeri sağ sahil Su Alma Yapısı Eşik Kotu m HİDROELEKTRİK SANTRAL Cebri Boru Uzunluğu m 540 Cebri Boru Çapı m 5 Cebri Boruda Maksimum Debi m 3 /s Cebri Boruda Maksimum Hız m/s Santral Kuyruksuyu Kotu m 952 Net Düşü m 40 Brüt Düşü m 43 Yeniden inşaa edilecek yol m 21,900 Ünite Adedi 2 Ünite Gücü MW 10 Pik Güç MW 8.32 Kurulu Güç MW 20 Türbin Tipi Fransis Üretilecek Firm Enerji GWh Üretilecek Sekonder Enerji GWh Üretilecek Toplam Enerji GWh Yük Faktörü 0.67 Regüle Edilen Firm Su 106 m Regülasyon Oranı 0.79 Proje kapsamında 1000 kotuna göre 2010 hektar baraj rezervuar alanı içerisinde 419 hektar kum çakıl ocağı, 118 hektar kil ocağı bulunmaktadır. Kaya ocağı baraj alanına 2 km mesafede olup 98 hektardır. Proje kapsamında oluşturulacak depolama alanları kurulacak şantiye alanı, Kırma eleme yıkama tesisi, beton santralinin yeri ve diğer özellikleri ÇED Raporunda ilgili başlıklar altında detaylı açıklanacaktır. Proje sahasının çok büyük oranı, arazi yapısına da bağlı olarak çayır-mera olarak değerlendirilmektedir. Kuru tarım alanları çoğu uygun olmayan eğim ve toprak sığlığına rağmen bölgede önemli bir orandadır. Nehir ve derelerin çevreleri genelde, sulu tarım ve

17 bağ-bahçe olarak değerlendirilmektedir. Ormancılık ve fundalık araziler ise proje sahasında, küçük alanlar halindedir. Proje kapsamında toplam kamulaştırılacak alan miktarı ,3 m 2 dir. Kamulaştırmada m kotları arası esas alınmış olup, bu değerler maksimum su seviyesinin 1.5 m üzeri kabul edilerek hesaplanmıştır Proje kapsamında Aşağıçıyrıklı, Yukarıçıyrıklı, Taşlıköy yerleşimlerinin tamamı, Ağabey köyünün tarım alanları baraj tamamlandığında sular altında kalacaktır. 1.3.Önerilen Projeden Kaynaklanabilecek Önemli Çevresel Etkilerin Genel Olarak Açıklanması (Su, Hava, Toprak Kirliliği, Gürültü, Titreşim, Işık, Isı, Radyasyon ve benzeri) Proje bütünü kapsamındaki tüm faaliyetlerden kaynaklanacak önemli çevresel etkiler inşaat ve işletme aşamalarında genel olarak ayrı ayrı açıklanmıştır. İnşaat Aşaması: Projenin inşaatı aşamasında çalışacak personelden ve inşaat sırasında kullanılan malzemelerden kaynaklanacak katı atık oluşumu söz konusudur. Çalışacak Personelden Kaynaklı Atıklar: Katı atıklar Proje kapsamında inşaat aşamasında 500 personel çalışacaktır. Bir kişinin günlük katı atık üretimi 1,15 kg.(tüik-2008) olarak baz alındığında; 500 kişiden kaynaklanacak katı atık miktarı; Q= q x N Q= Bir günlük toplam katı atık miktarı q= Bir kişiden kaynaklanacak günlük katı atık miktarı N= İşçi sayısı Q= 1,15 kg/kişi-gün x 500 kişi = 575 kg/gün olarak hesaplanmaktadır. Personelin ihtiyaçlarının giderilmesi sonucu oluşan atıklar, yemek artıkları, ambalaj kâğıdı, pet şişe, cam şişe vb. dir. Bu katı atıklar, Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği nin 8. Maddesine uygun olarak, çevreye zarar vermeden bertarafını ve değerlendirilmesini kolaylaştırmak, çevre kirliliğini önlemek ve ekonomiye katkıda bulunmak amacıyla ayrı ayrı toplanarak biriktirilecektir. Katı atıkların toplanması ve taşınması konusunda aynı yönetmeliğin 4. Bölümünde yer alan 18. Maddesinde belirtilen esaslara uyulacak, buna göre katı atıklar çevrenin olumsuz yönde etkilenmesine sebep olacak yerlere dökülmeyecek, ağzı kapalı standart çöp kaplarında muhafaza edilerek toplanacaktır. Aynı bölümün 20. Maddesine uygun olarak, görünüş, koku, toz, sızdırma ve benzeri faktörler yönünden çevreyi kirletmeyecek şekilde kapalı kaplarda toplanacaktır. İnşaat aşamasında, çalışan personelden kaynaklanan evsel nitelikli katı atıklar dışında büro atıkları da oluşacaktır. Söz konusu bu atıklar Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren ve Tarih ve Sayılı Resmi Gazete ile en son değişiklik yapılarak yürürlükte bulunan Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği nde belirtilen ilgili maddelere göre yapılacaktır. Atıklar, adı geçen yönetmeliğin 8. Ve

18 Maddelerine göre toplanıp, depolanacak ve aynı yönetmeliğin 20. Maddesine uygun bir şekilde taşınacaktır. Bu kapsamda oluşacak katı atıklar Tuzluca Belediyesi Katı Atık depolama sahasına gönderilmek suretiyle bertaraf edilecektir. Ayrıca kullanılacak malzemelerin değerlendirilebilir sınıfına giren paket, karton, kağıt vb. atıkları, bu atıkların kimyasal özellikleri göz önünde bulundurularak, kağıt ve kağıt ürünleri, plastik atıkları ayrı ayrı toplanacak, biriktirilecek ve lisanslı geri kazanım kuruluşları tarafından geri kazanımı sağlanacaktır. Konuyla ilgili olarak Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine riayet edilecektir. Sıvı Atıklar Tuzluca Barajı ve HES inşaatı sırasında ihtiyaç duyulan kullanma suyu baraj menbasında ve mansabında yer alan Soğanlı Çayı alüvyonlarından temin edilecektir. İnşaat faaliyetleri sırasında 500 kişinin çalıştırılması planlanmaktadır. Kişi başına su tüketimi 150 lt/gün kabul edildiğinde, söz konusu personelin içme ve kullanma suyu miktarı, 75 m 3 /gün olarak belirlenmiştir. Baraj inşaatı sırasında beton santralı, temel kayaların, kum-çakılın yıkanması, enjeksiyon, betonun bakımı ve daha birçok amaç için su temin edilmesi gerekecektir. Ayrıca, dolgularda ve yol yapımında kullanılacak malzemenin alınması ve taşınması sırasında toz oluşumunu önlemek amacıyla da su kullanımı olacaktır. İnşaat için gerekli olan su Aras Nehrin'deki kuyulardan temin edilecektir. Bu sudan periyodik olarak alınacak numuneler üzerinde tahlil yapılarak suyun betona zararlı olup olmadığının ve filtre işlemi gereğinin tespit edilmesi gerekecektir Proje kapsamında kum çakılın yıkanmasından kaynaklı oluşacak atıksu için geri dönüşümlü kullanılmak üzere çökeltim havuzu yapılacaktır.. Bunlardan başka, arazinin hazırlanması ve tesisin inşaatı sırasında çalışacak personelin günlük su ihtiyacını karşılamak amacıyla su kullanımı olacaktır. Bu suyun temin edileceği kaynaklar civarındaki pınarlardır. İnşaat döneminde oluşacak sıvı atıklar için arıtma tesisi kurulacaktır. Arıtma tesisinin onayı Çevre ve Şehircilik Bakanlığının Tarih ve 2012/9 sayılı Genelgesi kapsamında yaptırılacaktır. Geçici siteden gelecek atıksular kanalizasyon sistemi ile toplanacak, fiziksel ve biyolojik prosesleri içeren kompakt bir arıtma tesisinde arıtacaktır. Arıtılan atıksuyun bir kısmı nehrin akışaşağısına, bir kısmı ise tesis edilebilecek yeşil alanların sulanmasına verilebilecektir. Atıksular evsel nitelikli paket atıksu arıtma tesisinde SKKY Tablo:21 esas alınarak alıcı ortam standartlarını sağlayacak şekilde arıtılarak Aras nehrine deşarj edilecektir. Bu konuda Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren ( Tarih ve Tarih ile değişik) Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği ne uyulacaktır. 11

19 Tıbbi Atıklar İnşaat faaliyetleri aşamasında 500 kişinin çalıştırılması planlanmaktadır. Çalışacak personel sayısının 49 kişiyi geçmesi nedeniyle revir ünitesi kurulacaktır. Proje alanında kurulacak olan revir ünitesinde; tesiste oluşacak ciddi yaralanmalı kazalarda; yaralıya ilk müdahalede yapılacaktır. Bu ünitede oluşacak tıbbi atık, pansuman yapılmış pamuk, sargı bezi gibi atıklardır. Bu işlemlerin sonunda 1 gr/gün-kişi tıbbi atık oluşması öngörülmektedir. Buna göre oluşması muhtemel tıbbi atık miktarı; 500 kişi-gün x 1 gr/gün-kişi = 500 gr/gün = 0,50 kg/gün civarında olacağı tahmin edilmektedir. Revirden kaynaklı tıbbi atıklar diğer atıklardan ayrı olarak toplanacaktır. Tıbbi atıklar delinmeye ve taşınmaya dayanıklı 150 mikron kalınlığında kırmızı plastik torbalara konulacaktır. Tıbbi atıklar kırmızı torbalarda toplandıktan revirde ve özel olarak hazırlanmış tıbbi atık konteynırlarda muhafaza edilecek ve yakın sağlık kuruluşuna götürülerek bertaraf edilecektir. Konu ile ilgili Tarih ve Sayılı ( Tarih ve Sayılı değişiklik) Resmi Gazete 'de yayımlanarak yürürlüğe giren "Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği" hükümlerine uyulacaktır. Baraj yapımı ve malzeme ocaklarından kaynaklı atıklar: İnşaat Atıkları ve Yağlar İnşaat aşamasında kullanılacak makinelerin bakımları, yakıt ikmalleri ve yağ değişimleri; kurulacak şantiye/şantiyelerde oluşturulacak makine parkının ilgili biriminde veya ruhsatlı Akaryakıt İstasyonlarında yapılacaktır. Bu işlemlerin şantiye yapılması durumunda araçların bakımından oluşacak; atık maddeler, atık yağlar ve benzeri petrol ürünleri kesinlikle alanda açıkta bırakılmayacaktır. Bunlardan değerlendirilebilir atıklar sınıfına giren (akü, makine parçaları, metal aksamlar vb.) atıklar Çevre ve Şehircilik Bakanlığından lisans almış firmalara verilecektir. Araçlar ve makineler için bakım ve yakıt ikmallerinin yapılmasında tarih ve sayılı Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği (değişik: tarih ve sayılı Resmi Gazete) ve Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği (değişik: tarih ve sayılı Resmi Gazete) hükümlerine uyulacaktır. Projenin inşaat aşamasında inşaat demiri, demir boru, çelik, sac, profil, plastik, beton, ambalaj malzemesi gibi atıklar oluşacaktır. Yapılacak inşaat işlemleri esnasında yeniden değerlendirilmesi mümkün olan atıklar hurda deposunda toplanarak, değerlendirilme yoluna gidilecektir. Geri kazanımı mümkün olmayan ambalaj atığı hariç diğer atıklar; belediye imkanları dâhilinde bertaraf edilecektir. Proje kapsamında oluşacak tehlikeli atıklar tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği (değişik: tarih ve sayılı Resmi Gazete) ne; Geri Kazanımı mümkün olmayan ambalaj atıkları ise tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uygun olarak bertaraf edilecektir. 12

20 Hava kalitesi üzerine etkileri İnşaat faaliyetlerinden kaynaklanan toz ve gaz emisyonlarının tahmin edilmesi için hava kalitesi modelleme programları kullanılacaktır. Oluşan toz, yakın yerleşimlerde yaşayanlar, civardaki flora ve fauna türleri üzerinde olumsuz etki yaratabilir. İnşaat aşamasında meydana gelecek emisyon kaynakları; malzemenin yüklenmesi, taşınması, boşaltılması ve depolanması, patlama aşamalarında olup bu hususlar detaylı olarak ÇED Raporu nda açıklanacaktır. Su kalitesi üzerine etkileri Temel kazılması, çevre yollarının inşaatı, agregaların işlenmesi ve beton işleri gibi inşaat faaliyetleri derelerin akış aşağısında bulanıklığa, sediman artışına ve suyun alkaliliğini değişmesine neden olmaması için, personelden kaynaklı herhangi bir atık su deşarjı yapılmayacaktır. Toprak kalitesi üzerine etkileri, erozyon ve zemin emniyeti İnşaat faaliyetleri, özellikle kazı ve dolgu çalışmaları, üst toprağın sıyrılması ve kayaç kazısı arazinin erozyon etkilerine hassasiyetini arttırır. Benzer şekilde çıplak ya da bozulmuş arazilerdeki inşaat trafiği erozyonu ve sediman taşınımını hızlandırmaktadır. İnşaat işleri ve özellikle kazı dolgu alanlarında, yüksek şev eğimleriyle çalışılan alanlarda ve patlatma kullanılan durumlarda zemin eğimi ve inşa edilen ünitelerde yapılardaki duyarlılık mevcut jeolojik özellikler risk sınıfları ve proje tasarım ve inşaat kriterlerinin uygunluğu açısından ÇED Raporunda detaylı olarak incelenecektir. Biyolojik Çevre Üzerine Etkileri İnşaat aşamasında üst toprak tabakasının sıyrılmasından, kazı ve dolgu faaliyetlerinden ve inşaat trafiğinden dolayı bitki örtüsü ve habitat kaybolmaktadır. Buna ek olarak, artan insan faaliyeti ve özellikle inşaat çalışmalarından kaynaklanan gürültü yakın çevredeki vahşi yaşamı rahatsız edecektir. Ayrıca, emisyonlar ve su kirliliği gibi nedenlerle çevredeki vahşi yaşam ortamları olumsuz etkilenebilecektir. Biyolojik kaynaklar üzerindeki en önemli etki, genelde arazinin su altında kalmasından kaynaklı olarak alan kullanımındaki değişiklik sonucu açığa çıkan ve bir kısmı geri döndürülemez nitelikteki etkilerdir. Bu etkilerle ilgili daha ayrıntılı bilgiler barajda su tutulması safhasının etkileriyle birleştirilerek işletme aşamasının etkileri başlığı altında incelenmiştir. Gürültü İnşaat aşamasında mobil inşaat makinelerinin (yükleyiciler, kazıcılar, deliciler, kamyonlar, pompalar, vantilatörler v.s.) kullanımı ve yapılan kırma, yükleme, eleme, patlatma, taşıma ve boşaltma gibi faaliyetler de dahil olmak üzere açık alanda yürütülen inşaat faaliyetlerinden kaynaklanan gürültü kaynakları mevcuttur. Söz konusu bu gürültü kaynaklarına ait hesaplamalar ÇED Raporu nda detaylı olarak yapılacaktır. Açıklanması ve olması muhtemel diğer hususlar yine detaylı olarak ÇED Raporu nda ve komisyon üyeleri tarafından istenen başlıklar altında açıklanacaktır. Su Tutulması ve İşletme Aşamasındaki Önemli Çevresel Etkileri: Projenin işletme aşamasında kaynaklanacak önemli çevresel etkiler aşağıdaki başlıklarda açıklanmıştır. Hidroloji ve su kullanımı üzerine etkileri 13

21 Özellikle su tutma ve işletme aşamalarında, akış aşağısına bırakılan debi, rezervuar işletme tipine bağlı olarak önemli oranda değişebilir. Akış aşağısı alana olabilecek etkiler nehir yatağının derinleşmesi, akış aşağı tatlı su habitatlarının kuruması ya da alterasyonu ve akış aşağıda gelişebilecek taşkın gibi parametreler göz önünde bulundurularak DSİ Genel Müdürlüğünce gerekli değerlendirilmeler yapılarak bu proje hayata geçirilmiştir. Yüzey ve yer altı sularına etkileri Proje alanının yerüstü su kaynağı aynı zamanda havzaya adını veren Aras Nehri ve yan kollardır. Bingöl dağlarının kuzeybatı eteklerinden doğan Aras Nehri kuzeye doğru akarak Erzurum-Pasinler ovasına girer ve burayı geçtikten sonra kuzeyden Zivin, güneyden Velibaba çaylarını almaktadır. Kağızman'da dağlar arasındaki derin vadiden geçer. Kağızman yöresinde 10 km genişlikteki vadi tabanında oluşmuş ova içerisinde akar. Buğum boğazı adı verilen bu dar vadiden çıktıktan sonra Aşağı Cınklı'nın doğusunda kuzeyden gelen Arpaçayı alır. İğdır ovasını geçtikten sonra yurdumuz topraklarını terk eder. Proje alanında kalan veya projeden dolayı etkilenen önemli bir yeraltı su kaynağı bulunmamaktadır. Su Hakları Raporu Aşağı Aras Nehri Anakol sularının proje alanında tarımsal amaçlı kullanımı söz konusu değildir. Nehir boyunca olan ilçe ve köylerin, içme kullanma ve endüstri suyu gereksinimi kaynaklardan karşılanmaktadır. Bu nedenle anakolda su hakkı sorunu yoktur. Aras Nehri Karakurt Barajından itibaren Kağızman ilçesi yakınlarına kadar dar bir kanyondan aktığından önemli bir su kullanımı yoktur. Kağızman ilçesinden itibaren havzanın yükseltisi sulama için uygun olmaktadır. Aras Nehri vadisi boyunca ve Aras Nehrine sağ ve sol sahilden karışan yan kolların vadilerinde bulunan taban arazilerde (Tuzluca Baraj yerine kadar) yer yer mahalli sulamalar görülmektedir. Tuzluca Barajı ve yan tesislerinin tamamının Türkiye Cumhuriyeti topraklarında yer alması nedeniyle su hakları yönünden sorunsuz gözükmektedir. Türkiye Cumhuriyeti ve Ermenistan Cumhuriyeti Iğdır Ovası ile Erivan Ovasını sulamak amacıyla Kars ili hudutlarında Arpaçay Nehri üzerine ortaklaşa olarak 1983 yılında Arpaçay Barajını inşa etmişlerdir. Arpaçay Barajından yatağa bırakılan su Aras Nehri ile birleştikten sonra sınır suyu olması nedeniyle, aynı ülkelerce ortaklaşa yapılan Serdarabat Regülatöründe paylaşılmaktadır. Tuzluca Barajı yapılması halinde Aras Nehri su paylaşım sistemini etkilemeyecektir. Proje kapsamında baraj aksı mansabında olası su kullanımı ile ilgili kadim su haklarının tespiti için Su Hakları Raporu hazırlatılacaktır. Hava kalitesi üzerine ve iklim üzerine etkileri Tuzluca Barajı, HES ve Malzeme ocaklarında yapılacak çalışmaların iklimsel ve meteorolojik olarak değişim yaratması beklenmemektedir. Tuzluca Barajının çalışmaya başlamasıyla küçük ölçekli bir rezervuar oluşacaktır. Bu da mikroklima üzerinde bir değişim yaratmayacaktır. Göl oluşumuyla ortaya çıkabilecek mikroklima değişiklikleri, iklim olarak karasal ve kurak bölgelerde ve özellikle step vejetasyonunun hakim olduğu bölgelerde yapılan büyük hacimli baraj göllerinin çevreye olan etkilerinde karşılaşılmaktadır. Söz konusu projenin yapılacağı bölge ılıman ve nemli bir bölge olduğu için ve ayrıca küçük ölçekli bir göl oluşacağı için iklim değişikliğine yol açmayacaktır. 14

22 Biyolojik Çevre Üzerine Etkileri Karasal habitatların su altında kalmaları sonucu habitat kayıpları ve mevcut sucul habitatların özelliklerindeki değişiklikler baraj projeleri için kaçınılmazdır. Projenin biyoçeşitlilik ve hassas habitatlara olumsuz etkisi olacaktır. Proje kapsamında Ekosistem Değerlendirme Raporu hazırlatılarak alınması gereken önlemler değerlendirilecektir. Sosyoekonomik Çevre Üzerine Etkileri Projenin inşaatı aşamasında yaklaşık 500 kişinin çalışması yöre halkı için iş imkanları oluşturacaktır. Bunun dışında, çalışan işçilerin sosyal ihtiyaçlarının büyük bir bölümü, yakında bulunan yerleşim birimlerinden sağlanacak ve bu faaliyetler de yöre halkı için ek bir gelir kaynağı yaratacaktır. Baraj rezervuarında su tutulması ile birlikte oluşacak göl kıyı şeridinin rekreasyon alam olarak kullanılması mümkün olacaktır. Bununla beraber, oluşacak baraj gölünde ticari balıkçılığın gelişmesi söz konusudur. Yapılacak olan ticari balıkçılık ise yöre halkı için ek bir gelir kaynağı oluşturacaktır. Baraj inşaatında çalışacak işçi ve personelin sosyal ihtiyaçlarının önemli bir bölümü, en yakın yerleşim birimi olan Tuzluca ilçesinden temin edilecektir. Bu nedenle, yerleşim birimine önemli ölçüde ekonomik girdi sağlanmış olacaktır. Tarihi ve kültürel varlıklar üzerine etkileri Yapılan arazi çalışmaları sırasında ve yerel halkla yapılan görüşmeler sonucunda, projenin etki alanı olarak belirlenen 2 km lik mesafe içerisinde herhangi bir tarihi ve kültürel varlık olmadığı tespit edilmiştir. Projenin ÇED sürecinde kültürel varlık tespit edildiği takdirde, İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü nün görüşlerine göre gereken önlemler alınacaktır. Ulaşım Aşağı Aras Havzası Türkiye'nin ve 39 54' kuzey enlemleri ile 42 10' ve 43 40' doğu boylam daireleri arasında yer almakta olup takriben Horasan ilçesinden başlayarak Aras Nehri'nin Arpaçay ile birleştiği ve Ermenistan ile sınır teşkil ettiği yere kadar uzanır. Proje sahası, Aras Nehri'ne paralel olarak devam eden Horasan-lğdır karayolu güzergahında yer almaktadır. Tuzluca Barajı ekseni Iğdır-Digor-Kars karayolunun Araş Nehri'ni kestiği noktadaki köprünün yaklaşık 500 m mansabında yer almaktadır. Proje alanına ait yer bulduru haritası Ek-1 de, topografik harita Ek-2 de, proje alanına ait fotoğraflar Ek-4 te, uydu görüntüsü Ek-3 de sunulmuştur. Kamulaştırmanın Etkileri ve Alınacak Önlemler Tuzluca Barajı ve HES projesi kapsamında gereken kamulaştırma, 2942 sayılı Kamulaştırma Kanununa uygun olarak yapılacaktır. Bu çalışmalarla maksimum işletme kotu 995 m olan Tuzluca barajı göl alanında ve malzeme sahalarında yer alan tarımsal alanların ve diğer taşınmazların kamulaştırmaları ile ilgili tespitler yapılmıştır. Toplam arazi ve diğer taşınmazların miktarı aşağıdaki tabloda özetlenmiştir. Kamulaştırmada m kotları arası esas alınmış olup, bu değerler maksimum su seviyesinin 1.5 m üzeri kabul edilerek hesaplanmıştır Tablo 4:Tuzluca Barajı Göl Alanı ve Malzeme Alanları Toplam Arazi ve Diğer Taşınmazların Miktarı 15

23 Arazi Sınıfı Sahası (ha) m ST ST Bma Kv Kayısı Ev (1a) 4660 m 2 Ev (1b) 2144 m 2 Ev ve ahır (1a) 4458 m 2 Ahır (1a) 3667 m 2 Ahır (1b) 412 m 2 Ev (2a) 588 m 2 Piyade bl. Binası (3b) 945 m 2 Piyade bl. Binası ek (3a) 594 m 2 Piyade bl. Lojmanı (3a) 160 m 2 Ot. Kantar binası 96 m 2 İlköğretim okulu (3a) 200 m 2 İlköğretim okulu (2b) 240 m 2 İlköğretim ok. Lojmanı (2a) 120 m 2 İlköğr. Ok. Lojmanı (2b) 74 m 2 Cami (2a) 210 m 2 Cami (3a) 131 m 2 Cami loj. (2b) 90 m 2 Cami Sos. Tes. (2b) 210 m 2 Sağlık ocağı (3a) 132 m 2 Su deposu (2b) 80 m 2 İs m 2 TOPLAM ,3 m 2 Kısaltmalar ST 1 : Birinci sınıf sulanır tarla ST 2 : İkinci sınıf sulanır tarla ST 3 : Üçüncü sınıf sulanır tarla Bma: Bozuk mera arazisi Kv: Kavaklık arazi İs: İskan arazisi Kapanış Sonrası Olası Etkiler Proje ömrünün bitmesi veya barajın devre dışı bırakılması durumundaki değişiklikleri ve su kullanımının planlanması bakımından, barajın bir kısmı sökülmeden bırakılacak ve yeni su planları yapılacaktır. Kapanış faaliyetleri sırasında çevre üzerinde oluşan olumsuz etkiler geçicidir ve inşaat aşamasında karşılaşılan etkilere benzer olacaktır. 1.4.Yatırımcı Tarafından Araştırılan Ana Alternatiflerin Bir Özeti ve Seçilen Yerin Seçiliş Nedenlerinin Belirtilmesi: Proje kapsamındaki HES'in üretilecek olan toplam GWh enerji enterkonnekte sisteme bağlanarak tüm ülkeye hizmet ederek ülke ekonomisine pozitif bir katkı sağlayacaktır. 16

24 Projenin gerçekleştirilmesi ile birlikte yöre ve ülke ekonomilerine katkı sağlanacaktır. Projenin özellikle inşaat süresi boyunca yerel halk için büyük ölçüde iş imkanları yaratılacaktır. Yaklaşık 4 yıl sürecek olan inşaat periyodu boyunca çalışan işçilerin büyük çoğunluğu yöre halkından temin edilecektir km 2 lik yüzey alanına sahip Tuzluca barajı rezervuarı uygun ağaçlarlandırma ve tesis inşaatıyla rekreasyon açısından büyük fayda sağlayacaktır. Barajda su tutulmasıyla birlikte büyük bir rezervuar alanı oluşacağından ticari amaçla balıkçılık yapma imkanı artacak ve yöre halkına büyük yarar sağlayacaktır. Baraj gölü ile yol boyu dinlenme alanları tesis edilebilecektir. Yöre nüfusuna inşaat sebebiyle eklenen ve düzenli aylık gelire sahip olan işçi ve personel için gerekli ulaşım, haberleşme ve sağlık tesisleri yöredeki hizmet seviyesini arttıracaktır. BÖLÜM II: PROJE İÇİN SEÇİLEN YERİN KONUMU Proje yeri ve alternatif alanların mevkii, koordinatları, yeri tanıtıcı bilgiler: Proje; DSİ 24. Bölge Müdürlüğü tarafından Kars ili, Digor ilçesi ve Iğdır ili, Tuzluca ilçesi Aras nehri üzerinde aktif göl hacmi 195,13 milyon m 3 olan Tuzluca Barajı ve HES (20 MWe) (Kırma Eleme Yıkama Tesisi, Beton Santrali ve Malzeme Ocakları Dahil) kurulması planlanmaktadır. Proje alanı Iğdır İl merkezine 60 km, Tuzluca İlçe merkezine ise 20 km uzaklıktadır. Proje alanı D080 karayolunun kuzeyinde, D070 karayolunun batısında yer almaktadır. Resim 1:Proje alanının konumu Aşağı Aras Havzası Türkiye'nin ve 39 54' kuzey enlemleri ile 42 10' ve 43 40' doğu boylam daireleri arasında yer almakta olup takriben Horasan ilçesinden başlayarak Aras Nehri'nin Arpaçay ile birleştiği ve Ermenistan ile sınır teşkil ettiği yere kadar uzanır. Proje sahası, Aras Nehri'ne paralel olarak devam eden Horasan-lğdır karayolu güzergahında yer almaktadır. 17

25 Tuzluca Barajı ekseni Iğdır-Digor-Kars karayolunun Araş Nehri'ni kestiği noktadaki köprünün yaklaşık 500 m mansabında yer almaktadır. Proje alanına ait yer bulduru haritası Ek-1 de, topografik harita Ek-2 de, proje alanına ait fotoğraflar Ek-4 te, uydu görüntüsü Ek-3 de sunulmuştur. Proje alanı koordinatları; baraj rezervuar alanı, kil ocağı ve kum çakıl ocağını içine alacak şekilde 8 koordinatlı olarak belirtilmiştir. Tablo-6: Tuzluca Barajı, HES ve Malzeme Ocakları Koordinatları Koor. Sırası : Sağa, Yukarı Koor. Sırası : Enlem, Boylam Datum : ED-50 Datum : WGS-84 Türü : UTM Türü : COĞRAFİ D.O.M. : 45 D.O.M. : -- Zon : 38 Ölçek Fak. : Ölçek Fak. : 6 derecelik : : : : : : : : ALAN TUZLUCA BARAJI : : : : : : : : hektar GEÇİRİMLİ (KUM-ÇAKIL) MALZEME ALANI : : : : : : : : ALAN : : : : : : : : : : ALAN KAYA MALZEME ALANI : : : : : : : : hektar : : : : : : : : : : hektar GEÇİRİMSİZ (KİL) MALZEME ALANI : : : :

26 382954: : : : : : : ALAN : : : : : : : hektar PAFTA: ERİVAN H51d1 H51d2 H51d3 H51d4 Barajı tesisleri, depolama alanları ve malzeme ocaklarını gösterir 1/ ölçekli topoğrafik harita Ek-2 de sunulmuştur. BÖLÜM III: PROJE YERİ VE ETKİ ALANININ MEVCUT ÇEVRESEL ÖZELLİKLERİ (Önerilen proje nedeniyle kirlenmesi muhtemel olan çevrenin; nüfus, fauna, flora, jeolojik ve hidrojeolojik özellikler, doğal afet durumu, toprak, su, hava (atmosferik koşullar) iklimsel faktörler, mülkiyet durumu, mimari ve arkeolojik miras, peyzaj özellikleri, arazi kullanım durumu, hassasiyet derecesi (Ek-V deki Duyarlı Yöreler Listesi de dikkate alınarak) ve yukarıdaki faktörlerin birbiri arasındaki ilişkileri de içerecek şekilde açıklanması) Baraj projelerinin, proje alanı ve etki alanı büyük olduğu için, mevcut sosyal durum üzerinde detaylı olarak incelemek gerekmektedir. Bu amaçla su altında kalacak olan arazilerin hem ekonomik hem de çevresel boyutta ciddi bir olumsuz bir etkisinin olması söz konusu değildir. Nüfus, Sosyal Durum, Ekonomi ve Çevresel Özellikler Nüfus: Proje alanında kentleşme olgusu oldukça yavaş seyretmektedir. İlçeler nüfusunun büyük çoğunluğu halen kırsal kesimde yoğunlaşmıştır. Bu yapı, proje alanında sanayileşmenin yeterli düzeyde olmadığı, gelirin ve işgücünün tarımsal faaliyetlere dayandığı gerçeğinden ortaya çıkmaktadır. Tablo 5:İl ve İlçe Nüfusları Nüfus Yerleşim Toplam Erkek Kadın Iğdır - il nüfusu Kars - il nüfusu Tuzluca ilçesi Digor ilçesi Kaynak: TUİK ADNK Sistemine göre 2012 nüfus bilgileri 19

27 Kars ili Ekonomik Özellikleri Kars ilinin ekonomisi tarım, hayvancılık ve ormancılığa dayanır. Faal nüfûsun % 85 i bu sektörlerde çalışır ve gayri safî millî hasılanın % 60 ı bu sektörlerden elde edilir. Sanayi, turizm ve ticaret sektörü yeni yeni gelişmektedir. Tarım: Tarla tarımından sağlanan ürünler sınırlıdır. İklim şartları tarla tarımını engeller. Kağızman, Tuzluca da pamuk, şekerpancarı, fasulye ve fiğ ekilir. Sebzecilik ve meyvecilik ileri değildir. Meyve olarak en çok elma yetişir. Kars ilinde buğday, arpa, şekerpancarı, pamuk ve az miktarda tütün yetişir. Hayvancılık: Kars ilinde hayvancılık, tarla tarımından önce gelir. Geniş mera ve çayırları ve buradaki zengin bitki örtüsü hayvancılığın gelişmesine yol açmıştır. İl topraklarının % 70 ini kaplayan mer a ve çayırlarda halen mevcut olan hayvan potansiyelinin en az 10 mislini beslemek mümkündür. Kars en çok sığır besleyen ildir. Canlı hayvan ticaretinin merkezidir. Ormancılık: Kars ili orman bakımından müsait olmasına rağmen, orman varlığı zengin değildir. İl topraklarının ancak yüzde dördü ormanlarla kaplıdır. Orman ve fundalık saha 100 bin hektara yakındır. Ormanlarda daha çok sarıçam, ladin ve kızılağaç bulunur. Bu ormanlardan yaklaşık m 3 sanayi odunu elde edilir. Madenleri: Kars ilinde tuz, arsenik, asbest, manyezit, alçıtaşı, perlit kaynakları tesbit edilmişse de yalnız tuz kaynakları işletilmektedir. Sanayi: Sanayi sektörü son senelerde gelişmektedir. Başlıca sanayi tesisleri şunlardır: Çimento Fabrikası, Et Balık Kurumu Kombinası, Sümerbank Ayakkabı Fabrikası, Yem Fabrikası, İplik Fabrikası, Un Fabrikası, Deri İşleme Fabrikası, Karset sucuk ve Pastırma Fabrikası ve Tuğla Kiremit Fabrikasıdır. Ulaşım: Havaalanı yoktur. Demiryolu mevcuttur. Hergün Haydarpaşa-Kars arasında karşılıklı ekspres ve haftada dört gün posta seferleri yapılır. Kars la Malatya, Adana ve İskenderun arasında da tren seferleri vardır. Demiryolu, Kars tan sonra Rusya ya girer. Kars, Sarıkamış ve Selim istasyonları mevcuttur. Karayolu bakımından, Trabzon-Gümüşhane- Erzurum-Kars yolu ile Karadeniz e bağlanır. Ankara-Sivas-Erzincan, Erzurum yolu Kars ın Karakurt mevkiinde ikiye ayrılır. Bir yol Kars a ve Rus sınırına gider. Diğer kol, Iğdır-Doğu Bayezid-İran sınırına ulaşır. Bu yollarla hem doğu hem de batı bölgelerine bağlanır. Iğdır ili Ekonomik Özellikleri Iğdır ili uygun iklim, toprak ve su kaynakları sayesinde önemli bir tarım ve hayvancılık potansiyeline sahiptir. Mikro klima iklime sahip olması, topraklarının tarımsal değerinin bölgeye göre yüksek ve su kaynaklarının bol olması tarımsal faaliyetlerin büyük önem kazanmasını sağlamıştır. Ovayı güneyden kuşatan dağlık yörede ise nüfusun temel geçim kaynağı hayvancılığa dayanmaktadır. Ova kısmı kültür altına alınmış yem bitkileri, endüstri bitkileri, tahıllar, sebze, bağ, bahçe ve tabii olarak yetişmiş ağaçlarla kaplıdır. Türkiye ve bölge genelinde olduğu gibi % 68.4 ile ziraat, avcılık, ormancılık ve balıkçılık almaktadır. Bunu ikinci sırada toplum hizmetleri, sosyal ve kişisel hizmetler izlemektedir. Bölgede sanayi faaliyetleri henüz gelişmemiştir. Sanayi tesisleri tarımsal üretimden sağlanan hammadde kaynaklarına dayanarak kurulmuştur. Bunlar arasında Aras Tekstil fabrikası, çırçır atölyeleri, un değirmenleri, ve keçe atölyeleri sayılabilir. 20

28 Tuzluca İlçesi Ekonomik Özellikleri İlçe halkının % 85'i tarım ve hayvancılıkla uğraşmaktadır. İlçe merkezi ve köylerin iklim ve toprak özellikleri nedeni ile çeşitli sebze üretiminin yanı sıra kayısı, elma ve ceviz de yetiştirilmektedir. Bunun yanı sıra kültür bitkisi olarak da şekerpancarı, hububat olarak arpa, buğday, yem bitkisi olarak yonca, korunga ve doğal çayır otları üretilmektedir. İlçede üretilen meyveler iç tüketimde kullanıldığı gibi diğer illerede pazarlanmaktadır. İlçede 5400 arı kovanı bulunmakta olup, üretilen bal ilçe dışında pazarlanmaktadır. Digor İlçesi Ekonomik Özellikleri İlçe ekonomik yapı olarak tarım ve hayvancılığa dayanmaktadır. İlçede ekilebilen arazilerin ancak % 5'inde sulu tarım yapılabilmektedir. İlçenin arazi dağılımı şu şekildedir. Kuru tarım arazisi, dekar, sulu tarım arazisi dekar, çayırlık alan dekar, mera arazisi dekar, meyve bahçesi 48, çeltik 20, sebze 61, yem bitkileri , vasıfsız arazi dekar ve her yıl nadasa bırakılan arazi dekardır. İlçede kültür ırkı büyükbaş hayvan 1000 adet, toplam büyükbaş hayvan adet, küçükbaş hayvan adet, tek tırnaklı 2200 adet, kümes hayvanı adet bulunmaktadır. Ayrıca 800 adet kovanla arıcılık yapılmaktadır. Hayvan ürünü olarak yılda ton süt, 32 ton tereyağı, 80 ton peynir ve 200 ton da yapağı üretilmektedir. Ayrıca 100 ton bal ve 1500 kg balmumu üretimi yapılmaktadır. Gerek hayvancılık, gerekse tarımda modern araçlarla üretim yapılmadığından; birim başına elde edilen gelir son derece düşük olmaktadır. İlçede üretilen bitkiler olarak buğday ekilen alan dekarda üretilen miktar ton, arpa ekilen alan dekar alanda ton arpa, yulaf ekilen alan dekar alanda 30 ton, çavdar ekilen alan 747 dekar üretilen miktar ise 10 tondur. Ayrıca Yem bitkilerinden yonca, korunga ve figde ekilen dekar alanda ton ve çeltik olarak 20 dekar alanda 20 ton ürün elde edilmektedir yılından önce ilçede işsizlik ve göç yaygındı ancak 2009 yılı ile birlikte İlçe ekonomisi Belediyenin yardımlarıyla ve teşvikiyle 2009 ve 2010 yılı itibarıyla gelişmeye başlamış ve iyileşmiştir.ayrıca göç eden bazı aileler ilçeye geri dönmeye başlamışlardır. Proje Alanı Yerleşimleri Ekonomik Özellikleri Tuzluca barajı rezervuar alanı Aras nehrinin yayıldığı, eğimin azaldığı ve deltalar oluşturduğu kesimlerde yer almaktadır. Yörede önceki yıllarda özellikle hayvancılık sektöründeki canlılıktan kaynaklanan yem bitkisi tarımı h i geçerliliğini korumaktadır.yonca, korunga ve fiğ tarımı bitki deseninde önemli bir yer tutmaktadır. Son yıllarda sofralık kayısı üretimi de giderek önem kazanmış ve yöre halkına ciddi anlamda gelir kaynağı teşkil etmiştir. Söz konusu ürünlerin dışında şeker pancarı, elma, hububat ve sebze ziraatıda tarımsal faaliyetlerin diğer kollarını oluşturmaktadır. Proje alanı ve yakın çevresindeki yerleşim yerleri sanayi tesisleri yönünden gelişmemiştir. Aras'ın kenarındaki birkaç kum-çakıl ocağı ve konkasör şantiyesi ile 1 adet otomatik kantar binası dışında kayda değer tesis yoktur. Ancak Iğdır merkezinde tarım sektörünün gelişimine parelel olarak tarıma dayalı sanayi tesislerinde son yıllarda bir gelişme gözlenmektedir. 21

29 Proje alanı ve yakın çevresinde, madencilikle ilgili bir tesise ya da herhangi bir araştırma projesine rastlanmamıştır. Nahçıvan-lğdır arasındaki sınır ticareti ve kısa süreli gidiş gelişler dışında turizmde önemli bir gelişme sağlanamamıştır. İklim Aras Havzası iklimi Doğu Anadolu Bölgesi karasal ikliminin özelliklerini gösterir. Karasal iklimin en belirgin özelliği, kış mevsiminin soğuk ve yağışlı, yaz mevsiminin sıcak ve kurak olması şeklinde özetlenebilir. Yılda en az yağış Temmuz, Ağustos ve Eylül aylarında, en çok yağış Nisan, Mayıs ve Haziran aylarında düşer. Kış yağışları kar şeklinde olur ve havzada depolanır. Aras Havzası her kısımda aynı iklim karakterini göstermemektedir. Kars ve Erzurum illerinde gözlenen tipik karasal iklim rejiminin, bölgenin diğer kısımlarında; bilhassa Iğdır ve Tuzluca civarında tesirini kaybederek oldukça yumuşadığı görülür. Proje alanı iklim özelliklerini belirleyen yağış, sıcaklık, buharlaşma ve rüzgar gibi meteorolojik parametrelerin ölçüldüğü meteoroloji istasyonları ile bu istasyonlardaki ölçümlerden elde edilen sonuçlar aşağıda özetlenmiştir. Aras Nehri yağış alanı içinde yer alan meteoroloji istasyonları EİE, DSİ ve DMİ Genel Müdürlükleri tarafından işletilmekte olup, sayısal açıdan yetersiz ve dağılımları üniform değildir. Aras Nehri yağış alanı içindeki Horasan, Hasankale, Sarıkamış, Kağızman ve Erzurum İstasyonlarında sıcaklık gözlemleri yapılmaktadır. Proje alanının iklim özellikleri Ağrı (Karaköse) meteoroloji istasyonundan alınmıştır. Buharlaşma gözlemleri, anemometre ve anemografla yapılan rüzgar gözlemleri, sıcaklık gözlemleri ve bağıl nem ölçüm değerleri kullanılmıştır. Jeolojik ve Hidrolojik özellikler Genel Jeoloji Paleozoik İnceleme alanında en eski kaya birimi Üst Kretase yaşlı Araş grubudur. Senozoyik inceleme alanının doğusunda Eosen yaşlı Bulanık formasyonu ile başlar. Bunların üzerinde Miyosen yaşlı Tuzluca formasyonu bulunmaktadır. İnceleme alanının batısında Tuzluca formasyonu ile, dokanağı arazide görülemeyen ve Pliyosen yaşlı kabul edilen Beşyol formasyonu yüzlek vermektedir. Tuzluca ve Beşyol formasyonlarının üzerinde Pliyokuvatemer yaşlı kabul edilen Akkoz formasyonu vardır. Akkoz formasyonunun üzerinde yer alan Şergül formasyonu stratigrafik istife göre kuvaterner yaşlı kabul edilmiştir. İnceleme alanının doğusunda ise Tuzluca formasyonunun üzerinde yer alan ve Pliyokuvatemer yaşlı kabul edilen Yağlıca formasyonu vardır. Kuvatemerin daha genç oluşukları eski ve yeni alüvyon ile yamaç molozudur. Mesozoik Aras Grubu (Ka) : İnceleme alanında Çayarası köyünden başlayarak doğuya doğru uzanan Araş grubu, Kuloğlu baraj yerinin hemen akış aşağısındaki Gergeve tepeye kadar Araş Nehri'nin her iki kıyısında da sürekli olarak yüzlek verir. Araş grubunun buradaki yüzlek örneği yaklaşık olarak yarım ay şekildedir. Araş grubu arazide uzaktan görüldüğü haliyle 22

30 genellikle yeşil, koyu gri, yer yer mavi, kahverengi, boz ve seyrek olarak da bu renklerden oluşma alacalı görünümüyle kolayca tanınır. İnceleme alanında temel kaya niteliğinde olan Araş grubu binlerce metre kalındır. Aras grubu inceleme alanında serpantinit, gabro, kuvarslı diyorit, ortaamfibolit, prehnit-amfibolfels; diyabaz, piroksenitve paleotüf-paleotüfit karmaşığından oluşmuştur. Bu karmaşık içinde, inceleme alanı dışında kireçtaşı, mermer ve radyolarit görülmüştür. Bu yönle, bu kaya topluluğu jeosenklin fasiyesindedir. Aras grubunun daha genç olan Bulanık formasyonu ile dokanağı, inceleme alanında görülememiştir. Araş grubu üzerindeki Tuzluca formasyonu ile uyumsuz (Nonconformity) dur. Daha önceki çalışmalarda Aras Grubunun yaşı Üst Kretase olarak belirtilmiş olup, bu çalışmada da bu yaş benimsenmiştir. Senozoik Bulanık Formasyonu: İnceleme alanının doğusunda, Bulanık Köyü'nün yakın çevresinde yüzlektedir. Birimin yüzeyde görünen kalınlığı 250 m'dir. Bulanık formasyonunun tabanı inceleme alanında görülemez. Görüldüğü kadarıyla Bulanık formasyonu en altta çakıltaşıyla başlar. Çakıltaşı üzerindeki kumtaşına dereceli geçiş gösterir. Birimin üst seviyeleri kalkarenit, marn ve kireçtaşı ardalanması şeklindedir. Tabanı inceleme alanında görülemeyen Bulanık formasyonu üstündeki Tuzluca formasyonu ile açısal uyumsuz (Angular unconformity) dur. Bu birimden alınan numunelerde fosil bulunamamıştır. Daha önceki çalışmalarda bulunan fosillere göre birimin yaşı İpresiyen-Lütesiyendir. Tuzluca Formasyonu (Tt): İnceleme alanında Akkoz Köyü'nden başlayarak doğuya doğru sürekli olarak uzanan ve genelliklede Aras Nehri'nin her iki kıyısında da görülen Tuzluca formasyonu, Harabeköy Tepe ile Gergeve Tepe arasında ve Gaziler baraj yeri dolayında sadece Aras'ın sol sahilinde ve daha üst kotlarda yüzlektedir. Çökelme sahasının düşey hareketler tarafından kontrolü nedeni ile kesin bir kalınlık söylenemez. Ancak, Harabeköy Tepede yaklaşık olarak 2000 m kalınlığında ölçülen Tuzluca formasyonu, inceleme alanının doğusunda 2500 m kalınlığa ulaşabilmektedir. Tuzluca formasyonu arazide kızıl kahverengi ve açık yeşilimsi gri renk ardalanması ile kolayca tanınır. Birimdeki tabaka kalınlıkları 50 cm ile 300 cm arasında değişmektedir. Akkoz Köyü ile Gergeve Tepe arasında, tabanda orta dayanımlı, sıkı kil çimentolu kumtaşı ile başlayan Tuzluca formasyonu kiltaşı silttaşı ve jips ardalanmasıyla devam eder. Gergeve Tepe'den itibaren inceleme alanının doğusunda genellikle tabanda 100 m kalınlığa kadar çakıltaşı, kumtaşı ardalanmasıyla başlayan Tuzluca formasyonu çakıltaşı, kumtaşı, silttaşı, kiltaşı, çamurtaşı, jips ve tuz ardalanması ile devam eder. Erime özelliğinden dolayı tuzun varlığı yüzlekte iyi izlenememektedir. Ancak, birimden çıkan suların buharlaşmasıyla, özellikle ufak dereciklerde görülen tuzlu kabuklar, bu seviyelerde tuz varlığının belirtisidir. Çakıltaşı, kumtaşı, ve jips seviyeleri açık yeşilimsi gri, silttaşı, kiltaşı ve çamurtaşı ise kızıl kahverengi renkleriyle arazide kolayca tanınırlar. Birimin kızıl kahverengi ve açık yeşilimsi gri renk ardalanması ile tuz ve jips; yarı kurak iklimi ve lagün fasiyesini gösterir. 23

31 Tuzluca formasyonu, altındaki Aras grubuyla uyumsuz (Nonconformity) Bulanık formasyonuyia açısal uyumsuz (angular unconformity), üstündeki Akkoz ve Yağıica formasyonları ile uyumsuz (Nonconformity) dur. Bu birimde fosil bulunamamıştır. İnceleme alanı dışında da geniş yayılımlı olan Tuzluca formasyonuna daha önceki çalışmalarda verilen Miyosen yaşı bu çalışmada da kabul edilmiştir. Beşyol Formasyonu (T-Qb): İnceleme alanında Beşyol Köyü'nün kuzeyinde, Beşyol domunu oluşturan Beşyol formasyonu, uzun ekseni Doğu-Batı yönünde olan elips şeklinde bir yüzlek verir. Arazide ayrışma yüzeyinin gri ve koyu gri rengi ile kendini belli eder. Aşınma ile domda rölyef terslenmesi olmuş, domu yararak geçen Kumluca Deresi, Beşyol formasyonunun alt düzeylerinin de yüzlek vermesini sağlamıştır. Harita alanında ve dışında başka yüzleği görülmeyen Beşyol formasyonunun yüzeyde görünen kalınlığı 287 m'dir. Beşyol formasyonu litik tüften oluşmuştur. Alt düzeylerinin ayrışma yüzeyi koyu kahverengi, taze yüzeyi kara renkli, sık eklemli, yüzeyde tamamen ayrışmalı, ayrışmış kısımları dayanımsız, ayrışmamış kısımları daha dayanımlı ve serttir. Üst düzeylerinin ayrışma yüzeyi gri ve koyu gri, taze yüzeyi kara renkli, orta ve kalın tabakalı olup sık eklemlidir. Tabanı arazide görülemeyen Beşyol formasyonu, üstündeki Akkoz formasyonuyla açısal uyumsuz (angular unconformity) dur. Bu birimin tek ve tipik yüzleği Beşyol Köyü kuzeyinde görülmektedir. Beşyol formasyonunda fosil bulunamamıştır. Bu çalışmada özel amaçlı bir yaş belirlemesine gidilmediğinden, Beşyol formasyonunun yaşı kabaca Pliyosen olarak kabul edilmiştir. Akkoz Formasyonu (T-Qa): İnceleme alanının batısında yer alan Akkiran Köyü'nün 2 km akış aşağısında başlayarak doğuya doğru uzanan ve Akkoz Köyü'ne kadar inceleme alanı tüm olarak kaplayan Akkoz formasyonu, Akkoz Köyü'nden itibaren Araş Vadisi boyunca daha üst kotlarda görülür. Sağ sahilde Kaş Tepeye kadar yüzlek veren Akkoz formasyonu, sol sahilde ise inceleme alanının dışına doğru uzanır. Akkoz formasyonu, inceleme alanının dışında kuzeye ve güneye geniş yayılımlıdır. Akkoz formasyonu, altındaki Tuzluca formasyonuyla uyumsuz, (Nonconformity) Beşyol formasyonuyla açısal uyumsuz (angular unconformity) üstündeki Şergül formasyonu ile uyumlu (conformity) dur. Akkoz formasyonunda fosil bulunamamıştır. İstife ve eski incelemelere göre Akkoz formasyonunun yaşı kabaca Pliyokuvatemer olarak kabul edilmiştir. Akkoz formasyonu alttan üste doğru Karataş bazalt, Malagan aglomera, "/jmluca Litik tüf, Gözeler tüf ve Karakale bazalt ve andezit üyelerine ayrılmıştır. -Karataş Bazalt Üyesi (T-Qak): Akkoz formasyonunun alt düzeyini oluşturan Karataş bazalt üyesi, Karakurt baraj yerinin yaklaşık olarak 2 km akış yukarısından başlayıp, Akkoz Köyü'ne kadar Aras Nehri boyunca ve daha sonra da Güneydoğu yönünde, Çürük Deresi'ne kadar yüzlek vermektedir. Arazide ayrışma yüzeyinin koyu gri ve kara rengiyle kolaylıkla tanınır. Bu üye, Karataş sırtında tipik 24

32 görüldüğünden, Karataş bazalt üyesi olarak adlandırılmıştır. Burada ölçülmüş Karataş stratigrafi kesitinde 210 m kalındır. Karataş üyesi bazalttan oluşmuştur. Bozuşma yüzeyi koyu gri ve kara, taze yüzeyi gri renklidir. Yüzeyde genellikle ayrışmalı, ayrışmış kısımları dayanımsız, ayrışmamış kısımları sert ve dayanımlı olan bazalt, sık soğuma çatlaklıdır. Yüzeyde yer yer volkan gazlarının oluşturduğu boşluklar gözlenir. -Malagan Aglomera Üyesi (T-Qam): Karataş bazalt üyesinin üzerinde uyumlu olarak yer alan Malagan aglomera üyesi, Karataş üyesinin görüldüğü her yerde yüzlek verir. Ayrıca Kumluca'da, sivri uçları kuzeye, doğuya ve batıya bakan üçgen şeklinde, kamalanan bir yüzleği daha vardır. Arazide kahverengi görünümüyle kendini belli eder. Malagan Tepe'nin kuzeydoğusunda tipik görüldüğünden, Malagan aglomera üyesi olarak adlandırılmıştır. Buradaki kalınlığı 69 m'dir. Malagan üyesi, Karataş ölçülmüş stratigrafi kesitinde 33,50 m kalındır. Malagan üyesini oluşturan aglomera, birbirine kenetleme gösteren büyüklüğü ince ile blok arasında değişen vitrofir, andezit ve bazalt parçalarından oluşmuştur. Yüzeyde genelli.de ayrışmalı ve dayanımsız olan aglomera sık eklemli ve kırıklıdır. -Kumluca Litik Tüf Üyesi (T-Qaku): Kumluca litik tüf üyesi, Malagan aglomera üyesi üzerine uyumludur. Bu üye inceleme alanında kılavuz düzey durumundadır. Ayrışma yüzeyinin gri rengi ile kendini belli eder. Kalınlığı genellikle m arasındadır. Beşyol Köyü kuzeyindeki Kumluca da tipik görüldüğünden, Kumluca litik tüf üyesi olarak adlandırılmıştır. Buradaki kalınlığı m'ye ulaşır ve kamalanır. Kumluca üyesi, Karataş ölçülmüş stratigrafi kesitinde 18,40 m kalındır. Kumluca üyesini, oluşturan litik tüf, çok ince camsı malzeme ile birbirine gevşek durumda bağlanmış ince ve orta taneli hiyalc:;ndezit, pomza taşı, hiyalotrakit ve vitrofir parçalarından ibarettir. Ayrışma yüzeyi gri, ta/.s yüzeyi koyu gri ve kara renkli, kalınlığı cm arasında değişen tabakalı, eklemli, yüzeyde tamamen ayrışmalı, ayrışmış kısımları dayanımsız, ayrışmamış kısımları orta dayanımlıdır. -Gözeler Tüf Üyesi (T-Qag): Gözeler tüf üyesi, Kumluca litik tüf üyesi ile uyumludur. Akkoz formasyonunun görüldüğü her yerde sürekli olarak yüzlek verir. Bu üye, Gözeler Mevkii ve doğusunda tipik görüldüğünden, Gözeler tüf üyesi olarak adlandırılmıştır. Buradaki kalınlığı yaklaşık olarak 250 m'dir. Gözeler üyesi, Karataş ölçülmüş stratigrafi kesitinde 70, 50 m kalındır. Gözeler üyesi, tabanında cam tüf düzeyi ile içinde kamalanan pomza taşı düzeyleri bulunan tüften oluşmuştur. Pomza taşı düzeyleri bulunan tüften oluşmuştur. Ayrıca, Karakale bazalt ve andezit üyesi üzerine gelen aynı litoloji ve fiziksel özellikli tüf düzeyi, bazalt ve andezitin sık kamalanması nedeniyle çoğu zaman Gözeler tüf üyesinden ayırt edilmemiştir, bu nedenle Gözeler tüf üyesinin üst düzeyi olarak kabul edilmiştir. Gözeler tüf üyesinin alt düzeyini oluşturan cam tüf sarı renkli, 3-10 m arasında değişen kalınlıkta, ince orta tabakalı, yüzeyde tamamen ayrışmalı ayrışmış kısımları dayanımsız, ayrışmamış kısımları orta dayanımlıdır. Cam tüf birbirine zayıf kenetleme gösteren volkanik cam, vitrofir ve az feldspat parçalarından oluşmuştur. Tüf beyaz, boz ve pembe renkli, orta ve kalın tabakalı, yüzeyde tamamen ayrışmalı ve dağılgandır. Tüf, serbest durumdaki pomza taşı ve vitrofir parçalarından oluşmuştur. Pomza taşı beyaz, boz ve açık kahverengi renkli, yüzeyde yer yer ayrışmalı, ayrışmış kısımları dayanımsız, ayrışmamış kısımları orta dayanımlıdır. Küresel gaz boşlukları içeren camsı malzemeden oluşmuştur. 25

33 -Karakale Bazalt ve Andezit Üyesi (T-Qaka): Karakale bazalt ve andezit üyesi, Gözeler tüf üyesi üzerine uyumlu olarak gelir. Bir kaç tane bazalt ve andezit düzeyi saptanmış olmasına rağmen, aynı litoloji ve fiziksel özelliğe sahip olmaları ve sık kamalanmalan nedeniyle birbirleri ile değiştirilememişlerdir. Bu nedenle de en iyi Karakale Tepe'de görüldüklerinden, Karakale bazalt ve andezit üyesi olarak adlandırılmışlardır. Burada 167 m kalınlığındadır. Karakale üyesi, Karataş ölçülmüş stratigrafi kesitinde ise 148,5 m kalınlığındadır. Karakale bazalt ve andezit üyesini oluşturan bazalt ve andezit düzeyleri arazide, kara renkleri ve dik yamaçları ile uzaktan kolaylıkla tanınırlar. Sık dokulu ve soğuma çatlaklıdırlar. Bazalt da bazen orglu yapı gözlenmiştir. Bazalt ve andezit yüzeyde yer yer ayrışmalı, ayrışmış kısımları dayanımsız, ayrışmamış kısımları sert ve dayanımlıdır. -Yağlıca Formasyonu (T-Qy): Yağlıca formasyonu inceleme alanının kuzeydoğusunda ve daha ötelerinde geniş yüzleklar vermektedir. Birim genellikle alttan üste doğru sırasıyla tüf, cam tüf veya tüf, aglomera, andezitiktüf ve daha üst düzeylerde bazalt-tüf ardalanması şeklindedir. Yağlıca formasyonu altındaki Tuzluca formasyonu ile uyumsuz (Angular unconformity) dur. Yağlıca formasyonunda fosil bulunamamıştır. Birim istife ve eski incelemelere göre kabaca Pliyokuvatemer yaşlı kabul edilmiştir. -Şergül Formasyonu (Qş): Şergül formasyonu, Aras Nehri'nin akış yukarısında yer alan Genço Çayırı dolayından başlayarak inceleme alanının batısında ve daha ötelerinde yüzlektedir. Arazide, ayrışma yüzeyinin açık sarı rengiyle kendini belli eder. Üst seviyeleri inceleme alanı dışında kalan Şergül formasyonu, yaklaşık olarak m kalındır. Şergül formasyonu, dolomit çimentolu tüfitten oluşmuştur. Dolomit çimentolu tüfit, ayrışma yüzeyi açık sarı, taze yüzeyi sarı, orta ve kalın tabakalı, ince taneli, yüzeyde ayrışmalı, ayrışmış kısımları dayanımsız ayrışmamış kısımları daha dayanımlıdır. Şergül formasyonu altındaki Akkoz formasyonuyla konkordanslı (conformity) dır. Şergül formasyonunda fosil bulunamamıştır. Stratigrafi istiflenmesine göre birimin yaşı kabaca Kuvaterner olarak kabul edilmiştir. Eski Alüvyon Eski alüvyon inceleme alanında Karakurt Bucağı ile Akkoz Köyü arasında ve Çayarası (Zaraphane) Deresi ile Gaziler baraj yeri arasında Araş Nehri'nin her iki kıyısında da yer yer görülür. Karakurt Bucağı ile Akkoz Köyü arasında Akkoz formasyonu üzerinde yer alan eski alüvyon genellikle yuvarlak yassı ve küt çakıllı, yer yer bloklu, sıkı kil çimentolu, bazalt, andezit, aglomera ve tüf öğelidir. Çayarası (Zaraphane) Deresi ile Gaziler baraj yeri arasında görülen eski alüvyon genellikle yassı ve yuvarlak çakıllı, seyrek olarak bloklu, bazen sıkı, bazen de gevşek kil çimentolu, genellikle magmatik, seyrek olarak da bazalt ve andezit öğelidir. Yeni Alüvyon 26

34 İnceleme alanında Araş Nehri'nin yatak eğimi genellikle fazla olduğundan örgülü yatak alüvyonu görülür. Şergül Köyü ile Çayarası (Zaraphane) Deresi arasında genellikle yuvarlak, yarı yuvarlak ve küt çakıllı-iri blokludur. Tanınabilen öğeler, volkanik lav parçalan ve tüftür. Şergül Köyü ile Akkoz Köyü arasında çakıllar kum ile, Akkoz Köyü ile Çayarası Deresi arasında kum ve kil ile karışık durumdadır. Çayarası Deresi'nin Araş Nehri'ne karıştığı yerden itibaren Araş Nehri'nin akış aşağısında genellikle yuvarlak, yarı yuvarlak köşeli çakıllı ve yer yer iri blokludur. Çakıllar kum ve kil ile karışık durumdadır. Tanınabilen öğeler genellikle magmatik, seyrek olarak da volkanik kayaç parçalarıdır. Yapısal Jeoloji İnceleme alanının içinde bulunduğu tektonik bölge, Anatolidler ve Toridler olarak adlandırılan iki tektonik kuşak arasında dar bir şerit gibi uzanmakta olup, NW yönünden gelen Ortailidlerle, SW yönünden gelen İçilidlerden meydana gelmiştir. Harita alanının çok büyük bir kısmı, Ortailidler tektonik kuşağındadır. İnceleme alanında Alpin Orojenezinin Laramik veya Van, Prenik, Attik veya Rodanik, Valakik ve Pasadenik fazları etkin olmuşlardır.bölgede ilk olarak Laramik veya Van fazında ofîyolit karmaşığı (Araş grubu) oluşmuş ve yükselmiştir. Prenik fazında Bulanık formasyonu kıvnmlanmıştır. Attik veya Rodanik fazında Tuzluca formasyonu kıvrımlanmıştır. Bulanık formasyonunun düşey faylarla yükselmesi, Beşyol ve Akkoz formasyonlarının kıvamlanması ise daha yenidir. Baraj Yeri ve Göl Alanı Jeolojisi Tuzluca Baraj yeri ve göl alanında anakayayı Miyosen yaşlı Tuzluca (Tt) Formasyonu oluşturmaktadır. Baraj yerindeki yüzleklerde Tuzluca formasyonunun bileşenleri ağırlıklı olarak kumtaşı ve çakıltaşından oluşmaktadır. Tuzluca formasyonu arazide kızıl kahverengi ve açık yeşilimsi gri renk ardalanması ile kolayca tanınır. Birimdeki tabaka kalınlıkları 50 cm ile 300 cm arasında değişmektedir. Araş Havzası yukarısında, Akkoz Köyü ile Gergeve Tepe arasında, tabanda orta dayanımlı, sıkı kil çimentolu kumtaşı ile başlayan Tuzluca formasyonu üstte kiltaşı silttaşı ve jips ardalanmasıyla devam eder. Gergeve Tepe'den itibaren inceleme alanının doğusunda Ermenistan sınırına kadar, genellikle tabanda 100 m kalınlığa kadar çakıltaşı, kumtaşı ardalanmasıyla başlayan Tuzluca formasyonu çakıltaşı, kumtaşı, siittaşı, kiltaşı, çamurtaşı, jips ve tuz ardalanması ile devam eder. Erime özelliğinden dolayı tuzun varlığı yüzlekte iyi izlenememektedir. Ancak, birimden çıkan suların buharlaşmasıyla, özellikle ufak dereciklerde görülen tuzlu kabuklar, bu seviyelerde tuz varlığının belirtisidir. Çakıltaşı, kumtaşı, ve jips seviyeleri açık yeşilimsi gri, siittaşı, kiltaşı ve çamurtaşı ise kızıl kahverengi renkleriyle arazide kolayca tanınırlar. Birimin kızıl kahverengi ve açık yeşilimsi gri renk ardalanması ile tuz ve jips; yarı kurak iklimi ve lagün fasiyesini gösterir. Ayrışmadan dolayı Tuzluca formasyonu özellikle gol alanında görülen kiltaşı çamurtaşı yoğun yüzleklerde yumuşak ve dayanımsız özellik göstermektedir. Zayıf dayanıma paralel olarak yarattığı topografya oldukça yumuşaktır. Baraj yerinde sağ ve sol sahilde görülen çakıltaşı ve kumtaşı yoğun seviyeler dayanımlı seviyeler olduklarından, civar yüzleklere nazaran daha belirgin bir topografya yaratmışlardır. Baraj yeri Tuzluca Formasyonu yüzleklerinde ölçülen tabakalanma, sol sahilde 220/43, sağ sahilde ise 240/55 (Eğim yönü / Eğim miktarı) olarak verilmektedir. Baraj ekseninde açılan sondajlarda, vadi tabanında 220 m genişliğinde haritalanan alüvyonun (Qal) m derinlikte olduğu belirlenmiştir. Alüvyon siltli, çakıllı ve bloklu kumdan oluşmaktadır. Baraj alanı jeoloji haritası ve baraj gövdesi jeolojik boy kesitleri eklerde sunulmuştur(bkz.ek-5a, 5B). 27

35 Jeolojik koşulların baraj yerine etkisi Baraj yerinin geçirimliliği: Baraj yerinde en fazla 15.7 m kalınlıkta ölçülen alüvyon, çekirdek hendeği altından tamamen kaldırılacaktır. Tuzluca baraj yerinde açılmış olan araştırma sondaj kuyularında yapılan basınçlı su deneylerinde temel kayasının (kumtaşı - silttaşı - çakıltaşı ardalanması) genelde yüzeye yakın kısımlarda (30 m. ye kadar) >25 Lugeon (çok geçirimli), derinlerde ise <1 Lugeon (geçirimsiz) mertebesinde bir değere sahip olduğu görülmüştür. Sol sahilde, SL-403 sondaj kuyusunda yapılan basınçlı su deney sonuçlarında, 56 m derinliğe kadar çok geçirimli - geçirimli lüjyon değerleri elde edilmiştir. Barajın yaslanacağı sol sahilde bulunan Kızkalesi tepesinin üzerinde açılan bu sondaj I uyuşunda, kumtaşı -silttaşı - çakıltaşı ardalanmasının geçirimli çıkması; hemen memba ve mansabında, nehir seviyesine yaklaşan topoğraflk alçaltının bulunması ve Tuzluca Formasyonundaki tabaka doğrultularının nehre dik açıda olmasından dolayı, lüjyon deneylerinde bu seviyelerde yeterince basınç elde edilememesi ile açıklanabilir. Bir başka ifadeyle sondajda çıkan çok geçirimli kaya şartlarının sadece tepenin nehir yakınında lokal olduğu ve tepe içlerinde olmadığı şeklindedir. Gerektiğinde enjeksiyon perdesi sol sahil içlerinde geçirimsiz olan kesime kadar devam ettirilecektir. Sonuç olarak bu veriler, baraj yeri kayasının geçirimsiz bir yapıda olduğunu göstermektedir. Önerilen enjeksiyon perdesi yapımından sonra baraj yerinden herhangi bir su kaçağı olasılığı bulunmamaktadır. Baraj yerinin duraylılığı: Baraj yerinde duraylılık yönünden herhangi bir sorun yoktur. Baraj yerinde genelde 1 m derinliğinde bir sıyırma kazısı yeterli görülmüştür. Arazide yapılan gözlemler sonucunda sağ sahil yamaç eteklerinde, yer yer yamaç molozu oluşumları bulunan kısımlarda, moloz kalınlığına bağlı olarak sıyırma kazısı derinliği artacaktır. Jeolojik koşulların göl alanına etkisi Göl alanı, su tutma ve yamaç duraylılığı yönünden herhangi bir sorun arz etmez. Diğer yapı yerlerinin jeolojisi Dolusavak Kapaklı dolusavak olarak sağ sahilde oluşturulacaktır. Baraj yerinde hakim olan Tuzluca Formasyonu kayasında; kumtaşı, silttaşı ve çakıltaşı ardalanmasında kazılacaktır. 15 m palye aralıklı ve 5m palye genişliğinde oluşturulacak dolusavak kazı şevi en yüksek 135 metredir. Kazı şevleri 1 Yatay : 3 Düşey olarak tasarımlandırılmış olup baraj yerinde ölçülen süreksizliklerin yapılacak kazıya göre olumlu yönlerde olması nedeniyle kinematik olarak herhangi bir duraysızlık sorunu söz konusu olmayacaktır. Derivasyon Tünelleri Tuzluca Barajı derivasyonu sağ sahilde olmak üzere iki adet 8.0 m net çaplı atnalı kesit beton kaplamalı tünellerle yapılacaktır. 1 Nolu (nehir tarafındaki) Derivasyon Tüneli uzunluğu m, 2 Nolu tünel ise m olacaktır. Ekteki çizimlerde her iki tünelin jeolojisi birbirine yakın oldukları için sadece 2 Nolu tünele ait jeolojik boykesit verilmektedir. 28

36 Derivasyon tünelleri Tuzluca Formasyonu kayasında; kumtaşı, silttaşı ve çakıltaşı ardalanması içerisinde kazılacaktır. Kaya tünel seviyesinde genelde az-orta ayrışmış olup orta-çok dayanımlıdır. Tünelin açımı sırasında sorun yaratabilecek tek yapısal unsurun zayıf kiltaşı seviyelerinin su yükü ile beraber olma olasılığıdır. Ancak yüzleklerden göründüğü kadarıyla kumtaşı ağırlıklı olarak tünel kazısı yapılacaktır. Tünel güzergahında önemli bir fay zonu yoktur. Tünelde geçilecek kumtaşı, silttaşı ve çakıltaşı ardalanması için, araştırma ve arazi gözlemlerine dayanılarak yapılan tahmini kaya kütleleri (Barton) mühendislik (Q) sınıflamasının arasında olacağı belirlenmiştir. Bu sınıflamaya göre tünel desteklemesi daha çok, sistematik kaya bulonları ve 10cm püskürtme betonu ile gerçekleştirilebilecektir. Dolayısıyla, tünel açımı sırasında -.emli bir sorunla karşılaşılması beklenmemektedir. Kapama Seddeleri 1000 m kret kotundaki Tuzluca Barajının yapılabilmesi için mevcut topografya durumuna göre her iki sahilde de kapama şeddelerinin yapılması gerekmektedir. Sol sahilde yapılacak olan şedde, Kızkalesi tepenin arkasındaki bölümde Tuzluca- Digor yolunu kesmekte, yaklaşık 360m uzunluğunda en fazla 30m (ortalama 8-10 m) yüksekliğindedir. Sağ sahilde yapılacak olan şedde ise baraj yerinden yaklaşık 1.5 km uzaklıktadır. 1390m uzunluğunda olup en fazla 18m (ortalama 6 m) yüksekliğindedir. Şeddeler tipik olarak Tuzluca Barajı kesitinde kil çekirdekli olarak tasarımlandırılmıştır. Tuzluca Formasyonu (Tt) üzerinde inşa edileceklerdir. Tuzluca Formasyonu bu bölümlerde geçirimsiz kiltaşları hakim ardalanmalı birim şeklindedir ve yüzeydeki ayrışmış bölüm ve güncel çökeller kaldırıldıktan sonra, şedde temellerinde herhangi bir geçirimlilik sorunu beklenmemektedir. Deprem Durumu: Proje alanı, Bayındırlık ve İskan Bakanlığı'nın hazırladığı "Türkiye Deprem Bölgeleri Haritasına göre 2. Derece deprem bölgesindedir. Proje yerini gösterir Deprem Haritası Ek-6 ve Ek-6 da sunulmuştur. Yöredeki Tarihsel Depremler Karakurt Baraj yeri merkez kabul edilerek oluşturulan 150 km yarıçaplı dairesel alan içerisindeki bu alan tüm proje sahasını içine almaktadır yılları arasında gerçekleşmiş, magnitüdü 4.0'ten büyük toplam 399 adet deprem bulunmaktadır. Ayrıca MTA Genel Müdürlüğü tarafından hazırlanan Türkiye Diri Fay Haritası'na göre, Karakurt baraj yerinin yaklaşık 25 km kuzeybatısında, uzunlukları 3-10 km arasında değişen birçok kırıktan ibaret Erzurum Fay Zonu yer almaktadır. Ek olarak, Karakurt baraj yerinin yaklaşık 10 km güneydoğusundan başlayarak Kağızman ilçe merkezine kadar Araş Nehri boyunca, kuzeydoğu yönünde, doğrultu atımlı Kağızman Fayı uzanmaktadır. Fakat Karakurt ile Tuzluca arasında, Araş Nehri boyunca uzanan proje sahasının şeritvari çevresinde kayıtlara geçmiş depremlerin büyüklükleri genelde 4.0 ile 4.9 arasındadır. Karakurt baraj yerinin yaklaşık 15 km güneydoğusunda ve Tuzluca baraj yerinin yaklaşık 35 km güneybatısında- Balık Gölü'nün hemen batısında, büyüklüğü 5.0 ile 5.9 arasında olan iki deprem gerçekleşmiştir. Proje sahası içinde son yüzyılda oluşmuş en büyük depremin magnitüdü 6.9 olup, merkez üssü Kağızman ilçe merkezinin yaklaşık 15 km güneydoğusunda yer alır. 29

37 Flora ve Fauna Proje Alanı ve Etki Alanı Florası: Proje alanı ve etki alanı florası Biyolog Tolga ÇETİNKAYA tarafından literatür bilgilerine dayalı olarak tespit edilmiştir. Literatür çalışmalarında; T. Ekim, M. Koyuncu, M. Vural, H. Duman, Z. Aytaç ve N. Adıgüzel tarfından hazırlanan "Türkiye Bitkileri Kırmızı Kitabı" 2000, P. H. Davis'in "Flora of Turkey And The East Aegean Islands" (11 cilt) adlı eseri, TUBIVES veri sistemi ve T. Baytop'un hazırladığı "Türkçe Bitki Adları Sözlüğü" adlı eserlerden yararlanılmıştır. Proje etki alanı için yapılan literatür çalışmalarında saptanan bitkiler ulusal ve uluslararası sözleşmeler (BERN), IUCN kategorileri, fitocoğrafik bölgeleri (elementi) ve endemizm açısından irdelenmiş ve bölgede bulunan türler tablo halinde aşağıda verilmiştir. 30

38 Tablo 6:Proje alanı ve etki alanında saptanan flora türleri FAMİLYA / TÜR(SPECİES) TÜRKÇE ADI HABİTAT FİTOCOĞRAFİK BÖLGE APİACEAE ENDEMİZM IUCN KATEGORİSİ BERN Astrantia maxima - Korular,çok sulu çayırlar Akdeniz Anthriscus nemorosa Hırhındilik Sulu çayırlar Conium maculatum Baldıran Koruluklar ve dere kıyıları Daucus carota - Çayırlar, yamaçlar, kumlu kumlar, tarlalar ASTERACEAE (COMPOSITAE) Inula britannica - Dere yanı nemli alan, kesek Avp-Sibirya Artemisia marschalliana Yavşan Otu Tepe, yamaç Cousinia macroptera - Kurak yamaç, step, çakıllık İran-Turan Onopordum acanthium Galagan Kayalık yamaç, çağıllık, temizlenmiş orman, yolkenarı, tarla (yaramaz ot) Koelpinia linearis - Kurak kumlu toprak, kalkerli toprak, tuzlu toprak İran-Turan Tragopogon reticulatus Yemlik Taşlık yamaç, çayır, nemli alan Sonchus asper Eşek gevreği Orman açıklığı, kumlu alan, ekili tarla Lactuca serriola Acı marul Otlu yamaç, kayalık yamaç, tarla kenarı, nadas tarla, ekili tarla Avp-Sibirya BORAGİNACEAE Onosma microcarpum - Çakıllı ovalar, bozkır, şistli, volkanik ve kireçtaşı yamaçlar, hareketli kayalık İran-Turan BRASSİCACEAE Alyssum linifolium var. linifolium - Açık alan CHENOPODİACEAE Beta corolliflora - Akarsu kenarları, dağ çayırlıkları, alpin meralar, nemli yamaçlar Panderia pilosa - Tuzlu bataklıkların kuru kıyıları, tuzlu step, çorak İran-Turan

39 yerler Salsola ruthenica - Kumlu kıyılar ve çorak yerlerdeki araziler Salsola dendroides - Tuzlu step İran-Turan Salsola nodulosa - Tuzlu step İran-Turan Noaea mucronata - Kumlu ve taşlı step CARYOPHYLLACEAE Bufonia tenuifolia - Yamaçlar ve tarlalar Dianthus crinitus - Volkanik kaya yamaçları ve dağ stepleri CAMPANULACEAE Campanula glomerata - Çalılık, orman kenarları, otlaklar v.b Avp-Sibirya Campanula lactiflora - Ormanlar, çalılık, subalpin çayırlıklar Karadeniz ASCLEPİADACEAE Cynanchum acutum - Kumlu tuzcul yerler, nehir kıyıları, nadas tarlaları, bağlar, yol kenarları BORAGİNACEAE Heliotropium dolosum - Tarlalar, yol kenarları, kumlu yerler, bozkır Arnebia decumbens - Çakıllı nehir taraçaları İran-Turan SOLANACEAE Solanum alatum - Nehir kenarları, deniz kıyıları, çorak yerler, ekilmiş yerler SCROPHULARİACEAE Veronica dillenii - Seyrek Pinus ve Quercus ormanları, kayalık, kumlu Avp-Sibirya yamaçlar Veronica orientalis - Ormanlar, çalılıklar, bozkırlar, çayırlıklar, kalkerli ve volkanik yamaçlar ve çağıllıklar İran-Turan

40 LAMİACEAE Nepeta meyeri - Bozkırlardaki kumlu ve taşlı yerler İran-Turan Mentha pulegium - Yazın kuruyan ıslak yerler Ziziphora tenuior - Bozkır, kayalık yamaçlar, nadas tarlaları, kumlu ve İran-Turan çakıllı kıyılar Salvia hydrangea - Kuru kayalık volkanlar, kumlu ve kireçtaşlı yamaçlar İran-Turan otlaklar, yol kenarları Salvia virgata Yılancık Çalı koruluk, çayırlar nadas tarlaları, yol kenarları İran-Turan ELAEAGNACEAE Elaeagnus angustifolia - Dereler ve nehir kıyıları (Türkiye de kültürü yapılmaktadır) EUPHORBİACEAE Euphorbia cheiradenia - Kayalık alanlar, aşınmış kunlu ve marllı yamaçlar, Quercus çalılığı, Artemisia İran-Turan stebı Euphorbia seguieriana - Orman, çalılık, step, kayalık yamaçlar akarsu kenarları, nadas tarlalar, yolkenarları URTİCACEAE Urtica dioica - Omanlar, gölgeli vadiler ve kayalar, su kenarları Avrupa-Sibirya ULMACEAE Ulmus minor - Karışık yaprak dökücü ormanlar, nehir ve akarsu kenarındaki çalılıklar, çıplak D. Akdeniz yamaçlar SALİCACEAE Salix triandra - Bataklık, akarsu kenarı Avrupa-Sibirya Salix fragilis Gevrek söğüt Akarsu ve tarla kenarlarına ekili Avrupa-Sibirya

41 Salix caprea Keçi söğüdü Akarsukenarı, yaprak döken orman açıklığı LAMİACEAE Lamium album - Abies ormanları, meşe çalılığı, kaya yamaçları (genellikle volkanik), dere kenarları LİLİACEAE Asparagus palaestinus - Taşlı yamaçlar, nehir Muscari armeniacum - kenarları, çitler, bağlar, kırlar Kalkerli yamaçlar, Juniperus çalılıkları, Pinus brutia ve sylvestris ve Quercus ormanları Ornithogalum oligophyllum Kurt soğanı Çimenlik ve kayalı yamaçlar, kar parçaları LYTHRACEAE Lythrum salicaria Aklar ot Göl ve derelerin ıslak yerlerinde, kuru nehir yataklarında IRİDACEAE Iris spuria - Islak çayırlıklar, tuzlu düzlükler, alüveyaonlu ovalar ORCHİDACEAE Dactylorhiza romana - İğne yapraklı ormanlar ve orman kenarları, Quercus çalılıkları, alpin çayırlıklar CYPERACEAE Cyperus longus - Phragmites bataklıkları, akarsu kenarı, bataklık nehir yatakları, deniz kenarları su Schoenoplectus lacustris - Sert-yumuşak kıyı kireç taşları, alüveyaonlu topraklar, ırma ve su birikintisi kenarları Carex otrubae - Akarsu kenarları, kanal ve diğer nemli yerler, orman içi 34 Avrupa-Sibirya Avrupa-Sibirya D. Akdeniz Avrupa-Sibirya İran-Turan Karadeniz Avrupa-Sibirya - - -

42 Carex melanostachya - Bataklıklar, çayırlıklar, akarsu kıyıları, çalı veveya ormanlık dağ yamaçları POACEAE Elymus repens - Akarsu kenarları, kuru çukurlar, kayalık yamaçlar, İran-Turan açık step, koruluk Koeleria cristata - Bozkır, çaık taşlık yerler, çayırlıklar, dağ yamaçları Calamagrostis pseudophragmites - Islak yerler, kumlu mehir taraçaları, dağ ormanları, volkanik küller Phalaris arundinacea - Dere ve göl kenarları, bataklıklar Phleum montanum - Çimenlik volkanik ve kumtaşı yamaçlar, betula ormanı kenarı, Quercus çalılığı, nehir göl Puccinellia koeieana subsp. anatolica - Tuzlu step, kurumuş tuzlu bataklıklar, tuzlu göl kenarı, çayırlıklar Poa pratensis - Alpinik çayırlıklar, ıslak otlaklar, çam ormanlarının temizlenmiş alanlarında, dere Phragmites australis Kamış Göller, nehirler, çukurluklar, bataklıklar, kanal kıyıları, deniz kıyıları POLYGONACEAE Avrupa-Sibirya End Avrupa-Sibirya Rumex crispus Evelik Kıyılar, çorak yerler ve bataklıklar RANUNCULACEAE Ranunculus sericeus - Nemli yer İran-Turan FABACEAE Sophora alopecuroides - Tarla kenarları, nehir, göl gibi kıyılarda, seyrek olarak

43 kumullarda Astragalus tribuloides - Kumlu yerler İran-Turan Astragalus oxyglottis - Kumlu çorak yerler, bozkır Astragalus angustiflorus - Açık kayalık alanlar, bozkır İran-Turan Astragalus stevenianus - Taşlı yerler, bozkır Trigonella arcuata - Bozkır, nehir kıyıları Onobrychis subacaulis Kayalık yamaçlar, çakıllı ovalar İran-Turan Onobrychis altissima - Çayırlıklar, koruluklar Alhagi pseudalhagi Deve dikeni Hendek kenarları, çorak ve genelde tuzcul yerler İran-Turan Astragalus xylobasis - Şistli yamaçlar, çayırlar İran-Turan End - - EQUİSETACEAE Equisetum ramosissimum Kırkboğum Su kenarı, nemli çayır, çakıllı HALORAGİDACEAE Myriophyllum spicatum - Taze sular, nehir, su kanalları, göl kenarları PİNACEAE Pinus sylvestris var. hamata - Tepe yamaç, orman Avp-Sibirya PRİMULACEA Anagallis arvensis caerulea - Deniz kıyısı, ekilmiş arazi, kireçtaşı kayalık yamaçlar, çalılardaki killi ve kumlu toprak TAMARİCAEAE Tamarix octandra - Tuzlu step, Phragmites bataklıklarının kenarları RUTACEAE Haplophyllum villosum Dağ step i İran-Turan ROSACEAE Rubus caesius - Güneşli veya gölgeli dereler veya nehirler Potentilla argentea - Kayalık yamaçlar, otlaklar Potentilla inclinata - Yaş yerler, çayırlıklar Potentilla reptans Beşparmak Dere ve göl kenarları ve yaş

44 otu gölgeli yerler Cotoneaster multiflorus - Seyrek ormanlar, nemli K yamaçlar, nehir üstleri Rosa canina Yabani Gül Kayalık yamaçlar, çalılık, çitler, ormanlar ve açıklıkları, başlıca kireçtaşları SCROPHULARİACEAE Linaria kurdica subsp. kurdica - Çalılık, kayalık yamaçlar, dağlık bozkırlar, nadas tarlaları, kenarları VALERİANACEAE Valerianella oxyrhyncha - Kayalıklar ve yamaçlar, ekili tarlalar ONAGRACEAE Epilobium algidum Yakı Otu Su birikintileri, ıslak Çağıllıklar ZYGOPHYLLACEAE Tribulus terrestris Demir dikeni Açık ve kumlu yerler, nadas tarlaları İran-Turan İran-Turan Karadeniz

45 BERN SÖZLEŞMESİ VE ENDEMİZM AÇISINDAN FLORİSTİK ANALİZİ Bern Sözleşmesi olarak bilinen Avrupa nın Yaban Hayatı ve Yaşama Ortamlarının Korunması Sözleşmesi ilk olarak 1979 yılında Bern de kabul edilmiştir. Türkiye ise bu sözleşmeyi 1984 yılında imzalayarak taraf olmuştur. Bu sözleşmenin amacı; yabani flora ve faunayı ve bunların yaşama ortamlarını muhafaza etmek ve bu konuda birden fazla devletin işbirliğini sağlamaktır. Bern sözleşmesinin ek listeleri ve açıklamaları aşağıdaki gibidir. EK I EK II EK III Kesin koruma altına alınan Flora türleri Kesin koruma altına alınan Fauna türleri Koruma altına alınan Fauna türleri Buna göre; EK I nolu listede belirtilen yabani flora türlerinin özel olarak korunmasını güvence altına alacak uygun ve gerekli yasal ve idari önlemleri alacaktır. Bu bitkilerin kasıtlı olarak koparılması, toplanması kesilmesi veya köklenmesi ve bu türlerin elde bulundurulmasını ve alım satımını yasaklayacaktır. Bitki türlerinin tehlike kategorilerinin tespitinde kullanılan kısaltmalar ve anlamları: Bazı kısaltmalar ve açıklamalar: EX : Tükenmiş VU : Zarar Görebilir EW : Doğada Tükenmiş LR : Az Tehdit Altında CR : Çok Tehlikede a-(cd) : Koruma Önlemi Gerektiren EN : Tehlikede b- (nt) : Tehdit Altına Girebilir DD : Veri Yetersiz c- (lc) : En az endişe verici NE : Değerlendirilemeyen Söz konusu yapılan litaratür çalışmalarında habitat özelliğine bağlı olarak, yörede Astragalus xylobasis, Puccinellia koeieana subsp. anatolica endemik türü bulunma ihtimali bulunmaktadır. Yöreye özgü söz konusu türe rastlanıldığında, fide olarak ekolojik özellikleri yakın olan alan dışı habitatlara taşınarak (Ex-Situ) yeni populasyonlar oluşturulacaktır. 38

46 TAKIM/F AMİLYA TÜR ADI TÜRKÇE ADI HABİTAT MAK IUCN BERN DSİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ FAALİYET ALANI VE ETKİ ALANI FAUNASI: Tablo 7:Proje alanı ve etki alanında habitat özelliği nedeniyle bulunması muhtemel Ikiyaşamlı (Amphibia) Türleri, Korunma Durumları ve Statüleri Tkm: Anura Fam: Bufonidae Bufo bufo Siğilli kurbağa Az bitkili nemli taşlık kısımlar - LC EK 3 Bufo viridis Gece kurbağası Taş altı, toprak içi - - EK 2 Fam: Ranidae Su Kurbağaları Rana ridibunda Ova Kurbağası Göl alanı - LC EK 2 Fam:Pelobatidae Pelobates syriacus Toprak kurbağası Toprak içi, küçük su - LC EK-2 birikintileri Tkm:URODELA Kuyruklu kurbağalar Fam:Salamandridae Salamandra salamandra salamandra Benekli semender Taş altı, ağaç parçacıkları, her zaman nemli yerlerde Kaynak: Demirsoy, A., 2003, Türkiye Omurgalıları Amfibiler, Çevre Bakanlığı Çevre Koruma Genel Müdürlüğü, Proje No: 90-K Ankara. - LC EK-3 Tablo 8: il genelindeki akarsu ve derelerde yaygın olarak görülen Tatlısu balıkları CYPRINIDAE Latince Adı Türkçe Adı IUCN BERN Habitat Luciobarbus escherichii Bıyıklı balık NE -- Hızlı akan ve temiz sular Squalius cephalus Tatlısu kefali LC -- Temiz ve durgun akarsular COBITIDAE Cobitis simplicispina Çöpcü Balığı NE -- Temiz ve tabanı balçıklı akarsular SALMONIDAE Salmo trutta macrostigma CYPRİNİDAE Cyprinus carpio Chalcalburnus chalcoides Dağ Alası Sazan Küçük Balık DD -- VU Temiz ve hızlı akıntılı ortamlarda Göl ve Yavaş Akan Nehirlerde Kıyı gölleri, nehir ağızlarında 39

47 TAKIM/FAMİLYA TÜR ADI TÜRKÇE ADI HABİTAT MAK IUCN BERN DSİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ Tablo 9:Proje alanı ve etki alanında habitat özelliği nedeniyle bulunması muhtemel Sürüngen (Reptilia) türleri, Korunma Durumları ve Statülerli Tkm:TESTUDİNATA Kaplumbağalar Fam:Testudinidae Testudo greaca Tosbağa Taşlı, kumlu EK 1 VU EK 2 arazi Fam: Emydidae Emys orbicularis Benekli Durgun sular EK 1 LR /nt EK 2 kaplumbağa Fam: Bataguridae Mauremys caspica Çizgili Tatlı su ve EK 2 - EK 2 kaplumbağa kenarları Tkm:SQUAMATA Pullular Fam: Gekkonidae Ev kelerleri Cyrtopodion kotschyi İnce Parmaklı Az bitkili taşlık EK 1 LC EK 2 keler kısımlar ve Hemidactylus turcicus Geniş parmaklı Taş altı kaya EK 1 LC EK 3 keler yarıkları Fam:Agamidae Laudakia stellio stellio Dikenli keler Kayalıklarda EK 1 - EK 2 Fam:Scincidae Parlak kertenkeleler Eumeces schneideri Sarı kertenkele Çalılık açık arazide,taşlık kısımlar EK 1 - EK 3 Mabuya aurata Tıknaz kertenkele Az bitkili taşlık EK 1 - EK 3 alanlar Fam:Lacertidae Kertenkeleler Lacerta trilineata Büyük yeşil Tarlalarda EK 1 LC EK 2 kertenkele Lacerta viridis Yeşil kertenkele Açık arazi EK 1 Lc EK- II Ophisops elegans Tarla kertenkelesi Az bitkili açık arazi,taşlı,topra klı kısımlar Podarcis muralis Duvar kertenkelesi Güneşli kuru kayalıklar EK 1 - EK 2 EK 1 LC EK-3 Podarcis sicula İstanbul kertenkelesi Taş araları EK-1 NT EK-2 Fam: Typlophidae Typhlops vermicularis Kör yılan Nemli topraklar EK 1 - EK 3 içinde, taşlar altında Anguis fragilis Yılan kertenkelesi Taşlık çakıllık alan EK-1 - EK-3 40

48 TÜR (SPECİES) TÜRKÇE ADI HABİTAT KONUM IUCN RDB MAK BERN DSİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ ALTTAKIM:OPHİDİA Yılanlar Fam:Colubridae Engerekler Coluber jugularis Karayılan Tarlalarda, taşların altında Coluber najadum İnce yılan Sıcak yerlerde, taşlık kuru yerler, tarla kenarları EK 1 - EK 2 EK 1 - EK 2 Coluber schmidti Kırmızı yılan Tarlalarda EK 1 - EK 3 Eirenis modestus Uysal yılan Seyrek bitkili EK 1 LC EK 3 taşlık araziler Elaphe quatuorlineata Sarı yılan Tarlalarda EK 1 NT EK 2 Natrix Natrix Su Yılanı Suya yakın EK-1 LC EK-2 Eires modestus Uysal yılan Seyrek bitkili taşlık EK-1 - EK-3 Malpolon monspessulanus Çukurbaşlı yılan arazi Az bitkili taşlık kuru ortamlar EK-1 LC - Kaynak: Demirsoy, A., 2006, Türkiye Omurgalıları Sürüngenler, Çevre Bakanlığı Çevre Koruma Genel Müdürlüğü, Proje No: 90-K Ankara. Baran, İ, 2005, Türkiye Amfibi ve Sürüngenleri, Ankara Tablo 10:Proje Alanı ve Etki Alanında Habitat Özelliği Nedeniyle Bulunması Muhtemel Kuş(Aves) Türleri, Korunma Durumları ve Statüleri ANSERIFORMES Kazsılar Anatidae Anser anser Boz kaz Göç zamanı sulak alanlar Y LC A.4 EK 2 EK 3 Anas crecca Çamurcun Tatlısu gölleri Y LC A.5 EK 3 EK 3 Accipitridae Buteo buteo Şahin Açık alanlar, Y LC A.3 EK 1 EK 3 tarım alanları, Buteo rufinus Kızıl Şahin Tarım arazisi Y LC A.3 EK 1 EK 3 Circus cyaneus Mavi doğan Ağaçsız düzlük, tepelik Y LC A.1.2 EK 1 EK 3 GALLIIFORMES Phasianidae Tavukgiller Tavuksular Alectoris chukar Kınalı keklik Kayalık ve sarp Y LC A.2 EK 3 EK 3 araziler Perdix perdix Çil keklik Dağlık, kayalık, Y LC A.2 EK 2 EK 3 çalılık,ekilebilir alanlar COLUMBIFORMES Güvercinler Streptopelia turtur Üveyik Kayalıklar G LC A.3.1 EK 3 EK 3 Columba livia Kaya güvercini Kayalıklarda oyuklar Y LC A.5 EK 3 EK 3 STRIGIFORMES 41

49 Athene noctua Kukumav Tarlaların Y LC A.2 EK 1 EK 2 yakınlarında APODIFORMES SAĞANLAR Apodidae Ebabilgiller Apus apus Ebabil, Kayalıklar G LC A.3.1 EK 1 EK 3 Karasağan PASSERIFORMES Ötücü kuşlar Motacillidae Anthus campestris Kır incir kuşu Çıplak, çakıllı G LC A.2 EK 1 EK 2 alanlar Alaudidae Melanocorypha calandra Boğmaklı tarla kuşu Açık alanlarda Y LC A.5 EK 1 EK 2 Oenanthe oenanthe Kuyruk kakan Ağaçsız ve G LC A.3 EK 1 EK 2 taşlık açık Monticola saxatilis Kaya ardıcı arazide Kayalıklar G LC A.1.2 EK 1 EK 2 Sittidae Sitta neumayer Kaya sıvacısı Kayalıklar Y LC A.2 EK 1 EK 2 Corvidae Corvus corax Kara karga Tarım alanları, Y LC A.5 EK 2 EK 3 Corvus frugilegus Ekin kargası Tarım alanları Y LC A.5 EK 3 EK 2 Garrulus glandarius Kestane kargası Tüm ormanlar Y - A.3.1 EK-3 EK-3 Pica pica Saksağan Yerleşim alanları Y - A.5 EK-3 - Sturnidae Sığırcık kuşları Sturnus vulgaris Sığırcık Ağaçsız, dağlık alanlar PODICIPEDIFORMES Y LC A.5 EK 2 EK 3 Phalacrocoracıdae Phalacrocorax carbo Karabatak Deniz kıyısında, göl ve ırmakta Y LC A.3 EK-2 EK 3 ANSERIFORMES Anatıdae Tadorna ferruginea Angıt Göl ve nehir kıyılarındaki sazlıklarda KZ LC A.4 EK 1 EK 2 CHARADRIIFORMES Larıdae Sterna hirundo Sumru Göllerde (tatlı ve tuzlu), deltalarda ve barajlarda KZ LC A.5 EK-2 EK 3 42

50 TÜR (SPECİES) TÜRKÇE ADI HABİTAT MAK IUCN BERN DSİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ Larus michahellis Van Gölü Martısı Göllerde (tatlı ve tuzlu) Larus ridibundus Karabaş Martı Deniz kıyıları, bataklıklar Kaynak: Kiziroğlu, İ., 2008, Türkiye Kuşları (Species List in Red Data Book), Ankara, Y - A.4 - T - A.3 EK 3 - EK-2 Tablo 11:Proje alanı ve etki alanında habitat özelliği nedeniyle bulunma olasılığı yüksek olan memeli (Mammalia) türleri, korunma durumları ERINACEIDAE Kirpiler Erinaceus concolor Kirpi Çalılıklar EK 1 LC - SORICIDAE Sivrifareler Neomys schelkovnikovi Su sivrifaresi Sakin dere, ırmak,nehir - LC EK 3 Crocidura leucodon Sivriburunlu Açık araziler - LC EK 3 tarla faresi MICROCHIROPTERA Böcekçil Yarasalar Vespertilionidae Düzburun yarasalar Pipistrellus pipistrellus Cüce yarasa Açık arazi ve su - LC EK 3 kenarlarına yakın yerler Pipistrellus nathusii Pürtüklüderili Açık araziler, EK 1 LC EK 2 yarasa LAGOMORPHA Tavşanlar Leporidae Tavşanlar Lepus europaeus Yabani tavşan Her çeşit ortamda EK 3 LC EK 3 Yaşarlar RODENTIA Kemiriciler Sciuridae Citellus Tarla sincabı Bozulmamış az EK xantophrymnus Cricetidae Gelengi Hamsterlar eğimli düzlükler Cricetulus migratorius Cüce avurtlak Tarlalar, - LC - Arvicola terrestris Su sıçanı Göl kıyıları Microtus levis Tarla faresi Tarlalar - LC - Spalacidae Kör fareler Spalax leucodon Kör fare, Kösnü Yumuşak tarım - DD - alanları, toprak altı MURİDAE Sıçanlar Apodemus sylvaticus Orman faresi Tarlalarda - LC - Mus musculus Doğu faresi Çalılıklar - LC - musculus CARNIVORA Karasal yırtıcılar CANIDAE Köpekler Canis familiaris Evcil köpek Her yerde Canis lupus Kurt Ormanlarda ve steplerde EK 1 LC EK 2 43

51 Canis aureus Linneus Çakal Bataklık sık ormanlarda,maki ve fundalıklarda Vulpes vulpes Tilki Ormanlarda, bitki örtüsü bol steplerde, çakıllı arazilerde EK 3 LC - EK 3 LC - MUSTELLİDAE Sansarlar Mustela nivalis Gelincik Açık araziler ve tarım EK 2 LC EK 3 arazileri BOVİDAE Koyunlar Bos taurus Evcil sığır URSİDAE Ayılar Ursus arctos Boz ayı Kayalık, ağaçlık bodur bitkili yerlerde EK 1 LC EK 3 SUİDAE Eski dünya domuzları Sus scrofa scrofa Yabani Domuz - EK 3 LC - Kaynak: Demirsoy, A., 2003, Türkiye Omurgalıları Memeliler, Çevre ve Orman Bakanlığı, Çevre Koruma Genel Müdürlüğü, Proje No: 90-K Ankara Bazı kısaltmalar ve açıklamalar: EX : Tükenmiş VU : Zarar Görebilir EW : Doğada Tükenmiş LR : Az Tehdit Altında CR : Çok Tehlikede a-(cd) : Koruma Önlemi Gerektiren EN : Tehlikede b- (nt) : Tehdit Altına Girebilir DD : Veri Yetersiz c- (lc) : En az endişe verici NE : Değerlendirilemeyen Yukarıdaki fauna tabloları, Orman ve Su İşleri Bakanlığı'na bağlı Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü'nün Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Merkez Av Komisyonu nun av dönemi kararına göre irdelenmiş ve bununla ilgili kısaltmalar aşağıda verilmiştir. EK Liste 1 EK Liste 2 EK Liste 3 Orman ve Su İşleri Bakanlığınca Korumaya Alınan Yaban Hayvanları Merkez Av Komisyonunca Koruma Altına Alınan Av Hayvanları Merkez Av Komisyonunca avına belli edilen sürelerde izin verilen av hayvanları Bern sözleşmesine göre koruma altına alınan fauna türleri iki kategoriye ayrılmıştır. II III Kesin olarak koruma altına alınan türler Korunan türler II- Kesin Olarak Koruma Altına Alınan Türler Her türlü kasıtlı yakalamada alıkoyma, kasıtlı öldürme şekilleri Üreme veya dinlenme yerlerine kasıtlı olarak zarar vermek veya bunları tahrip etmek Yabani faunayı bu sözleşmenin şartlarına ters düşecek şekilde özellikle üreme, geliştirme ve kış uykusu dönemlerinde kasıtlı olarak rahatsız etmek, Yabani çevreden yumurta toplamak veya kasten tahrip etmek veya boş dahi olsa bu yumurtaları alıkoymak, Fauna türlerinin canlı veya cansız olarak elde bulundurulması ve iç ticareti yasaktır. 44

52 III- Korunan fauna türleri Yabani faunayı yeterli populasyon düzeylerine ulaştırmak amacıyla uygun durumlarda geçici veya bölgesel yasaklama. Kapalı av mevsimleri ve diğer ulusal esaslar (Merkez Av Komisyonu Kararı) IUCN e göre koruma altına alınan fauna türleri şu şekilde sınıflandırılmıştır. EX (EXTINCT) CR (CRITICALLY ENDANGERED) EN ( ENDANGERED) VU ( VULNERABLE) LR/nt (LOWER RİSK/ Near Threatened) LR/Ic (LOWER RİSK/ Least Consern) Nesli tükenmiş olan takson Şiddetli tehdit altında olan takson. Bu kategorinin taksonları yakın gelecekte yok olma tehlikesiyle karşı karşıyadır. Nesli tehlike altında olan takson. Bu kategorideki türlerin nesilleri şiddetli tehdit altında değildir, ancak yakın gelecekte yok olma sinyalleri vermektedir. Zarar görebilir. Düşük risk. Nesli tehlike altında olmayan takson. Düşük risk. Nesli gelecekte de tehlike altında olmayan takson. Türkiye Kuşları (Kiziroğlu, 2008) adlı esere göre proje alanı ve çevresinde bulunan ve bulunması muhtemel kuş türleri için yapılan Red Data Book sınıflandırması ve Türkiye de bulunan statüleri aşağıda verilmiştir. A.1.1. Nesli tükenmiş A.1.2. Nesli tehlikede olanlar A.2 Şiddetli tehlike altında olanlar A.3 Tehlike altındakiler A.4 Potansiyel olarak tehlike sinyali verenler A.5 Tehditsiz A.6 Veri eksikliği olan A.7 Veriler sağlıklı ve güvenli değil B Kategorileri Geçici- Transit Türler Yine aynı esere göre bu kuş türlerinin Türkiye de bulundukları statüler ise şöyle sınıflandırılmıştır. Y G/KG K T R N Yerli Türler Göçmen türler (Yaz göçmeni) Kış ziyaretçileri Transit göçerler Rastlantısal türler Nadir türler Yukarıdaki fauna listesinde belirtilen ve Bern Sözleşmesi ile koruma altına alınan türler ve diğer yaban hayatı türleri üzerine bu faaliyet ile; bu türlerin avlanması, kasıtlı olarak öldürülmesi veya alıkonulması, yumurtalara zarar verilmesi gibi etkiler kesinlikle söz konusu değildir. Söz konusu faaliyette Merkez Av Komisyonu kararlarına ve Bern Sözleşmesi hükümlerine uyulacaktır. 45

53 Proje yeri veya çevresinde koruma altına alınmış herhangi bir tür tespit edildiği takdirde ulusal mevzuat ve ülkemizin taraf olduğu uluslararası sözleşme hükümlerine uygun olarak gerekli önlemler alınacak ve söz konusu türler korunacak, Merkez Av Komisyonu Kararları na uygun hareket edilecektir. Bu türlerin avlanması, kasıtlı olarak öldürülmesi veya alıkonulması, yumurtalara zarar verilmesi gibi etkiler kesinlikle söz konusu değildir. Söz konusu faaliyette Bern Sözleşmesi hükümlerine uyulacaktır. Ayrıca yasal mevzuatlar çerçevesinde doğal ekosistemlerin ve biyolojik çeşitliliğin korunmasına özen gösterilecek, proses ve çevreye yapılacak yatırımlar ile çevreye pozitif değerler kazandırmada süreklilik sağlanacaktır. Proje alanı Aras Karasu Sulak Alanında kalmaktadır. Aras Karasu Sulak Alanı kuzey güney doğu yönünde uzanmaktadır. Aras Karasu Sulak Alanı uydu görüntüsü ve arazi çalışması fotoğrafı Ek-3A da sunulmuştur. Proje alanında ve etki alanında; milli parklar, tabiat parkları, tabiat anıtları, tabiatı koruma alanları, yaban hayatı koruma alanları, yaban hayvanı yetiştirme alanları, kültür varlıkları, tabiat varlıkları, sit ve koruma alanları, özel çevre koruma bölgeleri, biyogenetik rezerv alanı, biyosfer rezervi özel koruma alanları, ağaçlandırılmış alanlar, potansiyel erozyon ve ağaçlandırma alanları, içme ve kullanma su kaynakları ile ilgili koruma alanları, tarihsel, kültürel, arkeolojik ve benzeri önemi olan alanlar, turizm bölgeleri ve koruma altına alınmış diğer alanlarına araştırmalarda rastlanılmamıştır. Ancak, ÇED süreci kapsamında ilgili resmi kurum ve kuruluşlarca belirlenen, güncel veri tabanına işlenen veya onaylanan duyarlı yöreler olması durumunda, gerekli bilgi ve açıklamalar yapılacaktır. Proje alanı ava yasaklı alanlarda kalmaktadır. Proje alanı işaretli Av Haritası eklerde sunulmuştur(bkz.ek-8) BÖLÜM IV: PROJENİN ÖNEMLİ ÇEVRESEL ETKİLERİ VE ALINACAK ÖNLEMLER IV.1. Önerilen Projenin Aşağıda Belirtilen Hususlardan Kaynaklanması Olası Etkilerinin Tanıtımı (Bu Tanım Kısa, Orta, Uzun Vadeli, Sürekli, Geçici ve Olumlu Olumsuz Etkileri İçermelidir.) a) Proje İçin Kullanılacak Alan Proje; DSİ 24. Bölge Müdürlüğü tarafından Kars ili, Digor ilçesi ve Iğdır ili, Tuzluca ilçesi Aras nehri üzerinde aktif göl hacmi 195,13 milyon m 3 olan Tuzluca Barajı ve HES (20 MWe) (Kırma Eleme Yıkama Tesisi, Beton Santrali ve Malzeme Ocakları Dahil) kurulması planlanmaktadır. Proje kapsamında kum çakıl ocağı Iğdır ilinde, kaya ocağı Kars ilinde, baraj göl alanı ve kil ocağı her iki ilde (kars ve Iğdır) kalmaktadır. Proje alanı Iğdır İl merkezine 60 km, Tuzluca İlçe merkezine ise 20 km uzaklıktadır. Proje alanı D080 karayolunun kuzeyinde, D070 karayolunun batısında yer almaktadır. Aşağı Aras Havzası Türkiye'nin ve 39 54' kuzey enlemleri ile 42 10' ve 43 40' doğu boylam daireleri arasında yer almakta olup takriben Horasan ilçesinden başlayarak Aras Nehri'nin Arpaçay ile birleştiği ve Ermenistan ile sınır teşkil ettiği yere kadar uzanır. Proje sahası, Aras Nehri'ne paralel olarak devam eden Horasan-lğdır karayolu güzergahında yer almaktadır. 46

54 Tuzluca Barajı ekseni Iğdır-Digor-Kars karayolunun Araş Nehri'ni kestiği noktadaki köprünün yaklaşık 500 m mansabında yer almaktadır. Proje kapsamında 1000 kotuna göre 2010 hektar baraj rezervuar alanı içerisinde 419 hektar kum çakıl ocağı, 118 hektar kil ocağı bulunmaktadır. Kaya ocağı baraj alanına 2 km mesafede olup 98 hektardır. Proje kapsamında oluşturulacak depolama alanları kurulacak şantiye alanı, Kırma eleme yıkama tesisi, beton santralinin yeri ve diğer özellikleri ÇED Raporunda ilgili başlıklar altında detaylı açıklanacaktır. Proje sahasının çok büyük oranı, arazi yapısına da bağlı olarak çayır-mera olarak değerlendirilmektedir. Kuru tarım alanları çoğu uygun olmayan eğim ve toprak sığlığına rağmen bölgede önemli bir orandadır. Nehir ve derelerin çevreleri genelde, sulu tarım ve bağ-bahçe olarak değerlendirilmektedir. Ormancılık ve fundalık araziler ise proje sahasında, küçük alanlar halindedir. Proje kapsamında toplam kamulaştırılacak alan miktarı ,3 m 2 dir. Proje kapsamında Aşağıçıyrıklı, Yukarıçıyrıklı, Taşlıköy yerleşimlerinin tamamı, Ağabey köyünün tarım alanları baraj tamamlandığında sular altında kalacaktır. Tuzluca Barajı inşaatında kullanılacak malzemelerin temin edileceği ocaklar da baraj yeri yakınındadır. Proje kapsamında 1 adet geçirimli malzeme, 1 adet geçirimsiz malzeme ve 1 adet Kaya malzeme ocağı olmak üzere toplam 3 adet ocak alanı belirlenmiştir. Proje kapsamında inşaat aşamasında işletilmek üzere beton santrali, kırma-eleme-yıkama tesisi kurulması planlanmaktadır. Malzeme ocakları ile ilgili mer i mevzuat kapsamında hammadde üretim izni başvuruları yapılacaktır. Proje kapsamındaki Tuzluca Baraj'ın işletmeye alınmasıyla birlikte sağ sahilde yer alan Erzurum Kars-lğdır karayolunun toplam yaklaşık 22 km si su altında kalacaktır. Bu yol yerine sağ sahilde göl üst kotlarında yapılacak yeni yol ile Kağızman, Iğdır-Sarıkamış'a ulaşım sağlanacaktır. Proje ile yaklaşık toplam 22 km yeni yol yapılması gerecektir. Ayrıca, yaklaşık 29 km uzunluğundaki köy yolları barajın göl alanında kalması nedeniyle kamulaştırılacaktır. Bunların dışında malzeme sahalarının bulunduğu alanlarda ise yaklaşık 14 km uzunluğundaki stabilize köy yolları kamulaştırılacaktır. Bütün bunlara ilave olarak, proje kapsamında inşaat sırasında kazı malzemelerinin, kaya ocaklarından çıkan malzemenin, kil malzemenin ve kum-çakıl malzemenin röpriz yerine veya gövdeye taşınması için servis yolları inşa edilecektir. Ayrıca, mevcut köy yollarının da iyileştirmesi yapılacaktır. Şantiye içi yollar, taşıma yolu ve site yolu için ortalama genişliğin 6 m olması planlanmıştır. Proje kapsamında; baraj ve regülatördeki tüm tesisler ile malzeme ocakları, geçici site ile inşaat alanı, daimi site ile santral yeri- baraj ve regülatör yeri arasındaki servis yolları da dahil olmak üzere toplam 500 m şantiye yolu yapımına gerek duyulmaktadır. 47

55 b) Doğal Kaynakların Kullanımı: Proje için kullanılacak olan doğal kaynaklar, inşaat aşamasındaki malzeme ocaklarından alınacak geçirimli, geçirimsiz ve kaya malzemeleridir. Barajın inşasında ihtiyaç duyulan malzemeler 3 adet malzeme ocağından karşılanacaktır. Ocaktan çıkarılan malzeme kırma eleme tesislerinde boyutlandırılacaktır. Tuzluca Barajı Kil çekirdekli kaya dolgu tipinde inşa edilecektir. İşletme aşamasında kullanılan ve projenin kendisi olan doğal kaynak ise sudur. c) Kirleticilerin Miktarı, (Atmosferik Şartlar İle Kirleticilerin Etkileşimi) Çevreye Rahatsızlık Verebilecek Olası Sorunların Açıklanması ve Atıkların Minimizasyonu: Projenin inşaat ve işletme aşamasında faaliyetten kaynaklanabilecek; - İnşaat Aşaması: Çalışacak personelden Kaynaklı Atıklar: Katı atıklar Sıvı atıklar Tıbbi atıklar Baraj yapımı ve malzeme ocaklarından kaynaklı atıklar: İnşaat atıkları ve yağlar Hava kalitesine etkiler Su kalitesine etkiler Toprak kalitesine etkiler, erozyon ve zemin emniyeti Biyolojik çevre üzerine etkiler Sosyoekonomik çevre üzerine etkiler Gürültü - Su Tutulması ve İşletme Aşamasındaki Önemli Çevresel Etkiler: Çalışacak personelden kaynaklı atıklar Hidroloji ve su kullanımı üzerine etkiler Yüzey ve yeraltı sularına etkiler Boşaltım toprak üzerine etkiler, rezervuarda sediman birikimi Hava kalitesi ve iklime etkiler Biyolojik çevre üzerine etkiler Sosyoekonomik çevre üzerine etkiler Tarihi ve kültürel varlıklar üzerine etkiler Kapanış sonrası olası etkiler olarak belirlenmiştir. Yukarıda belirtilen kirletici kaynaklarına ilişkin olarak, 1.3. Önerilen Projeden Kaynaklanabilecek Önemli Çevresel Etkilerin Genel Olarak Açıklanması (Su, Hava, Toprak Kirliliği, Gürültü, Titreşim, Işık, Isı, Radyasyon Vb.) başlığı altında miktar ve bertaraf açıklamaları kısmen yapılmıştır. Verilecek ÇED Raporu Özel formatına ve komisyon tarafından istenilen ölçüm analiz, bilgi belgelere göre bu kirletici kaynakları ve miktarları, bertaraf yöntemleri daha detaylı olarak açıklanacaktır. 48

56 IV.2. Yatırımın Çevreye Olan Etkilerinin Değerlendirilmesinde Kullanılacak Tahmin Yöntemlerinin Genel Tanıtımı: Proje kapsamında meydana gelecek kirlilik unsurlarına ait çevresel etkilerin genel özeti Bölüm 1.3. (Önerilen Projeden Kaynaklanabilecek Önemli Çevresel Etkilerin Genel Olarak Açıklanması (Su, Hava, Toprak Kirliliği, Gürültü, Titreşim, Işık, Isı, Radyasyon Vb.)) de verilmiştir. Yatırımın çevreye olan etkilerin değerlendirilmesindeki kullanılacak tahmin yöntemleri; kirleticilerin kaynak ve önlemleri için yapılacaktır. Bu amaçla bilgilerin hesaplanmasında; meteorolojik veriler, laboratuar analizleri, istatistiksel veriler ve bilgisayar modellemeleri, mevcut yapılmış çalışmalar, mer-i mevzuat kapsamındaki hükümlere göre değerlendirilerek, çevresel açıdan tesisin menfi bir etkisi olup olmadığı konusu ÇED raporunda detaylı olarak açıklanacaktır. IV.3. Çevreye Olabilecek Olumsuz Etkilerin Azaltılması İçin Alınması Düşünülen Önlemlerin Tanıtımı: Projenin doğal ve sosyo-ekonomik çevre üzerinde inşaat ve işletme aşamalarında farklı boyutlarda etkileri olacaktır. Çevreye olabilecek olumsuz etkilerin azaltılması için öncelikle, Baraj Güvenliği ile ilgili DSİ Politikası 1998 de, "Baraj Güvenliği Çalışma Programı" olarak adlandırılan bir iç politika yönergesi yayımlamıştır (DSİ: 1998: Baraj Güvenliği Çalışma Programı, DSİ Teknoloji Dairesi, Ankara, Türkiye). Bu program, proje planlaması, inşaatı ve işletme aşamalarında göz önünde bulundurulacak konuların ve yapılacak çalışmaların düzenli bir şekilde incelenmesine olanak sağlamaktadır. Program ayrıca acil durum hazırlık çalışmalarının başlıklarını da içermektedir. Yönerge, 7,5 m'den yüksek ve depolama kapasitesi 65,000 m 3 'ten büyük barajlar için geçerlidir. Bu yönerge Tuzluca Barajı Projesi için de geçerlidir. Bu yönergenin içindekiler bilgi için aşağıda verilmiştir: 1. Giriş (Dünyada baraj güvenliği ve Türkiye'deki baraj güvenliği çalışmaları) 2. Amaç ve Kapsam (Baraj güvenliği program ve yönetim yapısı) 3. Proje planlaması ve tasarım aşamasında yapılacak çalışmalar 4. İnşaat aşamasında yapılacak çalışmalar 5. İşletme aşamasında yapılacak çalışmalar 6. Acil durum hazırlık önlemleri 7. Yasal çerçeve 8. Sonuç ve öneriler. Bu doküman, Türkiye'de günümüze kadar baraj çökmesi görülmemesine rağmen bazı ülkelerde önemli zararlara yol açan baraj çökmeleri nedeniyle tüm dünyada baraj güvenliğinin artan önemine bağlı olarak hazırlanmıştır. Bu doküman hazırlanırken, U.S. Bureau of Reclamation standartları ve yönergeleri ve Uluslararası Büyük Barajlar Komisyonu (ICOLD) yayınları gibi uluslararası uygulama ve referans belgeleri kullanılmıştır. 49

57 DSİ'nin Baraj Güvenliği politikasının temel ilkeleri şunlardır: Uygun planlama, Uygun mühendislik tasarımı, Uygun inşaat, Uygun işletme ve uygun acil durum hazırlığı Proje planlaması ve mühendislik tasarımı aşaması, hidroloji, jeoloji, hidrojeoloji, mühendislik jeolojisi, inşaat malzemeleri, deprem ve sel riski, mühendislik tasarımı, baraj güvenliği için ölçme ve izleme sistemlerinin tasarımı/seçimi, etki değerlendirmesi ve tüm ilgili arazi çalışmaları ölçümleri testleri ve laboratuar analizleri konularındaki çalışmaları içermektedir. Bununla birlikte, ÇED Yönetmeliğinin 18. Maddesinin 3. Bendinde, Proje sahibi veya yetkili temsilcisi, Çevresel Etki Değerlendirmesi Olumlu veya Çevresel Etki Değerlendirmesi Gerekli Değildir kararını aldıktan sonra yatırımın başlangıç, inşaat, işletme ve işletme sonrası dönemlerine ilişkin izleme raporlarını bakanlığa veya valiliğe iletmekle yükümlüdür. ifadesi yer almaktadır. Ayrıca, Yeterlik Belgesi Tebliği gereğince, Proje için ÇED Olumlu Belgesinin alınması sonrasında, projenin başlangıç ve inşaat dönemlerinde izleme çalışması yapılması gerekmektedir. Dolayısıyla proje ile ilgili İzleme programı oluşturulacak, İDK komisyonunca belirlenecek izleme ve kontrol dönemlerinde, Nihai ÇED Raporu İzleme Formu doldurularak Çevre ve Şehircilik Bakanlığına sunulacaktır. BÖLÜM V: HALKIN KATILIMI V.1. Projeden Etkilenmesi Muhtemel Halkın Belirlenmesi Ve Halkın Görüşlerinin Çevresel Etki Değerlendirmesi Çalışmasına Yansıtılması İçin Önerilen Yöntemler: Halkı yatırım hakkında bilgilendirmek, projeye ilişkin görüş ve önerileri almak için önerilen yöntemler aşağıda açıklanmıştır. Bu önerilerde esas itibariyle günümüze kadar hazırlanan ÇED raporları kapsamında gerçekleştirilen halkı bilgilendirmelerde alınan sonuçlar dikkate alınmıştır Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren ÇED yönetmeliğinin 9. maddesinde yer alan Halkın Katılımı Toplantısı bölümünde açıklanan ulusal ve/veya yerel gazete yoluyla toplantı yerini, tarihini ve projenin özet konusunu halka duyurmak için ilan verilmesi gerekliliği açıklanmıştır. Bu hususta gerekli ilanlar yerel ve ulusal gazetede yayınlanacaktır. Proje sahasının etki alanının büyük olmasından birçok yerleşim birimlerini (köyleri) kapsamasından dolayı ilgili köy muhtarlıkları ile irtibat sağlanarak, uygun bir alanda halkın katılımı toplantısı yapılacaktır. V.2. Görüşlerine Başvurulması Düşünülen Diğer Taraflar: Proje alanının bulunduğu yer ve içeriği kapsamında, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından oluşturulacak komisyon tarafından talep edilmesi halinde yürürlükte olan yönetmelikler gereğince ilgili kurum ve kuruluşlarından alınabilir. V.3. Bu Konuda Verebileceği Diğer Bilgi ve Belgeler: Yukarıda belirtilenler dışında başka bir husus bulunmamaktadır. 50

58 BÖLÜM VI: YUKARIDA VERİLEN BAŞLIKLARA GÖRE TEMİN EDİLEN BİLGİLERİN TEKNİK OLMAYAN BİR ÖZETİ Proje; DSİ 24. Bölge Müdürlüğü tarafından Kars ili, Digor ilçesi ve Iğdır ili, Tuzluca ilçesi Aras nehri üzerinde aktif göl hacmi 195,13 milyon m 3 olan Tuzluca Barajı ve HES (20 MWe) (Kırma Eleme Yıkama Tesisi, Beton Santrali ve Malzeme Ocakları Dahil) kurulması planlanmaktadır. Proje kapsamında 2 adet 10 MW kapasiteli toplamda MW kurulu gücünde santralla yıllık ortalama 117,10 GWh enerji üretilmesi planlanmaktadır. Tuzluca Barajı projesi hem elektrik üretimi hem de sulama amaçlı bir projedir. Projenin ÇED Raporuna konu olan kısmı sadece elektrik üretimi (HES) olup, sulama kısmı DSİ 24. Bölge Müdürlüğünün planlaması dahilinde devreye alınacaktır. Projenin inşaat aşamasının 4 yıl içerisinde bitirilmesi planlanmaktadır. Proje kapsamında kum çakıl ocağı Iğdır ilinde, kaya ocağı Kars ilinde, baraj göl alanı ve kil ocağı her iki ilde (kars ve Iğdır) kalmaktadır. Aşağı Aras Havzasının m. kotları arasında yer almaktadır. Aşağı Aras Havzası Projeleri 2 baraj ve 5 regülatörden oluşmaktadır. Toplamda kurulu gücü 220,3 MW dır. Aras Nehri üzerinde 955 m talveg kotunda 45 m yükseklikte, kapama seddeleri ile birlikte 4 milyon m 3 dolgu hacminde kil çekirdekli kaya dolgu tipinde inşaa edilecektuzluca Barajı sağ sahilde 20 MW kurulu gücünde yılda ortalama 117,10 GWh enerji üretilecektir. Tuzluca Barajı inşaatında kullanılacak malzemelerin temin edileceği ocaklar da baraj yeri yakınındadır. Proje kapsamında 1 adet geçirimli malzeme, 1 adet geçirimsiz malzeme ve 1 adet Kaya malzeme ocağı olmak üzere toplam 3 adet ocak alanı belirlenmiştir. Proje kapsamında inşaat aşamasında işletilmek üzere beton santrali, kırma-eleme-yıkama tesisi kurulması planlanmaktadır. Malzeme ocakları ile ilgili mer i mevzuat kapsamında hammadde üretim izni başvuruları yapılacaktır. Baraj yerlerine ulaşım Erzurum-lğdır, Kars-lğdır bağlantısını sağlayan asfalt kaplamalı karayol ile yapılmaktadır. Proje kapsamındaki Tuzluca Baraj'ın işletmeye alınmasıyla birlikte sağ sahilde yer alan Erzurum Kars-lğdır karayolunun toplam yaklaşık 22 km si su altında kalacaktır. Bu yol yerine sağ sahilde göl üst kotlarında yapılacak yeni yol ile Kağızman, Iğdır-Sarıkamış'a ulaşım sağlanacaktır. Proje ile yaklaşık toplam 22 km yeni yol yapılması gerecektir. Ayrıca, yaklaşık 29 km uzunluğundaki köy yolları barajın göl alanında kalması nedeniyle kamulaştırılacaktır. Bunların dışında malzeme sahalarının bulunduğu alanlarda ise yaklaşık 14 km uzunluğundaki stabilize köy yolları kamulaştırılacaktır. Bütün bunlara ilave olarak, proje kapsamında inşaat sırasında kazı malzemelerinin, kaya ocaklarından çıkan malzemenin, kil malzemenin ve kum-çakıl malzemenin röpriz yerine veya gövdeye taşınması için servis yolları inşa edilecektir. Ayrıca, mevcut köy yollarının da iyileştirmesi yapılacaktır. Şantiye içi yollar, taşıma yolu ve site yolu için ortalama genişliğin 6 m olması planlanmıştır. 51

59 Proje kapsamında; baraj ve regülatördeki tüm tesisler ile malzeme ocakları, geçici site ile inşaat alanı, daimi site ile santral yeri- baraj ve regülatör yeri arasındaki servis yolları da dahil olmak üzere toplam 500 m şantiye yolu yapımına gerek duyulmaktadır. Proje kapsamında toplam kamulaştırılacak alan miktarı ,3 m 2 dir. Kamulaştırmada m kotları arası esas alınmış olup, bu değerler maksimum su seviyesinin 1.5 m üzeri kabul edilerek hesaplanmıştır Proje kapsamında Aşağıçıyrıklı, Yukarıçıyrıklı, Taşlıköy yerleşimlerinin tamamı, Ağabey köyünün tarım alanları baraj tamamlandığında sular altında kalacaktır. Proje kapsamında 1000 kotuna göre 2010 hektar baraj rezervuar alanı içerisinde 419 hektar kum çakıl ocağı, 118 hektar kil ocağı bulunmaktadır. Kaya ocağı baraj alanına 2 km mesafede olup 98 hektardır. Projenin inşaatı aşamasında çalışacak personelden ve inşaat sırasında kullanılan malzemelerden kaynaklanacak katı atık oluşumu söz konusudur. Proje kapsamında inşaat aşamasında çalışacak toplam personel sayısı 500 kişi olacaktır. Personelin ihtiyaçlarının giderilmesi sonucu oluşan atıklar, yemek artıkları, ambalaj kağıdı, pet şişe, cam şişe vb. dir. Bu katı atıklar, Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği nin 8. maddesine uygun olarak, çevreye zarar vermeden bertarafını ve değerlendirilmesini kolaylaştırmak, çevre kirliliğini önlemek ve ekonomiye katkıda bulunmak amacıyla ayrı ayrı toplanarak biriktirilecektir. Katı atıkların toplanması ve taşınması konusunda aynı yönetmeliğin 4. bölümünde yer alan 18. maddesinde belirtilen esaslara uyulacak, buna göre katı atıklar çevrenin olumsuz yönde etkilenmesine sebep olacak yerlere dökülmeyecek, ağzı kapalı standart çöp kaplarında muhafaza edilerek toplanacaktır. Aynı bölümün 20. maddesine uygun olarak, görünüş, koku, toz, sızdırma ve benzeri faktörler yönünden çevreyi kirletmeyecek şekilde kapalı kaplarda toplanacaktır. İnşaat aşamasında, çalışan personelden kaynaklanan evsel nitelikli katı atıklar dışında büro atıkları da oluşacaktır. Söz konusu bu atıklar Tarih ve Sayılı ( Tarih ve Sayılı değişiklik) Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği nde belirtilen ilgili maddelere göre yapılacaktır. Atıklar, adı geçen yönetmeliğin 8. ve 18. maddelerine göre toplanıp, depolanacak ve aynı yönetmeliğin 20. maddesine uygun bir şekilde taşınacaktır. İnşaat için gerekli olan su Aras Nehrin'deki kuyulardan temin edilecektir. Bu sudan periyodik olarak alınacak numuneler üzerinde tahlil yapılarak suyun betona zararlı olup olmadığının ve filtre işlemi gereğinin tespit edilmesi gerekecektir Proje kapsamında kum çakılın yıkanmasından kaynaklı oluşacak atıksu için geri dönüşümlü kullanılmak üzere çökeltim havuzu yapılacaktır.. Bunlardan başka, arazinin hazırlanması ve tesisin inşaatı sırasında çalışacak personelin günlük su ihtiyacını karşılamak amacıyla su kullanımı olacaktır. Bu suyun temin edileceği kaynaklar civarındaki pınarlardır. 52

60 İnşaat döneminde oluşacak sıvı atıklar için arıtma tesisi kurulacaktır. Arıtma tesisinin onayı Çevre ve Şehircilik Bakanlığının Tarih ve 2012/9 sayılı Genelgesi kapsamında yaptırılacaktır. Geçici siteden gelecek atıksular kanalizasyon sistemi ile toplanacak, fiziksel ve biyolojik prosesleri içeren kompakt bir arıtma tesisinde arıtacaktır. Arıtılan atıksuyun bir kısmı nehrin akışaşağısına, bir kısmı ise tesis edilebilecek yeşil alanların sulanmasına verilebilecektir. Atıksular evsel nitelikli paket atıksu arıtma tesisinde SKKY Tablo:21 esas alınarak alıcı ortam standartlarını sağlayacak şekilde arıtılarak Aras nehrine deşarj edilecektir. Bu konuda Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren ( Tarih ve Tarih ile değişik) Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği ne uyulacaktır. Çalışacak personel sayısının 49 kişiyi geçmesi nedeniyle revir ünitesi kurulacaktır. Proje kapsamında oluşacak olan tıbbi atıklar; Tarih ve ( Tarih ve Sayılı R.G. Değişiklik) Sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uygun olarak bertaraf edilecektir. İnşaat aşamasında kullanılacak makinelerin bakımları, yakıt ikmalleri ve yağ değişimleri; kurulacak şantiye/şantiyelerde oluşturulacak makine parkının ilgili biriminde veya ruhsatlı Akaryakıt İstasyonlarında yapılacaktır. Araçlar ve makineler için bakım ve yakıt ikmallerinin yapılmasında tarih ve sayılı Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği (değişik: tarih ve sayılı Resmi Gazete) ve Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği (değişik: tarih ve sayılı Resmi Gazete) hükümlerine uyulacaktır. Projenin inşaat aşamasında inşaat demiri, demir boru, çelik, sac, profil, plastik, beton, ambalaj malzemesi gibi atıklar oluşacaktır. Yapılacak inşaat işlemleri esnasında yeniden değerlendirilmesi mümkün olan atıklar hurda deposunda toplanarak, değerlendirilme yoluna gidilecektir. Geri kazanımı mümkün olmayan ambalaj atığı hariç diğer atıklar; belediye imkanları dahilinde bertaraf edilecektir. Proje kapsamında oluşacak tehlikeli atıklar tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği (değişik: tarih ve sayılı Resmi Gazete) ne; Geri Kazanımı mümkün olmayan ambalaj atıkları ise tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uygun olarak bertaraf edilecektir. İnşaat aşamasında mobil inşaat makinelerinin (yükleyiciler, kazıcılar, deliciler, kamyonlar, pompalar, vantilatörler v.s.) kullanımı ve yapılan kırma, yükleme, eleme, patlatma, taşıma ve boşaltma gibi faaliyetler de dahil olmak üzere açık alanda yürütülen inşaat faaliyetlerinden kaynaklanan gürültü kaynakları mevcuttur. Çevre izinleri kapsamında emisyon izinleri alınacak ve ÇED Raporunda belirtilen taahhütlere uyulacaktır. Projenin işletme aşamalarında ilgili kurumlardan gerekli izinler alınacak ve protokoller yapılacaktır Sayılı Su Ürünleri Kanunu ve ilgili yönetmelikleri 53

61 2863 Sayılı (5226 Sayılı Kanun ile değişik) Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ve ilgili yönetmelikleri 2942 Sayılı Kamulaştırma Kanunu ve İlgili Yönetmelikler 2872 Sayılı Çevre Kanunu ve ilgili yönetmelikleri 5491 Sayılı Çevre Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun 4857 Sayılı İş Kanunu ve ilgili yönetmelikleri 5178 Sayılı Mera Kanunu ve ilgili yönetmelikleri 6831 Sayılı Orman Kanunu ve 5192 sayılı Orman Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun ve ilgili yönetmelikleri 2918 Sayılı Karayolları Trafik Kanunu ve ilgili Yönetmelikleri Tarih ve Sayılı ( Tarih ve Sayılı değişiklik) Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği, Tarih ve Sayılı ( Tarih ve Sayılı değişiklik) Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Tehlikeli Kimyasallar Yönetmeliği, Tarih ve Sayılı ( Tarih ve Sayılı değişiklik) Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Su Ürünleri Yönetmeliği, Sayı ve Sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Afet Bölgelerinde Yapılacak Yapılar Hakkında Yönetmelik, Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevre Denetimi Yönetmeliği, Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren İşçi Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği, Tarih ve Sayılı ( Tarih ve Sayılı değişiklik) Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği, Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Yapı İşlerinde Sağlık ve Güvenlik Yönetmeliği, 30, Tarih ve Sayılı ( Tarih ve Sayı ile değişik) Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği, Tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği, Tarih ve Sayılı Geçici veya Belirli Süreli İşlerde İş Sağlığı ve İşçi Güvenliği Hakkında Yönetmelik, 54

62 Tarih ve Sayılı ( Tarih ve Sayı ile değişik) Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Atık Pil ve Akümülatörlerin Kontrolü Yönetmeliği Tarih ve Sayılı ( Tarih ve Sayılı değişiklik) Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Su Kirliliği Kontrol Yönetmeliği Tarih ve Sayılı ( Tarih ve Sayı ile değişik) Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği, Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Tarım Arazilerinin Korunması ve Kullanılmasına Dair Yönetmelik Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Toprak Kirliliğinin Kontrolü ve Noktasal Kaynaklı Kirlenmiş Sahalara Dair Yönetmeliği, Tarih ve Sayılı ( Tarih ve Sayılı değişiklik) Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği Tarih ve ( Tarih ve Sayılı R.G. Değişiklik) Sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği, Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği, Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu, Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Tehlikeli Maddelerin Su ve Çevresinde Neden Olduğu Kirliliğin Kontrolü Yönetmeliği, Tarih ve Sayılı ( Tarih Sayılı değişiklik) Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği Tarih ve Sayılı ( Tarih ve Sayılı değişiklik) Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevre Kanununca Alınması Gereken İzin ve Lisanslar Hakkındaki Yönetmelik İlgili hükümlerine uyulacaktır. 55