ERENLER ENERJİ ÜRETİM VE TİCARET A.Ş.

Transkript

1 PROJESİ ANTALYA İLİ, AKSEKİ İLÇESİ, CEVİZLİ BELDESİ, GÜMÜŞDAMLA KÖYÜ, DEĞİRMEN DERESİ ÜZERİ ÇED Raporu Nihai ÇED Raporu HAZİRAN 2013 AK-TEL MÜHENDİSLİK EĞT.TUR.GD.SAN.TİC.LTD. ŞTİ. Telefon Faks Mobil : : : : [email protected] : Adres:1330.Sokak No: 16/16 Aşağı Öveçler e-posta Posta Kodu 06460, ANKARA, TÜRKİYE web Bu rapor, ISO 9001:2000 Kalite Yönetim Sistemine uygunluğu TR1210-QC lisans nolu sertifika ile TQCSI tarafından belgelendirilmiş olan AK-TEL MÜHENDİSLİK Eğt. Tur. Gd. San. Tic. Ltd. Şti. tarafından hazırlanmıştır. This report is prepared by AK-TEL ENGINEERING CO. whose ISO 9001:2000 Quality Management System is certified by TQCSI. (License no: TR1210-QC)

2 PROJE SAHİBİNİN ADI ADRESİ TELEFON VE FAKS NUMARALARI PROJENİN ADI PROJE BEDELİ PROJE İÇİN SEÇİLEN YERİN AÇIK ADRESİ (İLİ, İLÇESİ, MEVKİİ) PROJE İÇİN SEÇİLEN YERİN KOORDİNATLARI, ZONE ERENLER ENERJİ ÜRETİM VE TİCARET A.Ş. 4.Cadde, 74. Sokak, No:10/8 A.Öveçler/ ANKARA TEL. : (312) FAKS : (312) TL ANTALYA İLİ, AKSEKİ İLÇESİ, CEVİZLİ BELDESİ, GÜMÜŞDAMLA KÖYÜ, DEĞİRMEN DERESİ ÜZERİ PROJE ALANI KOORDİNATLARI Koor. Sırası : Sağa, Yukarı Koor. Sırası :Enlem,Boylam Datum : ED-50 Datum : WGS-84 Türü : UTM Türü : COĞRAFİK D.O.M. : 33 D.O.M. : -- Zon : 36 Zon : -- Ölçek Fak. : 6 derecelik Ölçek Fak. : -- REGÜLATÖR ALANI : : : : : : : : : : : : : : ALANI: m : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : İLETİM HATTI UZUNLUK: m SANTRAL ALANI ALANI: m : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : :

3 PROJENİN ÇED YÖNETMELİĞİ KAPSAMINDAKİ YERİ (SEKTÖRÜ, ALT SEKTÖRÜ) : : : : : : : : : BİTKİSEL TOPRAK DEPO ALANI : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : ALANI: m 2 PASA ALANI ALANI: m 2 ŞANTİYE ALANI ALANI: m 2 PAFTA: KONYA N27-D : : : : : : : : : : : : : : ENERJİ SEKTÖRÜ, EK-2 LİSTESİ, MADDE-32 KURULU GÜCÜ 0-25 MWm ARASINDA OLAN NEHİR TİPİ SANTRALLER. KAPSAMINDADIR. RAPORU HAZIRLAYAN ÇALIŞMA GRUBUNUN ADI, AK-TEL MÜH. EĞT. TRZ. GD. SAN. TİC.LTD. ŞTİ. RAPORU HAZIRLAYAN KURULUŞUN ADRESİ, TELEFON, VE FAKS NUMARALARI RAPORUN SUNUM TARİHİ (GÜN, AY, YIL) HAZİRAN 2013 ADRESİ : SOKAK NO: 16/16 AŞAĞI ÖVEÇLER / ANKARA TEL. : (312) FAKS : (312)

4 İçindekiler Bölüm I: Projenin Tanımı ve Amacı... 1 (Proje konusu faaliyetin tanımı, ömrü, hizmet amaçları, projede kurulacak tesislere ait karakteristik verileri gösteren tablo (Su Alma Kotu, Türbin Eksen Kotu, Brüt Düşü, Santral Tipi, Net Düşü Türbin Tipi, Ünite Sayısı, Ünite Gücü, Kurulu Güç (MWm/MWe), Firm Enerji, Sekonder Enerji, Toplam Enerji, Proje Debisi, Türbin Verimi, Jeneratör Verimi, Trafo Verimi vb.), pazar veya hizmet alanları ve bu alan içerisinde ekonomik ve sosyal yönden ülke, bölge ve/veya il ölçeğinde önem ve gereklilikleri, (Proje alanı ve çevresindeki su kaynaklarının görünebileceği, ölçekte renkli harita üzerinde su kaynakları yerleri ve proje alanına mesafeleri, rapor hazırlanırken proje kapsamındaki tüm işlemlerin DSİ tarafından onaylanmış olan Fizibilite Raporuna uygun olarak yapılması ile birlikte bu raporun onay aşamasına ilişkin ve su kullanma anlaşması hakkında bilgi)... 1 Bölüm II: Proje İçin Seçilen Yerin Konumu... 5 II.1. Projenin yeri (İlgili Valilik veya Belediye tarafından doğruluğu onanmış olan proje yerinin, lejant ve plan notlarının da yer aldığı onanlı Çevre Düzeni Planı ve İmar Planları üzerinde, bu planlar yoksa mevcut arazi kullanım haritası üzerinde gösterimi, 1/ ölçekli ilgili kurumdan onaylı Çevre Düzeni Planının ÇED Raporuna eklenmesi),...5 II.2. Proje kapsamındaki (varsa malzeme ocağı, beton santrali ve kırma-eleme dahil) ünitelerin konumu, teknik altyapı üniteleri, idari ve sosyal üniteler, varsa diğer üniteler, bunlar için belirlenen kapalı ve açık alan büyüklükleri, bu ünitelerin proje alanı içindeki konumlarının vaziyet planı, proje kapsamında yer alan ünitelerin ve geçici-nihai depolama alanlarının 1/25000, 1/5000 ve/veya 1/1000'lik haritalar üzerinde gösterimi, şantiye yerleşim planı, hafriyat (kazı fazlası malzeme) döküm sahaları, regülatör, kanal, tünel, yükleme havuzu, cebri boru, santral binası, (birbirleri ile olan mesafeleri de belirtilmesi) v.b. yapılara ait plan ve kesitler ile yağış alanı ve akım gözlem istasyonlarını gösterir çizimler teknik resim standartlarına uygun olarak, proje ünitelerinin yerlerini (koordinatlarını) içeren sayısal CD (ED 50 formatında)...5 Bölüm III: Projenin Ekonomik ve Sosyal Boyutları... 6 III.1. Projenin gerçekleşmesi ile ilgili yatırım programı ve finans kaynakları, bu kaynakların nereden temin edileceği,...6 III.2. Projenin gerçekleşmesi ile ilgili iş akım şeması ve zamanlama tablosu (zamansal ifadenin tablo üzerinde net olarak belirtilmesi; örneğin ay, yıl vb.),...6 III.3. Projenin fayda-maliyet analizi,...9 III.4. Proje kapsamında olmayan ancak projenin gerçekleşmesine bağlı olarak, proje sahibi veya diğer yatırımcılar tarafından gerçekleştirilmesi tasarlanan diğer ekonomik, sosyal ve altyapı projeleri (örneğin; köyün içme ve kullanma suyunu karşılamaya yönelik herhangi bir projenin uygulanıp uygulanmayacağı) III.5. Proje kapsamında olmayan ancak projenin gerçekleşebilmesi için zaruri olan ve proje sahibi veya diğer yatırımcılar tarafından gerçekleştirilmesi planlanan diğer ekonomik, sosyal ve altyapı projeleri, III.6. Proje için seçilen (regülatör ve HES alanı, iletim tüneli ve iletim kanalı güzergahları, hafriyat depo sahaları, kırma-eleme ve hazır beton tesis alanları vb.) yerlerin mülkiyet durumu, kamulaştırma, yeniden yerleşimin nasıl yapılacağı, kamulaştırma kapsamında halkı bilgilendirme yöntemleri ve halkın yaklaşımına ilişkin bilgi (elden çıkarılan tarım alanlarının, hazine arazilerinin, şahıs arazilerinin ve yerleşim yerlerinin vb. büyüklüğünün belirtilmesi), III.7. Diğer hususlar Bölüm IV: PROJE KAPSAMINDA YER ALAN REGÜLATÖR, HES, KANAL YAPILARINDAN ETKİLENECEK ALANIN BELİRLENMESİ VE BU ALAN İÇİNDEKİ MEVCUT ÇEVRESEL ÖZELLİKLERİN AÇIKLANMASI (*)...12 i

5 IV.1. Projeden etkilenecek alanın belirlenmesi, (etki alanının nasıl ve neye göre belirlendiği açıklanacak ve etki alanı harita üzerinde gösterilecek) IV.2. Etki Alanı İçerisindeki fiziksel ve biyolojik çevrenin özellikleri ve doğal kaynakların kullanımı, (*) Bu bölümde proje için seçilen yerin çevresel özellikleri verilirken etki alanı dikkate alınmalıdır. Bu bölümde sıralanan hususlar itibarı ile açıklanırken, ilgili kamu kurum ve kuruluşlarından, araştırma kurumlarından, üniversitelerden veya benzeri diğer kurumlardan temin edilen bilgilerin hangi kurumdan ve kaynaktan alındığı raporun notlar bölümünde belirtilir veya ilgili harita, doküman vb. belgeye işlenir. Proje sahibince kendi araştırmalarına dayalı bilgiler verilmek istenirse, bunlardan kamu kurum ve kuruluşların yetkileri altında olanlar için ilgili kurum ve kuruluşlardan bu bilgilerin doğruluğunu belirten birer belge alınarak rapora eklenir IV.2.1. Meteorolojik ve iklimsel özellikler,...13 IV.2.2. Jeolojik özellikler,...14 IV Bölgesel jeoloji; sahanın 1/ ölçekli genel jeoloji haritası...21 IV Proje alanı jeolojisi; inceleme alanına ait jeoloji haritası ile 1/ ölçekli jeolojik haritasından amaca uygun alınmış kesitler, tabaka kalınlıkları, yerleşim birimlerine olan mesafesi; jeoloji haritalarının jeoloji mühendislerince imzalanması, jeoteknik rapor, harita ve kesitlerin harita alma tekniğine uygun olarak hazırlanması (harita ölçekleri ve lejantları metindekine uygun olmalı, yapılan büyütme ya da küçültmeler çizgisel ölçekte gösterilmeli, jeolojik bilgiler formata uygun olarak detaylandırılmalı, yürürlükte olan Maden Kanunu na atıfta bulunulmalı),...26 IV Kitle hareketleri (heyelan/moloz akması), duyarlılık analizi, heyelan risk haritası, heyelan yağış ilişkisi; kaya düşmesi vs IV Proje sınırları içindeki alan için yamaç stabilitesi, yamaçlardaki kırık ve çatlaklar ile kayma yapacak alanların olup olmadığı, yamaçlardaki kayma hareketlerini gösteren harita, kayma analizi (hafriyat atığı olması durumunda da uygulanmalıdır),...35 IV Depremsellik ve doğal afet potansiyeli (deprem riski, Türkiye Deprem Bölgesi Haritası vs.),...36 IV Regülatör, iletim sistemi (kanal ve tünel) güzergâhı, yükleme havuzu, cebri boru ve santral yerinin detaylı jeolojik-jeoteknik etütleri (hidrojeolojik ve jeomorfolojik özellikler)...37 IV.2.3. Hidrojeolojik özellikleri (yer altı ve termal su kaynakları, yer altı su seviyeleri, miktarları; halen mevcut her türlü keson, derin, artezyen vb. kuyu lokasyonları ve kotları ile birlikte kütlesel geçirgenlik değerleri, proje alanına mesafeleri, emniyetli çekim değerleri; suyun fiziksel, kimyasal, bakteriyolojik özellikleri, kaynakların debileri ile yer altı suyu durumunun belirtilmesi, mevcut ve planlanan kullanımı),...37 IV.2.4. Hidrolojik Özellikler (yüzeysel su kaynaklarının mevcut ve planlanan kullanımı, faaliyet alanına mesafeleri ve debileri (1/ topografik haritada gösterimi); deniz, göl, akarsu ve diğer sulak alanların fiziksel, kimyasal, bakteriyolojik ve ekolojik özellikleri, akarsuların debileri, mevsimlik değişimleri, taşkın riski olabilecek alanlar, su toplama havzası, sedimantasyon, drenaj, tüm su kaynaklarının kıyı kullanımları ve ekolojik özellikleri; yüzeysel su kaynaklarının içme, kullanma, sulama suyu, elektrik, ulaşım, turizm, baraj, göl, gölet, su ürünleri üretiminde ürün çeşidi, üretim miktarları ve diğer kullanımları ile bunların proje sahasına göre konumları, mesafeleri),...37 IV.2.5. İletim kanalı ve regülatör arasındaki memba ve mansap dikkate alınarak, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlülüğe giren Su Kirliliği Kontrol Yönetmeliği Tablo I e göre su kalitesinin (tüm parametreler, radyoaktivite değerleri hariç) bir defaya mahsus çevre iznine esas ölçüm ve değerlendirmenin yapılması, analiz sonuçları,...40 ii

6 IV.2.6. Kurulacak regülatörün su toplama havzası ile ilgili, Değirmen Deresine ilişkin en az 10 yıllık aylık maksimum, aylık minimum ve aylık ortalama debilerinin m 3 /sn olarak verilmesi, akım gözlem istasyonları ve regülatör yerlerini temsil eden uzun yıllara ait akım değerlerinin ilgili kurum (bu verilerin temin edildiği kurum) onayı alınarak sunulması,...40 IV.2.7. Projenin yer aldığı havzanın su kullanım durumu (içme ve kullanma suyu amaçlı herhangi bir su kaynağı havzasında kalıp kalmadığı, kalması durumunda yapılacak HES lerin mutlak ve kısa mesafeli koruma alanının dışına çıkarılması, Değirmen Deresinin herhangi bir içme suyu kaynağını besleyip beslemediği, söz konusu su kaynağından içme ve kullanma suyu alınıp alınmadığı vs. dahil), yağış-akış ilişkisi, ekolojik potansiyeli,...40 IV.2.8. Toprak özellikleri ve kullanım durumu (toprağın fiziksel-kimyasal ve biyolojik özellikleri, arazi kullanım kabiliyeti, sınıflaması, taşıma kapasitesi, yamaç stabilitesi, kayganlık, erozyon, toprağın mevcut kullanımı, doğal bitki örtüsü olarak kullanılan mera, çayır vs.),...41 IV.2.9. Tarım alanları (tarımsal alan varlığının olup olmadığı, var ise tarımsal gelişim proje alanları, özel mahsul plantasyon alanları) sulu ve kuru tarım arazilerinin büyüklüğü, ürün desenleri ve bunların yıllık üretim miktarları, ürünlerin ülke tarımındaki yeri ve ekonomik değeri, (proje sahasında sulama yapılan tarım arazileri varsa yetiştirilen bitkilerin bir dekarı için çifçi şartlarında kullanılan sulama suyu tespiti, zarar ziyan tespitleri ve çifçiye ödenecek tazminatlar)...41 IV Orman Alanları (proje sahasının bulunduğu toplam orman alanı miktarı (m 2 olarak), ağaç türleri ve miktarları ile kapladığı alan büyüklükleri ve kapalılığı bunların mevcut ve planlanan koruma ve/veya kullanım amaçları, Orman İnceleme Değerlendirme Formu; kamulaştırmanın söz konusu olmadığının belirtilerek 6831 sayılı Orman Kanunun 17. maddesi gereğince, malzeme ocaklarının orman sayılan alanlarda olması halinde 6831 sayılı Orman Kanunun 16. ve 17. maddeleri gereğince izin alınacağının taahhüt edilmesi, proje sahasının işlendiği 1/ ölçekli meşcere haritası, varsa 1/ ölçekli orman kadastro haritası),...44 IV Koruma alanları (Milli Parklar, Tabiat Parkları, Sulak Alanlar, Tabiat Anıtları, Tabiatı Koruma Alanları, Yaban Hayatı Koruma Alanları, Biyogenetik Rezerv Alanları, Biyosfer Rezervleri, Doğal Sit ve Anıtlar, Tarihi, Kültürel Sitler, Özel Çevre Koruma Bölgeleri, Özel Çevre Koruma Alanları, Turizm Merkezi, Kültür ve Turizm Koruma ve Gelişim Bölgesi, Mera Kanunu kapsamındaki alanlar, Projenin korunan alanlara uzaklıklarının 1/ lik ölçekli haritada anlaşılır ve renkli gösterilmesi),...45 IV İç sulardaki (göl, akarsu) canlı türleri ile proje alanı ve projenin etki alanı içindeki yer alan sucul canlı türleri (bu türlerin tabii karakterleri, ulusal ve uluslararası mevzuatla koruma altına alınan türler; bunların üreme, beslenme, sığınma ve yaşama ortamları; bu ortamlar için belirlenen koruma kararları),...46 IV Flora ve Fauna (türler, endemik özellikle lokal endemik bitki türleri, alanda doğal olarak yaşayan hayvan türleri, ulusal ve uluslararası mevzuatla koruma altına alınan türler, nadir ve nesli tehlikeye düşmüş türler ve bunların alandaki bulunuş yerleri, av hayvanlarının adları, popülasyonları ve bunlar için alınan Merkez Av Komisyonu Kararları) proje alanındaki vejetasyon tiplerinin bir harita üzerinde gösterilmesi. Projeden ve çalışmalardan etkilenecek canlılar için alınması gereken koruma önlemleri (inşaat ve işletme aşamasında). Arazide yapılacak flora çalışmalarının vejetasyon döneminde gerçekleştirilmesi ve bu dönemin belirtilmesi,...47 IV Endemik, hassas, nesli tehlike altındaki balık türleri için gerekli su miktarları, çözünmüş oksijen miktarı, su hızı, su derinliği gibi parametrelerin incelenerek, projenin bu türler üzerindeki etkilerinin değerlendirilmesi, alınacak tedbirlerin belirtilmesi,...52 IV Peyzaj değeri yüksek yerler ve rekreasyon alanları,...54 iii

7 IV Madenler ve Fosil Yakıt Kaynakları (rezerv miktarları, mevcut ve planlanan işletilme durumları, yıllık üretimleri ve bunun ülke veya yerel kullanımlar için önemi ve ekonomik değerleri),...55 IV Hayvancılık (türleri, beslenme alanları, yıllık üretim miktarları, bu ürünlerin ülke ekonomisindeki yeri ve değeri),...55 IV Devletin yetkili organlarının hüküm ve tasarrufu altında bulunan araziler (Askeri Yasak Bölgeler, kamu kurum ve kuruluşlarına belirli amaçlarla tahsis edilmiş alanlar, vb.),...55 IV Proje yeri ve etki alanının hava, su, toprak ve gürültü açısından mevcut kirlilik yükünün belirlenmesi,...55 IV Diğer özellikler IV.3. Sosyo - Ekonomik Çevrenin Özellikleri IV.3.1. Ekonomik özellikler (yörenin ekonomik yapısını oluşturan başlıca sektörler, yöresel işgücünün bu sektörlere dağılımı, sektörlerdeki mal ve hizmet üretiminin yöre ve ülke ekonomisi içindeki yeri ve önemi, diğer bilgiler ),...56 IV.3.2. Nüfus (yöredeki kentsel ve kırsal nüfus, nüfus hareketleri; göçler, nüfus artış oranları, ortalama hane halkı nüfusu, diğer bilgiler),...58 IV.3.3. Gelir (yöredeki gelirin işkollarına dağılımı, işkolları itibariyle kişi başına düşen maksimum, minimum ve ortalama gelir),...59 IV.3.4. İşsizlik (yöredeki işsiz nüfus ve faal nüfusa oranı),...59 IV.3.5. Yöredeki sosyal altyapı hizmetleri (eğitim, sağlık, kültür hizmetleri ve bu hizmetlerden yararlanılma durumu),...59 IV.3.6. Kentsel ve kırsal arazi kullanımları (yerleşme alanlarının dağılımı, mevcut ve planlanan kullanım alanları, bu kapsamda sanayi bölgeleri, konutlar, turizm alanları vb.),...61 IV.3.7. Diğer özellikler Bölüm V: Projenin Bölüm IV de Tanımlanan Alan Üzerindeki Etkileri Ve Alınacak Önlemler: 62 (Bu bölümde; projenin fiziksel ve biyolojik çevre üzerine etkileri, bu etkileri önlemek, en aza indirmek ve iyileştirmek için alınacak yasal, idari ve teknik önlemler V.1 ve V.2 başlıkları için ayrı ayrı ve ayrıntılı bir şekilde açıklanır)...62 V.1. Arazinin hazırlanması, inşaat ve tesis aşamasındaki projeler, fiziksel ve biyolojik çevre üzerine etkileri, alınan ve alınacak olan önlemler (Regülatör, HES, İletim hattı (tünel ve kanal) Cebri Boru ve Servis Yolları için varsa Malzeme Ocağı, Beton Santrali, Kırma-eleme tesisi vb. dahil), yapılmış ve yapılacak tüm çalışmalar (İnşaat aşamasındaki etkiler her bir regülatör, HES ve bunlara ait iletim tesisleri ve diğer yapılar için ayrı ayrı irdelenecektir.). 62 V.1.1. Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek yapılan ve yapılacak işler kapsamında nerelerde ve ne kadar alanda hafriyat yapıldığı ve yapılacağı (bitkisel toprak dâhil), hafriyat miktarı, hafriyat sırasında kullanılacak malzemeler ve özellikleri, geçici depolama alanının özellikleri, patlayıcı maddeler ile etkileri, hafriyat artığı toprak, taş, kum vb. maddelerin nerelere taşındığı ve taşınacakları, nerelerde depolandığı ve depolanacakları, hangi amaçlarla kullanıldığı ve kullanılacakları, hafriyat döküm alanlarının koordinatları, özellikleri ve 1/1000 ölçekli plan ve kesit görünüşleri ile birlikte hafriyat malzemesi düzenleme ve restorasyon planı, uygun ve düzgün şekilde bertarafın ve depolamanın yapılmasına dair taahhüt, bitkisel toprak ile diğer ekonomik değeri olmayan pasa ve hafriyat malzemesinin ayrı ayrı stoklanması, depolama alanlarının dere yataklarına sınır olması durumunda DSİ 13. Bölge Müdürlüğünden onay alınması; DSİ Genel Müdürlüğünün bilgisi ve izinleri dışında dere yatağına herhangi bir müdahalede bulunulmaması, dere yatağına malzeme dökülmemesi, yatak kesitinin daraltılmaması, doğal hayatın devamlılığı için gerekli su iv

8 miktarının bırakılması ve kontrollerin yapılmasına dair taahhüt (Söz konusu projeye ilişkin olarak inşaat sırasında çıkan kazı fazlası malzemenin alternatifleri değerlendirilerek orman alanı dışında planlanmalıdır; ancak alternatiflerin bulunmaması halinde projenin orman sayılan alanlarda yapılmasındaki zaruret açıklanarak toprakça fakir, taşlık-kayalık alanların seçilmesine özen gösterilmelidir.),...64 V.1.2. Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek sürdürülen ve devam edilecek işlerden, insan sağlığı ve çevre için riskli ve tehlikeli olanlar sağlık koruma bandı mesafesi (Kullanılan maddelerden parlayıcı, patlayıcı, tehlikeli, toksik ve kimyasal olanların taşınımları, depolanmaları ve kullanımları; patlayıcıların yer altı suyuna ve dolaylı olarak suya etkilerinin araştırılması, patlayıcıların nerelerde tutulduğu, patlayıcı miktarı ve cinsi arazi hazırlanmasındaki işler için kullanılan aletler ve makineler),...66 V.1.3. Proje kapsamındaki ulaşım için kullanılan mevcut yolların zarar görmemesi için alınan tedbirler ile trafik güvenliği açısından alınan önlemler, ulaşım altyapısı planı, bu altyapının inşası ile ilgili işlemler, trafik yükü, köy yolu onarım ve sanat yapıları, yeni yapılan ve yapılacak yollar, yapılan ve yapılacak yolun özellikleri, yapılacak yeni yolların yamaçlardan aşağı toprak kaydırmayacak şekilde ekskavatörle yapılması; ayrıca kullanılacak orman yollarının bakım ve onarımının yapılacağının taahhüt edilmesi; kullanılan ve kullanılacak malzemeler, kimyasal maddeler, araçlar, makineler; altyapının inşası sırasında kırma öğütme, taşıma, depolama gibi toz yayıcı mekanik işlemler, toz ve gürültü hesapları ile yerleşim yerlerinin olumsuz etkilenmemesi için alınan ve alınacak tedbirler; faaliyet sahasında ve kurulacak tesislerde toz kaynağı olan her bir ünitenin kapalı sistem olarak kurulması,...67 V.1.4. Proje kapsamında kullanılan nakliye yolu güzergahının ayrıntılı olarak belirtilmesi (km si, nereden geçeceği, alınan ve alınacak tedbirler vs.) ve topografik harita üzerinde gösterilmesi,...69 V.1.5. Zemin emniyeti, regülatör ve kanal yapılarından su kaçağı olmaması için yapılan ve yapılacak işlemler,...70 V.1.6. Proje alanının taşkın etüdü, taşkın önleme ve drenaj ile ilgili işlemlerin nerelerde ve nasıl yapıldığı ve yapılacağı,...70 V.1.7. Proje alanı içindeki su ortamlarında yapılmış ve herhangi bir amaçla gerçekleştirilecek kazı, dip taraması vb. işlemler nedeni ile çıkarılan ve çıkarılacak taş, kum, çakıl ve benzeri maddelerin miktarları, nerelere taşındığı ve taşınacakları veya hangi amaçlar için kullanıldığı ve kullanılacakları, dere yatağında yapılacak olan çalışmaların etkileri (bulanıklık, suyun debisi vb.)...72 V.1.8. İnşaat işlemleri süresince su ortamında, dere yatağında ve proje alanında mevcut canlı türlerine (karasal ve sucul flora-fauna) olan ve olabilecek etkiler ile hassas türlerin ne şekilde korunacağı, alınacak önlemler,...72 V.1.9. Proje kapsamındaki tesislerin (Regülatör, HES, iletim kanalı, tünel yapımı ve servis yollarının vs.) yapımı dolayısıyla kullanılan ve kullanılacak malzemenin nereden, nasıl ve ne miktarda temin edildiği ve edileceği (ÇED Olumlu veya ÇED Gerekli Değildir kararı olan ocaklardan temin edileceğinin taahhüt edilmesi),...75 V İnşaat aşamasında kullanılmak üzere taşocağı, kum ocağı, kil ocağı gibi malzeme ocaklarının (açılması durumunda) sayısı, ocakların alan büyüklükleri, işletme alan büyüklükleri ve koordinatları, yıllara bağlı planlanan üretim miktarları, uygulanacak üretim yöntemleri, basamak yüksekliği, genişliği, şev açısı, basamak sayısı, ocakların başlangıç ve nihai durumlarının imalat haritaları üzerinde gösterimi,...75 V Malzeme ocağı açılıp açılmayacağının belirtilmesi, açılması durumunda patlatma işleminin ne şekilde yapılacağının açıklanması, patlatma paterni, bir atımda kullanılacak patlayıcı madde miktarı, taşınımları, depolanmaları ve kullanımları, hava şoku ve kaya fırlamaları hesaplarının yapılarak etkilerinin değerlendirilmesi,...75 v

9 V.1.12.Malzeme ocaklarında (açılması durumunda) üretim miktarlarının çalışma süreleri (gün-ay-yıl), nakliye güzergâhları, ulaşım altyapısı planı, altyapının inşası ile ilgili işlemler, Ocak alanının çevresinde yer alan en yakın yerleşim birimleri, ocak alanına ait imalat haritası ve kesiti, yakın çevresini de gösteren vaziyet planı, kullanılacak makine ekipmanları,...75 V.1.13.Kırma-eleme tesisinin kurulup kurulmayacağının belirtilmesi, kurulması durumunda kurulacağı alanın, teknolojisi, üretim miktarlarının çalışma süreleri (gün-ayyıl), ulaşım altyapısı planı, altyapının inşası ile ilgili işlemler, alanın koordinatları, kapladığı alan büyüklüğü, tesis kapasitesi, tesis alanı çevresinde yer alan en yakın yerleşim birimleri,( toz gürültü v.s alınacak önlemler), tesisi iş şeması, tesis alanının mevcut kullanımı ve mülkiyeti, tesis alanının 1/ ölçekli haritada gösterilmesi, kullanılacak makine ekipmanları,...75 V Beton Santralı tesisinin kapasitesi, teknolojisi, üretim miktarlarının çalışma süreleri (gün-ay-yıl), ulaşım altyapısı planı,...76 V İnşaat esnasında kırma, öğütme, yıkama-eleme, taşıma ve depolama gibi toz yayıcı işlemler, kümülatif değerler,...76 V Derivasyon (regülatör inşaat alanının kuru tutulabilmesi için akarsu güzergahının geçici olarak değiştirilmesi) amacıyla veya diğer nedenlerle akarsu havzasında yapılan her türlü doldurma, kazıklar üzerine inşaat ve benzeri işlemler ile bunların nerelerde ne kadar alanı kapladığı ve kullanılan malzemeler, araç ve makineler,...76 V Olan ve oluşabilecek kazalara, heyelanlara karşı alınan ve alınacak tedbirlerin dosyada detaylı olarak belirtilmesi,...76 V Yer altı suyuna etkiler,...77 V Projenin inşaatı sırasında söz konusu tesise ait sanat yapılarının taşkınlardan korunması ile ilgili önlemlerin 09 Eylül 2006 tarih ve sayı ile yürürlüğe giren Dere Yatakları ve Taşkınlar adı ile yayımlanan 2006/27 nolu Başbakanlık Genelgesine uyulacağına dair taahhüt; proje alanı içinden, sınırından veya yakınlarından geçmekte olan yüzeysel su kaynakları üzerinde yol geçişi sağlanması durumunda uygun kesitte sanat yapısı yapılarak geçişin sağlanacağına dair taahhüt,...77 V Arazinin hazırlanması ve inşaat alanı için gerekli arazinin temini amacıyla, elden çıkarılacak tarım alanlarının büyüklüğü, bunların arazi kullanım kabiliyetleri ve tarım ürün türleri, tarım arazilerinin tarım dışı amaçla kullanımı ile ilgili bilgiler, mera alanları, projenin 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu, 4342 sayılı Mera Kanunu, 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu kapsamında değerlendirilmesi,...78 V Arazinin hazırlanması ve inşaat alanı için gerekli arazinin temini amacıyla kesilen ve kesilecek ağaçların tür ve sayıları, meşcere tipi, kapalılığı, kesilen ve kesilecek ağaçların bölgedeki orman ekosistemi üzerine etkileri, erozyona etkileri, ortadan kaldırılacak doğal bitki türleri ve ne kadar alanda bu işlerin yapıldığı ve yapılacağı; gerekli izinler, görüşler, projenin ya da bir kısmının orman alanı dışında olması halinde orman alanlarına mesafesi, etkilerin değerlendirilmesi, alınan ve alınacak tedbirler,...79 V Arazinin hazırlanmasından ünitelerin açılmasına dek yapılan ve yapılacak işlerde kullanılan ve kullanılacak yakıtların türleri, özellikleri, oluşan emisyonlar, yağlar ve içerikleri, analiz ve bertaraf için taahhüt,...80 V Proje kapsamında (inşaat ve işletme aşamalarında) su temini sistemi planı, suyun nereden temin edildiği ve edileceği, suyun temin edildiği ve edileceği kaynaklardan alınan ve alınacak su miktarı ve bu suların kullanım amaçlarına göre miktarları, oluşan ve oluşacak atık suların cins ve miktarları, bertaraf yöntemleri ile deşarj edildiği ve edileceği ortamlar, bir kroki üzerinde atıksu hatları ile varsa arıtma tesisi yerinin gösterilmesi, atıksuların biriktirilmesi halinde fosseptik planının rapora eklenmesi, suyun yer altı suyundan temin edilmesi durumunda 167 sayılı Kanun gereği vi

10 gerekli izinlerin alınması (Burada gerekli izinler alınmalı ve izin belgeleri rapora eklenmelidir.)...82 V Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek meydana gelen ve gelecek katı atıkların cins ve miktarları, bu atıkların nerelere taşındığı ve taşınacakları veya hangi amaçlar için kullanıldığı ve kullanılacakları, ne şekilde bertaraf edildiği ve edileceği, Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği ve Başbakanlık Genelgesi ve ilgili diğer mevzuata uyulması amacıyla taahhüt, uygun ve düzgün şekilde bertarafının ve depolamanın yapılmasına dair taahhüt,...84 V Tesiste (inşaat ve işletme aşamasında) yemek çıkarılması halinde oluşan ve oluşabilecek bitkisel atık yağlar için ilgili yönetmeliklere uyulacağına dair taahhüt,...86 V Projenin (inşaat ve işletme aşamasında) oluşacak tehlikeli atıkların geçici depolama alanında depolanacağının taahhüt edilmesi ve yapılmış olan geçici depolama alanının özellikleri ve nasıl bertaraf edildiğinin belirtilmesi,...86 V Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek yapılacak işler nedeni ile meydana gelen ve gelecek vibrasyon, gürültünün kaynakları ve seviyesi, yapılan tesise uzaklıkları ve kümülatif değerler, yönetmelikteki eşik değerlerin sağlanması,...87 V Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek yerine getirilecek işlerde çalışan personelin ve bu personele bağlı nüfusun konut ve diğer teknik/sosyal altyapı ihtiyaçlarının nerelerde ve nasıl temin edildiği,...89 V Proje alanında, peyzaj öğeleri yaratmak veya diğer amaçlarla yapılacak saha düzenlemelerinin (ağaçlandırmalar ve/veya yeşil alan düzenlemeleri vb.) ne kadar alanda, nasıl yapılacağı (proje inşaat çalışmaları sırasında ana yapıların inşa edildiği saha haricinde daha kısıtlı alanda yapılacak saha düzenlemelerinde varsa su, kanalizasyon, haberleşme ve elektrik şebekesi ile diğer altyapı tesislerine zarar verilmemesi için alınacak tedbirler), bunun için seçilecek bitki ve ağaç türleri,...89 V Proje alanında ve yakın çevresinde (varsa malzeme ocakları, beton santralleri ve kırma-eleme-yıkama tesisleri dâhil olmak üzere) yeraltı ve yerüstünde bulunan kültür ve tabiat varlıklarına (geleneksel kentsel dokuya, arkeolojik kalıntılara, korunması gerekli doğal değerlere) olabilecek etkilerin belirlenmesi,...90 V Diğer özellikler V.2. Projenin işletme aşamasındaki faaliyetler, fiziksel ve biyolojik çevre üzerine etkileri ve alınacak önlemler, V.2.1. Proje kapsamındaki tüm ünitelerin özellikleri, koordinatları, uydu ve fotoğraf görüntüleri, alternatiflerinin değerlendirilmesi (varsa enerji iletim hattına ilişkin bilgi, gerilimi, uzunluğu, özellikleri, nereye bağlanacağı vs.), haritada gösterilmesi, hangi faaliyetlerin hangi ünitelerde gerçekleştirileceği, kapasiteleri, ünitelerde üretilecek mal ve/veya hizmetler, nihai ve yan ürünlerin üretim miktarları, regülatör göl kenarlarının, yükleme havuzunun vs. kenarlarına alınacak koruma tedbirleri,...90 V.2.2. Su kaynağına ait varsa diğer kullanım şekilleri (mansapta kalan yerleşim yerlerine ilişkin su hakları, içme-kullanma, sulama, tarımsal faaliyetler, balık üretim tesisi vb.) ve etkileri (Projenin memba ve mansap kısmında yer alan diğer projelerin ekosistem üzerindeki etkilerinin birlikte değerlendirilmesi),...95 V.2.3. Mansaba bırakılacak su hesabı {havza akımları, yağış-akış ilişkisi, ekolojik potansiyel, varsa ulusal ve uluslar arası mevzuatla korunan balık türleri ve muhtemel ihtiyaçları, havzanın özellikleri, nehir habitatının mevsimsel ihtiyaçları, yan dere katılımları mümkünse debileri, yatak ve kesit durumu, havzada teessür etmiş diğer su hakları (savaklanan sular ve periyotları dikkate alınmalı) son 10 yıllık ortalama debiler, debi süreklilik eğrisi, su hakları (içme-kullanma veya diğer amaçlı kullanımlar, v.b) dikkate alınmalı} enerji üretimine başlanıldığında mansaba bırakılan su miktarı ölçümleri vii

11 için ölçüm istasyonları yeri, yağış alanını, akım gözlem istasyonlarını (enerji üretimine başlandığında mansaba bırakılan su miktarı ölçümleri için ölçüm istasyonu yerlerinin belirlenmesi hususunda DSİ 13. Bölge Müdürlüğü ile irtibata geçilmesi ve AGİ istasyonunun online olarak DSİ 13. Bölge Müdürlüğü ile bağlantısının sağlanması) ve mansap can suyu çıkış yerini gösteren çizimler, [havzanın hidrolojik karakteri, ekolojik potansiyeli ile havzada önerilen diğer tesislerde alınan çevre koruma tedbirlerinin yanına bırakılan miktarın enerji üretimine etkisinin dikkate alınması]...97 V.2.4. Suyun temin edileceği kaynağın kullanılması sonucu su kalitesine ve su ortamındaki canlılara (Can suyunun bırakılacağı güzergahtaki canlı türleri ve ekolojik envanteri) olabilecek etkiler, proje için tespit edilen balık türlerine ait geçiş sistemleri ile mansap can suyu çıkış yerinin gösterildiği çizim (Balık geçidi ve merdivenleri çalışır duruma geldiklerinde, içlerinin tam su dolu ve bölmelerin üzerinde su taşıracak halde işlevsel olması, gerektiğinde nehre kilitli olan ve kısmi göç yapan türlerin balık geçidi yaklaşımını bulmalarına yardımcı ilave donanım montajının dahil edilmesi)...98 V.2.5. Ulusal ve uluslararası mevzuatla korunması gereken alanlar üzerine etkiler,...99 V.2.6. Suyun temin edileceği kaynağın kullanılması, su tutulması sonucu mansapta olabilecek değişimler, bu değişimlerin su kalitesine ve su ortamındaki canlılara etkileri, doğal yaşam üzerine etkiler (heyelan, erozyon, nehir hidrolojisi, sucul yaşam, sediment gelişi vb.), bu etkilerin ortadan kaldırılmasına yönelik alınacak önlemler (olabilecek heyelana karşı alınacak önlemler dâhil), V.2.7. Projenin membaa ve mansabında varsa diğer projelerin (baraj, regülatör, HES vb) belirtilmesi, ekosistem üzerindeki etkilerinin değerlendirilmesi, V.2.8. Su kaynağına ait varsa diğer kullanım şekilleri (mansapta kalan yerleşim yerlerine ilişkin su hakları, içme-kullanma, sulama, tarımsal faaliyetler, balık üretim tesisi vb) ve etkileri, V.2.9. Yeraltı ve yüzeysel su kaynaklarına olabilecek etkiler (su kullanımı, tarım alanlarının sulanması vb.), proje debisi, iletim kanalının uzunluğu, Su kaynağı yatağının genişliği, alüvyon yapısı içme suyu sondaj kuyu yerlerinin gösterilmesi, vb. parametrelerin değerlendirilmesi, V Orman alanlarına olabilecek etki (orman yangınları da dâhil) ve bu etkilere karşı alınacak tedbirlerin tanımlanması, V Tarım alanlarına olabilecek etkiler ve bu etkilere karşı alınacak tedbirlerin tanımlanması, V Projenin işletilmesi sırasında çalışacak personelin ve bu personele bağlı nüfusun konut ve diğer sosyal/teknik altyapı ihtiyaçlarının nerelerde, nasıl temin edileceği, V İdari ve sosyal ünitelerde içme ve kullanma amaçlı suların kullanımı sonrasında oluşacak atık suların arıtılması için uygulanacak arıtma tesisi karakteristiği, prosesinin detaylandırılması ve arıtılan atık suların içme suyu havzası dışına çıkarılması, ne miktarlarda, nasıl verileceği, V Konut, sosyal ve idari tesislerden oluşacak katı atık miktar ve özellikleri, bu atıkların nerelere ve nasıl taşınacakları veya hangi amaçlar için ve ne şekilde değerlendirileceği, V Proje ünitelerinin işletilmesi sırasında oluşacak gürültünün kaynakları tesisin en yakın yerleşim birimine uzaklığı ve kontrolü için alınacak önlemler, V Proje alanında peyzaj öğeleri yaratmak veya diğer amaçlarla yapılacak saha düzenlemeleri, (ağaçlandırmalar ve /veya yeşil alan düzenlemeleri v.b.) ne kadar alanda, nasıl yapılacağı, bunun için seçilecek bitki ve ağaç türleri, viii

12 V Proje kapsamında yapılacak bütün tesis içi ve tesis dışı taşımaların trafik (araç) yükünün ve etkilerinin değerlendirilmesi V Projenin işletilmesi aşamasındaki faaliyetlerden insan sağlığı ve çevre açısından riskli ve tehlikeli olanlar, V Diğer özellikler V.3. Projenin Sosyo-Ekonomik Çevre Üzerine Etkileri V.3.1. Proje ile gerçekleşmesi beklenen gelir artışları; yaratılacak istihdam imkanları, nüfus hareketleri, göçler, eğitim, sağlık, kültür, diğer sosyal ve teknik altyapı hizmetleri ve bu hizmetlerden yararlanılma durumlarında değişiklikler vb V.3.2. Çevresel fayda-maliyet analizi V.3.3. Projenin gerçekleşmesine bağlı olarak sosyal etkilerin değerlendirilmesi, projenin yapımı dolayısıyla etkilenecek/etkilenmesi muhtemel yerleşimlerdeki yöre halkı ile görüşmeler yapılarak sosyolojik etkinin ortaya konulması. (Proje Alanı ve Etki Alanındaki tarım, hayvancılık, balıkçılık vb. faaliyetlere etkileri, projenin inşası ve işletmesi aşamasında çalışacak insanlar ile yerel halk ilişkileri, bunların insan yaşamı üzerine etkileri ve Sosyo-Ekonomik Açıdan Analizi, uygulamaya geçirilecek sosyal sorumluluk projeleri) Bölüm VI: İşletme Proje Kapandıktan Sonra Olabilecek Ve Süren Etkiler Ve Bu Etkilere Karşı Alınacak Önlemler V1.1. Arazi ıslahı ve reklamasyon çalışmaları, VI.2. Olabilecek hava emisyonları, VI.3. Mevcut su kaynaklarına etkiler, Bölüm VII: Projenin Alternatifleri (Bu bölümde yer seçimi, teknoloji, alınacak önlemler, alternatiflerin karşılaştırılması ve tercih sıralaması belirtilecektir.) Bölüm VIII: İzleme Programı VIII.1. Faaliyetin inşaatı için önerilen izleme programı, faaliyetin işletmesi ve işletme sonrası için önerilen izleme programı ve acil müdahale planı, Çevre Yönetim ekibi VIII.2. ÇED Olumlu Belgesinin verilmesi durumunda, Yeterlik Tebliği nde Yeterlik Belgesi alan kurum/kuruluşların yükümlülükleri başlığı altında belirtilen hususların gerçekleştirilmesi ile ilgili program, Bölüm IX: Halkın Katılımı (Projeden etkilenmesi muhtemel yöre halkının nasıl ve hangi yöntemlerle bilgilendirildiği, proje ile ilgili halkın görüşlerinin ve konu ile ilgili açıklamaların ÇED Raporuna yansıtılması) Bölüm X: Yukarıdaki Başlıklar Altında Verilen Bilgilerin Teknik Olmayan Bir Özeti (Projenin inşaat ve işletme aşamalarında yapılması planlanan tüm çalışmaların ve çevresel etkiler için alınması öngörülen tüm önlemlerin, mümkün olduğunca basit, teknik terim içermeyecek şekilde ve halkın anlayabileceği sadelikte anlatılması) Bölüm XI: Sonuçlar (Yapılan tüm açıklamaların özeti, projenin önemli çevresel etkilerinin sıralandığı ve projenin gerçekleşmesi halinde olumsuz çevresel etkilerin önlenmesinde ne ölçüde başarı sağlanabileceğinin belirtildiği genel bir değerlendirme, proje kapsamında alternatifler arası seçimler ve bu seçimlerin nedenleri ) ix

13 Tablolar: Tablo 1: Kurulacak tesislere ait karakteristik veriler... 2 Tablo 2: Değirmen Regülatörü ve HES Tahmini Zamanlama Tablosu... 8 Tablo 3: Değirmen Regülatörü ve HES Tesisleri Ekonomik Değerleri Tablo 4: Değirmen Regülatörü Mevcut Sulama Sahasındaki Sulanan Arazi Miktarı ve Bitki Deseni Dağılımı...41 Tablo 5: Proje sahasında Klasik Sulama Sistemine Göre Bitki Su Tüketimleri ve Regülatörden Aylar İtibarı ile Sulama İçin Bırakılması Gereken Su Miktarı (Şebeke Toprak Kanal ve Yüzeysel Sulama Yöntemi) Alan 10 ha...42 Tablo 6: Regülatör yapısından bırakılacak su miktarı...43 Tablo 7: Proje alanı ve yakın çevresindeki balık türleri ve çeşitli koruma statüleri...46 Tablo 8: Proje alanı çevresinde bulunma ihtimali olan endemik ve tehdit altındaki bitki türleri...49 Tablo 9: Proje alanındaki balık türlerinin ekolojik özellikleri (Cows and Welcomme, 1998)...54 Tablo 10:Bitkisel Toprak ve Pasa Depolama Alanı Koordinatları...65 Tablo 11:Değirmen Regülatörü Mevcut Sulama Sahasındaki Sulanan Arazi Miktarı ve Bitki Deseni Dağılımı...79 Tablo 12: İnşaat aşamasında kullanılacak makinelerin güç düzeyleri...80 Tablo 13:Motorinin Özellikleri...81 Tablo 14:Diesel Araçlardan Yayılan Kirlenmenin Yayın Faktörleri(gr/lt)...81 Tablo 15:İş makinalarından kaynaklanacak kirletici değerler...81 Tablo 16:Gürültü kaynakları...87 Tablo 17:Gürültü dağılımı...88 Tablo 18: Proje Alanı Koordinatları...94 Tablo 19: Proje sahasında Klasik Sulama Sistemine Göre Bitki Su Tüketimleri ve Regülatörden Aylar İtibarı ile Sulama İçin Bırakılması Gereken Su Miktarı (Şebeke Toprak Kanal ve Yüzeysel Sulama Yöntemi) Alan 10 ha...96 Tablo 20:Değirmen Regülatörü Yeri Aylık Ortalama Akımları (m 3 /s)...97 Şekiller: Şekil 1: HES İş Akım Şeması... 7 Şekil 2:Proje alanı trafik yükü haritası...68 Fotoğraflar: Fotoğraf 1:Değirmen deresine ait görüntüler...38 Fotoğraf 2:Değirmen deresine ait görüntüler...39 Fotoğraf 3:Değirmen regülatörü balık geçidi yapısı...53 Fotoğraf 4: İstinat duvarı...77 Fotoğraf 5:Toprak kanal...78 Grafik: Grafik 1:Faaliyetleri esnasında gürültü dağılımı...88 x

14 EKLER LİSTESİ EK-1 : YER BULDURU VE GÜZERGAH HARİTASI EK-2A : 1/ ÖLÇEKLİ TOPOĞRAFİK HARİTA EK-2B : 1/ ÖLÇEKLİ VAZİYET PLANI EK-2C : PROJE ALANI KOORDİNAT CD Sİ EK-3 : GOOGLE EARTH GÖRÜNTÜSÜ EK-4 : PROJE ALANI FOTOĞRAFLARI EK-5 : AV HARİTASI EK-6 : KORUNAN ALANLAR HARİTASI EK-7 : FİZİBİLİTE ONAYINA DAİR YAZI VE SU KULLANIM HAKKI ANLAŞMASI EK-8 : DEPREM HARİTASI EK-9A :ÇALIŞMA ALANIN JEOLOJİ HARİTASI EK-9B :MÜHENDİSLİK JEOLOJİSİ HARİTASI EK-9C :JEOTEKNİK ETÜT RAPORU EK-10 :HALKIN KATILIMI TOPLANTISI TUTANAĞI EK-11 : EPDK ÜRETİM LİSANSI EK-12 :ÇED GEREKLİ DEĞİLDİR KARARI EK-13 : MAHKEME KARARI EK-14 :KAMULAŞTIRMA BELGELERİ VE ORMAN İZNİ EK-15 : DEĞİRMEN REGÜLATÖRÜ YERİ YILLARI ONAYLI AYLIK ORTALAMA DEBİLERİ (M 3 /S) EK-16 :SU HAKLARI RAPORU VE DSİ ONAY YAZISI EK-17 :İZİN, DENETİM TUTANAKLARI VE İZLEME KONTROL FORMU EK-18 :BALIK GEÇİDİ PLANI EK-19 :SOSYAL ETKİ DEĞERLENDİRME RAPORU ANKETİ EK-20 :ACİL DURUM MÜDAHALE PLANI EK-21 :BETON SANTRALİ ÇED GEREKLİ DEĞİLDİR KARARI EK-22 :SU ANALİZİ EK-23 :TABİAT VARLIKLARIYLA İLGİLİ GÖRÜŞ EK-24 :MADEN İŞLERİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ GÖRÜŞÜ EK-25 :DSİ 13.BÖLGE MÜDÜRLÜĞÜ GÖRÜŞÜ EK-26A :ANTALYA ORMAN BÖLGE MÜDÜRLÜĞÜ GÖRÜŞÜ VE İNCELEME DEĞERLENDİRME FORMU EK-26B : 1/ ÖLÇEKLİ MEŞCERE HARİTASI EK-26C :1/ ÖLÇEKLİ ORMAN KADASTRO HARİTASI

15 EK-27 :ANTALYA KÜLTÜR VARLIKLARINI KORUMA BÖLGE KURULU MÜDÜRLÜĞÜ GÖRÜŞÜ EK-28 : EKOSİSTEM DEĞERLENDİRME RAPORU VE PEYZAJ PLANI EK-29 :MANSAP CAN SUYU ÇIKIŞ YERİNİN GÖSTERİLDİĞİ PLAN EK-30A : 1:1000 ÖLÇEKLİ HAFRİYAT DÖKÜM ALANLARI PLAN VE KESİT GÖRÜNÜŞLERİ EK-30B : 1:500 ÖLÇEKLİ HAFRİYAT DÖKÜM ALANLARI REHABİLİTASYON HARİTASI

16 Bölüm I: Projenin Tanımı ve Amacı (Proje konusu faaliyetin tanımı, ömrü, hizmet amaçları, projede kurulacak tesislere ait karakteristik verileri gösteren tablo (Su Alma Kotu, Türbin Eksen Kotu, Brüt Düşü, Santral Tipi, Net Düşü Türbin Tipi, Ünite Sayısı, Ünite Gücü, Kurulu Güç (MWm/MWe), Firm Enerji, Sekonder Enerji, Toplam Enerji, Proje Debisi, Türbin Verimi, Jeneratör Verimi, Trafo Verimi vb.), pazar veya hizmet alanları ve bu alan içerisinde ekonomik ve sosyal yönden ülke, bölge ve/veya il ölçeğinde önem ve gereklilikleri, (Proje alanı ve çevresindeki su kaynaklarının görünebileceği, ölçekte renkli harita üzerinde su kaynakları yerleri ve proje alanına mesafeleri, rapor hazırlanırken proje kapsamındaki tüm işlemlerin DSİ tarafından onaylanmış olan Fizibilite Raporuna uygun olarak yapılması ile birlikte bu raporun onay aşamasına ilişkin ve su kullanma anlaşması hakkında bilgi) Proje ile Erenler Enerji Üretim ve Ticaret A.Ş. tarafından; Antalya ili, Akseki ilçesi, Cevizli Beldesi, Gümüşdamla köyünün kuzeyinde, Değirmen Dere üzerinde, Değirmen Regülatörü ve HES (7,66 MWm/6,84 MWe) kurulması ve işletilmesi planlanmaktadır. Proje alanı 1/ ölçekli Konya N27-d2 paftasında yer almaktadır. Proje, Tarih ve Sayılı ( Tarih ve ve Sayılı değişiklik) Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevresel Etki Değerlendirilmesi Yönetmeliği, Enerji Sektörü, Ek-2 Listesi, Madde-32 Kurulu Gücü 0-25 MWm arasında olan nehir tipi santraller. kapsamındadır. Söz konusu proje için mülga Antalya İl Çevre ve Orman Müdürlüğü nce Tarihinde Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) Gerekli Değildir Kararı verilmiş ve söz konusu faaliyet sahibi tarafından inşaat çalışmalarına başlanmıştır(ek-12). Ancak söz konusu projenin inşaat çalışmaları devam ederken Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) Gerekli Değildir Kararı mahkemeye verilmiş olup, 2012/1759 nolu mahkeme kararına (Ek-13) istinaden ÇED raporu hazırlanmıştır. Proje enerji üretimi amaçlı olup, sulama, taşkın koruma gibi amaçları bulunmamaktadır. Değirmen Regülatörü ve HES Projesi nehir tipi hidroelektrik santral olarak tasarlanmış olup, bir biriktirme yapısına sahip değildir. Değirmen Dere üzerinde yaklaşık 937,1 m talveg kotunda yer alan Değirmen regülatörünün kret kotu 940 m dir. Su alma ağzından alınan su, önce çökeltim havuzu, daha sonra sol sahilde inşa edilmiş olan iletim kanalı ve kanalın devamındaki tünel vasıtasıyla mansap ucundaki yükleme havuzuna iletilecektir. Kapalı duvar kanal olarak tasarlanan kanalın uzunluğu 60 m, modifiye at nalı olarak tasarlanan tünelin uzunluğu ise m dir. Yükleme havuzundan 1,1 m çapında ve 294,92 m uzunlukta cebri boru ile alınacak olan sular, 814,85 m kuyruksuyu kotundaki santralda türbinlenerek elektrik enerjisi üretilecektir. Proje debisi 6,5 m 3 /s, net düşü ise 117,73 m dir. 1

17 Tablo 1: Kurulacak tesislere ait karakteristik veriler Regülatör karakteristikleri Tipi : Beton dolu gövdeli Talveg Kotu : 937 m Kret kotu : 940 m Proje debisi 6,5 m 3 /s Kret uzunluğu 55 m Çökeltim Havuzu karakteristikleri Efektif Boyu 43 m Havuzda Su Yüksekliği 3 m Bölme Adedi 2 Bölme Genişliği 4,5 m Havuzda Su Hızı 0.24 m/s İletim Kanalı ve tünel karakteristikleri Yeri Sol sahil Tipi Kapalı duvar kanal+tünel Uzunluğu 60 m m Kapasitesi 6.5 m 3 /s Eğimi 0,0019 Tünel çapı 3 m Tünel ve kanal taban genişliği 2,3 m Yükleme havuzu Uzunluğu 18 m Genişliği 12 m Derinliği (Ortalama) 5,5 m Cebri boru Çapı 1,1 m Uzunluğu 294,92 m Türbin Tipi Tipi Francis Ünite Adedi 2 Ünite Gücü kw Net Düşü 117,73 m Santral kuyruksuyu kotu 814,85 m Jeneratör Tipi ve Kapasitesi Tipi 3 Fazlı Ünite Adedi 2 Ünite Gücü kva Anma Gerilimi 6,3 kv Güç Faktörü 0.85 Transformatör Adedi ve Tipi Tipi Harici yağlı Ünite adedi 2 Ünite gücü kva Anma gerilimi 6,3 /34,5 kv Soğutma şekli ONAF Bağlantı şekli Y Nd 11 Enerji Üretimi Güvenilir Enerji 0 kwh Sekonder Enerji kwh Toplam Enerji kwh 2

18 Proje inşaatının %80 i tamamlanmış durumda olup, ekonomik ömrü 49 yıl olarak planlanmaktadır. Projenin inşaatı aşamasında 30 kişi, işletme aşamasında ise 10 kişinin çalışması planlanmaktadır. Söz konusu proje, inşaat döneminde yöre halkı için istihdam yaratmaktadır. Değirmen HES işletmeye geçtiğinde, toplam 7,66 MWm/6,84 MWe kurulu güç ile yılda 19,807 GWh enerji üretimi gerçekleştirecektir. Ülkemiz hızla sosyal ve ekonomik gelişim göstermekte ve bu gelişmeye paralel olarak ihtiyaç duyduğu elektrik enerjisini kesintisiz, kaliteli, güvenilir ve ekonomik olarak çevreyi en az etkileyecek şekilde üretmek durumundadır. Bu nedenle öncelikle yerli enerji kaynaklarından yararlanılarak projeler geliştirilmeli ve gerekli yatırımlar yapılmalıdır. Elektrik enerjisi tüketimi ekonomik gelişmenin ve toplumsal refahın en önemli göstergelerinden biridir. Bugün tüm dünya ülkelerinde kişi başına düşen milli gelirin o ülkenin zenginliğini simgeleyen önemli bir gösterge olmasının yanı sıra kişi basına tüketilen elektrik enerjisi de o ülkenin gelişmişlik düzeyini gösteren önemli bir göstergedir. Avrupa ülkelerinde kişi başına elektrik tüketimi kwh düzeyinde olmasına karşın bu miktarın ülkemizde brüt kwh, net kwh düzeyinde ve çok düşük olduğu görülmektedir. Cumhuriyetimizin kuruluşundan bugüne kadar yapılmış enerji projeleri ile ilgili yatırımların tarihi gelişimine bakıldığı zaman önemli mesafelerin alınmış olduğu görülmekle birlikte, Türkiye elektrik enerjisi üretimi ve tüketim açısından gelişmiş ülkelerle karşılaştırıldığında son sıralardadır. Bu nedenle ülkemizin gelişmiş ülkeler düzeyine erişebilmesi için bütün olanaklarını kullanarak genelde enerji arzını artırması için her türlü çabayı göstermesi gerekmektedir. Hidroelektrik potansiyelin belirlenmesinde, Brüt Potansiyel, Teknik Potansiyel ve Ekonomik Potansiyel kavramları önem taşımaktadır. Bir akarsu havzasının hidroelektrik enerji üretiminin teorik üst sınırını gösteren brüt su kuvveti potansiyeli, mevcut düşü ve ortalama debinin oluşturduğu potansiyeli ifade etmektedir. Topoğrafya ve hidrolojinin bir fonksiyonu olan brüt hidroelektrik enerji potansiyeli, ülkemiz için 433 milyar kwh mertebesindedir. Teknik yönden değerlendirilebilir su kuvveti potansiyeli, bir akarsu havzasının hidroelektrik enerji üretiminin teknolojik üst sınırını göstermektedir. Uygulanan teknolojiye bağlı olarak düşü, akım ve dönüşümde oluşabilecek kaçınılmaz kayıplar hariç tutulduğunda, teknik açıdan uygulanabilmesi mümkün hidroelektrik projelerin bölgenin tümünde gerçekleştirilmesiyle elde edilecek hidroelektrik enerji üretiminin sınırlarını temsil etmektedir. Bu niteliğiyle teknik yönden değerlendirilebilir hidroelektrik potansiyel, brüt potansiyelin bir fonksiyonu olmakta ve çoğunlukla onun yüzdesi olarak ifade edilmektedir. Su kuvveti teknolojisinde yakın geçmişte ani değişmeler olmadığı ve yine yakın gelecekte bu tür gelişmelerin beklenmediği dikkate alınırsa, teknik yönden değerlendirilebilir potansiyelin de aslında zamanla pek değişmediği kabul edilmektedir. Ülkemizin teknik yönden değerlendirilebilir hidroelektrik enerji potansiyeli 216 milyar kwh civarındadır. Ekonomik olarak yararlanılabilir hidroelektrik potansiyel, bir akarsu havzasının hidroelektrik enerji üretiminin ekonomik optimizasyonunun sınır değerini gösteren, gerek teknik açıdan geliştirilebilmesi mümkün, gerekse ekonomik yönden tutarlı olan tüm hidroelektrik projelerin toplam üretimi olarak tanımlanabilir. Bir başka deyişle ekonomik olarak yararlanılabilir hidroelektrik potansiyel, beklenen faydaları (gelirleri), masraflarından (giderlerinden) fazla olan su kuvveti projelerinin hidroelektrik enerji üretimini göstermektedir. 3

19 Ülkemizin 2001 yılı başı itibariyle tespit edilen teknik ve ekonomik hidroelektrik enerji potansiyeli 125 milyar kwh dır. Bu potansiyel, en az ilk etüt seviyesindeki hidroelektrik projelerle, istikşaf (ön inceleme), master plan, fizibilite (yapılabilirlik), kesin proje, inşa ve işletme aşamalarından oluşan toplam 546 adet hidroelektrik projenin enerji üretim kapasitesini ifade etmektedir. Türkiye 433 milyar kwh brüt teorik hidroelektrik potansiyeli ile dünya hidroelektrik potansiyeli içinde %1 paya sahiptir. 125 milyar kwh ekonomik olarak yapılabilir potansiyeli ile Avrupa ekonomik potansiyelinin yaklaşık %15 i mertebesinde hidroelektrik potansiyele sahip bulunmaktadır. Türkiye deki kurulu güç kapasitesinin yıllar itibariyle gelişimi irdelendiğinde, yılları arasında kurulu güçte 23,293 MW lık bir artış olduğu ve 2005 yılında Türkiye kurulu gücünün 39,611 MW a ulaştığı görülmektedir. Toplam kurulu gücün 26,607 MW ını (%67,2) termik, 12,941 MW ını (%32,7) hidrolik, yaklaşık 63 MW ını ise jeotermal ve rüzgar santralları oluşturmaktadır. Hidroelektrik santrallerin üretimi, yağış koşullarına bağımlı olduğundan her yıl toplam üretim içindeki payı değişim göstermekle birlikte, Türkiye de elektrik enerjisinin yaklaşık %39 u sudan üretilmektedir. Bugün için 130 milyar kwh olan ekonomik hidroelektrik potansiyelimizin %34 ü (44289 GWh) kullanılabilir, %9 u ( GWh) inşa halinde ve %57 si ( GWh) ise çeşitli aşamalardan oluşan proje (ilk etüt ön inceleme, master plan, planlama ve kesin proje) düzeyindedir.1985 yılına kadar termik kapasite içerisinde en fazla payı alan linyit santrallarinin payı, bu yıldan itibaren sisteme dahil edilen doğalgaz santralları nedeniyle düşmüştür yılında Türkiye toplam kurulu gücünün %25,2 si katı yakıtlar, %7,9 u sıvı yakıtlar ve %23,8 i ise doğal gaz yakıtlı santrallardan oluşmuştur. Enerji sektörü ile ilgili olarak mevcut durumu değerlendiren, üretim, tüketim ve taleplerle ilgili tahminleri yapan kamu kuruluşları tarafından hazırlanmış raporlardan elde edilen bilgilere göre düzenlenmiş olan tablolarda; Elektrik Enerjisi Üretim Gelişimi irdelendiğinde ise, 2000 yılında 124,9 milyar kwh olan brüt elektrik enerjisi üretimi, 2005 yılında ise yaklaşık %6,5 luk bir artışla 130,3 milyar kwh a çıkmıştır. Sektörel dağılım incelendiğinde ise 1990 yılında GWh ile %62 pay alan sanayi sektörünün, 2005 yılında GWh a ulaştığı ancak payının %50 seviyesine indiği gözlenmektedir. Buna karşılık konut ve hizmetler sektöründe tüketim GWh tan GWh a ulaşırken payı da aynı şekilde %36 dan, %45,5 ye ulaşmıştır. Aynı dönemlerde ulaştırma sektöründe önemli bir değişiklik olmamıştır. Fizibilite raporu ile olabildiğince ayrıntılı olarak incelenmiş ve ekonomik olarak yapılırlığı belirlenmiş olan Değirmen Regülatörü ve HES projesinin devreye girmesi ile yerli ve yenilenebilir bir kaynak olan hidrolik potansiyelimizin bir parçası daha elektrik enerjisi üretimine ve ülke ekonomisine kazandırılmış olacaktır. Değirmen Regülatörü ve HES Tesisleri nin işletilmesi, Türkiye ekonomisine ve enerji pazarına katkıda bulunacağı gibi, yörede enerji imkanları yaratacak, ekonomiye ve istihdama, inşaat döneminde yeni imkanlar getirecektir. Bunun yanı sıra Türkiye nin ürettiği yeşil enerji miktarına katkıda bulunacak, KYOTO Konferansı kararlarına göre, hali hazırda enerjinin en az %22 sini yeşil enerji olarak tüketmeleri gereken Avrupa ülkelerine enerji ihracatı imkanına da katkı sağlayacaktır. Söz konusu proje kapsamında Dsi ile Su Kullanım Hakkı Anlaşması yapılmış olup anlaşma şartlarına uyulacaktır(ek-7). Proje kapsamında hazırlatılan Su Hakları Raporu Ek- 16 da sunulmuştur. Proje alanına ait yerbulduru haritası, 1/ ölçekli topoğrafik harita, uydu görüntüsü, vaziyet planı ve proje alanına ait fotoğrafları eklerde sunulmuştur(bkz. Ek-1, Ek- 2A, Ek-3, Ek-2B, Ek-4) 4

20 Bölüm II: Proje İçin Seçilen Yerin Konumu II.1. Projenin yeri (İlgili Valilik veya Belediye tarafından doğruluğu onanmış olan proje yerinin, lejant ve plan notlarının da yer aldığı onanlı Çevre Düzeni Planı ve İmar Planları üzerinde, bu planlar yoksa mevcut arazi kullanım haritası üzerinde gösterimi, 1/ ölçekli ilgili kurumdan onaylı Çevre Düzeni Planının ÇED Raporuna eklenmesi), Proje, Antalya ili, Akseki ilçesi, Cevizli Beldesi, Gümüşdamla köyünün kuzeyinde, Değirmen Dere üzerinde yapılması planlanan Değirmen Regülatörü ve HES (7,66 MWm/6,84 MWe) kapsamaktadır. Değirmen Regülatörü ve HES ne ulaşım karayolu ile sağlanmaktadır. Proje alanına ulaşmak için, D-695 Konya-Manavgat (Ankara-Konya-Seydişehir) karayolu ile Cevizli Beldesi ne, oradan da sathi kaplama asfalt yol ile 10 km gidilerek Gümüşdamla(Zilan) köyüne ulaşılır. Regülatör yeri Gümüşdamla Köyü nün m kuzeydogusunda Degirmen Dere üzerinde yer almaktadır. Santral yeri ise Gümüşdamla Köyü nün 1100 m kuzeyinde yer almaktadır. Değirmen Regülatörü ve HES projesi 1/ ölçekli Konya N27-d2 paftasında yer almaktadır. Antalya-Burdur Planlama Bölgesine ait N27 paftalı Çevre Düzeni Planı nda proje alanı orman alanı olarak gözükmekle beraber Çevre Düzeni Planı yürürlükten kaldırılmıştır. Arazi kullanımıyla ilgili bilgiler ektedir(ek-2b). II.2. Proje kapsamındaki (varsa malzeme ocağı, beton santrali ve kırma-eleme dahil) ünitelerin konumu, teknik altyapı üniteleri, idari ve sosyal üniteler, varsa diğer üniteler, bunlar için belirlenen kapalı ve açık alan büyüklükleri, bu ünitelerin proje alanı içindeki konumlarının vaziyet planı, proje kapsamında yer alan ünitelerin ve geçici-nihai depolama alanlarının 1/25000, 1/5000 ve/veya 1/1000'lik haritalar üzerinde gösterimi, şantiye yerleşim planı, hafriyat (kazı fazlası malzeme) döküm sahaları, regülatör, kanal, tünel, yükleme havuzu, cebri boru, santral binası, (birbirleri ile olan mesafeleri de belirtilmesi) v.b. yapılara ait plan ve kesitler ile yağış alanı ve akım gözlem istasyonlarını gösterir çizimler teknik resim standartlarına uygun olarak, proje ünitelerinin yerlerini (koordinatlarını) içeren sayısal CD (ED 50 formatında) Proje ünitelerinin inşaatında beton yapımı için gerekli geçirimli malzeme (kum-çakıl) de, yakın çevredeki ÇED Olumlu veya ÇED Gerekli Değildir kararı olan ocaklardan satın alma yoluyla temin edilecektir. Bununla birlikte proje ünitelerinin inşaatında kullanılmak üzere proje alanında, ÇED Gerekli Değildir Kararı alınarak hazır beton santrali kurulmuştur(ek- 21) m 2 ve m 2 lik olmak üzere 2 adet hafriyat (Bitkisel toprak ve pasa) döküm sahası proje alanı içerisindedir m 2 lik alanda da Sosyal Tesisler(Şantiye alanı) kurulmuştur(ek-2a) No Ünite Özellikleri Alan 1 Değirmen Regülatörü ve yardımcı üniteler Talvegten Yüksekliği=3 m m 2 (Su alma yapısı, Çakıl geçiti) 2 Basınçlı İletim Borusu Boyu: 294 m, Ort.Çapı: 1,1 m Yer üstünde monte. 3 Santral Binası Boyu: 25 m. Eni: 15 m. 375 m 2 4 Sosyal tesisler(şantiye alanı) Köyün çıkısında yol üstünde m 2 5 Bitkisel toprak depo alanı m 2 6 Pasa alanı m 2 Söz konusu ünitelerin yerleşimi eklerdeki vaziyet planında gösterilmiştir(ek-2b). 5

21 Manavgat Çayı üzerinde Değirmen Regülatörü ve HES porjesinin su potansiyelinin tahmini için akım verilerinden yararlanılan akım gözlem istasyonu, 920(911) nolu Manavgat Çayı Şahapköprü istasyonudur. 920(911) nolu istasyon 1966 yılında DSİ tarafından kurulmuş olup, akışaşağısında yağış alanı 438 km² dir. Değirmen Regülatör yerinin yağış alanı ise 87 km² dir. İstasyonun değerlendirilmiş yılları / / dür. İstasyonun yıllarına göre, istasyon yerinde Değirmen Derenin yıllık ortalama akımı 3,08 m 3 /s tir. Değirmen Regülatörü ve HES projesine ait tesisler ve hafriyat (kazı fazlası malzeme) döküm sahası gösterir vaziyet planı eklerde sunulmuştur(bkz.ek-2b). Hafriyat döküm sahasının uygunluğuna dair DSİ den yazı alınmıştır(ek-25). Proje alanı ve tesislerinin ED50 formatında CD ortamında sayısal koordinat değerleri Ek-2C de sunulmuştur. Bölüm III: Projenin Ekonomik ve Sosyal Boyutları III.1. Projenin gerçekleşmesi ile ilgili yatırım programı ve finans kaynakları, bu kaynakların nereden temin edileceği, Projenin ilk çalışmalarından işletmeye açılışına kadar geçen süredeki proje ve kontrolluk hizmetleri için tesis bedeli %15 arttırılarak ve kamulaştırma bedeli eklenerek proje bedeli bulunmuştur. Değirmen Regülatörü ve HES projesinin tesislerle birlikte proje bedeli TL dir. Proje bedeli bazında iç ve dış ihtiyaçlar belirlenirken yapılan araştırmalar doğrultusunda kredi alınmıştır. Projenin yatırımında öz kaynaklar ile geri ödemeli banka kredisi kullanılmıştır. Projenin %80 lik kısmının inşası bitmiş olup, geri kalan inşaat ve montaj işlerinin iklim koşulları da göz önüne alınarak 1.5 yılda tamamlanacağı öngörülmüştür. III.2. Projenin gerçekleşmesi ile ilgili iş akım şeması ve zamanlama tablosu (zamansal ifadenin tablo üzerinde net olarak belirtilmesi; örneğin ay, yıl vb.), Değirmen Regülatörü ve HES projesinin İş Akım Şeması ve Tahmini Zamanlama Tablosu aşağıdaki tablolarda verilmiştir. Söz konusu proje için mülga Antalya İl Çevre ve Orman Müdürlüğü nce Tarihinde Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) Gerekli Değildir Kararı verilmiş ve söz konusu faaliyet sahibi tarafından inşaat çalışmalarına başlanmıştır(ek-12). Ancak söz konusu projenin inşaat çalışmaları devam ederken Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) Gerekli Değildir Kararı mahkemeye verilmiş olup, 2012/1759 nolu mahkeme kararına istinaden inşaat çalışmaları durdurulmuştur. Proje inşaatının şimdiye kadar %80 i tamamlanmış durumda olup, tesisin ekonomik ömrü 49 yıl olarak planlanmaktadır. Geriye kalan inşaat ve montaj işlerinin iklim koşulları da göz önüne alınarak 1.5 yılda tamamlanacağı öngörülmüştür. 6

22 Şekil 1: HES İş Akım Şeması 7

23 Tablo 2: Değirmen Regülatörü ve HES Tahmini Zamanlama Tablosu 8

24 III.3. Projenin fayda-maliyet analizi, Değirmen Regülatörü ve HES projesi enerji üretimi amaçlı olup, sulama, taşkın koruma gibi amaçları bulunmamaktadır. Değirmen HES işletmeye geçtiğinde, toplam 7,66 MWm/6,84 MWe kurulu güç ile yılda 19,807 GWh enerji üretimi gerçekleştirecektir. Değirmen Regülatörü ve HES projesi enerji amaçlı bir proje olduğundan sadece enerji faydaları göz önüne alınacaktır. Projenin ekonomisi DSİ Genel Müdürlüğü tarafından hazırlanan 2007 yılı birim fiyat listeleri kullanılarak değerlendirilmiştir. Söz konusu projeye ait fayda-maliyet analizi aşağıdaki tabloda belirtilmiştir. 9

25 Tablo 3: Değirmen Regülatörü ve HES Tesisleri Ekonomik Değerleri.. 10

26 III.4. Proje kapsamında olmayan ancak projenin gerçekleşmesine bağlı olarak, proje sahibi veya diğer yatırımcılar tarafından gerçekleştirilmesi tasarlanan diğer ekonomik, sosyal ve altyapı projeleri (örneğin; köyün içme ve kullanma suyunu karşılamaya yönelik herhangi bir projenin uygulanıp uygulanmayacağı) İnşaat aşaması yöre halkı için iş imkânları yaratacaktır. HES projesinin geriye kalan inşaatının tamamlanması sırasında ortalama 30 kişinin istihdamının sağlanacağı tahmin edilmektedir. Bu işçilerin sosyal ihtiyaçlarının önemli bir bölümü en yakın yerleşim birimlerinden temin edilebilecektir. Bu nedenle yerleşim birimlerine ekonomik girdi sağlanmış olacaktır. Köyün içme ve kullanma suyunu karşılamaya yönelik herhangi bir proje uygulanmayacaktır. III.5. Proje kapsamında olmayan ancak projenin gerçekleşebilmesi için zaruri olan ve proje sahibi veya diğer yatırımcılar tarafından gerçekleştirilmesi planlanan diğer ekonomik, sosyal ve altyapı projeleri, Proje kapsamında yapılacak inşaatlarda çalışacak işçi, teknik ve idari personelin kalacağı yapılar, ulaşım, haberleşme ve konaklama tesisleri gibi her türlü altyapıyı içeren şantiye binaları faaliyet sahibi tarafından daha önceden kurulmuş olup, bu şantiye binaları kullanılacaktır. Kullanılacak içme ve kullanma suyu, Kuyucak Belediyesi tarafından çekilen hattan karşılanacaktır. İnşaat ve işletme aşamasında oluşacak evsel nitelikli sıvı atıklar için şantiye alanında kurulu olan paket arıtma tesisi kullanılacaktır. Atıksular evsel nitelikli paket atıksu arıtma tesisinde SKKY Tablo:21 esas alınarak alıcı ortam standartlarını sağlayacak şekilde arıtılarak, şantiye alanında tozumayı önlemek için yol sulamasında kullanılacaktır tarih ve ( Tarih ve Sayılı değişiklik) sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Su Kirliliğinin Kontrolü yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. İşletme aşamasında, teknik elemanlar ve bekçi olarak 24 saat boyunca azami (vardiyalı) 10 kişinin çalışması planlanmaktadır. Ayrıca bakım ve kontrol için, ihtiyaç duyulduğu zaman teknik ve idari kişiler olacaktır. III.6. Proje için seçilen (regülatör ve HES alanı, iletim tüneli ve iletim kanalı güzergahları, hafriyat depo sahaları, kırma-eleme ve hazır beton tesis alanları vb.) yerlerin mülkiyet durumu, kamulaştırma, yeniden yerleşimin nasıl yapılacağı, kamulaştırma kapsamında halkı bilgilendirme yöntemleri ve halkın yaklaşımına ilişkin bilgi (elden çıkarılan tarım alanlarının, hazine arazilerinin, şahıs arazilerinin ve yerleşim yerlerinin vb. büyüklüğünün belirtilmesi), Proje alanında orman arazisi ve şahıs arazisi yer almaktadır. Orman arazisi kullanımı için Antalya Orman Bölge Müdürlüğü nden gerekli izinler alınmıştır. Faaliyet ünitelerinin şahıs arazilerinde kalan kısımları hak sahiplerine bedelleri ödenerek alınmıştır. Söz konusu proje nehir tipi santral olması ve enerji üretiminde kullanılacak suların regülatörle çevrilecek olması nedeniyle, proje kapsamında herhangi bir depolama tesisi söz konusu değildir. Bu nedenle su altında kalacak araziler bulunmamaktadır. Proje unsurlarını içeren alanın 4.096,53 m 2 si özel mülkiyet, m 2 lik orman alanı için izin alınmıştır(ek-14) m 2 lik orman alanı için izin başvurusu yapılmıştır. Proje kapsamındaki 4.096,53 m 2 lik özel mülkiyet alanın, 1.873,39 m 2 lik alanı kamulaştırılmış, m 2 lik alan hak sahiplerine bedelleri ödenerek tapuları alınmıştır(ek-14). Projenin %80 i tamamlanmış olup, proje unsurları bu özel mülkiyet ve orman alanları üzerinde kuruludur. 11

27 III.7. Diğer hususlar. Başka bir husus bulunmamaktadır. Bölüm IV: PROJE KAPSAMINDA YER ALAN REGÜLATÖR, HES, KANAL YAPILARINDAN ETKİLENECEK ALANIN BELİRLENMESİ VE BU ALAN İÇİNDEKİ MEVCUT ÇEVRESEL ÖZELLİKLERİN AÇIKLANMASI (*) IV.1. Projeden etkilenecek alanın belirlenmesi, (etki alanının nasıl ve neye göre belirlendiği açıklanacak ve etki alanı harita üzerinde gösterilecek) Projenin etki alanını belirlerken, fiziksel ve biyolojik çevre açısından etki alanları ile sosyal ve ekonomik çevre açısından etki alanlarının ayrı düşünülmesi gerekir. Mevcut benzer tesislerden edinilen deneyimler sonucunda, HES inşaat çalışmaları esnasında fiziksel ve biyolojik çevreye etkiler, inşaat alanı dış sınırından itibaren duruma göre azami 500 m ile ifade edilebilirken, tesisin işletmeye alınmasıyla bu mesafe tesis dış sınırına kadar düşebilecektir. Değirmen Regülatörü ve HES tesisi, Değirmen Deresi üzerinde 940 m 815 m kotları arasında kurulu durumdadır. Tesis nehir tipi hidroelektrik santral olarak tasarlanmış olup, bir biriktirme yapısına sahip değildir. Projeden etkilenecek alanlar; ünite inşaatlarının yapılması nedeniyle, kamulaştırılacak alanlar olarak ifadelendirilebilir. Proje kapsamında 1.873,39 m 2 lik bahçe alanı kamulaştırılmış,108 m 2 lik tarla alanı ve m 2 lik bahçe alanının (özel mülkiyet) ise hak sahiplerine bedelleri ödenerek tapusu alınmıştır. Proje kapsamında m 2 orman arazisi kullanımı için Antalya Orman Bölge Müdürlüğü nden gerekli izinler alınmıştır (Bkz. Ek-14). Bu alanlar Ek-2B de verilen vaziyet planı üzerinde gösterilmiştir. Projenin %80 i tamamlanmış olup, proje unsurları bu alanlar üzerinde kuruludur. Vaziyet planında orman arazisi miktarı m 2 olarak belirtilmiş olup, geri kalan alan için orman izni başvurusu yapılmıştır. Regülatör yeri Gümüşdamla Köyü nün m kuzeydoğusunda Değirmen Dere üzerinde yer almaktadır. Santral yeri ise Gümüşdamla Köyü nün m kuzeyinde yer almaktadır. Regülatör yerine ulaşmak için sol yakadaki mevcut orman yolu iyileştirilmiş (2 km) ve yaklaşık 150 m yeni yol yapılmıştır. Santral yerine mevcut geçiş Gümüşdamla Köyü yoludur. Mevcut köprüden itibaren yaklaşık 500 m, yükleme havuzu yerine ulaşmak için ise 1 km yeni yol yapılmıştır. Yolların durumu topografik haritada gösterilmiştir (Bkz. Ek-2A). Söz konusu proje kapsamında Değirmen HES inşaatının hafriyat işlemleri sona ermiş olup, bu kapsamda proje alanı çalışmalarında toz yayıcı herhangi bir işlem bulunmamaktadır. Proje ünitelerinin inşaatında beton yapımı için gerekli geçirimli malzeme (kum-çakıl) temini, yakın çevredeki kum-çakıl ocaklarından satın alma yoluyla sağlanacaktır. Bununla birlikte proje ünitelerinin inşaatında kullanılmak üzere proje alanında, ÇED Gerekli Değildir Kararı alınarak hazır beton santrali kurulmuştur (Bkz. Ek-21) m 2 ve m 2 lik olmak üzere 2 adet hafriyat (kazı fazlası malzeme) döküm sahası proje alanı çevresindedir m 2 lik alanda da Sosyal Tesisler (Şantiye alanı) kurulmuştur (Bkz. Ek-2). 12

28 Proje kapsamında hazırlatılan Ekosistem Değerlendirme Raporu Ek-28 de sunulmuştur. Projenin işletme aşamasında Değirmen regülatörünün mansabında yer alan sucul yaşamın devamlılığı için bırakılacak can suyu miktarı Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü nce anılan raporun değerlendirilmesi sonrasında belirlenecektir. Belirlenecek miktarda cansuyu koşulsuz olarak dere yatağına bırakılacaktır. Tesiste enerji üretimine başlanıldığında mansaba bırakılan su miktarı ölçümleri için AGİ kurulması aşamasında ilgili DSİ 13. Bölge Müdürlüğü ne müracaat edilecektir. Kurulacak AGİ istasyonu GPRS modemli cihazlarla donatılacaktır. Nehirde akımın son 10 yıllık ortalamanın %10 undan az olması halinde suyun tamamı bırakılacaktır. Belirlenen bu miktara regülatör ile HES arasındaki teessüs etmiş diğer su hakları ilave edilecektir. Proje kapsamında hazırlatılan Onaylı Su Hakları Raporu Ek-16 da verilmiştir. Proje sahasında mevcut durumda 10 hektar (100 da) tarım arazisi sulanmaktadır. Proje sahasındaki araziler Değirmen Çayından sulanmaktadır. Sulanan arazilerde sebze ve meyve tarımı yapılmaktadır. Su kullanım hakları, tarımsal sulama için, sadece tarımsal sulamanın gerçekleştiği aylar (haziran, temmuz, ağustos, eylül) için geçerli olup, yılın diğer aylarında söz konusu değildir. Regülatör yapısından yıl boyunca değirmen, balık çiftliği ve sulamanın olduğu aylarda bırakılacak su miktarı, aylık bazda ve toplam olarak Bölüm V.2.2. de verilmiştir. Belirlenen su hakları doğal hayatın devamı için dere yatağına bırakılması gereken su (can suyu) dışındaki değerler olup can suyu ayrıca bu değerlere ilave olarak bırakılacaktır. Proje sahasında projeden dolayı herhangi bir yerleşim yerinin içme suyunun olumsuz etkilenme durumu yoktur. Sosyal ve ekonomik çevreye etkiler ise, olumsuz etkiler olarak ele alındığında; inşaat yapımının verdiği sosyal rahatsızlıklar olarak yerel bazda kalırken, olumlu etkiler olarak ele alındığında; iş istihdamının sağlanacağı ve bundan doğrudan ya da dolaylı olarak etkilenecek nüfus ve ülke kalkınmasına olumlu katkılar olarak düşünüldüğünde bölge ve il çapında hissedilebilecektir. IV.2. Etki Alanı İçerisindeki fiziksel ve biyolojik çevrenin özellikleri ve doğal kaynakların kullanımı, (*) Bu bölümde proje için seçilen yerin çevresel özellikleri verilirken etki alanı dikkate alınmalıdır. Bu bölümde sıralanan hususlar itibarı ile açıklanırken, ilgili kamu kurum ve kuruluşlarından, araştırma kurumlarından, üniversitelerden veya benzeri diğer kurumlardan temin edilen bilgilerin hangi kurumdan ve kaynaktan alındığı raporun notlar bölümünde belirtilir veya ilgili harita, doküman vb. belgeye işlenir. Proje sahibince kendi araştırmalarına dayalı bilgiler verilmek istenirse, bunlardan kamu kurum ve kuruluşların yetkileri altında olanlar için ilgili kurum ve kuruluşlardan bu bilgilerin doğruluğunu belirten birer belge alınarak rapora eklenir. IV.2.1. Meteorolojik ve iklimsel özellikler, Antalya İlinin kıyı kesimlerinde tipik Akdeniz iklimi görülmekte olup, kışları ılık ve yağışlı yazları sıcak ve kurak geçen Akdeniz iklim tipi altında Mutedil Deniz ve Sıcak Deniz İklim Sınıfına girerken, projenin de bulunduğu iç kesimlerde Akdeniz İklimi ile Karasal İklim arasında geçiş iklimi olan Soğuk Yarı Kara İklim tipi görülmektedir. Proje sahasında genelde yazları sıcak ve kurak, kışları ılık ve yağışlı geçen Akdeniz iklimi hakimdir. Ancak yüksekliğe bağlı olarak iklim özelliklerinde farklılaşmalar meydana gelmektedir. Dağların denize bakan yamaçlarında ve arkalarındaki kapalı havzalarda karasal etkilerin arttığı bir iklim tipi ortaya çıkar. Havzanın sahildeki en sıcak ayının aylık sıcaklık ortalaması 27,60 C iken, iç kesimlerdeki sıcaklık yaklaşık 20 C daha düşüktür. En soğuk kış ayı ortalaması sahilde 10,40 C iken, iç kesimlerde 20 C ye kadar iner. 13

29 Havzanın yıllık ortalama yağışı mm dir. Oluşan yağışlar orografik, cephesel ve konvektif kökenli olup, kış yağışları egemendir, iç kesimlere gidildikçe karasal etkilerden dolayı yağışlar ilkbahara kayar. Kıyıdan itibaren paralel ve yükselen sıradağlar güney, batı ve güneybatıdan gelen depresyonların etkisi altındadır. Proje yağış alanın iklim koşulları gereği havzada orografik, depresyonik ve konvektif yağışlar görülür. Yazın konvektif yağışlar daha etkilidir. Proje yerine yakın olan Aydınkent, Cevizli ve Akseki meteoroloji istasyonlarının yanı sıra çok uzun yıllar gözlemi bulunan Manavgat meteoroloji istasyonunun aylık ortalama yağış dağılımları incelendiğinde bu bölgede Kasım ayından Mayıs sonuna kadar yağışlı bir devre olduğu görülmektedir. Yağışın en az görüldüğü ay Temmuz, en fazla görüldüğü ay ise Ocak tır. Yıllık ortalama yağışın %21 i ilkbahar, %55 i kış, %21 i sonbahar ve %3 ü yaz aylarında düşmektedir. Manavgat çayı yağış alanı içerisinde Manavgat ( ), Akseki ( ), Cevizli ( ) meteoroloji istasyonlarında sıcaklık ölçümleri yapılmaktadır. Bu istasyonların uzun yıllar aylık ortalama sıcaklık değerleri incelendiğinde minimum sıcaklığın C ile Ocak ayında, maksimum sıcaklığın C ile Temmuz ayında ölçüldüğü görülmüştür. Yıllık sıcaklık ortalaması ise C dir. IV.2.2. Jeolojik özellikler, JEOLOJİK YAPI VE STRATİGRAFİ Antalya ve çevresinde MTA Genel Müdürlüğü ve birçok araştırmacı tarafından değişik zamanlarda jeoloji araştırmaları yapılmıştır(altınlı, 1944; Blumenthal, 1951; Colin, 1962; Kalafatçıoğlu, 1973; Juteau, 1968,1975; Dumont ve Kerey, 1975; Dumont, 1976; Poisson, 1977; Marcoux, 1977; 1979; Woodcock ve Robertson, 1977,1982; Şenel, 1980, 1984, 1986a, 1986b,; Şenel ve diğ. 1981, 1989, 1992, 1996; Yılmaz, 1981; Reuber, 1982; Akay ve Uysal, 1985; Akay ve diğ., 1985; Dupoux, 1983; Yalçınkaya ve diğ., 1986). Ayrıca bölge, TPAO Genel Müdürlüğü tarafından da araştırılmıştır(günay ve diğ., 1982). Günümüzde de bölgede jeoloji araştırmaları sürmektedir. Batı ve Orta Toroslar da günümüze kadar yüzlerce formasyon adlaması yapılmıştır. Toros Kuşağı nda lejant birlikteliğini sağlamak amacıyla, ilk tanımlamalar göz önünde tutularak az çok eş yaşlı, benzer kaya türleri için belli bir düzen içinde adlamalar teke indirilmeye çalışılmış ve formasyon simgelemelerinde bazen kural dışına çıkılmıştır. Antalya Körfezinde (Batı Toroslar) yer alan çalışma alanında Antalya napları ve Antalya naplarını stratigrafik olarak örten Miyosen-Kuvaterner aralığında neootokton örtü birimleri bulunur. STRATİGRAFİ Batı Toroslar ın otokton kaya birimlerini temsil eden Beydağları Formasyonu bölgenin kuzeyinde yer almaktadır. Bölgede allokton konumlu Antalya napları ile bunlar üzerinde neookton örtü kayaları olarak Burdigaliyen yaşlı Kiriş formasyonu, Üst Burdigaliyen-Langiyen (Serravaliyen) yaşlı Karpuzçay formasyonu, Alt Messiniyen yaşlı Taşlık formasyonu, Üst Messiniyen-Pliyosen yaşlı Gebiz kireçtaşı, Pliyosen yaşlı Yenimahalle formasyonu ve Kurşunlu formasyonu ile Kuvaterner yaşlı Antalya traverteni, Belkıs konglomerası, alüvyonlar, yamaç molozları, birikinti konileri ve plaj oluşukları bulunur. 14

30 BEYDAĞLARI OTOKTONU Batı Toroslar ın otokton kaya birimlerini temsil eden Beydağları otoktonu genelde platform tipi çökellerden oluşur. Çalışma alanında Beydağları otoktonu; alttan üste doğru Orta-Üst Triyas yaşlı Kuyubaşı dolomiti, Jura-Kretase yaşlı neritik kireçtaşlarından oluşan Beydağları formasyonu, daniyen yaşlı Çamlıdere olistostromu, Üst Lütesiyen-Praboniyen yaşlı kireçtaşı, kumtaşı, kiltaşı ve silt taşlarından oluşan Karakuştepe formasyonunu kapsar. TRİYAS Kuyubaşı Dolomiti (Tku) Orta-Üst Triyas yaşlı kalın dolomitlerden oluşan formasyon, Günay ve diğ.(1982) tarafından adlandırılmıştır. Kuyubaşı dolomitinin yüzeylenen mostraları, kuzeydoğudaki Karacahisar kubbesinde ve doğudaki Anamas-Akseki otoktonunda gözlenen Menteşe dolomiti ve Leylek kireçtaşlarına kısmen karşılık gelir. Birim masif, orta-kalın tabakalı, bazen belirsiz kalın tabakalı, aşınma yüzeyi gri, kırılma yüzeyi gri, bej, krem, koyu gri, kirli beyaz vb. renklerde, iri taneli, bazen ince-orta taneli, yer yer dağılgan dolomitlerden oluşur. Sık erime boşluklu olan bu dolomitlerle birlikte yer yer dolomatik kireçtaşı düzeyleri de görülebilir. Alt ilişkisi gözlenmeyen Kuyubaşı dolomitinin tabanında olası Ait Triyas yaşlı kırıntılı kayalar saptanmıştır. Birim üstte Beydağları formasyonu ile geçişlidir. TPAO tarafından yapılan Demre-1 sondajında, birimin yaklaşık metre kalınlıkta olduğu görülmüştür. Birimin yanal yönde Menteşe dolomiti, Leylek kireçtaşı, Tilkideliği formasyonu ve kasımlar formasyonuna geçtiği sanılmaktadır. Üst düzeylerinde Megalodon sp. Bulunan Kuyubaşı dolomitini kesen sondajda (Alakır1, MTA) Involutina sp. ler saptanmıştır. TPAO tarafından gerçekleştirilen Demre-1 sondajında tabanında olası Alt Triyas yaşlı kırıntılı kayaların bulunması ve yukarıdaki fosillere göre birim, Orta-Üst Triyas yaşlı kabul edilmiştir. Kuyubaşı dolomiti sığ karbonat Şelf ortamında çökelmiştir. JURA-KRETASE Beydağları Formasyonu (Kb) Jura-Kretase yaşlı neritik kireçtaşlarından oluşan formasyon, Günay ve diğ. (1982) tarafından adlandırılmıştır. Formasyonun üst düzeyindeki Globotruncanalı mikritler, yer yer Tekkeköy üyesi olarak haritalanmıştır. Beydağları formasyonu orta-kalın tabakalı, açık kahve, bej, gri, krem, açık gri, bazen koyu gri renklerde neritik kireçtaşlarından oluşur. Malm yaşlı düzeylerinin ooliti ve pelletli oluşları karakteristiktir. Tabanında bazen dolomitleşme yaygındır. Bazen Alt Kreatase yaşlı kesiminde ince-orta tabakalı, gri, koyu gri, renkli, bitümlü düzey görülür. Beydağları formasyonunun üst düzeylerinde gri renkli, bitümlü düzey görülür. Beydağları formasyonunun üst düzeylerinde (Senomaniyen-Türoniyen) rudist yama resifleri yaygın olarak izlenir. Birim yer yer dolomit ve kireçtaşı ara düzeyleri kapsar. Formasyonun değişik kesimlerinde makro fosil izleri bulunur. Tekkeköy üyesi (Kbt) Şenel ve diğ. (1989) tarafından Elmalı güneyinde adlanan birim, Globotruncanalı mikritlerden oluşur. Tekkeköy üyesi, kuzeydoğuda, Karacahisar kubbesindeki Eşekini kireçtaşlarına kısmen karşılık gelir. Çalışma alanında, Beydağları formasyonunun üst yaş sınırı Senomanyen dir (olası Turoniyen i kapsayabilir). Tekkeköy üyesi, alt iliģkisi uyumsuzluk gösterdiğinden ve Beydağları formasyonu ile aralarında stratigrafik boģluk bulunmasından dolayı ayrı bir formasyon olarak da ele alınabilir. 15

31 Birim ince-orta tabakalı, bazen kalın tabakalı, yer yer kalsitürbit ara düzeyli, bej, kremgri, yeşilimsi gri, pembe, kırmızı, kirli sarı vb. renklerde yer yer bol Globotruncanalı, bazen çört yumrulu kireçtaşlarından oluşur. Birim üstte Çamlıdere olitostromu ile geçişlidir. Çalışma alanında kalınlığı metre arasında değişir. Altta Kuyubaşı dolomiti ile geçişli olan Beydağları formasyonunun Tekkeköy üyesi ile olan ilişkisi uyumsuzluk gösterir ve genelde aralarında stratigrafik bir boşluk vardır. Tekkeköy üyesi üstte Çamlıdere olistostromu ile geçişlidir. Beydağları formasyonunun kalınlığı 3000 metreyi aşar. Beydağları formasyonunun neritik kireçtaşları Jura-Senomaniyen yaşlı, Tekkeköy üyesi ise senoniyen yaşlıdır. Birimin neritik kireçtaşları bazen Turoniyen i kapsayabilir. Tekkeköy üyesi ise bazen Üst Kampaniyen-Maastrihtiyen yaşlıdır. Birim Liyas- Seomaniyen döneminde sığ karbonat şelf ortamında, Senoniyen döneminde ise derin şelfyamaç ortamında çökelmiştir. PALEOSEN Çamlıdere Olistostromu (Tpç) Altta killi kireçtaşı, marn, kiltaşı ve kumtaşı, üstte değişik boyutta olistoliti kırıntılardan oluşan formasyon, Poisson (1977) tarafından adlandırılmıştır. Birimin tabanında ince-orta tabakalı, bej, krem, gri, kirli sarı, yeşilimsi gri, pembe vb. renklerde killi kireçtaşı, marn, kiltaşı, silttaşı, kalkarenit, kumtaşı gibi kaya türleri bulunur. Üstte Antalya napları ve Beydağları formasyonundan türemiş olistostrom yer alır. Kaotik karakterde olan bu üst düzeyde matriks bazen kumtaşı-kiltaşı, bazen de konglomeradır. Çamlıdere olistostromu üstte bazı kesimlerde Antalya napları ile tektonik, bazı kesimlerde ise Küçükköy formasyonu tarafından uyumsuz olarak örtülür. Birimin kalınlığı m arasında değişir. Birim Daniyen yaşlı kabul edilmiştir. Formasyon Antalya naplarının yerleşimine bağlı olarak naplarının ön cephesinde, aktif havza ortamında çökelmiştir. EOSEN Küçükköy Formasyonu (Tek) Kiltaşı, marn, sittaşı, kumtaşı, killi-kumlu kireçtaşı ve kireçtaşlarından oluşan formasyon, Poisson tarafından adlandırılmıştır. Küçükköy formasyonunun bazı alanlarda Paleosen-Alt Eosen yaşlı kayaçlarla olan kaya türü benzerliği ve tektonikle karışmış olması nedeniyle ayırt edilmesi güçtür. Formasyon ince-orta kalın tabakalı, kirli beyaz, kirli sarı, gri, krem bej, yeşilimsi gri, pembe, kırmızı renklerde, kalkarenit, kumtaşı, kireçtaşı ara seviyeli kiltaşı, silttaşı, marn, killi kireçtaşı vb. kaya türlerinden oluşur. Tabanında bazen konglomeralar bulunur. Alt ilişkisi açısal uyumsuz olan Küçükköy formasyonu, üstte Karabayır formasyonu tarafından açısal uyumsuz olarak örtülür. Kalınlığı metre arasında değişir. Formasyon Üst Lütesiyen-Priaboniyen yaşlıdır. Birim yamaç-havza ortamında çökelmiştir. MİYOSEN Karabayır Formasyonu (Tmk) Algli kireçtaşlarından oluşan formasyon, Poisson ve Poignot (1974) tarafından adlandırılmıştır. Formasyon Sütçüler güneyinde Antalya napları üzerinde de izlenir. Birim orta-kalın tabakalı, gri, bej, krem, kirli sarı, yersel koyu gri renkli algli kireçtaşlarından oluşur. Tabanında bazen konglomera veya konglomeratik kireçtaşı görülebilir. Alglerin kıt olduğu yerlerde veya düzeylerde mercan yığışımları yaygındır. Yer yer Lameli, Gastropod, Ekinid gibi makro fosillidir. Formasyon üstte killi kireçtaşları ile sonlanır. 16

32 Alt ilişkisi açısal uyumsuz olan Karabayır formasyonu, üstte Karakuştepe formasyonu ile geçişlidir. Kalınlığı en fazla 400 metredir. Karabayır formasyonu batıda tanımlanan Sinekçi formasyonunun Burdigaliyen yaşlı olmasıdır. Formasyon, Akitaniyen-Alt Burdigaliyen yaşlıdır. Formasyon sığ karbonat şelf ortamında çökelmiştir. Karakuştepe Formasyonu (Tmkt) Genelde kumtaşı, kiltaşı ve silttaşı ardalanmasından oluşan formasyon, Poisson (1977) tarafından adlandırılmıştır. Formasyon Sütçüler güneyinde Antalya napları üzerinde de izlenir. Ancak bu alanda birimin egemen kaya türünü kiltaşları oluşturur. Birim ince-ortakalın tabakalı; gri, yeşil, bej, krem, açık kahve renkli kumtaşı, kiltaşı, silttaşı ardalanmasından oluşur. Birim içinde killi-kumlu kireçtaşı, konglomera, marn gibi düzeylerde görülebilir. Alttan Karabayır formasyonu ile tedricigeçişli olan Karakuştepe formasyonunun üst ilişkisi çalışma alanında tektoniktir. En fazla 600 metre kalınlıktadır. Formasyon Burdigaliyen yaşlıdır. Ancak bazı alanlarda Alt Langiyen i de kapsar. Türbidit akıntılarının etkin olduğu yamaç-havza ortamında çökelmiştir. ANTALYA NAPLARI Antalya napları, Lefevre (1967) tarafından tanımlanmıştır. Brunn ve diğ. (1971) tarfından Alt nap (Çataltepe ünitesi), Üst nap (Tahtalıdağ ünitesi) olarak bölümlendirilen Antalya napları, daha sonra Şenel ve diğ. (1992,1996) tarafından Çataltepe napı, Alakırçay napı, Tahtalıdağ napı ve Tekirova ofiyolit napı olarak yeniden bölümlendirilmiştir. İnceleme alanında Antalya naplarına ait Alakırçay napı, Tahtalıdağ napı ve Tekirova ofiyolit napı yüzeylenir. Alakırçay Napı Alakırçay ve Kumluca birimlerinden oluşan Alakırçay napı yapısal olarak Çataltepe napı üzerinde, Tahtalıdağ napı altında bulunur. Alakırçay napı, bölgede Alakırçay biriminin Alakırçay grubuna ait kaya birimleri ile temsil edilir. Kumluca birimine ait kaya birimleri bölgede izlenmez. Alakırçay Grubu Şenel ve diğ. (1981) tarafından adlandırılan grup; Üst Aniziyen_Noriyen yaşlı, yanal ve düşey yönde birbirleri ile girik Halobiali mikrit, çörtlü mikrit, radyolarit, çört, Şeyl, bitkili kumtaşı, yastık yapılı bazalt, spilit, spilitleşmiş bazalt vb. kaya türlerinden oluşur. Alakırçay grubu aşırı kıvrımlanma ve faylanma nedeniyle çok fazla karışmış ve kaotik bir yapı kazanmıştır. Bu nedenle birim içinde formasyonların ayırdı güçtür. Grup içindeki radyolarit ve çörtler, Tesbihli formasyonu; çörtlü mikrit ve halobiali mikritler, Gökdere formasyonu; bitkili kumtaşı ve Ģeyller, Çandır formasyonu; bazik volkanitler ise Karadere formasyonu olarak egemenkaya türüne göre yer yer ayırtlanmaya çalışılmıştır. Yanal ve düşey yönde birbiriyle girik olan ve aşağıda anlatılan Gökdere, Tesbihli, Çandır ve Karadere formasyonlarından oluşan Alakırçay grubunda, Çandır formasyonu diğer formasyonlara oranla daha yaygındır. Bölgede Alakırçay grubunda özellikle Çandır formasyonunda değişik boyutta heyelanlar yaygındır. Üsr Aniziyen-Noriyen yaşlı kabul edilen Alakırçay grubu üstte Keçili formasyonu tarafından uyumsuz olarak örtülür. Birim; Aniziyen ortalarında platformun parçalanması sonucu gelişmiş çöküntülerde; ortalama bazik volkanizmanın eşlik ettiği duraysız havza ortamında çökelmiştir. 17

33 Tesbihli Formasyonu (Trat) Genelde tabakalı çörtlerden oluşan birim, Kalafatçıoğlu (1973) tarafından adlandırılmıştır. Çoğunlukla Alakırçay grubunun tabanında bulunmasına karşın yer yer diğer formasyonlar içinde daha ince seviyeler halinde de bulunabilir. Bazı alanlarda Jura-Kretase yaşlı tabakalı çörtlerden (Ballık fm.) birimin ayırdı güçtür. Tesbihli formasyonu ince-orta tabakalı, çoğun kırmızı, kızıl kahve renkli; yersel yeşil, gri, kirli sarı, siyah, mavi renklerde radyolarit, çört ve Şeyllerden oluşur. Bu tabakalı çörtler daonella lı oluşları ile tanınır ve seyrek Halobia izleri içerir. Birimin tabanında ve tavanında çörtlü kireçtaşları olağandır. Yersel sinsedimenter kıvrımlar içerir. Tesbihli formasyonu yanal ve düşey yönde Çandır ve Gökdere formasyonları ile geçişli; Karadere formasyonu ile ilksel ilişkilidir. Kalınlığı metre arasında değişir. Birim Daonella indica BITTNER (det: S. Frenex, Kalafatçıoğlu 1973 den) ve Muellertortus cochleafa (NAKAZAWA ve NIHIMURA), Triassacampe spp. Radyolarya (det: K.Tekin) formlarını kapsaması nedeniyle Ladiniyen yaşlı kabul edilmiştir. Birim, volkanizmanın zaman zaman etkin olduğu havza ortamında çökelmiştir. Gökdere Formasyonu (Trag) Plaket görünümlü Halobia lı kireçtaşlarından oluşan formasyon, Kalafatçıoğlu (1973) tarafından adlandırılmıştır. Alakırçay grubunda her seviyede bulunabilir. Tahtalıdağ napında, Üst Anizyen-Noriyen kayaları, genelde Gökdere formasyonu ile temsil edilir. Gökdere formasyonu ince-orta tabakalı, bej, krem gri renkli, plaket görünümlü, çoğun çört yumrulu, bol Radyolarya lı, yersel Halobialı kireçtaşlarından oluşur. Yersel kalkarenit, şeyl, tabakalı çört, tüfit, yastık lav ara seviyeleri kapsar. Yer yer Ammoniticorosso fasiyesinde (hallstatt fasiyesi) ammonitli kırmızı kireçtaşı seviyesi içerir. Seyrek diyabaz dayklıdır. Yanal ve düşey yönde Tesbihli ve Çandır formasyonları ile geçişli, Karadere formasyonu ile ilksel ilişkilidir. Kalınlığı metre arasında değişir. Bol Halobia, yersel Ammonit izleri kapsayan Gökdere formasyonunun yaşı Üst Aniziyen-Noriyen kabul edilmiştir. Formasyon, volkanizmanın zaman zaman etkin olduğu, duraysız havza ortamında çökelmiştir. Çandır Formasyonu (Traç) Bitkili kumtaşı ve şeyllerden oluşan formasyon, Kalafatçıoğlu (1973) tarafından adlandırılmıştır. Formasyon ince-orta-kalın tabakalı, gri, açık gri, yeşil, sarımsı kahve renklerde kumtaşı, silttaşı ve kiltaşlarından oluşur. Yer yer konglomera, kireçtaşı, killi-kumlu kireçtaşı bant ve mercekli, yersel volkanit ara seviyelidir. Kumtaşları bazen bitki yığışımlı olup, kuvars, kuvarsit, karbonat ve volkanit elemanlıdır. Kiltaşları yapraklanma gösterir. Türbitidik özellikte kırıntılı kayaçlardan oluşan Çandır formasyonu, Alakırçay grubundaki diğer formasyonlardan daha geniş alanlar kaplar. Birim yanal ve düşey yönde Gökdere ve Tesbihli formasyonları ile geçişli, Karadere formasyonu ile giriktir metre arasında değişen kalınlık gösterir. Kireçtaşı düzeylerinde Halobia sp., kumtaşlarında silsifiye tüpler (Torlessia mackeyi BATHER) bulunur. Mikro fauna saptanamayan birim, Alakırçay grubunun diğer formasyonları ile olan girikliği ve stratigrafik konumuna göre Üst Aniziyen-Noriyen yaşlı kabul edilmiştir. Formasyon, volkanizmanın ve türbitid akıntılarının etkin olduğu havza ortamında çökelmiştir. Karadere Formasyonu (Trak) Bazik volkanitlerle temsil edilen birim, Juteau ve Marcoux (1973) tarafından adlandırılmıştır. Birim, koyu kahve, kızıl, yeşilimsi siyah, yeşilimsi gri renkli, yastık yapılı alkalin nitelikte (Juteau, 1975) bazalt, spilit ve spilitleşmiş bazaltlardan oluşur. Yersel tabakalı çört, mikrit ve şeyl ara seviyelidir. Yer yer aglomera seviyeleri kapsar. Birimin üst düzeylerinde seyrek de olsa kızıl renkli ammonitli kireçtaşı mercekleri bulunur. Formasyonun egemen kaya türünü oluşturan bazaltlar, plajioklas/andezin, ojit ve titanlı olivin kapsar. Ayrıca az miktarda titanomagnetit ve lösit içerir. Yer yer diyabaz dayklıdır. 18

34 Alakırçay grubunun Karadere formasyonunu oluşturan volkanitlerin üzerinde yer yer Jura-Kretase yaşlı neritik kireçtaşları çökelmiştir. Platform tipi bu karbonatların Tahtalıdağ napının ana kütlesini oluşturan Jura-Kretase yaşlı platform tipi karbonatlardan ayırımı zordur. Karadere formasyonu yanal ve düşey yönde Gökdere, Tesbihli ve Çandır formasyonları ile giriktir metre arasında değişen kalınlık gösterir. Stratigrafik konumuna göre birim Ladiniyen-Noriyen yaşlıdır. Karadere formasyonu, Aniziyen sonu, Ladiniyen başında platformun parçalanması sonucu açılmaya (riftleşmeye) bağlı olarak gelişmiş ve volkanizma Noriyen sonlarına kadar sürmüştür. Keçili Formasyonu (Kk) Bloklu flişle temsil edilen formasyon, Juteau (1975) tarafından Keçili detritikleri, Şenel ve diğ. (1981) tarafından ise Keçili formasyonu olarak adlandırılmıştır. Keçili formasyonu Antalya naplarını oluşturan tüm yapısal birimlerde bulunur. Birim bol ofiyolit kırıntısı ve olstolitler içermesi ile tanınır. Alakırçay napında Keçili formasyonunun tabanında, yer yer bol ofiyolit kırıntılı kumtaşı, konglomera, kiltaşı, yer yer de kalsitürbitid ara seviyeli mikrit, çörtlü mikrit, killi kireçtaşı ve marnlar bulunur. Birim üstte bol ofiyolit kırıntılı kumtaşı, konglomera, silttaşı ve kiltaşları kapsar. Bu kırıntılı kayalar içinde değişik boyutta, Antalya naplarından türemiş bloklar izlenir. Formasyonda bazen monojenik konglomera düzeyleri, bazen de köşeli çakıllı breşler görülür. Keçili formasyonu içinde ara düzeyler halinde mikrit, killi-kumlu kireçtaşı ve marnlar yer alır. Tahtalıdağ napında birim, bazen kalsitürbitid veya kirçtaşı elemanlı breşlerde, bazen de polijenik konglomeralarla başlar. Bunlar üzerinde mikrit, killi mikrit, kumlu kireçtaşı, marn ve kiltaşları vb., daha üstte ise Antalya naplarından türemiş bloklar içeren kumtaşı görünümündedir. Sık sık moloz akmalarının yanı sıra sinsedimenter kıvrımlanma, kırılma, ekaylanma v.b. tektonik yapılar gösterir. Alt ilişkisi uyumsuzluk gösteren formasyonun üst ilişkisi tektoniktir. Kalınlığı metre arasında değişir. Keçili formasyonu Üst Kampaniyen-Maastrihtiyen yaşlı kabul edilmiştir. Birim yatay hareketlerin etkin olduğu duraysız havza ortamında çökelmiştir. TAHTALIDAĞ NAPI Tahtalıdağ napı yapısal olarak Alakırçay napı üzerinde bulunur. Genelde Kambriyen- Üst Kretase yaşlı platform tipi çökeller kapsar. Mesozoyik boyunca kıyı ötesi platform alanlarını temsil eder. Jura-Kretase yaģlı platform karbonatlarını kapsaması ile diğer naplardan ayrılır. Ancak Alakırçay napında özellikle Karadere formasyonu üzerinde ilksel ilişkili olarak bulunan Jura-Kretase yaşlı platform karbonatlarının Tahtalıdağ napındaki özdeş yaşlı karbonatlarından ayırdı güçtür. Bu karbonatlar da Tahtalıdağ napına dahil edilmiştir. Az çok birbirinden farklı stratigrafik özellikler gösteren yapısal birimlerden oluşan (Marcoux, 1979, ġenel ve diğ. 1992) Tahtalıdağ napındaki yapısal birimlerin ayırdı bu alanda yapılamamıştır. Bu nedenle Tahtalıdağ napı genelleştirilmiş stratigrafik dikme kesit düzenine göre anlatılacaktır. Bu alanda Tahtalıdağ napına ait Üst Kambriyen-Alt Ordovisiyen yaşlı seydişehir formasyonu, Alt-Orta Devoniyen yaşlı Güneyyaka formasyonu, Üst Permiyen yaşlı Pamucakyayla formasyonu, Dinek formasyonu ve Kızılbağ formasyonu, skitiyen-alt Aniziyen yaşlı Kesmeköprü formasyonu, Üst Aniziyen-Noriyen yaşlı Gökdere formasyonu (Alakırçay grubu) ile Resiyen-Senmaniyen yaşlı Tekedağ formasyonu yüzeylenir. Seydişehir Formasyonu (EOs) Kumtaşı ve şeyllerden oluşan formasyon, Seydişehir bölgesinde Blumenthal (1947) tarafından adlşandırılmıştır. Formasyon ince-orta-kalın tabakalı, gri, yeşilimsi gri, sarımsı kahve renkli kumtaşı, silttaşı ve kiltaşlarından oluşur. Bazı kumtaşı tabakaları kuvarsitik kumtaşı (subarkoz) özelliğindedir. Bunlarda bazen Cruziana iz fosilleri ve trilobit kavkı parçaları bulunur. Silt ve kiltaşları yapraklanmış olup, şeyl karakteri kazanmıştır. Bol mikalı oluşları ile tanınırlar. Formasyonun alt ilişkisi tektoniktir. 19

35 Çalışma alanında Alt-Orta Devoniyen kayaları tarafından uyumsuz olarak örtülür. Üst Ordovisiyen yaşlı Sarıyardere formasyonu ile ilişkisi belirlenememiştir. Yaklaşık 350 metre kalınlık gösterir. Seydişehir formasyonu, Cruziana rugosa iz fosillerine, stratigrafik konumuna ve bölgesel korelasyona göre Üst Kambriyen-Alt Ordovisyen yaşlıdır. Birim bulantı akıntılarının etkin olduğu yamaç-havza ortamında çökelmiştir. Güneyyaka Formasyonu (Dg) Genelde dolamitlerden oluşan formasyon, Akseki güneyinde Demirtaşlı (1987) tarafından adlanmıştır. Birim orta-kalın tabakalı, gri, koyu gri, yeşilimsi gri, kirli sarı renklerde, ince-orta taneli dolomit ve kumlu dolomitlerden oluşur. Tabanında kuvarsitik kumtaşı (subarkoz), silttaşı ve kiltaşları görülebilir. Güneyyaka formasyonu, Seydişehir formasyonu üzerinde uyumsuz olarak bulunur. Üst ilişkisi bu alanda belirlenememiştir. Yaklaşık 350 metre kalınlık gösterir. Formasyon, Alt-Orta Devoniyen yaşlı kabul edilmiştir. Birim, sığ karbonat şelf ortamında çökelmiştir. Pamucakyayla Formasyonu (Pp) Kuvarsitik kumtaşı ve kömürlü şeyllerden oluşan formasyon, Şenel ve diğ. (1981) tarafından adlandırılmıştır. Orta-kalın tabakalı, kirli sarı, bej, krem, pembe, kirli beyaz renkli kuvarsitik kumtaşlarından oluşan formasyon içinde siyah, koyu gri, yeşilimsi gri renkli, taşkömürü seviyeli şeyller bulunur. Pamucakyayla formasyonu üstte Dinek formasyonu ile tedrici geçişlidir. Yaklaşık 360 metre kalınlık gösterir. Birim, stratigrafik konumuna göre Üst Permiyen yaşlı olmalısır. Birim kıyı gerisi-kıyı ortamında çökelmiştir. Dinek Formasyonu (Pd) Mizzialı kireçtaşlarından oluşan formasyon, Kalafatçıoğlu (1973) tarafından adlandırılmıştır. Formasyon, orta-kalın tabakalı, yersel ince tabakalı, koyu gri, siyah, siyahımsı gri renkli kireçtaşlarından oluşur. Birim sık mizzialı oluşu ile tanınır. Bol makro fosil kalıntılı olup, çok ince şeyl düzeyleri ile dolomit ve dolomitik kireçtaşı düzeyleri kapsar. Sert ve sık çatlaklıdır. Çatlaklar kalsit veya asfaltit dolguludur. Üst ilişkisi Kesmeköprü formasyonu ile uyumsuz olup, kalınlığı yaklaşık 280 metredir. Brachiapod, mercan vb. makro fosil izleri içeren birim, Üst Permiyen yaşlıdır. Birim, sığ karbonat şelf ortamında çökelmiştir. Kızılbağ Formasyonu (Trke) Genelde dolomitlerden oluşan formasyon, akseki güneyinde Demirtaşlı (1987) tarfından adlandırılmıştır. Kızılbağ formasyonu yoğun dolomit kapsaması ile Dinek formasyonundan ayrılır. Orta kalın tabakalı gri, koyu gri, siyahımsı gri renkli dolomit ve dolomitik kireçtaşlarından oluşur. Birim içinde ince mizzialı kireçtaşı seviyeleri bulunur. Birimin alt ilişkisi çalışma alanında belirsizdir. Akseki güneyinde Alt-Orta Devoniyen yaşlı kayaçlar üzerinde uyumsuz olarak bulunur (Şenel ve diğ. 1992, 1996). Üstte Kesmeköprü formasyonu tarafından uyumsuz olarak örtülür. Formasyon yaklaşık 250 metre kalınlıktadır. Birim Üst Permiyen yaşlıdır. Birim sığ şelf karbonat şelf ortamında çökelmiştir. Kesmeköprü Formasyonu (Trke) Genelde alacalı marnlardan oluşan formasyon, Marcoux (1977) tarafından adlandırılmıştır. Birim, ince-orta tabakalı, kirli sarı, yeşil, gri, pembe, kırmızı, bej renklerde ince kireçtaşı ara düzeyli marn, kiltaşı ve killi kireçtaşlarından oluşur. Yer yer jips mercekleri kapsar. Formasyon içinde değişik kalınlıkta vermiküler kireçtaşı seviyeleri bulunur. İnce kireçtaşı düzeyleri bol lameli kavkı yığışımlıdır. Yer yer cüce gastropod izleri içerir. 20

36 Üstten Gökdere formasyonu tarafından yersel uyumsuz olarak örtülen Kesmeköprü formasyonu yaklaşık 350 metre kalınlığındadır. Kesmeköprü formasyonu formlara göre Skitiyen-Alt Aniziyen yaşlı kabul edilmiştir. Birim, sığ şelf (Gelgit ortamı) ortamında çökelmiştir. Tekedağı Formasyonu (JKt) Neritik kireçtaşlarından oluşan formasyon, Şenel ve diğ. (1981) tarafından adlandırılmıştır. Orta-kalın tabakalı, bej, krem, kirli sarı, açık gri, açık kahve renkli, yersel pembe, kirli beyaz renkli neritik kireçtaşlarından oluşur. Tabanında yer yer dolomit veya megalodonlu ve mercanlı kireçtaşları kapsar. Üstte dolomit ve dolomitik kireçtaşı seviyeleri görülebilir. Birimin Malm seviyesinde oolitik kireçtaşları belirgindir. Alt Kretase kayalarında yer yer ince bitümlü laminalı seviyelere veya kıymıksı ayrıllmalı kireçtaşlarına rastlanır. Üstte rudistli kireçtaşları ve rekristalize kireçtaşları yaygındır. Üstte Keçili formasyonu tarafından uyumsuz olarak örtülür. Yaklaşık 1200 metre kalınlık gösterir. Birim, Resiyen-Senomaniyen yaşlıdır. Birim kıyı ötesi platform ortamında çökelmiştir. IV Bölgesel jeoloji; sahanın 1/ ölçekli genel jeoloji haritası İnceleme alanında genelde tarım amaçlı kullanılan alanların olması, herhangi bir yapılaşmanın bulunmaması, yer altı ve yer üstü kaynaklarının araştırılması amacıyla daha önce bölgede yapılmış değişik amaçlı etütler bulunmamaktadır. Türkiye'nin güneybatısında (Batı Toroslar) kuzeybatıdan güneydoğuya doğru Menderes masifi, Likya napları, Beydağları otoktonu ve Antalya napları olarak tanımlanan tektonik birlikler yer alır. Bölgenin kuzeybatısında Prekambriyen Eosen yaşlı düşük, orta ve yüksek dereceli metamorfik kayaçlardan oluşan Menderes masifi bulunur. Menderes masifi ile Beydağları otoktonu arasında platform, yamaç, havza ve okyanusal kabuk kökenli kaya birimlerinden oluşan Likya napları; bölgenin güneybatısı ve batısında plâtform, yamaç, havza ve okyanusal kabuk kökenli kaya birimlerinden oluşan Antalya napları yüzeylenir. Antalya napları ile Likya napları altından, yaklaşık güneybatı-kuzeydoğu yönde uzanan bir dom şeklinde yükselmiş olan ve plâtform tipi çökeller kapsayan Beydağları otoktonu izlenir. Güneybatı Türkiye'de, belirtilen bu tektonik birlikler dışında Üst Lütesiyen-Alt Miyosen dönemine ait kaya birimleri ile temsil edilen ve Beydağları otoktonu ile Likya napları arasında, bir ara zon şeklinde uzun mesafeler boyunca izlenen, allokton konumlu Yeşilbarak napı yer alır. Toros kuşağı üzerinde Göller Bölgesinde yeralan çalışma alanı Batı ve Orta Torosların birleşim yerinde yeralır. Anadolu yu Akdeniz e bağlayan geçit alanı konumundaki alanda dağlar batıda KD-GB, doğuda ise KB-GD yönünde uzanırlar. İnceleme alanı, Ketin (1966) tarafından Toridler olarak tanımlanır ve bugünkü yapısını Alpin orojenezi ile kazanmıştır. Antalya Körfezi kuzeyinde, Toros kuşağının kuzeye doğru yönelmiş yaklaşık ters "V" biçimli olan bu kesimi Blumenthal (1963) tarafından "Isparta Büklümü" olarak adlandırılmıştır. Yapısal kökenli bu deformasyon, bölgedeki tektonizma etkinliğinin en önemli göstergesidir. Günümüzde tektonik yönden aktif olan Isparta, Burdur, eski jeolojik devirlerde de yapısal gerilmelerin etkisi altında kalmış ve değişik tür kıvrımlı, kırıklı, bindirmeli ve faylı yapılar kazanmıştır (Karaman, 1994). Kuzey kesimi " Göller Bölgesi " olarak da anılan Isparta Büklümü, kabaca Denizli, Fethiye, Alanya, Antalya, Akseki, Ahırlı, Seydişehir, Beyşehir, Akşehir, Çay, Afyon, Sandıklı ve Çivril ile sınırlanır. K-G yönde yaklaşık 180 km, D-B yönde 100 km genişliğinde üçgen şekilli olan Isparta Büklümü, KD yönlü Burdur fayı ve KB yönlü Akşehir-Simav fayı arasında yer alır ve üç kırıkla karakterize edilir. Bunlar, (i) Batıda Burdur fayı ve doğuda bulunan Antalya fayı ile sınırlanan Teke Kırığı, (ii) K-G yönlü Antalya ve Kırkkavak faylarıyla sınırlanan ve Kovada grabenini de içine alan Antalya Kırığı ve (iii) Kırkkavak ve Akşehir fayları arasında kalan Akseki Kırığı dır. Bölgede, KD ve KB yönlü çekimli fay sistemleri, Eğirdir Gölü kuzeyinde kesişir. 21

37 Tektonik olarak kuzey yönlü Eğirdir-Kovada grabeni, Isparta Büklümü nü ikiye ayırır. Bu eksenin batısındaki tektonik çizgiler KD gidişli, doğusundaki tektonik çizgiler ise KB gidişlidir (Yağmurlu ve diğ., 1997, 2000). Isparta Büklümü ndeki kaya birimleri, platformdan okyanusal alana kadar uzanan farklı ortam koşullarında gelişmiş olup bir kısmı otokton, bir kısmı ise allokton konumludur (Şenel, 1997). Otokton birimler, Antalya Körfezi batısında Beydağları platformu, doğusunda ise Anamas-Akseki platformlarını içeren iki Mesozoyik karbonat platformudur (Yağmurlu, 1997). Bu platformlar ayrılmışlardır ve tektonik olarak güneydeki Antalya napları tarafından üstlenirler (Poisson ve diğ., 1984; Dilek ve Moores, 1990; Dilek ve Rowland, 1993). Bölgedeki allokton birimler ise, Isparta Büklümü nün batı tarafında yer alan Likya napları ve doğusunda yeralan Beyşehir-Hoyran naplarıdır. Antalya ofiyolitik napları ise güney kesimde yer alır (Yağmurlu ve diğ., 1997). Isparta Büklümü ne Likya napları batı yönde, Beyşehir-Hoyran ofiyolitik napları ise doğu yönde bindirir. Önceki çalışmalar, Likya ve Beyşehir-Hoyran naplarının her ikisinin de, Orta Tersiyer boyunca Mesozoyik karbonat istifine (Beydağları ve Anamas-Akseki platformları) kuzeyden güneye yerleştiğini ortaya koymaktadır (Hayward ve Robertson 1982; Dilek ve Moores 1990). Antalya ofiyolitik napları ise, Geç Kretase ve Erken Paleosen boyunca Mesozoyik platformlar üzerine güneyden kuzeye yerleşmişlerdir (Yağmurlu ve diğ, 1997). Batı Toroslarda Isparta Büklümünü kapsayan alanda, irili ufaklı normal faylarla kesilmiş naplı yapılar egemendir. Beydağları otoktonu, Batı Toroslar ın otokton kaya birimlerini temsil eder ve genelde platform tipi karbonatlardan oluşur. Anamas-Akseki otoktonu, Orta Toroslar ın otokton kaya birimlerini temsil eder ve genelde platform tipi çökeller kapsar. Allokton konumlu olan Antalya ve Likya napları ise, okyanusal kabuk, havza, yamaç ve platform tipi kaya birimlerini kapsamaktadır. Alanın kuzeydoğu kesiminde dar bir alanda izlenen Beyşehir-Hadim-Hoyran napları, bölgedeki diğer allokton konumlu kaya birimleridir. Bölgede, Likya napları üzerinde paraallokton konumlu Paleosen-Alt Miyosen yaşlı kayaçlar, Antalya napları üzerinde, Orta Eosen yaşlı kayaçlar ile Orta Miyosen- Kuvaterner yaşlı neootokton örtü birimleri izlenir (Şenel, 1997). Isparta Büklümü esasen Kretase yaşlı ofiyolit kompleksin allokton nap sistemleri serilerini içermektedir (Yağmurlu ve diğ., 1997).Isparta Büklümü bölgesi, Orta ve Üst Alpin devinimlerinden etkilenmiş olup, ortamı etkileyen egemen gerilim türü ve onların neden olduğu yapısal ve sedimanter oluşumlara göre (i) Eski Tektonik Dönem (Paleotektonik), (ii) Geçiş Dönemi ve (iii) Yeni Tektonik Dönem (Neotektonik) olmak üzere üç tektonizma dönemi ayırtlanmıştır (Koçyiğit, 1983). Eski Tektonik Dönem, Hoyran Karbonat Platformu nun (Toros Karbonat platformunun Isparta Büklümü kuzeyinde kalan kesimi) gelişmeye başladığı Liyas dan, ilksel konumsuz ofiyolit naplarının platform üzerine yerleştiği Üst Lütesiyen sonuna değin olan süre içinde, ortama egemen olan çekme ve sıkışma tektoniği olay ve yapılarını kapsayan dönemdir. Hoyran grubu, GGB dan K-KD ya doğru aşmalı bir deniz ilerlemesiyle çökelmeye başlamış ve denizilerlemesiyle yaşıt, yaklaşık D-B doğrultulu bir çekim fayının oluşumuyla da Hoyran karbonat platformu belirginleşmiştir. Çekme tektoniğinin neden olduğu bu kırık boyunca çıkan bazik akıntılar (diyabaz), platform tortullarının alt düzeylerinde siller oluşturmuştur (Haude, 1968; Despraırıes ve Gutnic, 1970; Gutnic, 1977; Acar ve Biliyul, 1974; Monod, 1977; Demirkol ve diğ., 1977; Koçyiğit, 1980; Öztürk, 1981). Hoyran karbonat platformu, Liyas başında geçirdiği bu kısa süreli çekme tektoniği rejiminden sonra, çok sığ ve duraylı bir deniz olma özelliğini, Üst Liyas tan Maestrihtiyen e değin korumuştur. Maestrihtiyen den başlayarak çekme tektoniğinin yeniden etkinlik kazandığı görülür. Bu durum, sığ platform tortullarının yanısıra çörtlü, planktonik fosilli kireçtaşı, radyolarit ve denizaltı akma ve kaymalarının egemen olduğu olistostromal-türbiditik özellikli flişlerle temsil edilen derin deniz fasiyesinin gelişimiyle kanıtlanır. Özellikle pelajik tortullar arasındaki sığ karbonat breşlerinden oluşan olistostromlar, tortullaşmayla yaşıt çekme tektoniğinin en iyi belirtecidir. 22

38 Blok faylanma başlangıcı olarak nitelenebilecek olan bu yeğin çekme tektoniğinin, Maestrihtiyen de birdenbire ortaya çıkması bir rastlantı olmayıp, bölgesel tektonizma ile yakından ilgilidir (Koçyiğit, 1983). Maestrihtiyen-Paleosen ve Alt Eosen boyunca sığ ve derin deniz fasiyesleri, çekme tektoniği denetiminde, birlikte oluşumlarını sürdürmüş, Lütesiyen de ise ortam tümüyle derin deniz özelliğine bürünmüştür (Koçyiğit, 1983). Üst Lütesiyen ise, duraysızlığın ve çekme tektoniğinin doruk noktasına eriştiği andır. Ayrıca fliş içinde ofiyolitli karışıktan türeyen bileşenlerin artması, ilerlemekte olan ofiyolitli karışık napının iyice yaklaştığının bir belirtecidir. Üst Lütesiyen sonunda mekanik bakımdan en büyük gerilim ekseni, düşey konumdan yatay konuma değişirken, ortam tümüyle sıkışma tektoniğinin denetimine girmiş ve bunun sonucunda, K-KD dan G-GB ya doğru ilerlemekte olan ilksel konumsuz birimler, platform üzerine yaklaşık bugünkü konumunda yerleşmiştir (Koçyiğit, 1983). Geç Kretase sırasında, Anatolid ve Toridler, birlikte Yeni Tetis okyanusunun güney ve kuzey kollarını birbirinden ayıran bir karbonat platformu oluştururken, Pontidler de, kuzeye dalımlı bir yitim kuşağı üzerinde, güneye bakan, Pasifik türü diri bir kıta kenarı oluşturmaktaydı (Şengör, 1980). Bu yitim kuşağı, yaklaşık Orta Miyosen sonunda, Anatolid- Torid platformunun, Pontid adayayı ile çarpışarak, Kuzey Tetis kolunun kapanmasını sağlamıştır. Afrika-Arap levhalarının kuzeyinde, yaklaşık doğu-batı doğrultusunda uzanan Güney Tetis kolu, en doğuda Bitlis-Zagros kenet kuşağı boyunca yaklaşık Orta Miyosen sonundaki kıta-kıta çarpışmasıyla kapanmış olup, günümüz Doğu Akdenizi bu okyanusun kalıntısıdır ve kapanma batıda bugün bile tamamlanamamıştır (Koçyiğit, 1984). Bölgedeki kaya birimleri Kaledoniyen, Alpin orta yapısal katın alt ve üst askatı ve Üst Alpin devinimlerinden etkilenerek kıvrımlanmıştır. Egemen kıvrımlanma ekseni doğrultusu, bölgenin genel yapısına uygun olarak KB-GD gidişlidir. Ortalama kıvrım ekseni gidişlerine göre, Mesozoyik-Alt Tersiyer (Oligosen öncesi) yaşlı Hoyran platformu kayalarının, Üst Lütesiyen sonundaki sıkışma tektoniği sırasında, yaklaşık K 20º B ile K 16º D arasında değişen yatay bir sıkışma geriliminin etkisiyle kıvrımlandığı sonucuna varılır. Bu değer ise, Üst Lütesiyen sonunda, yaklaşık K-G bir sıkışmanın varlığını kanıtlamaktadır (Koçyiğit, 1983). Aynı yazara göre Geçiş Dönemi, sıkışma tektoniğinin yeğinliğini yitirdiği Üst Lütesiyen sonundan, Yeni Tektonizma Döneminin başladığı Orta Oligosen sonuna değin olan ve başlıca yükselme-aşınım ve molas oluşum olaylarını kapsayan süreçtir. Lütesiyen yaşlı birimlerin çökelimini izleyen zamanda (Üst Lütesiyen sonu), Pireneen Dağoluşum evresine bağlı olarak, sıkıştırma geriliminin denetimine giren havzaya bir taraftan ilksel konumsuz birimler yerleşirken, diğer taraftan Liyas tan Üst Lütesiyen e değin Hoyran havzası olarak çökelimini kesintisiz sürdürmüş olan Hoyran grubu kıvrımlanarak yer yer su üstüne çıkmıştır. Hoyran karbonat platformu KKD dan kıvrımlanıp yükselirken, deniz de GGB ya doğru (Isparta-Burdur-Denizli yöreleri) gerilemeye başlamıştır. Su üstüne çıkan kesimler, Priaboniyen boyunca aşınıma uğramış ve türeyen gereçler, Oligosen den başlayarak, düşey devinimlerle denetlenen dağönü çukurluklarında yığışarak, sıkışma tektoniği rejiminden çekme tektoniği rejimine geçişi temsil eden, bir dağoluşum sonu molası (post orojenik molas) oluşumunu başlatmıştır (Penck, 1918; Parejas, 1942; Gutnic, 1977; Poisson, 1977; Koçyiğit, 1980; Koçyiğit, 1981; Öztürk, 1982; Koçyiğit, 1983). Lütesiyen sonunda büklümün doğu kanadı ile batı kanadının güney kesimleri (Beydağları-Fethiye dolayları) su üstüne çıkarak aşınırken, büklümün yalnızca batı kanadının kuzey kenarında (Keçiborlu-Dinar dan Denizli batısına değin olan kısım) gerileyen sığ bir denizde, Alt-Orta Oligosen boyunca molas oluşumu sürmüştür (Parejas, 1942; Blumenthal, 1960; Graciansky, 1968; Brunn ve diğ., 1971; Poisson, 1977; Koçyiğit, 1980; Öztürk, 1982). Alt-Orta Oligosen boyunca çekme gerilimine koşut olarak düşey devinimler başlamıştır. Bu zamandaki çökme ve yükselmeler, Orta Oligosen sonunda, Saviyen Dağoluşum evresine bağlı olarak, kısa bir süre için, ortamın sıkışma geriliminin denetimine girmesiyle nitelik değiştirmiş ve birimler kıvrımlanarak bölge karasallaşmıştır (Koçyiğit, 1981). Yazar, Orta Oligosen sonuna doğru, Isparta Büklümü kuzey kesimi, Üst Lütesiyen sonundakine oranla, daha az yeğinlikte, ikinci bir sıkışma tektoniğinin denetimine girdiğini belirtmektedir. Bunun sonucu olarak molaslar kıvrımlanmış ve bölge yükselerek su üstünde 23

39 olmuştur. Üst Lütesiyen sonundaki sıkışma gerilimi KKD doğrultusunda gelişirken, Orta Oligosen sonundaki sıkışma gerilimi KB doğrultusunda gelişmiştir. Orta Oligosen sonu, Torosların doğuda Karaman dan batıda Milas (Muğla) dolayına değin olan kuzey kenarında, Üst Lütesiyen den sonra ikinci önemli yükselme ve aşımın evresidir. Torosların kuzey kenarının bölgesel yükselmesine karşın, güney kenarında, Orta Oligosen sonundan başlayarak çökme-alçalma olayları da başlamış ve Alt Miyosen de, güneyden kuzeye doğru bir deniz ilerlemesinin (transgresyonun) tetiğini çekmiştir (Graciansky, 1968; Brunn ve diğ., 1971; Poisson, 1977; Gökten, 1976; Koçyiğit, 1976; Akbulut, 1977; Gedik ve diğ., 1979). Deniz ilerlemesi Alt-Orta Miyosen boyunca sürmüş ve erişebildiği en kuzey çizgi, Isparta Büklümü kuzey kesiminin güneyinde kalmıştır. Orta Oligosen sonundaki sıkışma tektoniğinin en belirgin izi, molasların aşırı kıvrımlanması ve yer yer Liyas-Üst Lütesiyen yaşlı Hoyran grubu kayalarının molaslar üzerine bindirmiş olmasıdır. Isparta Büklümü, bugünkü geometrik biçiminin büyük bir bölümünü, D-B yönlü sıkışma-yaklaşma olayı sonucu kazanmıştır (Koçyiğit, 1983). Yazara göre Yeni Tektonik Dönem ise, yerel olarak, Isparta Büklümü kuzey kesiminde Orta Oligosen sonunda, tüm Orta ve Batı Anadolu da ise Üst Miyosen sonu- Pliyosen başında ortaya çıkan ve çekme tektoniği denetiminde günümüze değin süregelmiş olan olay, yapı ve bunlara bağlı oluşukları kapsayan dönemdir. Akarsu yatağı, delta ve göl ortamlarında oluşmuş tortullar, bunlarla yanal-düşey geçişli ve eş yaşlı alkalen volkanizma ürünleriyle, bunları denetleyen blok-faylanma türündeki tektonik rejim, bu dönemin önemli öğeleridir. Orta Miyosen sonunda, Bitlis-Zagros kenet kuşağı boyunca okyanus kapanıp kıtakıta çarpışması gerçekleşmiş olmasına karşın, daha güneyde Kızıldeniz-Aden körfezi açılması nedeniyle (Le Pichon ve Angelier, 1979), Arap levhasının kuzeykuzeydoğuya doğru devinimi, Kuzey Anadolu ve Doğu Anadolu Faylarının oluşumuyla karşılanmış ve bu olay Türkiye de Yeni Tektonik Dönemin başlangıcı olmuştur (Koçyiğit, 1984). Orta Oligosen sonundan başlayarak hemen tümüyle çekme geriliminin denetimine giren alan, yükselme ve çökmelerle birtakım çöküntü alanlarına bölünmüştür. Böylece, Isparta Büklümü nün kuzey iç kenarındaki riftleşme olayının bölgesel kabarma-faylanma evresi başlamıştır. Hızlı yükselme-çökme ve aşınım sürerken, Isparta Büklümü nün batı yarısı (Teke Torosları ve batı kesimleri) farklı biçimde önemli yapısal değişikliklere neden olan yeni bir sıkışma geriliminin denetimine girmiştir. Bu olay, Burdigaliyen sonunda gelişen ve ofiyolitli karışığın Toros Karbonat Platformu üzerine yerleşim evresini simgeleyen Stiriyen Dağoluşumu dur. Büklümün kuzey kesimi, bölgesel olarak KD-GB, KB-GD ve K-G gidişli çekim fayları arasında kalan değişik boyutlu çok sayıda bloktan oluşur. Bunlardan bazıları çöküntü, diğer bazıları ise yükselti alanlarını temsil eder. Üst Miyosen sonu-alt Pliyosen, Pliyosen sonu ve Pleyistosen sonunda olmak üzere, başlıca üç evrede yeğinlik kazanan blok-faylanma ile, alan çok sayıda bloğa bölünmüştür. Blokları sınırlayan faylar çoğunlukla verev atımlıdır. Gerek inceleme alanı, gerekse tüm Orta-Batı Anadolu da, Üst Miyosengünümüz aralığında egemen olan blok-faylanma neticesinde, eş yaşlı fakat birbiriyle kesişebilen fay takımları gelişmiştir. Nitekim, Batı Anadolu ve Isparta Büklümü nde çok sayıda, eş yaşlı ve kesişen fay takımları gelişmiştir (Koçyiğit, 1981, 1983). Üst Miyosen-Pliyosen başlangıcında yoğunluk kazanan normal blok faylanması türündeki devinimlerle topoğrafya keskinleşmiş, incelen kabukta derinleşen kırıklar boyunca ilk yarık püskürmeleri başlamıştır (Koçyiğit, 1981). Böylece Üst Lütesiyen sonunda sıkışmaya bağlı yükselme ile başlayıp, Oligosen ve Miyosen boyunca süren bölgesel kabarma, faylanma ve volkanizma şeklindeki riftleşme olayının üç aşaması gerçekleşmiştir (Koçyiğit, 1983). Pliyosen sonlarına doğru Rodaniyen evresine bağlı olarak yeni bir etkinlik kazanan düşey devinimlerle, bir taraftan yeni faylar oluşurken, diğer taraftan eski faylar gençleşmiş ve deformasyona uğrayan birimler kıvrımlanmış ve tüm alan bir kez daha yükselmiştir. Yeni yükselmelerle blok faylanması iyice belirginleşmiş ve yeniden yeğin bir aşınım başlamıştır. 24

40 Yükselme ve aşınma günümüze değin sürerken, graben ve horstlar oluşmuş; aşınım ürünleri çöküntü alanlarında yığışarak alüvyonları oluşturmuştur. Grabenleri sınırlayan faylar boyunca, daha yaşlı formasyonlarla alüvyonların dokanağa gelmiş olması ve eski alüvyonların yer yer faylara asılı olarak kalması, bir taraftan düşey devinimlerin günümüzde de sürdüğünü, diğer taraftan da bölgenin çekme gerilimi tektoniğinin denetiminde olduğunu göstermektedir (Koçyiğit, 1981). Eski Tektonik Dönem ve Geçiş Döneminden arta kalan ve özellikle Orta Anadolu ile Güneybatı Türkiye deki çöküntü çukurlarında (Sivas, Çankırı, Tuzgölü, Uşak, Konya, Beyşehir, Burdur, Denizli, Muğla kapalı havzaları) oluşan göllerde, blok faylanmanın denetiminde önemli karasal çökeller gelişmiştir. Bunlar, birbirleriyle yanal ve düşey geçişli, fay sarplığı, akarsu yatağı, delta ve göl ortamlarında tortullaşmış çakıltaşı, kumtaşı, kil, marn, jips ve kireçtaşlarıdır. Bu birimler aynızamanda, tortullaşmayla yaşıt levha içi volkanizma ürünleri olan tüf, tüffit, aglomerave bazaltik, andezitik ve trakitik özellikli lavlarla da yanaldüşey geçişlidir (Koçyiğit,1984). Yeni Tektonik Dönemde, karasal tortullaşmayla yaşıt volkanizma olayları da etkin olmuştur. Bu volkanizma ürünleri çoğunlukla yüksek alüminyum içerikli bazaltandezit-dasitriyolit bileşiminde kalkalkalen lavlarla, daha az olarak da potasyumca zengin trakibazalt, trakiandezit, trakit, lösitit gibi şasonitik volkanitler ya da alkaliriyolit ve bazaltlarla temsil edilir (Koçyiğit, 1984).Blok faylanmanın en iyi gözlendiği alanlardan biri olan Isparta Büklümü kuzey kesiminin fay haritasında, önemli normal faylar (Çivril, Acıgöl,Burdur, Dinar, Akçaköy, Karadilli, Senirkent, Kovada, Anamas, Beyşehir, Akşehirfayları) ile bunlar arasında kalan çöküntü ve yükselti alanlarının (Çivril, Acıgöl,Burdur, Kovada, Beyşehir, Akşehir, Karadilli ve Hoyran çöküntüleri) ilişkisi görülmektedir. Çöküntü alanlarının içi Üst Miyosen-Pliyosen yaşlı karasal tortullar ve alüvyonlarla doldurulmuştur. Hemen hemen tüm önemli faylar vebunlar tarafından sınırlanan çöküntü alanı içinde akmakta olan dereler, düşey yükselmenin bir kanıtı olarak, yataklarını derine kazmış olup, günümüzde diri faylar, doğrudan doğruya, alüvyonlarla daha yaşlı birimleri dokanağa getirmiştir. Yine, çöküntü alanı içinde yer alan göller, diri faylanmanın bir diğer kanıtı olarak, birer kenarlarını doğrudan fay düzlemine yaslamışlardır. Örneğin Acıgöl, Burdur Gölü, Beyşehir Gölü, Hoyran-Eğirdir Gölleri gibi. Türkiye ve yakın dolayında Yeni Tektonik Dönemi denetleyen önemli yapı unsurları Ege Hendeği, Kuzey Anadolu Fayı, Doğu Anadolu Fayı ve Ege Graben sistemidir (Koçyiğit,1984). Isparta Büklümü, Orta Tersiyer den günümüze kadar geçirdiği sıkışma ve genişleme tektonik olaylarıyla biçim kazanmıştır. Ege plakasında grabenlerin oluşumu ve Kuzey Anadolu Fayı nın şekillenmesi esnasında plakalar, güneybatıya doğru harekete geçmiş ve büklümün şekillenmesinde etkili olmuştur. Bunun yanında, Likya, Beyşehir-Hoyran ve Antalya naplarının, Toros Karbonat Platformu üzerine yerleşmesiyle, Kıbrıs ve Helenik yayları şekillenmiş ve bu yaylar boyunca Afrika ve Avrasya plakaları birbirine yaklaşarak, Isparta Büklümü bölgesinde K-G doğrultulu sıkışma tektoniğinin oluşmasıyla sonuçlanmıştır. Ege plakasının güneybatı yönde genişlemesi ve Anadolu plakasının batıya doğru olan hareketi, Isparta Büklümü batısındaki Likya bloğunun Burdur fayı boyunca GB doğrultuda saat yönünün tersi yönde dönmesiyle, büklümün doğu kanadının ise saat yönünde dönmesiyle sonuçlanmıştır (Kissel ve diğ, 1993; Yağmurlu ve diğ., 2000). 25

41 IV Proje alanı jeolojisi; inceleme alanına ait jeoloji haritası ile 1/ ölçekli jeolojik haritasından amaca uygun alınmış kesitler, tabaka kalınlıkları, yerleşim birimlerine olan mesafesi; jeoloji haritalarının jeoloji mühendislerince imzalanması, jeoteknik rapor, harita ve kesitlerin harita alma tekniğine uygun olarak hazırlanması (harita ölçekleri ve lejantları metindekine uygun olmalı, yapılan büyütme ya da küçültmeler çizgisel ölçekte gösterilmeli, jeolojik bilgiler formata uygun olarak detaylandırılmalı, yürürlükte olan Maden Kanunu na atıfta bulunulmalı), Stratigrafik Jeoloji Anamas-Akseki Otoktonu Seyrandağı formasyonu (KTa) Birim ilk defa Martin (1969) tarafından "Supra-Boksitik Kretase" olarak, daha sonra "Seyrandağı kireçtaşı" olarak adlandırılmıştır (Demirtaşlı, 1976, 1979). Bu çalışmada Seyrandağı formasyonu olarak önerilmiştir. Formasyon, Gümüşdamla köyü güneyinde, Emerya - Çınardibi köyleri arasında ve Akseki ilçesi kuzeyinde yüzeylemektedir. Birim genelde tabanda boksit cepleri üzerinde gelen açık gri renkli, kalın tabakaları kireçtaşlarından oluşmaktadır. Kireçtaşlarından alınan örneklerin mikroskopik incelemelerinde alt seviyelerin biyoklastik karbonatlardan oluştuğu saptanmıştır. Bol rudist içerikli bu seviyeler üzerine Miliolidli istiftaşı - vaketası fasiyesi gelmektedir, üste doğru çökelmede kesiklik olmadan daha koyu renkli kalın tabakalı Nummulites sp., ve Diseocyclina sp., fosilleri içeren kireçtaşlarına geçmektedir. Diğer fasiyeslere göre enerji indeksi düşük şartlarda çökelen bu seviyelerde intraklast ve makrokavkı kesit bileşenleri mikrospar ve mikrit matriks içerisinde gözlenmektedir. Birimin alt dokanağı inceleme alanı içerisinde Akseki formasyonu ile açışız uyumsuzluk göstermekte, üst sınırı Gümüşdamla formasyonu ile uyumludur. Yanal sınırlar inceleme alanı dışında da devam etmektedir. Formasyonun alt seviyelerinde tespit edilen Textularia sp., Saîpingoporella sp., Rotaliidae, Miliolidae, Bryozoa, Ophthalmidiidae familyası temsilcileri ile Geç Kretase, üst seviyelerinde tespit edilen Nummulites sp., Discocyclina sp., Assilina sp., Katlı in a sp., Alveolina sp., Lockhartia sp., (?) fosillerine göre yaşı Erken Eosen'dir. Birimin litolojisi ve fosil içeriği, sığ ve yüksek enerjili ortamda çözeldiğini, üst seviyelerde nummulitik kireçtaşlarının görülmesiyle ortam derinliğinin giderek arttığı ve derin deniz çökellerine geçtiğini göstermektedir. Formasyon, Hoyran karbonat platformunda yüzeyleyen Kılıçlıhan formasyonu'nun resifal kireçtaşı seviyeleri (Koçyiğit, 1984), Barladağında yüzeyleyen Senoniyen - Mestriştiyen yaşlı kireçtaşları, Orta Toroslarda yüzeyleyen Kretase - Paleosen yaşlı Hayvandağı formasyonu'nun resifal kireçtaşı seviyeleri ile (Demirtaş,1984) deneştirilebilir. Çetmi Kireçtaşı Üyesi (Tpeg) Demirtaşlı (1979) tarafından Seyrandağı kireçtaşına dahil edilen birimi, Ekmekçi (1993) Çetmi kireçtaşı üyesi olarak tanımlamıştır. Akseki bloğunda bulunur. Orta-kalın tabakalı, açık gri, bej, krem, kirli beyaz renklerde, yersel Nummulitli kireçtaşlarından oluşur. Seyrandağı kireçtaşı ile ilişkisi belirlenemeyen birim, üstte olası uyumlu olarak Gümüşdamla formasyonuna geçer. Kalınlığı metre arasında değişir. Kapsadığı Nummulites sp., Assilina sp., Disocyclina sp., Anomalina sp., Gypsina sp., Globorotalia sp., Globigerina sp., vb. formlara göre (Ekmekçi, 1993) Çetmi kireçtaşı olası Geç Paleosen - Erken Eosen yaşlıdır. Bir sığ karbonat şelf ortamında çökelmiştir. 26

42 Gümüşdamla Formasyonu (Teg) Formasyon ilk defa Martin (1969) tarafından "Zilan filisi" olarak adlandırılmıştır. Daha sonra Demirtaşlı (1976, 1979) tarafından Gümüşdamla formasyonu olarak önerilmiştir. Birim Gümüşdamla ve Kuyucak köyleri arasında, Günyaka köyü güneyinde yüzeylemektedir. Bu çalışmada iki üyeye ayrılarak incelenmesi uygun görülmüştür. Filiş Üyesi (Tef) Birim ilk defa Martin (1969) tarafından "Zilan flişi" nin Fliş fasiyesi altında incelenmiş, daha sonra Demirtaşlı (1976,1979) tarafından Gümüşdamla formasyonu içinde incelenmiştir. Bu çalışmada "Fliş Üyesi" olarak adlandırılmıştır. Birim Gümüşdamla ve Gönyaka köyü çevresinde yüzeylemektedir. Alt seviyelerde şarabi yer yer yeşil renkli kumtaşı ve marn ardalanmasından oluşmaktadır. Kumtaşları Bouma ve brouwer (1964)'nın istif özelliklerini sunmaktadır. Üste doğru marn ve seyrek kireçtaşı ardalanması olarak devam etmektedir. Bu seviyelerin üstünde şarabi renkli marn ve kumtaşı ardalanmalı seviyeler yer yer yastık lavlı seviyeler ile kesilir. Bu volkanik seviye merceksel olup yanal devamlılık gözlenmemektedir. Alt, Üst ve Yanal Birimin alt sının Seyrandağı formasyonu üst sınırıda Kuyucak çakıltaşı üyesi ile uyumludur. Sınırları inceleme alanı dışında da devam etmektedir. Gümüşdamla köyünde 400 m kalınlık ölçülmüştür. Birimde ölçülen stratigrafi kesit örneklerinde Globorotalia sp., Globigerinidae familyası temsilcileri tespit edilmiştir. Kesin yaş verecek fosiller tanımlanmaması nedeniyle stratigrafik konumu göz önüne alınarak yaşının Orta Eosen olduğu öngörülmektedir. Birimin, türbiditik karakterli oluşu ve içinde seyrek biyomikrit kireçtaşı seviyelerinin yer alması platformun derin deniz şartlarına açıldığı basende çökeldiğini göstermektedir. Birim inceleme alanının güneyinde yüzeyleyen Aydınkent, Hoyran karbonat platformunda yüzeyleyen Yukantırlar ve Dereköy (Koçyiğit, 1984), formasyonu ile kısmen deneştirilebilir. Kuyucak Çakıltaşı Üyesi (Tegk) İstifin son tabakalarını teşkil eden bu seviyeler Gümüşdamla ve Kuyucak köyleri arasında gözlenmektedir. Birim Martin (1969) tarafından "Zilan flişinin konglomerası" olarak incelenmiş, daha sonra Demirtaşlı (1976, 1979) tarafından Gümüş damla formasyonu olarak incelenmiştir. Bu çalışmada Kuyucak çakıltaşı üyesi olarak önerilmiştir. Karbonat çimentolu çakıltaşı ve kumtaşı aratabakalarından oluşmaktadır. Birimin alt seviyeleri tabakalı üst seviyeleri masif görünümlüdür ve alt seviyelere oranla kompakt çakıltaşlarından oluşmuştur. Bileşenlerin çoğunluğunu kireçtaşı ve dolomit, aynca ofiyolit kayalardan türemiş serpantin, metamorfik ve kumtaşı parçalan oluşturmaktadır (Petromikt konglomera). Çakıltaşlarının alt seviyeleri polijenik, orta ve üst seviyelere doğru monojenik bileşimdedir. Alt sınırı flişlerle uyumlu olup üst sınırı tektonik dokanaklıdır. Birimin yanal devamlılığı değişkendir. Birimin kalınlığı Kuyucak köyüne doğru gidildikçe artmaktadır. Üst sınırı tektonik olduğu için kalınlık değişkendir. Kuyucak köyünde 150 m kalınlık ölçülmüştür. Birimin altındaki filiş ile uyumlu olması ve üst sınırının Lütesiyen sonrası hareketlerle yerleşen (Martin, 1969; Demirtaşlı, 1976,1979,1987) allokton birimlerle (Beyşehir - Hoyran Napı) tektonik dokanaklı olması muhtemelen Orta Eosen de depolandığını göstermektedir. Birim içerisinde platform karbonatlama ve allokton birime ait elemanların bulunması, allokton birimlerin hareketine bağlı olarak basen alanına malzeme sağlandığı ve daha sonra napın son yerleşme evresinde birim üzerine tektonik dokanakla yerleşmiş olduğu öngörülmektedir. 27

43 Akseki Formasyonu (Ka) Birim ilk defa Martin (1969) tarafından "înfra Boksitik Kretase" ve daha sonra Demirtaşlı (1976, 1979) tarafından "Akseki kireçtaşı" olarak adlandırılmıştır. Bu çalışmada Akseki formasyonu olarak incelenmiştir. İnceleme alanında geniş bir alanda yayılım göstermektedir. Birim, Akkuyu formasyonun yumuşak topografyası üzerinde sarp bir görünüm sunar. Formasyon orta - kalın tabakalı, erime boşluklu ve bol çatlaklı kireçtaşlarından oluşur. Yer yer kireçtaşı tabakaları şeker dokulu ve kötü kokulu dolomitler ile aratabakalıdır. Kireçtaşlarından oluşan birim boksit seviyeleri ile son bulmaktadır. Kireçtaşları örneklerinin petrografik incelemesinde, hakim bileşenin fosil, pellet, intraklast ve makrokavkı parçaları olduğu matriksin ise kötü yıkanmış sparitten oluştuğu izlenir. Örnekler Dunham(1962ya göre istiftaşı - vaketaşıdır. Bazı seviyeleri ooid ve onkoid bileşenleri içeren istiftaşı özelliğindedir. Birimin dolomit seviyeleri dolosparitlerden oluşmuştur. Genellikle sub-anhedral dolosparit kristallerinden oluşan kayaçta ilksel kayaç dokusu silinmiştir. Birimin alt sınırı Akkuyu formasyonu ile uyumlu üst sınırı Seyrandağı formasyonu ile açışız uyumsuzluk (diskonformite) gösterir. Yanal sınırları inceleme alanı dışında da devam etmektedir. Formasyonun kalınlığı m arasındadır. Birimden alman örneklerde Cuneolina sp., Nummoloculina sp., Textularia sp., Nezzazata sp., Aeolisaccus sp., fosilleri ve Miliolidae familya temsilcileri tespit edilmiştir. Bu fosillere göre formasyonun yaşı Erken Kretase'dir. Birimin fauna ve fasiyes özellikleri geniş bir alan kapsayan karbonatların, duraylı ve sığ bir karbonat şelfinde çökeldiğini göstermektedir. Üst sınırında gözlenen boksit seviyeleri Geç Kretase (Senomaniyen) sonunda bölgenin yersel olarak yükseldiğini göstermektedir (Demirtaşlı, 1987). Aladağ Birliği Çamlık Kireçtaşı (akrç) İnceleme alanı genelinde mostra veren Çamlık kireçtaşı birimi Aladağ Birliğinin alt üyesi olup oluşum yaşı Kretasedir. Mediova Formasyonu (atrm) Büyük bölümüyle foraminiferli, algli kireçtaşlarından oluşan ve alt düzeylerinde kuvars kumtaşı ve kılavuz bir seviye olanlı Girvanella'lı kireçtaşlarını içeren birim, ilk kez Demirtaşlı ve diğ., (1986) tarafından adlandırılmıştır. Birimin tip kesit yeri Ermenek'in batısında yer alan Dumlugöze köyüdür (Demirtaşlı ve diğ., 1986). Mediova formasyonu çalışma alanının bazı bölgelerinde kırmızı renkli konglomeratik seviye ile başlarken, çoğu yerde Aladağ tektonik birliği ve formasyon için kılavuz bir seviye oluşturan Girvanella'lı kireçtaşı ile başlamaktadır. Bu seviye uzun mesafelerde izlenebilmekte olup, sarı-kırmızı-kahve renkli, orta-kalın tabakalı ve onkolitiktir. Bu seviye üzerine sarımsı-gri renkli, orta-kalın tabakalı, Pseudofusulina'lı kumlu kireçtaşları gelmektedir. Birim üste doğru gri renkli, kalın tabakalı, bol foraminiferli kireçtaşı ve kırmızı-pembe renkli, kalın-çapraz tabakalı kuvars kumtaşı ardalanmasıyla devam etmektedir. Formasyonun orta-üst seviyeleri ise, yer yer gri renkli, kalın tabakalı dolomitik kireçtaşı, koyu gri-siyah renkli, ince-orta tabakalı mikrofasiyes özellikleri ve fosil içeriği ortamın yer yer Murtçukuru Formasyonu (Üst Triyas; Trmu) gel-git altı, bazen düşük enerjili, bazen yüksek enerjili, kısmen korunmuş, çok sığ ve acık şelf ortamlarını yansıtmaktadır. 28

44 Cevizli Formasyonu (apc) Blumenthal (1951) tarafından Cevizli civarındaki Hadım Napı'na ait Permo-Karbonifer serilerinin üst kesimlerindeki karbonatlar için "Cevizli Kalkerleri" adı kullanılmıştır. Monod (1977), "Cevizli Kalkerleri"ni Girvanella'lı kireçtaşlarından itibaren Hadım Napı'na ait Permiyen yaşlı seriler için tanımlamıştır. Bu çalışmada, her iki bölge için Güvenç (1977a) tarafından Bademli- Cevizli bölgesinde Üst Permiyen yaşlı birimler için kullanılan Cevizli Formasyonu adı Aladağ Birliği'ne ait Permiyen ya^iı çökeller için kullanılmıştır. Cevizli Formasyonu'nun tabanındaki Girvanella'lı Kireçtaşları (Güvenç, 1965) Aladağ Birliği'nde Karbonifer- Permiyen geçişinin tipik fasiyesidir ve farklı yaşlarda (Gjeliyen-Sakmariyen), Anadolu Platformu (Güvenç, 1977 b) ve daha geniş olarak Avrasya Kıtasının Permiyen Platformu üzerinde Velebitier'den Elbruz'lara kadar gözlenmektedir. Bu fasiyesteki kireçtaşlarının önemli bileşenlerinden birisi kayaca adını veren Girvanella'dır (mavi-yeşil alg). Girvanella'lı Kireçtaşları (demiroksitli,. onkolitli kireçtaşları) sahada kırmızı-sarı rengi ile kolayca tanınabilmektedir. Bu kireçtaşları üzerinde kumtaşı-şeyl-kireçtaşı ardalanması yer almaktadır. Kireçtaşları bol fusulin içermekte ve bu düzeylerde demiroksit oluşumları izlenmektedir. Bu seviyenin üzerinde, organik madde içeren, makro ve mikrofosilli (özellikle Schwagerina sp. ve Mizzia sp.) kireçtaşları ile çapraz tabakalanma gösteren, demiroksitli kuvars kumtaşları bulunmaktadır. Üste doğru makrofosil kavkılarınca zengin (pelesipod, gastropod, ekinit, bryozoa v.b.) kireçtaşları yer almaktadır. Bu seviyedeki kireçtaşlarının kum oranı ve organik madde miktarı üst seviyelerde artış göstermektedir. Formasyonun en üst kesiminde yer alan, alg fosillerince zengin kireçtaşları karstik boşluklar içermekte ve yer yer dolomitlesin işlerdir. Formasyondan alınan paleontoloji amaçlı örneklerde saptanan foraminifer ve alg içeriğine göre (ayrıntılı fosil içeriği ve tanımlamaları Yurtsever, 1996 ve Gürçay, 1998'de verilmiştir) birimin yaşı Permiyen (Asseliyen-Doraşamiyen) olarak saptanmıştır. Kuvaterner Söz konusu proje alanı genel olarak Cevizli Formasyonu içerisinde yer almaktadır. Yamaç molozlu ve birikinti konileri (Qym) Dağ yamaç ve eteklerinde bulunur. Yer yer tutturulmuş, çoğun gevşektir. Alüvyon (Qal) Nehir yataklarında ve düzlüklerde akarsu dolgularıdır. Nehirlerin denize ulaştığı alanlarda delta ve kıyı çökellerini kapsar. 29

45 ERENLER ENERJİ ÜRETİM VE TİCARET A.Ş. 30

46 IV Kitle hareketleri (heyelan/moloz akması), duyarlılık analizi, heyelan risk haritası, heyelan yağış ilişkisi; kaya düşmesi vs. Yapısal analiz yöntemlerinde olduğu gibi, zemin kütlesi iç gerilmelerini basitleştirici varsayımlarla ve sürekli ortam mekaniği ile çözümleme girişimlerine karşın yöntem tam olarak geliştirilememiştir. Hâlihazırda şev duraylılığı problemleri Limit Denge Analizi yöntemi kullanılarak yapılmaktadır. Limit Denge Analizi yönteminde şev ortamında bir göçme mekanizması kurulmakta, hareketi doğuran kuvvetler analiz edilerek, bu kuvvetler göçmeye karşı direnen kuvvetlerle karşılaştırılmaktadır. Şev stabilitesi çalışmaları, şevlerin bozulmadan sağlam olarak kalabilmesi için yapılan işlemleri kapsar. Şevler, düzensiz veya belirli bir geometriye sahip eğimli yüzeylerdir. Jeolojik süreçlerle gelişmiş doğal yamaçlar düzensiz geometriye yol kazısı ve dolgusu ve pasa yığınları, dolgu tipi baraj ve inşaat kazısı gibi mühendislik amaçlı şevler ise düzenli bir geometriye sahip şevleri temsil ederler. (R.Ulusay, Duraylılık Artırıcı Önlemler: Can ve ekipmanı tehlikeye atmaksızın, kayma olasılığını kabul ederek kaymayı önceden tahmin etmek için gerekli çalışmalar yürütülecektir. Kayma olasılığını önceden tahmin etme yöntemi, şev değişimlerinin ölçülmesi esasına dayanmaktadır. Şev açılarının dikleştirilmesinden meydana gelecek maliyet azalması stabiliteyi artırma yöntemlerinin dizayn ve kazı masraflarından çok ise şevlerin drenaj veya sağlamlaştırma ile stabil duruma getirilmesi daha akılcıdır. Kaya kütlesinin drenaj özelliklerini saptamak için ek arazi ölçümleri gerekir. Şev duraylılığının uygun olmaması halinde alınabilecek önlemler: a Şev açılarının yatırılması, b Drenaj veya özel durumlarda, kaya saplamaları veya gerdirilmiş çelik halatlarla şevlerin stabil duruma getirilmesi, c Kayma olasılığını kabullenerek, kaymayı önceden tespit edecek ölçüm önlemlerinin alınması. Söz konusu faaliyete ilişkin şev duraylılığı açısından oluşabilecek tehlikelere karşı zemin stabilitesi açısından ağaç ve yeşillendirme uygulaması yapılacak olup, yapılan hesaplamalarda tehlike arz edebilecek bir yapı saptandığında, tel kafes veya kaya saplaması gibi çözüm yolları aranacaktır. Günümüzde her türlü şevde kullanılabilecek bir analiz yöntemi halen bulunamamıştır. Yapısal analiz yöntemlerinde olduğu gibi, zemin kütlesi iç gerilmelerini basitleştirici varsayımlarla ve sürekli ortam mekaniği ile çözümleme girişimlerine karşın bu yöntem tam olarak geliştirilememiştir. Hâlihazırda şev duraylılığı problemleri Limit Denge Analizi yöntemi kullanılarak yapılmaktadır. Limit Denge Analizi yönteminde şev ortamında bir göçme mekanizması kurulmakta, hareketi doğuran kuvvetler analiz edilerek, bu kuvvetler göçmeye karşı direnen kuvvetlerle karşılaştırılmaktadır. Proje kapsamında şev duraylılığı açısından herhangi bir sorunla karşılaşılması halinde Limit Denge Analizi yapılacaktır. 31

47 Dairesel Kayma Diyagramları ile Analiz Bu diyagramlar hazırlanırken aşağıdaki varsayımlar yapılmıştır: Şevin açıldığı ortam homojendir. Ortamın makaslama dayanımı Coulomb eşitliğiyle;(τ=c+σtanф) tanımlanmıştır. Kayma şev topuğundan geçen dairesel bir yüzeyde meydana gelir. Şev üst yüzeyinde ya da şev aynasında düşey konumda gerilim çatlağı vardır. Verilen şev geometrisi ve yeraltı su durumu için minimum güvenlik katsayısını veren gerilim çatlağı ve kayma yüzeyi konumları dikkate alınmıştır. Şevde mevcut yeraltısu koşulu belirlenir ve buna en yakın yer altı su durumu şekilden seçilerek kullanılacak diyagram saptanır. c / ( yayında işaretlenir. n. boyutsuz H TanФ) değeri oranını hesaplanır ve bu değer diyagramın dış İkinci aşamada bulunan noktadan geçen radyal doğru çalışılan şev açısını veren eğriye kadar izlenir. Üçüncü aşamada bulunan noktadan ya TanФ / F ya da c / (.HF) eksenine gidilerek güvenlik katsayısı F hesaplanır. 32

48 Kritik Kayma Dairesinin ve Gerilim Çatlağının Konumu Kayma diyagramlarının hazırlanmasında minimum güvenlik katsayısını veren kritik kayma dairesi ve kritik gerilim çatlağı konumları grafiksel olarak da sunulmuştur. Bu grafikler potansiyel kayma dairelerinin çizimlerinin yapılmasında ve var olan dairesel kaymaların geriye doğru analizinin yapılarak sürtünme açısının bulunmasında kullanılırlar. 33

49 Proje dahilinde yer altı suyu bulunmaması sebebiyle 1 nolu diyagram(tamamen susuz şev) ve 1 nolu abak (dairesel kayma diyagramı 1) seçilmiştir. c / (. 3 /206 H kn/m TanФ) 3 = 1,4 306 kn/m c=3060 ton/m 2 = 306 kn/m 3 (kohezyon) = 28 kn/m 3 =Birim ağırlık H=Basamak genişliği TanФ=Tan 60 =0,57 Abaktan 0,57 değeri ile şev açısı olan 60 derece kesiştirilerek Tan Ф/F değeri bulunur. Tan 30 /F = 0,17 F= 2,5 F>1 olduğundan şev duraylıdır. 34

50 IV Proje sınırları içindeki alan için yamaç stabilitesi, yamaçlardaki kırık ve çatlaklar ile kayma yapacak alanların olup olmadığı, yamaçlardaki kayma hareketlerini gösteren harita, kayma analizi (hafriyat atığı olması durumunda da uygulanmalıdır), Proje Alanı Duraylılığı: İletim hattı ve regülatör kısmında bulunan birimler Kretase yaşlı kireçtaşlarından oluşturmaktadır. Bu birim sol sahilde yol yarmasında gözlenmektedir. Kretase yaşlı kireçtaşlarından oluşan birim üzerine gelen gölsel çökeller yanal ve düşey yönde geçişler sunmaktadır. Kil, silt, kum, çakıl, kiltaşı, silttaşı, kumtaşı, çakıltaşı ve karbonatlı seviyelerin ardalanmasından oluşmuştur. Bu ardalanmadaki birimler genelde gevşek-sıkı-orta sıkı olarak tutturulmuştur. Tabakalar yatay veya yataya çok yakındır. Bu nedenle şev duraylılığını olumlu yönde etkileyecektir. Eksen yerinde bu birim içerisinde duraylılığı olumsuz yönde etkileyecek herhangi bir fay gözlenmemiştir. 35

51 Yamaçlarda gölsel çökellerin hemen üzerinde yer alan bitkisel toprak bulunmaktadır. Kalınlığı en fazla 1 m civarındadır. Bu birim altta yer alan killi, kumlu çakıllı birimlerin ayrışmasından oluşmuş bir örtü malzemesidir. Bu örtü birimi sıyırma kazıları ile gövdenin altından kaldırılmalıdır. Talvegde kalınlığı 8 metreyi bulan orta, sıkı gevşek tutturulmuş kil, silt, kum ve çakıldan oluşan alüvyon bulunmaktadır. Bu kapsamda proje alanı için yapılması düşünülen regülatör yeri ve iletim hattı kısmında yamaçlardaki kırık ve çatlaklar ile kayma yapacak alanlar bulunmamaktadır. IV Depremsellik ve doğal afet potansiyeli (deprem riski, Türkiye Deprem Bölgesi Haritası vs.), Proje alanı Türkiye Deprem Bölgeleri Haritasında 3. derece deprem bölgesinde yer almaktadır. Proje kapsamında Tarih ve Sayılı Afet Bölgelerinde Yapılacak Yapılar Hakkında Yönetmelik hükümlerine uyulacaktır. Maden Tetkik Arama Enstitüsü nün (MTA) hazırladığı, Türkiye Aktif Fay Haritası na göre proje sahası yakın çevresinde aktif fay bulunmamaktadır. PROJE ALANI 36

52 IV Regülatör, iletim sistemi (kanal ve tünel) güzergâhı, yükleme havuzu, cebri boru ve santral yerinin detaylı jeolojik-jeoteknik etütleri (hidrojeolojik ve jeomorfolojik özellikler) Söz konusu proje kapsamında hazırlanan jeolojik-hidrojeolojik etüt raporu ekte sunulmuştur(bkz. Ek-9C). IV.2.3. Hidrojeolojik özellikleri (yer altı ve termal su kaynakları, yer altı su seviyeleri, miktarları; halen mevcut her türlü keson, derin, artezyen vb. kuyu lokasyonları ve kotları ile birlikte kütlesel geçirgenlik değerleri, proje alanına mesafeleri, emniyetli çekim değerleri; suyun fiziksel, kimyasal, bakteriyolojik özellikleri, kaynakların debileri ile yer altı suyu durumunun belirtilmesi, mevcut ve planlanan kullanımı), Değirmen Regülatörü ve HES projesi kapsamında depolama yapılmayacağından tesis faaliyetlerinin yerel meteorolojik koşullar üzerinde herhangi bir olumsuz etki yaratması beklenmemektedir. Benzer biçimde, regülatörün mansap kesiminde mevcut hidrojeolojik koşulların değişmesi de beklenen bir durum değildir. Sonuç olarak inceleme alanında yapılması planlanan faaliyetlerin meteorolojik ve hidrojeolojik duruma etkisi gözükmemektedir. Çalışma alanında Değirmen çayı akımları yüzeysel ve yeraltısuyu kaynaklarının yüzeysel akıştan beslenim ile sağlanmaktadır. Değirmen Deresi üzerinde yer alan Değirmen regülatör yerinde aşırı kurak bazı yıllarda yataktaki akım aylık bazda minimum 0 m 3 /s ye yani derede akımın olmadığı görülmüştür. Bu değer uzun dönemde biyolojik ve ekolojik yapının süreklilik göstermesi söz konusu kısa süreli kuraklığın tolere edilebildiğine işaret etmektedir. Diğer bir deyişle, biyolojik ve ekolojik yapının hidrolojik ve hidrojeolojik yapı ile uyum içinde geliştiği anlaşılmaktadır. Arazide yerinde yapılan çalışmalar sırasında çay yatak alanında düşey ve yanal yönde değişen heterojen alüvyon çökeller yer almaktadır. Bu birimlerin geçirimliliği yüksek olduğundan çaydaki yüzey suyu ile yeraltısuyu arasındaki hidrodinamik ilişkiyi (yeraltısuyunun çaydaki suyubeslemesi veya çayın yeraltısuyunu beslemesi) denetleyen en önemli unsurdur. Bundan dolayıdır ki havza bazında yeraltısuyu ile yüzey suyu arasındaki ilişkinin belirlenebilmesi için daha detaylı çalışmalar yapılmalıdır. IV.2.4. Hidrolojik Özellikler (yüzeysel su kaynaklarının mevcut ve planlanan kullanımı, faaliyet alanına mesafeleri ve debileri (1/ topografik haritada gösterimi); deniz, göl, akarsu ve diğer sulak alanların fiziksel, kimyasal, bakteriyolojik ve ekolojik özellikleri, akarsuların debileri, mevsimlik değişimleri, taşkın riski olabilecek alanlar, su toplama havzası, sedimantasyon, drenaj, tüm su kaynaklarının kıyı kullanımları ve ekolojik özellikleri; yüzeysel su kaynaklarının içme, kullanma, sulama suyu, elektrik, ulaşım, turizm, baraj, göl, gölet, su ürünleri üretiminde ürün çeşidi, üretim miktarları ve diğer kullanımları ile bunların proje sahasına göre konumları, mesafeleri), Manavgat Çayı İnceleme alanı genelinde en büyük yüzeysuyu kaynağı olan Manavagat Çayı Toros Dağlarından doğar ve çok sayıda kaynak veya derelerle beslenmektedir. Manavgat ovasının kat ederek Akçasaz mevkiinden Akdeniz e dökülür. Manavgat Çayını besleyen en önemli kaynak Dumanlı kaynağıdır. Manavgat çayının ova girişinden şelaleye kadar olan bölümünde drenaj alanı km 2 dir. Manavgat Çayı havza dışından beslenmektedir. Oymapınar baraj gölünün altında kalan Dumanlı kaynağı ve diğer bazı kaynaklar Manavgat Çayını beslemektedir. Kesin olmamakla birlikte yapılan çalışmalara göre bu kaynaklar Konya Havzasından beslenmektedir. Manavgat Nehri taşıdığı su miktarı açısından Akdeniz Bölgesi ve ülkemizin en önemli akarsularından biridir. Manavgat Havzası Toros Karst Kuşağı nın Batı Toros Dağları kesiminde, iç ve yüzey karstının yoğun olarak geliştiği bir alanda yer almaktadır. 37

53 Havzanın güneyinde Antalya Miosen Havzası nın tortulları, kuzeyinde ise kalınlığı m yi bulan ve genel olarak Jura-Kretase yaşlı kireçtaşlarından oluşan Toros Kireçtaşı Platformu nun (Erol, 2001) komprehansif serileri bulunur. Bu serilerin bünyesinde bölgenin en büyük akiferleri bulunmaktadır (Günay, 1986). Büyük oranda bu akiferlerden çıkan karstik kaynaklarla beslenen Manavgat Nehri, yüzey su toplama havzasına düşen yağışa oranla daha fazla miktarda su taşımaktadır. Nehir yıllık toplam akışının 1/3 ini havzasına düşen yağışlardan 2/3 sini ise karstik kaynaklardan sağlamaktadır (Günay, 1986). Değirmen deresi Antalya ili Akseki İlçesi sınırları dahilinde yer alan Değirmen Regülatörü ve HES Projesi Gümüşdamla köyünün yaklaşık 3 km kuzeyinde, Manavgat Çayının yan kolllarından biri olan Değirmen Deresi üzerinde yer almaktadır. Değirmen deresi nin ana kaynağını aynı zamanda Değirmen Regülatörü nün de bulunduğu noktanın yaklaşık 500 m yukarısında ve çalışma alanı genelinde mostra veren kireçtaşı biriminden boşalan karstik kaynaklar oluşturmaktadır. Değirmen Deresi daha aşığı kotlarda Koparan Deresi ile birleşerek Şahapyurdu çayına karışmaktadır. Daha sonrada Manavgat çayına karışarak Akdenize dökülmektedir. Değirmendere üzerinde tasarlanan Değirmen Regülatörü nün yağış alanı yaklaşık 87 km 2 dir. Fotoğraf 1:Değirmen deresine ait görüntüler 38

54 Fotoğraf 2:Değirmen deresine ait görüntüler Çalışma alanında kuzey-güney doğrultusunda akımına devam eden Değirmen deresi üzerinde yer alan Değirmen regülatörleri yerinde Değirmen Deresinin maksimum yüzey akışı, bölge genelinde etkin yağışların başlamasına ve yüksek kotlara düşen karların havaların ısınmasına bağlı olarak erimeye geçmesi oluşan yüzeysel ve yeraltına süzülen yüzey sularının kaynak şeklinde ortaya çıkan kaynak sularının boşalması sonucunda Aralık-Mayıs ayları arasında gözlenmektedir. Değirmen Deresinin, Değirmen Regülatör yerindeki, uzun yıllar ( ) aylık ortalama debi değerlerine göre akımının en fazla olduğu ay, m 3 /sn ile Aralık en düşük ay ise akımın m 3 /sn olduğu Eylül ayıdır yılları arasında aylık bazda yapılan ölçüm sonuçlarına göre uzun yıllar aylık ortalama debi değeri ise yaklaşık m 3 /sn dir. Değirmen Deresinde ölçülen debi değerindeki değişim süreci 1-kurak dönem ve 1-yağışlı dönemden olmak üzere 2 farklı periyottan oluşan bir salınım süreci göstermektedir. Bu durumda uzun yıllar aylık ortalama debi değerine ( m 3 /sn) yakın veya yüksek akımın gözlendiği Aralık-Mayıs ayları arası yağışlı, ortalama debi değerden daha düşük akımın gözlendiği diğer ayları (Haziran-Ocak) arası ise kurak dönemi göstermektedir. Uzun yıllar aylık ortalama debilerine göre maksimum debi miktarı Ocak ayında (33.22 m 3 /sn) gözlenmiş olup ve minimum debi miktarı ise Temmuz-Kasım aralığında gözlenmiş olup bu aylarda deredeki akımın kuruduğu gözlenmiştir yılları arasında seri içindeki maksimum akım m 3 /sn ile 1968 yılında minimum akım ise 1991 yılında 0.68 m 3 /sn görülmüştür. 39

55 IV.2.5. İletim kanalı ve regülatör arasındaki memba ve mansap dikkate alınarak, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlülüğe giren Su Kirliliği Kontrol Yönetmeliği Tablo I e göre su kalitesinin (tüm parametreler, radyoaktivite değerleri hariç) bir defaya mahsus çevre iznine esas ölçüm ve değerlendirmenin yapılması, analiz sonuçları, Değirmen Regülatörü ve HES projesi kapsamında menba ve mansap dikkate alınarak, 30 Kasım 2012 tarih ve sayılı resmi gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Yüzeysel Su Kalitesi Yönetimi Yönetmeliği Ek-5 Tablo-5 e göre yapılan ölçüm sonuçları ektedir(ek-22). IV.2.6. Kurulacak regülatörün su toplama havzası ile ilgili, Değirmen Deresine ilişkin en az 10 yıllık aylık maksimum, aylık minimum ve aylık ortalama debilerinin m 3 /sn olarak verilmesi, akım gözlem istasyonları ve regülatör yerlerini temsil eden uzun yıllara ait akım değerlerinin ilgili kurum (bu verilerin temin edildiği kurum) onayı alınarak sunulması, Proje enerji üretimi amaçlı olup, sulama, taşkın koruma gibi amaçları bulunmamaktadır. Değirmen Regülatörü ve HES Projesi nehir tipi hidroelektrik santral olarak tasarlanmış olup, bir biriktirme yapısına sahip değildir. Manavgat Çayı üzerinde Değirmen Regülatörü ve HES projesinin su potansiyelinin tahmini için akım verilerinden yararlanılan akım gözlem istasyonu, 920(911) nolu Manavgat Çayı Şahapköprü istasyonudur. 920(911) nolu istasyon 1966 yılında DSİ tarafından kurulmuş olup, akış aşağısında yağış alanı 438 km² dir. Değirmen Regülatör yerinin yağış alanı ise 87 km² dir. Değirmen Regülatörü ve HES yeri yılları arası aylık ortalama akım değerleri DSİ Genel Müdürlüğünden alınmış olup Ek-15 te sunulmuştur. IV.2.7. Projenin yer aldığı havzanın su kullanım durumu (içme ve kullanma suyu amaçlı herhangi bir su kaynağı havzasında kalıp kalmadığı, kalması durumunda yapılacak HES lerin mutlak ve kısa mesafeli koruma alanının dışına çıkarılması, Değirmen Deresinin herhangi bir içme suyu kaynağını besleyip beslemediği, söz konusu su kaynağından içme ve kullanma suyu alınıp alınmadığı vs. dahil), yağış-akış ilişkisi, ekolojik potansiyeli, Proje sahasında regülatör ve HES arasında çalışır ya da atıl durumda içme suyu ile ilgili herhangi bir tesis bulunmamaktadır. Ancak santral binasının hemen mansabında yer alan değirmen, balık çiftliği, tarım arazileri suyunu Değirmen deresi üzerinden Regülatör ile HES arasından toprak kanallarla almaktadır. Dolayısı ile değirmen, balık çiftliği ve tarım arazilerinin su kullanım hakkı bulunmaktadır. Ancak Balık çiftliği suyunu değirmen kuyruk suyundan aldığından balık çiftliğine ayrıca su ayırmaya gerek duyulmamıştır. Alabalık çiftliği 10 ton kapasiteli olup, değirmenle birlikte 50 lt/s su kullanmaktadır. 40

56 IV.2.8. Toprak özellikleri ve kullanım durumu (toprağın fiziksel-kimyasal ve biyolojik özellikleri, arazi kullanım kabiliyeti, sınıflaması, taşıma kapasitesi, yamaç stabilitesi, kayganlık, erozyon, toprağın mevcut kullanımı, doğal bitki örtüsü olarak kullanılan mera, çayır vs.), Mutlak ve potansiyel tarım alanları içinde tarımda kullanılmakta olan arazi miktarı yaklaşık 21,8 milyon hektardır. Antalya İli'nde toplam tarım arazisi hektardır. Bu tarım alanlarının hektarı sulanabilir arazi niteliğindedir. İklim topoğrafya, ana madde, bitki örtüsü ve zamanın etkisiyle Antalya ilinde çeşitli büyük toprak grupları oluşmuştur. Büyük toprak gruplarının yanı sıra toprak örtüsünden ve profil gelişmesinden yoksun bazı arazi tipleri de görülmektedir. Proje sahasında Değirmen Regülatörü ile HES arasından alınan su ile 10 ha (100 da) sulama sahasının olduğu tespit edilmiştir. IV.2.9. Tarım alanları (tarımsal alan varlığının olup olmadığı, var ise tarımsal gelişim proje alanları, özel mahsul plantasyon alanları) sulu ve kuru tarım arazilerinin büyüklüğü, ürün desenleri ve bunların yıllık üretim miktarları, ürünlerin ülke tarımındaki yeri ve ekonomik değeri, (proje sahasında sulama yapılan tarım arazileri varsa yetiştirilen bitkilerin bir dekarı için çifçi şartlarında kullanılan sulama suyu tespiti, zarar ziyan tespitleri ve çifçiye ödenecek tazminatlar) Proje sahasında Değirmen Regülatörü ile HES arasından alınan su ile 10 ha (100 da) sulama sahasının olduğu tespit edilmiştir. Bu alan, orman kadastro ve mera haritaları ile arazideki mevcut durum dikkate alınarak belirlenmiştir. Bu arazilerde, çoğunluğunu sebzecilik oluşturmak üzere, sebze ve meyvecilik tarımı yapıldığı görülmüştür. Proje sahasında bitkilerin ekim alanları ve oranları aşağıdaki tabloda verilmiştir. Tablo 4: Değirmen Regülatörü Mevcut Sulama Sahasındaki Sulanan Arazi Miktarı ve Bitki Deseni Dağılımı Yetiştirilen Bitkiler Ekim Sahası (ha) Dağılım (%) Sebze 7 70 Meyve 3 30 Toplam

57 Tablo 5: Proje sahasında Klasik Sulama Sistemine Göre Bitki Su Tüketimleri ve Regülatörden Aylar İtibarı ile Sulama İçin Bırakılması Gereken Su Miktarı (Şebeke Toprak Kanal ve Yüzeysel Sulama Yöntemi) Alan 10 ha Bitki Sulama Su İhtiyacı (mm) Çiftlik İhtiyacı (mm) Çiftlik İhtiyacı (m 3 /ha) Sulama Suyu İhtiyacı (mm) Sulama Suyu İhtiyacı (m3/ha) Modül (l/s/ha) Toplam Su İhtiyacı (m3) Bırakılacak Su Miktarı (l/s) Randıman 0,50 0,50 0,70 0,70 Aylar Haziran Temmuz Ağustos Eylül Toplam Sulama Alanı 10 Not: Yatağa bırakılacak su miktarı; günlük 16 saat yüzeysel sulamaya göre hesaplanmıştır. 42

58 Tablo 6: Regülatör yapısından bırakılacak su miktarı Aylar Ayın gün sayısı Sulama için yatağa bırakılacak su miktarı (l/s) Sulama için yatağa bırakılacak su miktarı (m 3 ) Değirmen ve Balık çiftliği için yatağa bırakılacak su miktarı (l/s) Yatağa bırakılacak su miktarı (m 3 ) Yatağa bırakılacak toplam su miktarı (l/s) Yatağa bırakılacak toplam su miktarı (m 3 ) Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık YILLIK TOPLAM , , ,48 43

59 Yüzeysel(salma) sulama yöntemine göre 10 hektarlık tarım arazisi için Blanney- Cridd le yöntemine göre hesaplanan bitki su tüketimleri, sulama sezonundaki aylara göre (l/s), ve tüm saha için toplam su miktarı(m 3 ), etüt edilen yıl itibariyle yukarıdaki tabloda verilmiştir. Hesaplanan modüle göre, dere yatağına bırakılacak su miktarı, haziranda 10,81, temmuzda 24,61, ağustosta 18,89 ve eylül ayında 3,18 l/s olarak hesaplanmıştır. Buna göre sulama için yatağa bırakılacak en çok su miktarı 24,61 l/s ile ağustos ayındadır. Bu değerler, doğal hayatın devamı için dere yatağına bırakılması gereken su (can suyu) dışındaki değerler olup can suyu ayrıca bu değerlere ilave olarak bırakılacaktır. Su kullanım hakları, tarımsal sulama için, sadece tarımsal sulamanın gerçekleştiği aylar (haziran, temmuz, ağustos, eylül) için geçerli olup, yılın diğer aylarında söz konusu değildir. Proje sahasındaki sulama alanlarının bitki su ihtiyaçlarının belirlenmesi için Blanney- Criddd le metoduna göre çiftlik sulama randımanı %50, diversiyon (iletim) randımanı % 70 alınarak yapılan hesaplamada, haziran, temmuz, ağustos ve eylül aylarının hektara toplam sulama suyu ihtiyacı ,04 m 3 /ha, 10 ha sulama alanı için yıllık toplam sulama suyu ihtiyacı ise ,00 m 3 olarak hesaplanmıştır. Regülatör yapısından yıl boyunca değirmen, balık çiftliği ve sulamanın olduğu aylarda bırakılacak su miktarı, aylık bazda ve toplam olarak verilmiştir. Dere yatağına yıllık bırakılacak su miktarı; ,48 m 3 tür. IV Orman Alanları (proje sahasının bulunduğu toplam orman alanı miktarı (m 2 olarak), ağaç türleri ve miktarları ile kapladığı alan büyüklükleri ve kapalılığı bunların mevcut ve planlanan koruma ve/veya kullanım amaçları, Orman İnceleme Değerlendirme Formu; kamulaştırmanın söz konusu olmadığının belirtilerek 6831 sayılı Orman Kanunun 17. maddesi gereğince, malzeme ocaklarının orman sayılan alanlarda olması halinde 6831 sayılı Orman Kanunun 16. ve 17. maddeleri gereğince izin alınacağının taahhüt edilmesi, proje sahasının işlendiği 1/ ölçekli meşcere haritası, varsa 1/ ölçekli orman kadastro haritası), Proje alanında Antalya Orman Bölge Müdürlüğü ne göre orman sayılan alan miktarı m 2 dir. Ormandaki ağaç cinsi kızılçam, karaçam, ardıç, meşedir. Meşcere tipi 129-Bçz 150-Çzcd3, Çzab3-Bçz, Çzd Bçz-1, Çzd2, ÇzÇkd2, ÇkÇzcd3, Çzcd3 olarak tanımlanmaktadır. Proje kapsamında Antalya Orman Bölge Müdürlüğü tarafından hazırlanan İnceleme Değerlendirme Formu, 1/ ölçekli Meşcere Haritası, 1/ ölçekli Orman Kadastrosu ekte sunulmuştur(bkz.ek-26a, Ek-26B, Ek-26C). Proje kapsamında ormanlık alana isabet eden yerler için kamulaştırma söz konusu değildir. Proje kapsamında herhangi bir malzeme ocağı açılmayacaktır. Orman sayılan alanlarda malzeme ocaklarının açılması durumunda 6831 sayılı Orman Kanunun 16. ve 17. maddeleri gereğince Antalya Orman Bölge Müdürlüğü nden gerekli izinler alınacaktır. 44

60 IV Koruma alanları (Milli Parklar, Tabiat Parkları, Sulak Alanlar, Tabiat Anıtları, Tabiatı Koruma Alanları, Yaban Hayatı Koruma Alanları, Biyogenetik Rezerv Alanları, Biyosfer Rezervleri, Doğal Sit ve Anıtlar, Tarihi, Kültürel Sitler, Özel Çevre Koruma Bölgeleri, Özel Çevre Koruma Alanları, Turizm Merkezi, Kültür ve Turizm Koruma ve Gelişim Bölgesi, Mera Kanunu kapsamındaki alanlar, Projenin korunan alanlara uzaklıklarının 1/ lik ölçekli haritada anlaşılır ve renkli gösterilmesi), Proje kapsamında faaliyet alanı ve yakın çevresi, sayılı Milli Parklar Kanunun 2. Maddesine tanımlanan ve bu Kanunun 3. Maddesi uyarınca belirlenen Milli Parklar, Tabiat Parkları, Tabiat Anıtları ve Tabiatı Koruma alanlarında kalmamaktadır. - Sulak Alanlar (Doğal veya yapay, devamlı veya geçici, suların durgun veya akıntılı, tatlı, acı veya tuzlu, denizlerin gel-git hareketinin çekilme devresinde 6 m yi geçmeyen derinlikleri kapsayan, başta su kuşları olmak üzere canlıların yaşama ortamı olarak önem taşıyan bütün sular, bataklık sazlık ve turbiyeler ile bu alanların kıyı kenar çizgisinden itibaren kara tarafına doğru ekolojik açıdan sulak alan kalan yerler): Projenin yer üstü su kaynağı olan Değirmen Dere sulak alanlar kapsamındadır. Proje kapsamında yeniden inşaat işlemlerine başlanılmadan önce, Tarih ve Sayılı ( Tarih ve Sayılı değişiklik) Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği kapsamında (Ek-2 Sulak Alan Faaliyeti İzin Belgesi) gerekli izinler alınacaktır sayılı Kara Avcılığı Kanunu uyarınca mülga Çevre ve Orman Bakanlığı nca belirlenen "Yaban Hayatı Koruma Sahaları ve Yaban Hayvanı Yerleştirme Alanları" : Proje alanının güneyinde kuşuçuşu m mesafede Üzümdere Yaban Hayatı Geliştirme Sahası yer almaktadır. Proje kapsamında Yaban Hayatı Geliştirme Sahası içerisinde herhangi bir yapılaşma söz konusu olamayacaktır. Proje alanının Üzümdere Yaban Hayatı Geliştirme Sahası na göre konumu Ek-6 da verilen Korunan Alanlar Haritası üzerinde işaretlenmiştir. - Bilimsel araştırmalar için önem arzeden ve/veya nesli tehlikeye düşmüş veya düşebilir türler ve ülkemiz için endemik olan türlerin yaşama ortamı olan alanlar, biyosfer rezervi, biyotoplar, biyogenetik rezerv alanları, benzersiz özelliklerdeki jeolojik ve jeomorfolojik oluşumların bulunduğu alanlar bulunmamaktadır sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu nun 3 üncü maddesinin birinci fıkrasının "Tanımlar" başlıklı (a) bendinin 1, 2, 3 ve 5 inci alt bentlerinde "Kültür Varlıkları", "Tabiat Varlıkları", "Sit" ve "Koruma Alanı" olarak tanımlanan ve aynı kanun ile 17/6/1987 tarihli ve 3386 sayılı Kanunun (2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu nun Bazı Maddelerinin Değiştirilmesi ve Bu Kanuna Bazı Maddelerin Eklenmesi Hakkında Kanun) ilgili maddeleri uyarınca tespiti ve tescili yapılan alanlar bulunmamaktadır. Konuyla ilgili Antalya Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü görüşü Ek-23 te ve Antalya Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü görüşü Ek-27 de verilmiştir. Proje kapsamında yer altında yapılacak uygulamalar sırasında 2863 Sayılı yasa kapsamına giren herhangi bir kültür varlığına rastlanılması durumunda çalışmalar ivedilikle durdurularak, Antalya Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü ve Side Müze Müdürlüğü ne haber verilecektir. - 09/08/1983 tarihli ve 2872 Sayılı Çevre Kanunu nun 9 uncu maddesi uyarınca Bakanlar Kurulu tarafından "Özel Çevre Koruma Bölgeleri" olarak tespit ve ilan edilen alanlar bulunmamaktadır. 45

61 -23/10/1988 tarihli ve Sayılı Resmî Gazete de yayımlanan "Akdeniz de Özel Koruma Alanlarının Korunmasına Ait Protokol" gereği ülkemizde "Özel Koruma Alanı" olarak belirlenmiş alanlar bulunmamaktadır Sayılı Kıyı Kanunu gereğince yapı yasağı getirilen alanlardan değildir. Proje alanı ve yakın çevresinde Turizm Alan ve Merkezleri yer almamaktadır. - 25/2/1998 tarihli ve 4342 Sayılı Mera Kanununda belirtilen alanlar bulunmamaktadır. Proje alanı ve yakın çevresinin korunan alanlar haritası Ek-6 da verilmiştir. Bununla birlikte ÇED süreci kapsamında ilgili resmi kurum ve kuruluşlarca belirlenen, güncel veri tabanına işlenen veya onaylanan duyarlı yöreler olması durumunda, gerekli bilgi ve açıklamalar yapılacaktır. HES için Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği kapsamında gerekli izinler (Ek-2 Sulak Alan Faaliyeti îzin Belgesi) proje inşaatına başlanmadan önce alınacaktır. IV İç sulardaki (göl, akarsu) canlı türleri ile proje alanı ve projenin etki alanı içindeki yer alan sucul canlı türleri (bu türlerin tabii karakterleri, ulusal ve uluslararası mevzuatla koruma altına alınan türler; bunların üreme, beslenme, sığınma ve yaşama ortamları; bu ortamlar için belirlenen koruma kararları), Proje alanında belirlenmiş balıklar ülkemizde yaygın ve genellikle durgun su ekosistemine adapte olabilen türleri içermektedir. Durgun su sistemine adapte olamayacak türler ise regülatör öncesi ve sonrasındaki akıntılı ortamlarda yaşamlarını sürdürebileceklerdir. Üstelik Değirmen regülatörünün büyüklüğü düşünüldüğünde çok küçük bir su şişirme alanı oluşacaktır. Genel olarak teşhisi yapılan tatlısu alg türleri ve zooplanktonik türler kozmopolit olup bölgeye özgü endemik, nadir ve tehlike altında olan bir tür bulunmamaktadır. Bununla birlikte çalışma alanında tatlısu balıkçılık faaliyetleri yoğun değildir. Proje alanında tespit edilen balık türleri ve çeşitli koruma statülerine ilişkin bilgiler Tablo 7 de verilmiştir. Tablo 7: Proje alanı ve yakın çevresindeki balık türleri ve çeşitli koruma statüleri Latince İsmi Familya Yaygın İsmi Ekzotik Tür Doğal Tür Kaynak BERN ERL CITES Seminemacheilus Literatür sp. Balitoridae Çöpcü balığı - X Luciobarbus Literatür pectoralis Cyprinidae Bıyıklı balık - X - NE - Capoeta angorae Cyprinidae Karabalık - X Literatür - DD - Squalius cephalus Cyprinidae Tatlısu kefali - X Literatür - LC - Salmo trutta Salmonida Gözlem macrostigma e Dağ alası - X - DD - Oncorhynchus Salmonida Gözlem mykiss e Gökkuşağı X - - NE - Kaynak: Ekosistem Değerlendirme Raporu, Bölüm 3 46

62 BERN: Bern Sözleşmesi Kapsamındaki Türler ERL: European Red List (Avrupa Kırmızı Listesi) CITES: Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora (Nesli Tehlikede Olan Yabani Hayvan ve Bitki Türlerinin Uluslararası Ticaretine İlişkin Sözleşme) CR: Kritik Olarak Tehlikede LC:Düşük Riskli, DD:Veri Eksik, NE: Değerlendirilmemiş Proje alanının en önemli türleri Salmonidae familyasına bağlı Salmo trutta macrostigma ve Oncorhynchus mykiss balıklarıdır. Değirmen deresi havzasında Salmonidae familyasına bağlı Salmo trutta macrostigma Türkiye de geniş bir yayılışa sahip olmakla birlikte avcılığı yasak olan bir türdür. Proje sahasında bu türe bol miktarda rastlanmış ve yakalanmıştır. Bu tür, proje bölgesinin bulunduğu üst havzalardaki temiz ve hızlı akıntılı dağ sularda bol olarak bulunmaktadır. Oncorhynchus mykissise ise egzotik kültür türü olup, Değirmen deresi üzerinde kurulmuş olan alabalık üretim çiftliklerinden doğal ortama geçmişlerdir. Diğer balıklar ise ülkemiz sularında doğal olarak yayılış gösterip endemik olarak tanımlanan bir tür bulunmamaktadır. Proje bölgesi balıkları içerisinde Bern ve Cites sözleşmeleri kapsamına giren herhangi bir balık türü bulunmamaktadır. Bununla birlikte European Red List (ERL) değerlendirme kriterlerine göre Squalius cephalus Least Concern (LC-Düşük Riskli) kategorisine girerken Salmo trutta macrostigma ve Capoeta angorae DD (Veri Eksik), Luciobarbus pectoralis ve Oncorhynchus mykiss taksonları ise NE (Değerlendirilmemiş) kategorilerinde yer almaktadır. Proje kapsamında hazırlatılan Ekosistem Değerlendirme Raporu (Bkz. Ek-28) hazırlığı esnasında hidrobiyolog Prof. Dr. Aydın AKBULUT tarafından yapılan çalışmalar sonucunda Değirmen deresinde yaşadığı tespit edilen fitoplankton, zooplankton ve balık türleri hakkında, Ekosistem Değerlendirme Raporunda v ayrıntılı bilgi verilmiştir. IV Flora ve Fauna (türler, endemik özellikle lokal endemik bitki türleri, alanda doğal olarak yaşayan hayvan türleri, ulusal ve uluslararası mevzuatla koruma altına alınan türler, nadir ve nesli tehlikeye düşmüş türler ve bunların alandaki bulunuş yerleri, av hayvanlarının adları, popülasyonları ve bunlar için alınan Merkez Av Komisyonu Kararları) proje alanındaki vejetasyon tiplerinin bir harita üzerinde gösterilmesi. Projeden ve çalışmalardan etkilenecek canlılar için alınması gereken koruma önlemleri (inşaat ve işletme aşamasında). Arazide yapılacak flora çalışmalarının vejetasyon döneminde gerçekleştirilmesi ve bu dönemin belirtilmesi, Proje kapsamında hazırlatılan Ekosistem Değerlendirme Raporu, Ek-28 de sunulmuştur. Söz konusu rapor hazırlığı esnasında, proje alanında Bitki Ekoloğu Yrd. Doç. Dr. Feriha Yıldırım Hidrobiyoloji Uzmanı Prof.Dr. Aydın AKBULUT ve Hidrojeoloji Uzmanı Yrd. Doç. Dr. Erkan DİŞLİ tarafından arazi gözlemleri ve literatür çalışmaları yapılmıştır. Proje alanının çevresi çok engebeli yüzeysel kayaçlarla, hatta yer yer sarp kayalıklarla örtülüdür. Bu nedenle havzada kaya vejetasyonu hakimdir. Baskın bitki örtüsü orman ve maki halindedir. Orman dokusu tahrip oldukça bu kısımlarda önce maki formasyonu görülmekte, tahrip devam ettikçe bitkilerin boyu daha da güdükleşip, seyrekleşerek frigana formasyonuna dönüşmektedir. Genel olarak ekolojik koşullar bakımından Atalay (2005) ın vejetasyon sınıflandırmasına göre değerlendirme yapıldığında habitat tipleri ve vejetasyon aşağıdaki gibi belirginleşmektedir: 47

63 Orman ve bozuk orman vejetasyonu/akdeniz iğne yapraklı dağ ormanları: Yüksek karstik platolar üzerinde yayılmış bulunan orman dokusunun baskın türü Pinus brutia (Kızılçam) olup, yanısıra Juniperus exelsa (Boylu ardıç), Abies cilicica spp isaurica (Toros göknarı) ve Cedrus libani (Toros sediri) saf ve karşık ormanlar oluşturmaktadır. Yer yer bunlara Pinus nigra (Karaçam) da katılmaktadır. Maki formasyonu: Genelde orman dokusunun bozulduğu yerlerde kendini gösteren bu formasyon, yer yer akarsu vadisi boyunca da ortaya çıkmaktadır. İçinde Quercus coccifera (Kermes meşesi), Quercus cerris (Saçlı meşe), Quercus.İnfectoria subsp. boissieri (Mazı meşesi), Fontanesia philliraeodides, Fraxinus angustifolia subsp. angustifolia (Dişbudak), Juniperus oxycedrus (Katran ağacı), Styrax officinalis (Tesbih ağacı), Phillyrea latifolia (Akça kesme), Cistus creticus (Pembe çiçekli laden), Pictacia terebinthus (Menengiç) ve Cercis siliquastrum (Erguvan) gibi ağaç-ağaççık-çalı formunda olan odunsu türler ve bu bitkilerle bir arada olabilen, Phlomis grandiflora, Fritillaria elwesii, Trifolium physodes gibi otsu türler bulunmaktadır. Step (Bozkır) vejetasyonu: Ormanın ya da maki formasyonunun yer yer açıldığı kısımlarda, taşlık-kayalık yamaçlarda görülür. Thymus cilicica, Timus longicaulis, Astragalus hamosus, A. angustifolius, Colchicum inundatum, Colchicum minutum, Ornithogalum pyrenaicum, Ornithogalum wiedemanni, Silene italica ve S. vulgaris, Verbascum orientale, V. glomerulosum, Bromus intermedius, Poa trivialis, Papver rhoeas, Linum nodiflorum, Muscari comosum, M. neglectum, Trigonella velutina, Stachys cretica, S. arguta, Euphorbia rigida, Sedum album, S. amplexicaule, Silene vulgaris, Silene italica, Minuartia mesoginata, Onosma frutescens, Scandix stellata, Anchusa undulata gibi daha kurakçıl karakterdeki bitkilerin yaygın olduğu habitatlardır. Proje alanı ve çevresi genelde kireçli kayalardan oluştuğundan, bu alandaki bozkır bitkilerinin de kalkerli, kireçli, taşlık araziye uyumlu tek ya da çok yıllık otsu türler olduğu görülmektedir. Akarsu kıyısı bitki toplulukları/sucul Vejetasyon: Çoğunluğu akarsu boyunca uzanan bir koridor oluşturan, su ve nem seven bitkilerden Salix excelasa (Söğüt), Salix alba, Platinus orientalis, Populus nigra subsp. caudina (kavak), Acer platanoides (Akçaağaç), Junglans rejia (Ceviz), Cornus mas (Kızılcık) gibi odunsu türlerin yanısıra; Plantago sp., Cyperus longus, Equisetum ramosissimum, Eleocharis palustris, Carex flacca subsp. serrulat, Carex distans, Pulicaria dysenterica, Alnus orientalis var. pubescens, Calepina irregularis, Campanula peregrina, Helianthemum salicifolium, Juncus fontanesii, Mentha pulegium, Mentha longifolia, Rumex pulcher gibi otsu türlerde örnek olarak verilebilir. proje alanı, Davis in Flora of Turkey adlı eserinde belirttiği Grid sistemine göre C3 karesinde ve Akdeniz Fitocoğrafik Bölgesi nin ekolojik olarak Akdeniz Alt Bölümü nde bulunmaktadır. Antropojenik alanlar: Proje alanının bulunduğu bölge insan yerleşiminden uzak olmasına rağmen, yer yer küçük birimlerde insanların tarım yaptıkları görülmektedir. Nitekim faaliyet alanına yaklaşık 10 km uzaklıkta çok küçük bir yerleşim yerinde insanlar küçük ölçekte tarımla uğraşmakta, balıkçılık yapmaktadır Tarla, bağ, bahçe vb gibi insan ayağının gittiği bu yerlerde Daucus broteri, Acanthus spinosus, Heliotropium europaeum, Cordia myxa, Chrozophora tinctoria, Hippocrepis unisiliquosa vb. birçok otsu ve çalımsı bitkinin yanısıra kültürü yapılan meyve ağaçları da bulunmaktadır. Faaliyet alanı ve çevresindeki bitki taksonlarının isimleri, habitatları ve tehlike durumları Ekosistem Değerlendirme Raporu Bölüm 2 de verilmiştir. 48

64 Proje alanı ve çevresinde yapılan arazi çalışmaları ve literatür araştırmaları sonucunda; habitat özelliği nedeniyle bulunma olasılığı yüksek olan 76 familyaya ait 313 bitki taksonu tespit edilmiştir. Bu bitki türlerinden 27 tanesinin endemik olduğu saptanmış olup, IUCN kritelerine göre değerlendirme yapıldığında bunlardan 2 türün LC (az tehdit altında) kategorisinde olduğu, 2 türün NT (near thretened), 4 türün EN, yedi türün ise VU kategorisinde oldukları saptanmıştır. Diğer endemik türlerin ise ülkemizde yaygın olan ve tehdit altında olmayan türler oldukları belirlenmiştir. Tablo 8: Proje alanı çevresinde bulunma ihtimali olan endemik ve tehdit altındaki bitki türleri Familya ve Tür Adı Türkçe İsim Habitat Endemizm Fitocoğrafik Bölge IUCN MAK APIACEAE Tordylium ketenoglui - Kayalık yerler. ( m) End. D.Akd.E. VU ARISTOLOCHIACEAE Aristolochia cilicica - ASTERACEAE Helichrysum pamphylicum Centaurea antalyense BETULACEAE Alnus orientalis var.pubescens Kayalık ve taslık alanlar, gölgeli yerler, kalkerli yamaçlar End. D.Akd.E Maki End. D..Akd.E Doğu kızılağacı CRASSULACEAE Sedum samium subsp micranthum - FABACEAE Trigonella pamphylica Astragalus ocakverdii Astragalus seydishehiricus - Geven Geven Lathyrus digitatus - Lathyrus tauricola - Glycyrrhiza asymmetrica IRIDACEAE Iris pamphylica Iris stenophylla subsp stenophylla - Antalya süseni - - Maki, kalkerli-taşlık alanlar, m de Nemli çayır, bataklık ve sulak alan, otsu yamaçlar Quercus coccifera çalı açıklığı ( ) Quercus coccifea makisi ( m) P.siylvestris orman açıklığı, 2200 m civarı Quercus orman açıklığı 1500 m civarı Kayalık, çağıllık yamaçlar, maki açıklığı Seyrek çam ormanı ( ) Maki ve Pinus brutia ormanlarında Pinus bruthia ormanı, Quercus ormanı, maki ( m) Kayalık yamaçlar, Quercus coccifera çalılıkları ( m) End. D.Akd. E. CR End. D.Akd.E. --- End. Akd. E. EN End. D.Akd.E. VU End. İr-Tur --- End. D.Akd.E. --- End. D.Akd.E. --- End. D. Akd.E. EN End. D.Akd.E. VU End. D.Akd.E. VU End. Akd. E. VU 49

65 Familya ve Tür Adı Türkçe İsim Habitat Endemizm Fitocoğrafik Bölge IUCN MAK Crocus bisflorus subsp isauricus Crocus asumaniae - Crocus cancellatus subsp pamphylicus LABIATAE / LAMIACEAE Sideritis arguta - Stachys cretica - Nepeta italica LILIACEAE Fritillaria elwesii Ağlayan gelin Ornithogalum macrum - Colchicum minutum Deli salep Colchicum inundatum - ORCHIDACEAE Ophrys reinholdii subsp. leucotaenia PINACEAE Abies cilicica spp isaurica RUBIACEAE Galium isauricum Reinholdii orkidesi Toros göknarı Yoğurt otu Kaynak: Ekolojik Değerlendirme Raporu, Bölüm 2 Kayalık, çalılık, dağınık Konifer ormanı ( m) Dağınık Quercus ormanı ( m) Kayalık yamaçlar, dağınık korular, maki ( m) Maki, açıklık boş alanlar, kalkerli yamaçlar Kayalık-taşlık alanlar, kalkerli yamaçlar Kayalık-taşlık alanlar, kalkerli yamaçlar, kuru çayır ve açıklıklar Maki Yol kenarı, yamaç (1200 m civarı) Kalkerli- kayalık yamaçlari Quercus ve Pinus ormanı ( m) Periyodik su altında kalan yüksek çayırlar ( m) Kalkerli yamaçlar, maki, frigana,pinus ormanı (0-1000) Cedrus ile birlikte yüksek rakımlı yamaçlarda Kireçli platolar (1050 m civarı) End. D.Akd.E. EN End. D.Akd.E. EN End. D.Akd.E. VU End. D.Akd.E. --- End. D.Akd.E. --- End. D.Akd.E. --- Endmk D.Akd.E. --- End. D.Akd.E --- End. D.Akd.E. --- End. İr-Tur D.Akd.E VU End. D.Akd.E. --- End. D.Akd.E. EN Proje alanı ve çevresinde bulunma potansiyeli olan endemik ve tehdit altında olan bitkilerin durumu Tablo 8 de değerlendirilmiştir. Buna göre bitkilerin ismi, risk altında bulunma ihtimaline göre boyanmış kutularda verilmiştir. Kırmızı renk riskin artmasını, yeşil renk ise azalmasını ifade etmek üzere verilmiştir. Buna göre endemik bir bitkinin yayılma alanı projenin gerçekleşeceği alanla çakışıyorsa ve aynı zamanda bitki IUCN in VU, CR, EN gibi yüksek tehditi gösteren bir kategorisindeyse kırmızı boyalı kutuda verilmiştir. (Yüksek dereceli risk durumu): 2 bitki türünün (Glycyrrhiza asymmetrica ve Iris pamphylica) durumu böyle değerlendirilmiştir. 50

66 Eğer endemik bir bitki tehlike kategorilerine giriyor, ama yayılma alanı, projenin gerçekleşeceği alandan daha yukarda ise (çakışmıyorsa) turuncu kutuda verilmiştir (orta dereceli risk durumu): 13 bitki türünün (Tordylium ketenoglui, Sedum samium subsp. micranthum, Trigonella pamphylica, Lathyrus tauricol, Iris stenophylla subsp. stenophylla, Crocus bisflorus subsp. isauricus, Crocus asumaniae, Crocus cancellatus subsp. pamphylicus, Sideritis arguta, Stachys cretica, Nepeta italica, Fritillaria elwesii, Ophrys reinholdii subsp. leucotaenia) durumu böyle değerlendirilmiştir. Eğer endemik bir bitkinin habitatı, HES projesinin olduğu rakımdan daha yükseklerde ise, ayrıca IUCN tehlike kategilerine de dahil değilse sarı boyalı kutuda verilmiştir (düşük risk durumu): 12 bitki türünün (Aristolochia cilicica, Helichrysum pamphylicum, Centaurea antalyense, Alnus orientalis var. pubescens, Astragalus ocakverdii, Astragalus seydishehiricus, Lathyrus digitatus, Ornithogalum macrum, Colchicum minutum, Colchicum inundatum, Abies cilicica spp. isaurica, Galium isauricum) durumu böyle değerlendirilmiştir. Alanda her ne kadar endemik ve tehlike altında bitki türleri bulunmaktaysa da; doğal bütünlüğü bozulmamış ve biyoçeşitliliği yüksek bir bölge için yine de beklenenden daha az çıkmasının 2 sebebi olduğu düşünülmektedir: 1- Bu alan doğal yapısının zenginliği nedeniyle yıllardır insanları kendine çekmekte ve çeşitli şekillerde kullanım faaliyetleri sürmektedir. Avcılık ve bitki toplayıcılığı senelerdir devam etmektedir. Galanthus sp. (Kardelen), Eranthis hyemalis (Akoni), Thymus sp (Kekik), Orchis sp. (Yabani orkide), Salvia sp (Adaçayı), Muscari sp. (Sümbül) türlerinin ticari nedenlerle toplanması devam etmektedir. 2- Alanda daha önceden başlamış olan regülatör ve HES yapım faaliyetlerinin etkisi nedeniyle bitki dokusu etkilenmiş ve ortamdan geri çekilmiştir. HES yapımı için süregelen faaliyetler durduktan sonra (eğer alan başka sebeplerle insanlar için çekim noktası haline gelmezse), bitki dokusu kendisini toparlayıp, iyileşme sürecine girme ihtimali vardır. Bu durumda bazı türler alana yavaş yavaş geri dönebilirler. Flora Türleri için Alınacak Önlemler Bölgede hakim bozkır vejetasyonu içinde hassas durumda olan bitki türlerinin zarar görme ihtimalini azaltmak için projenin inşaat ve işletme aşamalarında ilgili yönetmeliklere uyulacaktır. Alandaki doğal step dokusundan meydana gelebilecek tahripleri azaltmak için, inşaat süreci bittikten sonra yeniden bitkilendirme ve peyzaj çalışmaları yapılmasının faydalı olabileceği kanaati oluşabilir; ancak bu bölgedeki bozkır vejetasyonunu en iyi tamir metodu, o alana insan ve otlayan evcil hayvanların girmesini en az 2 yıl boyunca engellemektir. Böylece insanların ağaçlandırma çalışması adı altında alanı daha fazla tahrip olmasına neden olmak yerine, kenara çekilip kullanımı sınırlandırarak, zarar görmüş kısımların zamanla kendini onarmasına ve yenilemesine izin vermek çok daha hızlı ve doğru sonuç alınmasını sağlar. Bitkisel elemanların bu doğal alanda devamlılığının olması, zarar gören doğal dokunun zaman içinde kendini telafi etmesini sağlayacak ve böylece uzun süreli etkisi olabilecek bir ekolojik zarar oluşmayacaktır. Flora türleri için alınacak önlemler detaylı olarak Ekosistem Değerlendirme Raporunda verilmiştir (Bkz. Ek-28). Karasal Fauna Proje alanı ve çevresinde yaşayan veya yaşaması muhtemel fauna türlerinin saptanması amacıyla yapılan arazi çalışmasının yanı sıra geniş bir literatür çalışması ve yöre halkının duyumlarından yararlanılmıştır. Proje Alanında ve çevresindeki doğal alanlarda bulunma ihtimali olan fauna türleri Ekosistem Değerlendirme Raporu Bölüm 2 de detaylı olarak verilmiştir (Bkz. Ek-28). 51

67 Proje alanında yapılan incelemeler sonucunda, regülatör yeri ve santral binasının santralinin bulunduğu alanda başlamış olan inşaat çalışmaları nedeniyle artan insan etkisinin, bu tabloda verilmiş olan memeli türlerinden çoğunun alandan uzaklaşmasına neden olduğu düşünülmektedir. Fauna Türleri için Alınacak Önlemler Proje kapsamında Merkez Av Komisyonu kararlarına, Bern Sözleşmesi hükümlerine uyulacaktır. Özellikle memeli hayvanların ve kuşların üreme ya da yumurtlama, yavrulama dönemlerine dikkat edilmesi ile canlıların zarara uğramasının önüne geçilmeye çalışılacaktır. Projenin yapım aşamasında esnasında gerçekleşecek mekanik işlemler sonucunda su canlıları için zararlı etkiler yapabilecek toprak akışına ve siltasyona karşı, kazı alanında toprak toplayıcı bir sistem geliştirilecek ve oluşan hafriyat alandan uygun yöntemler kullanılarak uzaklaştırılacaktır. Yine çevre kriterleri bakımından uygun nitelikte bir yere götürülecektir. Değirmen regülatörü ve HES in balık geçişlerinde bir engel oluşturmaması için, regülatör gövde alanında balık geçidi inşa edilmiştir (Bkz. Ek-18). Bu geçitlerin, balıkların (insanlar ve yırtıcı hayvanlar tarafından) kolayca yakalanabileceği tuzaklara dönüşmemesi için koruyucu önlemler alınacaktır. Özellikle regülatör gövdesinde ve kanala su verilmeden önce yapılmış olan dinlendirme havuzlarında biriken sedimanın, canlıların uygun dönemleri gözetilerek belirli dönemlerde sucul sisteme geri verilmesi de önem taşımaktadır. Böylelikle akış aşağıdaki balık habitatları ihtiyaç duydukları sedimanı almaya devam edebileceklerdir. Projenin inşaat çalışmaları balıklar açısından önemli olan yumurtlama dönemlerinde minimum düzeyde yürütülmesi sağlanacaktır. IV Endemik, hassas, nesli tehlike altındaki balık türleri için gerekli su miktarları, çözünmüş oksijen miktarı, su hızı, su derinliği gibi parametrelerin incelenerek, projenin bu türler üzerindeki etkilerinin değerlendirilmesi, alınacak tedbirlerin belirtilmesi, Proje alanında belirlenmiş balıklar ülkemizde yaygın ve genellikle durgun su ekosistemine adapte olabilen türleri içermektedir. Durgun su sistemine adapte olamayacak türler ise regülatör öncesi ve sonrasındaki akıntılı ortamlarda yaşamlarını sürdürebileceklerdir. Üstelik Değirmen regülatörünün büyüklüğü düşünüldüğünde çok küçük bir su şişirme alanı oluşacaktır. Proje alanının en önemli türleri Salmonidae familyasına bağlı Salmo trutta macrostigma ve Oncorhynchus mykiss balıklarıdır. Değirmen deresi havzasında Salmonidae familyasına bağlı Salmo trutta macrostigma Türkiye de geniş bir yayılışa sahip olmakla birlikte avcılığı yasak olan bir türdür. Proje sahasında bu türe bol miktarda rastlanmış ve yakalanmıştır. Bu tür, proje bölgesinin bulunduğu üst havzalardaki temiz ve hızlı akıntılı dağ sularda bol olarak bulunmaktadır. Oncorhynchus mykissise ise egzotik kültür türü olup, Değirmen deresi üzerinde kurulmuş olan alabalık üretim çiftliklerinden doğal ortama geçmişlerdir. Diğer balıklar ise ülkemiz sularında doğal olarak yayılış gösterip endemik olarak tanımlanan bir tür bulunmamaktadır. Proje alanı ve yakın çevresindeki balık türleri ve koruma statüleri Bölüm IV.2.12 de verilmiştir. Proje alanında yakalanan balık türlerinin biyolojilerine bakıldığında Mart-Haziran ayları arasında Cyprinidae familyası üyeleri için Kasım-Ocak ise Salmonidae familyaları için yumurta bırakma dönemleri olarak bilinmektedir. Bu dönemler içerisinde sucul sisteme verilecek maddeler balıkların yumurtlama faaliyetlerini olumsuz etkileyecektir. Ayrıca regülatör alanında alabalık örnekleri de yakalanmıştır. 52

68 Akıntılı su sistemlerindeki fiziksel koşullar ile durgun sistemlerdeki koşullar birbirinden farklıdır. Bu nedenle su kalitelerinde de farklılık görülür. Akıntılı ortamların su sıcaklığı düşük ve çözünmüş oksijen değerleri ise yüksektir. Durgun alanlarda ise bu durum tersi olabilir. Regülatör yapımından sonra akıntılı su sistemi yerine küçük de olsa durgun bir alan olacak ve su kalitesi bir miktar değişebilecektir. Özellikle üst havzadaki sel suları ile gelen sediman ve bazı yerleşim bölgelerinden gelen kirletici besin maddelerinin birikmesi ile regülatör su toplama ortamında su kalitesi değerleri düşürebilir. Ancak Değirmen regülatörünün su tutma alanı çok küçük olup söz konusu etkilerin minimum düzeyde kalacağı düşünülmektedir. Fiziksel bir engel olarak regülatörler nehrin üst kısımları ve alt kısımları arasında hareket eden türlerin geçişini engellemektedir. Proje alanında belirgin olarak ve uzun mesafeli göç eden türler yoktur. Ancak Değirmen çayı ve proje alanında dağ alabalığı (Salmo trutta macrostigma) Değirmen çayı ve proje alanında bulunmaktadır. Bununla birlikte bazı türler, beslenme ve yuvalama gibi ekolojik isteklerden dolayı derenin alt ve üst kotlarına kısa mesafeli hareketler gösterebilmektedirler. Proje bölgesindeki balıkların önemli bir kısmı, ekolojik özellikleri bakımından akıntılı ve durgun sulu ortamlarda yaşayabilirler. Ancak Balitoridae familyası üyeleri ve Salmonidae familyasından Salmo trutta macrostigma türleri akıntılı ortamları tercih etmektedirler ve durgun suları tercih etmezler. Bununla birlikte proje bölgesinin baskın türlerini oluşturan Cyprinidae familyasının tüm üyeleri; regülatör durgun su alanında ve diğer akıntılı ortamlarda yaşabilecek ekolojik toleransa sahiplerdir. Üstelik bu türler planlanan havuzlu geçit tipi balık geçidini de rahatça kullanabilecek yeterliliktedir. Salmonidae familyası üyeleri de bu balık geçidini hiçbir sıkıntı yaşamadan geçebilecek ekolojik ve biyolojik özelliklere sahiptir. Balık geçitleri ve onların giriş kısımları kuş ve karnivor balıklar gibi hedef türü tehlikeye sokacak canlılardan korunacak ve balıkçılık bu zonlarda yasaklanacaktır. Fotoğraf 3:Değirmen regülatörü balık geçidi yapısı 53

69 Değirmen regülatörünün gövdesinde yapılan havuzlu geçit tipi balık geçidinde Balıkların, yalnızca çayın üst kısımlarına gidilmesine değil nehir aşağıya inişlerine de izin verebilecek bir yapı düşünülmüştür. Balık geçidi, o bölgeyi kullanacak olan türün büyüklüğü ve performansına göre düzenlenmiş ve türün biyolojik değeri yada ekonomik önemi göz önüne alınarak bir değerlendirme yapılmıştır. Değirmen deresi için indikatör balık türü olan Salmo trutta macrostigma nın biyolojik ve ekolojik özellikleri göz önüne alınarak geçitler dizayn edilmiştir. Bölgede yaşayan sucul canlılar içinde en belirteç grup balıklardır. Balıklar açısından yapılan can suyu değerlendirmeleri diğer sucul canlılar açısından da kabul edilebilir niteliktedir. Bölgenin balık türlerinin ekolojik özelliklerine bakıldığında, minimum derinlik ihtiyaçları 15 cm dolaylarındadır. Bununla birlikte minimum akıntı miktarının da 0.20 m/s olması gerekmektedir. Tablo 9: Proje alanındaki balık türlerinin ekolojik özellikleri (Cows and Welcomme, 1998) Balık Türü Minimum Derinlik (m) Minimum Akım Hızı (m/s) Squalius cephalus Capoeta angorae Salmo trutta macrostigma Luciobarbus pectoralis Bununla birlikte yüksek akım dönemleri olan Aralık ve Haziran ayları arası dönemde ise gelen su akımının yüksek olması ve sucul yaşamın ve özellikle balık türlerinin bu dönemdeki üreme periyotları olması nedeniyle aylık bazda daha yüksek can suyu bırakılması sağlanacaktır. Proje kapsamında hazırlatılan Ekolojik Değerlendirme Raporu ekte sunulmuştur (Bkz. Ek-28). Söz konusu raporun Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü uzmanlarınca değerlendirilmesi sonucunda, bırakılacak cansuyu miktarı belirlenecektir. Proje kapsamında, doğal hayatın devamlılığı için, belirlenecek cansuyu miktarı dereye bırakılacaktır. IV Peyzaj değeri yüksek yerler ve rekreasyon alanları, Proje güzergahı boyunca ve yakın çevresinde peyzaj değeri yüksek yerler ve rekreasyon alanları yer almamaktadır. 54

70 IV Madenler ve Fosil Yakıt Kaynakları (rezerv miktarları, mevcut ve planlanan işletilme durumları, yıllık üretimleri ve bunun ülke veya yerel kullanımlar için önemi ve ekonomik değerleri), Antalya ili, maden rezervi bakımından zengin bir ildir. Akdeniz Bölgesinde varlığı bilinen maden yatakları oldukça çeşitli ise de rezervleri fazla değildir. Bölgenin dağlık yapısı nedeniyle ulaşım güçleşmekte, bu da maliyeti yükselterek madenciliği bir ölçüde kısıtlamaktadır. Ülke ölçeğinde önemli sayılabilecek tek maden batı toroslar kesimindeki boksit yataklarıdır. Fethiye yakınlarında krom ve zımpara taşı yatakları vardır. Proje sahasında hâlihazırda işletilmekte olan herhangi bir maden bulunmamaktadır. IV Hayvancılık (türleri, beslenme alanları, yıllık üretim miktarları, bu ürünlerin ülke ekonomisindeki yeri ve değeri), Bölgede hayvancılık açısından uğraşlar değişik görünümler gösterir. Coğrafi yapı nedeniyle büyükbaş hayvancılığın gelişmesi zordur. Davarcılık yapılabilmektedir. Köylerin çoğunda peynir ve hayvan gübresi ticareti yapılmaktadır. Tulum peyniri oldukça ünlüdür lerde başlayan tavukçuluk ilçenin merkeze uzak oluşu nedeniyle o zamanın teknolojisiyle başarılı olmamış ve yeni teknoloji ile de tavukçuluk girişimi yapan olmadığından tavukçuluk gelişememiştir. Bölgenin en önemli gelir kaynaklarından birisi de arıcılıktır. Son zamanlarda arıcılık iyi bir gelişme göstermektedir. Özellikle Süleymaniye kasabası ve Çimi köyü yaylasında üretilen bala talep oldukça fazladır. IV Devletin yetkili organlarının hüküm ve tasarrufu altında bulunan araziler (Askeri Yasak Bölgeler, kamu kurum ve kuruluşlarına belirli amaçlarla tahsis edilmiş alanlar, vb.), Proje sahası içinde devletin yetkili kurumlarının hüküm ve tasarrufu altında bulunan araziler olarak dere yatakları ve orman arazileri söz konusu edilebilir. Bunlarla ilgili bilgiler ise, Bölüm: IV.2.10 ve IV.2.11 da verilmiştir. IV Proje yeri ve etki alanının hava, su, toprak ve gürültü açısından mevcut kirlilik yükünün belirlenmesi, Proje alanı ve çevresinde bulunan doğa; genel itibariyle doğal yapısını korumaktadır. Proje alanının yakın çevresinde genel itibariyle orman alanları, yerleşim yerleri, mera ve tarım alanları bulunmaktadır. Proje alanı ve çevresinde bir sanayi tesisi v.b. kirletici etkiye sahip faaliyetler bulunmamaktadır. Bu nedenle proje yeri ve etki alanında herhangi bir kirletici unsur bulunmamaktadır. IV Diğer özellikler. Bu bölümde incelenecek başka bir husus bulunmamaktadır. IV.3. Sosyo - Ekonomik Çevrenin Özellikleri Yöre halkının başlıca geçim kaynakları ormancılık, ticaret ve hayvancılık olup, bağcılık ve badem yetiştiriciliği de fazladır. Oldukça taşlı olan bölgede sulanabilen arazilerde meyvecilik ve sebzecilik de yapılmaktadır. Akseki'nin dağlık yapısı tarım için elverişli değildir. Bununla beraber üzüm ve incir önemli geçim kaynaklarıdır. Bunların dışında ilçedeki başlıca ekonomik etkinlik ticaret ve küçükbaş hayvancılıktır. 55

71 Akseki yöresinde bal, tereyağı, peynir, nergis soğanı, defne, kereste, av derisi ve canlı hayvan ticarette önemli bir yer tutar ve bunlardan bazıları ihraç edilir. Ayrıca Akseki'de el sanatları da çok gelişmiştir. Özellikle dokumacılık yaygındır. Akseki yöresinde kurulu bir sanayi kuruluşu yoktur. Eskiden önemli bir uğraş olan deri tabakçılığı, dokumacılık ve demircilik kaybolmuştur. Geriş köyünde ve Cevizli kasabasında orman ürünleri işleyen birer tesis kurulmuş olup, bunlardan sadece Geriş köyündeki tesis işletilmektedir. Son yıllarda ana vatanı Akseki olan kardelen soğanı çalışmaları bölgeye kazanç sağlamakla birlikte, bilinçsiz söküm kardelen neslini tehdit etmektedir. Sökülen kardelen soğanları ilaç sanayisinde kullanılmak üzere yurt dışına ihraç edilmektedir. Yine son yıllarda kurulmuş olan kültür mantarı tesisi üretim maliyeti yüksek olduğundan revize edilmekte ve kompost tesisi ilavesi yapılmaktadır. Kültür mantarının yanı sıra, özellikle bahar aylarında doğada kendiliğinden yetişen kuzu göbeği mantarı ticareti yörenin en önemli kazanç kaynaklarından biridir. Ayrıca incir ambalajlarında kullanılan defne yaprakları ticari değerlendirme alanına girmiştir. Kekik ve kekik yağı ticareti eskiden beri yapılsa da, daha yeni kazanç kapısı olmaya başlamıştır. Ekonomik uğraşlardan birisi de tarımdır. Coğrafi sahanın engebeli ve tarıma az elverişli olması bu kaynağı içe dönük yapmıştır. Toprağın azlığı hububatın dışarıdan alınmasını zorunlu kılmaktadır. Diğer kazanç getiren tarım ürünleri ise üzüm ve incirdir. Özellikle Aşağıaşıklar köyünün inciri, Fersin kasabasının ve Murtiçi nin üzümü çevrede oldukça isim yapmıştır. Son yıllarda güney köylerinde bağlar revize edilmiş ve üzüm önemli bir kazanç kaynağı olmuştur. Akseki den ayrılmayanlar için hayvancılık, arıcılık, ağaç, kardelen, sahlep, kekik ve andız yağı, peynir ve tereyağı ticaretleri başlıca geçim kaynaklarındandır IV.3.1. Ekonomik özellikler (yörenin ekonomik yapısını oluşturan başlıca sektörler, yöresel işgücünün bu sektörlere dağılımı, sektörlerdeki mal ve hizmet üretiminin yöre ve ülke ekonomisi içindeki yeri ve önemi, diğer bilgiler ), Antalya şehrinin ekonomisinde turizm, ticaret ve tarım ön planda olup sanayi faaliyetleri de son dönemde gelişme gösteren faaliyetlerdendir. Bunun dışında Antalya'da hayvancılık, madencilik gibi diğerlerine göre daha az yönelinen kollarda iş faaliyetleri de sürdürülmektedir. Ticaret Antalya'da 1970'li yıllara kadar belirli bir seviyede kalmış olan ticaret sektöründe bu tarihten sonra çeşitli hareketlenmeler olmuştur. 1980'lerde gelişen turizm hareketi ile birlikte de konaklama ve dinlenme tesisleriyle değişik türde lüks mağazalar açılmıştır. Teknolojinin de kullanımını yaygınlaşmasıyla tarım ve sanayide üretimi artırmış, ticari piyasa oldukça hareketlenmiştir. Antalya'da ticaretteki en etkili kuruluş Antalya Ticaret ve Sanayi Odası'dır(ATSO). Üye sayısı 'i geçen ATSO kadar önemli olan diğer kuruluşlar: Antalya Ticaret Borsası ve Antalya İhracatçılar Birliği'dir. Antalya'daki ticaret sektörü, toplam gelirlerin %34'ünü oluşturan önemli bir ağırlığa sahiptir. Antalya'da ihracatın %67'si ve ithalatın %60'ı Avrupa Birliği üye ülkeleri ile gerçekleşmektedir. Türkiye'de serbest ticaret bölgesine olanak veren yasanın 1985 yılında çıkmasından bu yana Türkiye'de 21 serbest ticaret bölgesi kurulmuştur. 56

72 Bunlardan ikincisi olan Antalya Serbest Ticaret Bölgesi 14 Kasım 1987 tarihinde faaliyetlerine başlamıştır. Şu an m²'lik bir alanda etkinlik gösteren Antalya Serbest Ticaret Bölgesi, Antalya'nın Konyaaltı Belediyesi sınırları içinde bulunmaktadır. Antalya Serbest Ticaret Bölgesi, Bakanlar kurulu kararınca işletmesi özel sektöre verilmiştir. Bu amaçla %36'sı kamuya geri kalan %64'lük kısmı ise ASBAŞ'a(Antalya Serbest Bölge İşleticisi A.Ş.) verilmiştir. Sanayi Antalya, Türkiye'nin gelişmişlik düzeyine göre 7. ili olmasına rağmen sanayi alanında Türkiye ortalamasının altında kalmaktadır. Bunun temel nedeni olarak Antalya'da turizmin ve tarımın ön planda olmasını gösterebiliriz. Ayrıca Antalya bu iki ekonomik faaliyetle sanayileşmenin yarattığı hava kirliliği gibi durumların yaşanmadığı bölgelerdendir. 1950'li yıllarda Sümerbank ve Antbirlik tesisleriyle başlayan sanayileşme girişimleri sonucunda Antalya'da yaklaşık 200 sanayi siciline sahip firma bulunmakta olup bunlardan 63'ü Antalya Organize Sanayi Bölgesi'nin kontrolündedir yılında kurulup Antalya'nın ilk sanayi kuruluşlarından olan ve kurulduğu bölgeye Dokuma ismini veren Antalya Pamuklu Dokuma Fabrikası ise 17 Kasım 2004 tarihinde faaliyetlerini durdurmuştur. Döşemealtı'ndaki Organize Sanayi Bölgesi ve Konyaaltı'nda bulunan Serbest Bölge dışında, Antalya şehir merkezinde üç sanayi sitesi bulunmaktadır. Bunlar: Akdeniz Sanayi Sitesi, Yeşil Antalya Sanayi Sitesi ve Antalya'daki en eski sanayi sitesi olan Sanayi Çarşısı'dır. Sanayi sektörünün gayrisafi hasıla içindeki payı Türkiye genelinde %28 iken, Antalya'da %7 düzeyindedir. Antalya ili milli geliri içerisindeki sanayi payı sadece %4,3 gibi bir oranda kalmaktadır.antalya Organize Sanayi Bölgesi (AOSB) 1976 yılında Bakanlar Kurulu'nun verdiği onayla yapımına başlanan Antalya Organize Sanayi Bölgesi, bir yıl iki aylık bir sürenin ardından tamamlanıp 370 hektarlık bir alanda faaliyet göstermeye başlamıştır. Kurulduktan 6 yıl sonra kurulduğu arsa üzerinde bir hata tespit edilmiş ve faaliyet alanı 310 hektar daraltılarak 60 hektara indirilmiş, ama 1998 yılında bu sorun aşılmış ve yeniden 370 hektarlık bir alanda etinliklerine devam etmiştir yılında çevresindeki 294 hektarı da bünyesine katarak 664 hektarlık bir alan yayılmıştır. Antalya-Burdur karayolunun 26. kilometresinde bulunan Organize Sanayi Bölgesi 2 batıda ve 1 doğuda olmak üzere toplam üç giriş kapısına sahiptir. %84.86'lık bir doluluk oranına sahip OSB'de 179 firmaya ait 208 adet alan tahsis edilmiştir. Tarım Antalya ili sahip olduğu Antalya Ovası ile tarımsal potansiyel ve ekolojik uygunluk açısından Türkiye tarımında önemli bir yere sahiptir. Antalya topraklarının beşte birinde tarım yapılan bir bölgedir. Antalya'da tarım yapılan yerleri kıyı kesimi ve kıyıdan uzak kesimler olarak ayırırsak kıyı kesminde portakal, muz, avakado gibi tropikal bitkilerin yetiştirilebilmesinin yanında sera tarımına da uygundur. Ama ykıyıdan uzak kesimlerde ise elma, armut, ayva gibi meyve türleri yetiştirilebilir. Kentin hızlı gelişmesine paralel bir süreç yaşayan tarım sektörü kendi yapısında da derin değişimlere uğramıştır yılında nüfusun dörtte üçü tarımsal sektörlerden geçiniyorken 2000 yılında bu oran %49'a düşmüştür. 57

73 Hayvancılık Antalya şehirinde hayvancılık çok yaygın olmayan bir ekonomik faaliyettir. Merkeze bağlı köylerde daha çok küçükbaş hayvancılık yaygındır çünkü arazi yapısı küçükbaş hayvancılığı için uygundur. Kümes hayvancılığı da yaygın bir ekonomik faaliyettir. Büyükbaş hayvancılık daha çok şehir merkezi dışındaki yüksek bölgelerde yapılmaktadır.bunlar dışında arıcılık gezginci arıcılık şeklinde yapılmaktadır. Şehrin kuzeyindeki Kepez Su Ürünleri Üretme İstasyonu'nda ise balık çeşitlerinin artırılması yönünde çalışmalar yapılmaktadır. Turizm İlçe, sahip olduğu doğal güzellikleri ve de temiz havasıyla alternatif turizmin önemli merkezlerindendir. Antalya ili ve çevresinde son yıllarda görülen turizm alanındaki gelişmelere paralel olarak, Akseki İlçesi nde de turizm faaliyetleri gelişmektedir. Avcıların ve turistlerin uğrak yeri olan Akseki, "KARDELEN ÇİÇEĞİ' nin ana yurdudur. Tarihi eski evleri meşhurdur. Kardelen Çiçeğini ve meşhur tarihi eski evlerini görmek için yerli ve yabancı turistler ilçeyi ziyaret eder. Giden Gelmez Dağları, dağ keçisi koruma ve av sahası avcıların ücretli olarak devamlı avlanacağı yerdir. Göktepe Yaylası, Çimi Yaylası, Irmak Vadisi, 340 metre derinliğindeki Bucakalan Mağarası, ilçe merkezindeki Merkez Camii görülmeye değer diğer eserlerin başında gelmektedir. İlçenin meşhur eski tarihi evleri yerli ve de yabancı turistlerin büyük ilgisini çekmektedir. Akseki de Av turizmi, Doğa Turizmi, Yayla Turizmi, Kültür Turizmi, Mağara Turizmi, Dağcılık, Kış Turizmi alanında turizm faaliyetleri görülmektedir. IV.3.2. Nüfus (yöredeki kentsel ve kırsal nüfus, nüfus hareketleri; göçler, nüfus artış oranları, ortalama hane halkı nüfusu, diğer bilgiler), Nüfus İlçede 41 köy ve 6 belde mevcut olup, nüfusun büyük çoğunluğu İlçe merkezinde ve beldelerde yaşamaktadır. Köylerdeki, nüfus oranı düşüş göstermekte ve genellikle köy nüfusu yaşlı kişilerden oluşmaktadır. İkinci Dünya Savaşı sonrasında dışarıya göçü önlemek amacıyla dokumacılık kooperatifi kurulmuş ama zamanla başarısız olmuş ve göç önlenememiştir. Çoğu köylerde köy kalkınma kooperatifi ve buna benzer kooperatifler kurulmuştur. Fakat bu çalışmalar da zaman içerisinde başarısız olmuş ve göç buralarda da önlenememiştir. Türkiye genelinde yaşayan 400 binin üzerindeki Aksekili nüfus bu göçlerin boyutunu göstermektedir. Küçük aile yapısının görüldüğü İlçede ve köylerde akrabalık bağları kuvvetlidir. Halkın okuma - yazma oranı yüksek olup, okumaya, kültüre önem verilmekte, liseyi bitiren geçler kazandıkları taktirde üniversiteye devam etmekte, kazanamayanlar ise büyük şehirlerdeki akrabalarının yanlarına giderek ticaretle uğraşmaktadırlar. Merkezde ve köylerde kalanların çoğunluğu yaşlı nüfus olup, çiftçilikle uğraşmaktadır. Bunun yanında halkın dayanışma duygusu birleştirici rol oynamakta, her köyde mevcut bulunan yardımlaşma dernekleri, köylüler arasında dayanışmayı arttırmaktadır. Derneklerin finansmanı ise İlçe dışında yaşayan işadamları tarafından sağlanmaktadır. 58

74 Akseki Nüfus Verileri Yıl Toplam Şehir Kır [ [ [ [ Kaynak: tuik.gov.tr IV.3.3. Gelir (yöredeki gelirin işkollarına dağılımı, işkolları itibariyle kişi başına düşen maksimum, minimum ve ortalama gelir), Akseki ilçesinin genel ekonomisi tarıma dayalıdır. İlçenin çoğrafik açıdan dağlık bir alana sahip olması ekonomisinin gelişmesini etkilemiştir. İlçede bir adet küçük sanayi sitesi bulunmaktadır. İlçenin dağlık ve yüksek alanları ormanlarla kaplı durumdadır. Bu durumdan dolayı ilçede ormancılık sektörü de gelişmiş durumdadır. IV.3.4. İşsizlik (yöredeki işsiz nüfus ve faal nüfusa oranı), Bölgenin sektörel dağılımı incelendiğinde; temel sektör tarım olarak görülmektedir. Bölgenin sosyo-ekonomik bakımdan çok iyi durumda olmaması bölgede kırsal alandan kentsel alana göçü arttırmıştır. Bölgenin en önemli sorunu işsizlik sorunudur. Son yıllarda özellikle büyükşehirler ve çevre illere göç vermektedir. Halkın yaklaşık yüzde 20 lik bölümü hayvancılık, yüzde 30 luk kısmı tarım, yüzde 10u işsiz, yüzde 20 si yaşlı ve çocuk, yüzde 2 si de büyükşehirler ve çevre illerde gurbetçilik yapan ailelerden oluşmaktadır. Göçmenlik olgusu ilçede yıllardır devam etmektedir. Bu tarım arazilerinin az olması ile beraber iş imkanların kısıtlı olmasında ileri gelmektedir. IV.3.5. Yöredeki sosyal altyapı hizmetleri (eğitim, sağlık, kültür hizmetleri ve bu hizmetlerden yararlanılma durumu), Sırtını Toroslar a yaslamış dağ köyleri ile Akseki; doğa koşullarına öncelik tanıyan ve insana dönük tüm değer yargılarını yansıtan bir mimarlık bilgisi ile kurulmuştur. Akseki yöresi orman köyleri; taş duvar ustalığının yanı sıra kapılar, pencere kafesleri ve kepenkleri de sanatın zirvesine çıkan gelişmiş bir ahşap işçiliğinin örnekleridir. Toros Dağları nın kalker kayalarından oluşan bir zemine oturan beşik çatılı evler, doğal malzemenin olgun ve köklü bir mimari gelenekle kullanıldığı Akdeniz yöresinin klasik ev planını yansıtır. İlçede, Yeğen Mehmet Paşa Kütüphanesi 322 adet el yazması, 170 adet eski harfli basma kitapla birlikte toplam adet kitapla halka hizmet sunmaktadır. İlçe merkezinde 8, 41 köy ve 6 beldede toplam 74 cami mevcuttur. İlçe merkezindeki Merkez Camii tarihi ve mimari özellikleri nedeniyle büyük öneme sahiptir. 59

75 Eğitim Okul/Kurum Sayısı: 15 SBS İl Sıralaması: 0 Derslik Sayısı: 114 Öğrenci Sayısı: Öğretmen Sayısı: 124 Derslik Başına Düşen Öğrenci Sayısı İlköğretim: 17 OrtaÖğretim: 12 Mesleki ve Teknik Eğitim: 0 Sağlık Akseki ilçesindeki sağlık kuruluşlarının listesi şöyledir; AKSEKİ 001 NOLU AİLE HEKİMLİĞİ BİRİMİ AKSEKİ 002 NOLU AİLE HEKİMLİĞİ BİRİMİ AKSEKİ 003 NOLU AİLE HEKİMLİĞİ BİRİMİ AKSEKİ 004 NOLU AİLE HEKİMLİĞİ BİRİMİ AKSEKİ 1 NOLU ACİL SAĞLIK HİZMETLERİ İSTASYONU AKSEKİ 2 NOLU (CEVİZLİ) ACİL SAĞLIK HİZMETLERİ İSTASYONU AKSEKİ 3 NOLU (MURTİÇİ) ACİL SAĞLIK HİZMETLERİ İSTASYONU AKSEKİ CEVİZLİ AİLE SAĞLIĞI MERKEZİ AKSEKİ İLÇE DEVLET HASTANESİ AKSEKİ İLÇE SAĞLIK MÜDÜRLÜGÜ AKSEKİ MERKEZ AİLE SAĞLIĞI MERKEZİ AKSEKİ MURTİÇİ AİLE SAĞLIĞI MERKEZİ AKSEKİ TOPLUM SAĞLIĞI MERKEZİ AKSEKİ TOPLUM SAĞLIĞI MERKEZİ BADEMLİ SAĞLIK EVİ AKSEKİ TOPLUM SAĞLIĞI MERKEZİ CEMERLER SAĞLIK EVİ AKSEKİ TOPLUM SAĞLIĞI MERKEZİ DEĞİRMENLİK SAĞLIK EVİ AKSEKİ TOPLUM SAĞLIĞI MERKEZİ EMİRAŞIKLAR SAĞLIK EVİ AKSEKİ TOPLUM SAĞLIĞI MERKEZİ SÜLEYMANİYE SAĞLIK EVİ HSM Aile Hekimliği İzleme Ve Değerlendirme Birimi HSM Aile Hekimliği Uygulama Birimi HSM Bulaşıcı Hastalık Kontrol Programları Birimi HSM Bulaşıcı Olmayan Hastalıklar Ve Programlar Birimi HSM Çalışan Sağlığı Birimi HSM Çevre Sağlığı Birimi HSM Çocuk, Ergen, Kadın Ve Üreme Sağlığı Hizmetleri Birimi HSM İdari Ve Mali İşler Birimi HSM İnsan Kaynakları Birimi HSM Kanser Birimi HSM Ruh Sağlığı Programları, Tütün Ve Diğer Bağımlılık Yapıcı Maddeler Birimi HSM Toplum Sağlığı Hizmetleri Birimi 60

76 IV.3.6. Kentsel ve kırsal arazi kullanımları (yerleşme alanlarının dağılımı, mevcut ve planlanan kullanım alanları, bu kapsamda sanayi bölgeleri, konutlar, turizm alanları vb.), Değirmen Regülatörü ve HES Antalya ili, Akseki ilçesi, Cevizli Beldesi, Gümüşdamla köyünün kuzeyinde, Değirmen Dere üzerinde 937,1 m talveg kotunda yer almaktadır. Antalya da farklı statülerdeki grupların barınma alanları yoğunlukları net olarak farklılaşmamıştır. Bu durum aslında tüm ülkede aynıdır. Yoğunluklar imarlı yada imarsız kesimlere göre belirli ortalama yada aralıklar içinde yer alamamaktadır. Yapıların yasal statüsü ile yoğunluğu arasında bir bağlantı yoktur. Bununla birlikte, Antalya nın bazı kentsel kesimlerinde belirli özelliklerden söz edilebilmektedir. Örneğin, kentin imarlı kesimlerinde yoğunluklar ortalamanın çok üstündedir. Bu durum imar planlarında ve imar yönetmeliğinde yapılan değişiklikler sonucu ortaya çıkmıştır. Yeni yapılanmaya açılan kesimlerde yoğunluklar düşük olmakla birlikte, imar haklarına göre giderek artma gösterecektir. İmarsız kesimde yoğunluklar düşük veya kent ortalaması düzeyindedir. Düşük yoğunluklu yapılanmalarda benimsenmektedir. Şehirleşmenin uzanamadığı kırsal kesimlerde genellikle tarımla uğraşılmaktadır. Kırsal yerleşim kentin doğu tarafında Aksu'ya doğru yayılmış vaziyettedir. Bu kesimlerde yerleşim genellikle geniş arazi üzerine kuruludur. Antalya anakentinde önemli büyüklüklerde vakıf ve hazine arazileri bulunmaktadır. Bu araziler kuzey kesimde Organize Sanayi Bölgesinin doğusunda ve Havaalanının kuzeyinde kümelenmiştir. Bu araziler kentin gelişme stratejilerinde önemli yönlendiricilerdir. IV.3.7. Diğer özellikler. Yörede toprak azlığının yanı sıra en önemli sorun suyun az olmasıdır. Krater yapı yağmur ve kar suyunu olduğu gibi içine çeker. Manavgat Vadisi yakınından başlayan Alaca bölümü ile Yıldız Dağları arasındaki kesimde hiçbir su kaynağına rastlanamamaktadır. Bunun nedeni kraterin çok kalın olması yüzünden suyun çok derinde olmasıdır. Bölgenin en güçlü suyu Manavgat Irmağı kenarlarından kuvvetli pınarlar halinde açığa çıkar. Kuzeyden güneye doğru Değirmenlik te Değirmenlik Pınarı, Süleymaniye sınırları içerisinde Herse Suyu, Kuyucak ta Düdenbaşı Pınarı, Gümüşdamla da Alihoca Pınarı, Gödene kıyısında Yedipınar Suyu, Tepedağı nın dibinde Olukçanağı Pınarı, Sinanhoca üstünde Kozovası Pınarı, Çamdağ dibinde Sirek Pınarı ve Kısar da Delikağzı Düdeni su kaynaklarının başlıcalarıdır. Denize dik inen Manavgat Irmağı ve yanlardan deniz etkileri, bölgenin bölmeli ve çöküntülü durumundan da yararlanarak iç kesimlere kadar sokulur. Denizden kuş uçumu km uzakta bulunan Üzümdere altlarına kadar zeytin de dahil birkaç Akdeniz fundası sokulur rakımına rağmen Akseki nin altına kadar nar, incir, çitlembik 1200 rakımına kadar yükselerek meyve verir. Bu uç ile Manavgat çayı vadisi arasında Murtiçi ne doğru olan aşağıdaki köylerde Akdeniz fundası kendisini gösterir. Bölgede kış sert geçer. Fakat bu sertlik kar yağışı çok olsa bile güneye doğru etkisini kaybeder. Bunun yanı sıra buralarda yaz daha sıcak geçer. Bazen kuraklık bile görülür. Son yıllarda yazları yağış oranı epeyce düşmüştür. Akseki nin merkezinde yazları sıcaklık derece, ilkbaharda ise derece arasında olur. 61

77 Bölüm V: Projenin Bölüm IV de Tanımlanan Alan Üzerindeki Etkileri Ve Alınacak Önlemler: (Bu bölümde; projenin fiziksel ve biyolojik çevre üzerine etkileri, bu etkileri önlemek, en aza indirmek ve iyileştirmek için alınacak yasal, idari ve teknik önlemler V.1 ve V.2 başlıkları için ayrı ayrı ve ayrıntılı bir şekilde açıklanır). V.1. Arazinin hazırlanması, inşaat ve tesis aşamasındaki projeler, fiziksel ve biyolojik çevre üzerine etkileri, alınan ve alınacak olan önlemler (Regülatör, HES, İletim hattı (tünel ve kanal) Cebri Boru ve Servis Yolları için varsa Malzeme Ocağı, Beton Santrali, Kırma-eleme tesisi vb. dahil), yapılmış ve yapılacak tüm çalışmalar (İnşaat aşamasındaki etkiler her bir regülatör, HES ve bunlara ait iletim tesisleri ve diğer yapılar için ayrı ayrı irdelenecektir.) Proje üniteleri, Değirmen Dere üzerinde yaklaşık 937,1 m talveg kotunda Değirmen regülatörü, su alma ağzı, çökeltim havuzu, daha sonra sol sahilde inşa edilmiş olan 60 m. uzunluğunda kapalı duvar tipinde iletim kanalı ve kanalın devamındaki m uzunluğunda iletim tüneli, yükleme havuzu, 295 m uzunluğunda cebri boru ve 814,85 m kuyruksuyu kotundaki santral binasından oluşmaktadır. Proje alanı fotoğraflarında (Bkz. Ek-4) görüleceği gibi, projenin %80 lik kısmının inşaatı tamamlanmıştır. Proje kapsamında hafriyat işlemleri sona ermiş olup, inşaat çalışmalarında taşıma hariç toz yayıcı herhangi bir işlem bulunmamaktadır. Geri kalan inşaat ve montaj işlerinin iklim koşulları da göz önüne alınarak 1,5 yılda tamamlanacağı öngörülmüştür. Proje kapsamında regülatör inşaatının tamamlanmış olduğu ve bulanıklık gibi etkilerin söz konusu olmadığı gözlenmiştir. Değirmen Regülatörü inşaatı esnasında, inşaat alanının kuru tutulabilmesi ve Değirmen Dere sularının regülatör şantiyesi mansabına aktarılmasını sağlamak için, regülatör inşaatı süresince memba- mansap batardoları ve çakıl geçiti inşa edilmiştir. Çakıl geçiti aynı zamanda balıkların regülatör şantiyesi mansabına geçişine olanak sağlamıştır. Proje kapsamında balık geçiti inşa edilmiştir (Bkz. Ek-4). Proje için tespit edilen balık türlerine ait geçiş sistemleri ile mansap can suyu çıkış yerinin gösterildiği çizim eklerde verilmiştir (Bkz. Ek-18, Ek-29). Balık geçidi ve merdivenleri çalışır duruma geldiklerinde, içleri tam su dolu ve bölmelerin üzerinde su taşıracak halde işlevsel olacaktır. Gerektiğinde nehre kilitli olan ve kısmi göç yapan türlerin balık geçidi yaklaşımını bulmalarına yardımcı ilave donanım montajı dahil edilecektir. Proje ünitelerinin inşaatında beton yapımı için gerekli geçirimli malzeme (kum-çakıl) temini, yakın çevredeki kum-çakıl ocaklarından satın alma yoluyla sağlanacaktır. Bununla birlikte proje ünitelerinin inşaatında kullanılmak üzere proje alanında, ÇED Gerekli Değildir Kararı alınarak hazır beton santrali kurulmuştur (Bkz. Ek-21) m 2 ve m 2 lik olmak üzere 2 adet hafriyat (kazı fazlası malzeme) döküm sahası proje alanı çevresindedir. Söz konusu kazı fazlası malzeme sahalarının uygunluğu için DSİ 13. Bölge Müdürlüğü nden uygunluk yazısı alınmıştır (Bkz. Ek-25). Kazı fazlası malzeme alanları, mevcut topoğrafyanın gerektirdiği koşullar yanında yoğun yağışlı dönemde zeminin durumu ve heyelan olasılığı feyezan durumunda dere yatağının depo alanlarını tahrip edebileceği öngörülerek belirlenmiştir. Depo alanında gereken stabilite önlemleri alınmıştır. 62

78 Proje üniteleri ve yardımcı ünitelerin inşaatı sırasında çıkacak hafriyat; orman, tarım alanı veya dere yatağına dökülmemiş olup; arazide belirtilen kazı fazlası malzeme alanları haricinde depolanmamıştır. Yöredeki yol ve sanat yapılarının depolanan hafriyat nedeniyle olumsuz etkilenmemesi için gerekli stabilite önlemleri alınmıştır. Hafriyat topoğrafik yapıya uygun olarak, emniyetli tarafta kalacak şekilde şevlendirilerek arazide depolanmıştır. Arazide yüzey stabilitesi sağlanarak yörenin bitki örtüsüne uygun şekilde düzenlenecektir. Feyezan anında, depo alanlarından dereye malzeme taşınmasını engelleyecek şekilde gerekli ilave önlemler alınmıştır. Proje kapsamında regülatör inşaatının tamamlanmış olduğu ve bulanıklık gibi etkilerin söz konusu olmadığı gözlenmiştir. Proje kapsamında, dere yatağını daraltıcı faaliyetlerde bulunulmayacaktır. Proje kapsamında dere yatakları ve taşkınlar ile ilgili, Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren 2006/27 Sayılı Başbakanlık Genelgesi ilgili hükümlerine uyulacaktır. Alanda her ne kadar endemik ve tehlike altında bitki türleri bulunmaktaysa da; doğal bütünlüğü bozulmamış ve biyoçeşitliliği yüksek bir bölge için yine de beklenenden daha az çıkmasının 2 sebebi olduğu düşünülmektedir: 1- Bu alan doğal yapısının zenginliği nedeniyle yıllardır insanları kendine çekmekte ve çeşitli şekillerde kullanım faaliyetleri sürmektedir. Avcılık ve bitki toplayıcılığı senelerdir devam etmektedir. Kardelen (Galanthus sp), Akoni (Eranthis hyemalis), Kekik (Thymus sp), Yabani orkide (Orchis sp), Adaçayı (Salvia sp), Sümbül (Muscari sp) türlerinin ticari nedenlerle toplanması devam etmektedir. 2- Alanda daha önceden başlamış olan regülatör ve HES yapım faaliyetlerinin etkisi nedeniyle bitki dokusu etkilenmiş ve ortamdan geri çekilmiştir. Hes yapımı için süregelen faaliyetler durduktan sonra (eğer alan başka sebeplerle insanlar için çekim noktası haline gelmezse), bitki dokusu kendisini toparlayıp, iyileşme sürecine girme ihtimali vardır. Bu durumda bazı türler alana yavaş yavaş geri dönebilirler. Bölgede hakim bozkır vejetasyonu içinde hassas durumda olan bitki türlerinin zarar görme ihtimalini azaltmak için projenin inşaat ve işletme aşamalarında ilgili yönetmeliklere uyulması gerekmektedir. Alandaki doğal step dokusundan meydana gelebilecek tahripleri azaltmak için, inşaat süreci bittikten sonra yeniden bitkilendirme ve peyzaj çalışmaları yapılmasının faydalı olabileceği kanaati oluşabilir; ancak bu bölgedeki bozkır vejetasyonunu en iyi tamir metodu, o alana insan ve otlayan evcil hayvanların girmesini en az 2 yıl boyunca engellemektir. Böylece insanların ağaçlandırma çalışması adı altında alanı daha fazla tahrip olmasına neden olmak yerine, kenara çekilip kullanımı sınırlandırarak, zarar görmüş kısımların zamanla kendini onarmasına ve yenilemesine izin vermek çok daha hızlı ve doğru sonuç alınmasını sağlar. Bitkisel elemanların bu doğal alanda devamlılığının olması, zarar gören doğal dokunun zaman içinde kendini telafi etmesini sağlayacak ve böylece uzun süreli etkisi olabilecek bir ekolojik zarar oluşmayacaktır. Flora türleri için alınacak önlemler detaylı olarak Ek-28 de verilmiştir. Tesisin inşaat ve işletme aşamasında oluşabilecek gürültünün kaçırıcı etkisi nedeniyle karasal fauna elemanlarının alandan bir süreliğine ya da daimi olarak uzaklaşma ihtimali yüksektir. Proje alanında tesisin yapımı aşamasında hem araçlar hem de insanlar bir miktar gürültü oluşturacaklardır, ancak bu etki geçicidir. Gürültü, mekanik etkilerle birlikte oluşacağından, hayvanların üreme ve yavrulama dönemlerinin gözetilmesi yönünde alınacak tedbirler gürültü için de çare olacaktır. 63

79 Ancak, yine de oluşacak gürültü seviyelerinden etkilenmesi beklenen memeli ve kuş türlerinin kullanabileceği alternatif habitatlar proje alanının yakın çevresinde mevcuttur. Kaynak noktasında oluşan gürültü düzeyi mesafe arttıkça ters orantılı bir şekilde azalmakta olduğundan, hayvanların bir süre sonra bu gürültüye uyumlanmaları da mümkün olabilir. Projenin inşaat ve işletme aşamasında 1380 Sayılı Su Ürünleri Kanunu na dayalı olarak hazırlanan Tarih ve Sayılı ( Tarih ve Sayılı değişiklik) Su Ürünleri Yönetmeliği Ek-5 ve Ek-6 ya uygunluğu sağlanacaktır. Ayrıca yöredeki av hayvanlarının korunması için Merkez Av Komisyonu Kararlarına ve Bern Sözleşmesi Hükümlerine uyulması sağlanacaktır. V.1.1. Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek yapılan ve yapılacak işler kapsamında nerelerde ve ne kadar alanda hafriyat yapıldığı ve yapılacağı (bitkisel toprak dâhil), hafriyat miktarı, hafriyat sırasında kullanılacak malzemeler ve özellikleri, geçici depolama alanının özellikleri, patlayıcı maddeler ile etkileri, hafriyat artığı toprak, taş, kum vb. maddelerin nerelere taşındığı ve taşınacakları, nerelerde depolandığı ve depolanacakları, hangi amaçlarla kullanıldığı ve kullanılacakları, hafriyat döküm alanlarının koordinatları, özellikleri ve 1/1000 ölçekli plan ve kesit görünüşleri ile birlikte hafriyat malzemesi düzenleme ve restorasyon planı, uygun ve düzgün şekilde bertarafın ve depolamanın yapılmasına dair taahhüt, bitkisel toprak ile diğer ekonomik değeri olmayan pasa ve hafriyat malzemesinin ayrı ayrı stoklanması, depolama alanlarının dere yataklarına sınır olması durumunda DSİ 13. Bölge Müdürlüğünden onay alınması; DSİ Genel Müdürlüğünün bilgisi ve izinleri dışında dere yatağına herhangi bir müdahalede bulunulmaması, dere yatağına malzeme dökülmemesi, yatak kesitinin daraltılmaması, doğal hayatın devamlılığı için gerekli su miktarının bırakılması ve kontrollerin yapılmasına dair taahhüt (Söz konusu projeye ilişkin olarak inşaat sırasında çıkan kazı fazlası malzemenin alternatifleri değerlendirilerek orman alanı dışında planlanmalıdır; ancak alternatiflerin bulunmaması halinde projenin orman sayılan alanlarda yapılmasındaki zaruret açıklanarak toprakça fakir, taşlık-kayalık alanların seçilmesine özen gösterilmelidir.), Proje kapsamında 2009 yılında alınan ÇED Gerekli Değildir Kararına istinaden inşaat çalışmaları başlamış olup, şu an inşaatın %80 i tamamlanmış durumdadır. Delme-patlatma işlemleri iletim tüneli inşaası esnasında yapılmış olup, delme-patlatma işlemleri tamamlanmıştır. Proje alanında, regülatör için m 3, iletim hattı(kanal+tünel) m 3, çökeltim havuzu için m 3, yükleme havuzu için 750 m 3 olmak üzere toplam m 3 kazı malzemesi çıkarılmıştır. Hafriyat döküm alanlarının 1/1000 ölçekli plan ve kesit görünüşleri ile birlikte hafriyat malzemesi düzenleme ve restorasyon planı eklerde sunulmuştur(ek-30a,ek-30b). Proje ünitelerinin yapımı sırasında çıkan kazı fazlası malzemeler bitkisel toprak ve pasa olmak üzere proje alanında depolanmaktadır. Kazı fazlası malzeme alanı proje alanı içerisinde toprakça fakir, taşlık kayalık alanda belirlenmiş olup, kazı fazlası malzeme izinli alanın dışında depolanmayacaktır. İzne konu olan alanların dışına pasa, atık veya herhangi bir malzeme dökülmeyecektir. Hafriyat depo alanlarına ilişkin DSİ 13.Bölge Müdürlüğü nden yer uygunluğu yazısı alınmıştır(ek-25). İnşaat bitimiyle proje alanı çevresi yağmur suyu akışı sağlanarak mevcut topografik yapı ile uygun şekilde saha düzenlemesi yapılacaktır. Bu alanların onarımında, geçici olarak depolanan kazı fazlası ve bitkisel toprak kullanılacaktır. Ayrıca, bölgenin doğal florasından seçilecek bitkilerle hazırlanacak peyzaj projelerine uygun olarak bitkilendirme de yapılacaktır. 64

80 Proje kapsamında taşocağı, kum ocağı, kil ocağı gibi malzeme ocakları açılmayacak olup, gerekli geçirimli malzeme (kum-çakıl) yakın çevredeki ÇED Olumlu veya ÇED Gerekli Değildir kararı olan ocaklardan satın alma yoluyla temin edilecektir. Yapılan hesaplamalara göre inşaatın geri kalan işlemlerinde; Malzeme Cinsi İhtiyaç (m 3 ) Agrega malzemesi Kullanılacaktır. DSİ Genel Müdürlüğünün bilgisi ve izinleri dışında dere yatağına herhangi bir müdahalede bulunulmayacak, dere yatağına malzeme dökülmeyecek, yatak kesitinin daraltılmayacak, doğal hayatın devamlılığı için gerekli su miktarı bırakılacak ve kontrolleri yapılacaktır. Tablo 10:Bitkisel Toprak ve Pasa Depolama Alanı Koordinatları Koor. Sırası : Sağa,Yukarı Koor. Sırası : Enlem,Boylam Datum : ED-50 Datum : WGS-84 Türü : UTM Türü : COĞRAFİ D.O.M. : 27 D.O.M. : -- Ölçek Fak. : 6 derecelik Ölçek Fak. : BİTKİSEL TOPRAK DEPOLAMA ALANI : : : : : : : : : : : : : : : : : : ALANI: m 2 PASA ALANI : : : : : : : : : : : : : : : : : : ALANI: m 2 65

81 V.1.2. Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek sürdürülen ve devam edilecek işlerden, insan sağlığı ve çevre için riskli ve tehlikeli olanlar sağlık koruma bandı mesafesi (Kullanılan maddelerden parlayıcı, patlayıcı, tehlikeli, toksik ve kimyasal olanların taşınımları, depolanmaları ve kullanımları; patlayıcıların yer altı suyuna ve dolaylı olarak suya etkilerinin araştırılması, patlayıcıların nerelerde tutulduğu, patlayıcı miktarı ve cinsi arazi hazırlanmasındaki işler için kullanılan aletler ve makineler), Söz konusu proje için 2009 yılında alınan ÇED Gerekli Değildir Kararı na istinaden inşaat çalışmaları başlamış ve inşaatın %80 i tamamlanmış durumdadır. Projeyle alakalı gerekli delme-patlatma işlemleri tamamlanmış olup, delme-patlatma ile ilgili herhangi bir iş ve işlem kalmamıştır. Proje ünitelerinin inşaatında beton yapımı için gerekli geçirimli malzeme (kum-çakıl), yakın çevredeki ÇED Olumlu veya ÇED Gerekli Değildir kararı olan ocaklardan satın alma yoluyla temin edilecektir. Dolayısıyla sağlık koruma bandının bırakılmasına sebebiyet verecek iş ve işlemler bulunmamaktadır. Projenin inşaatı esnasında yapılacak işlerden insan sağlığı ve çevre için riskli ve tehlikeli olan işler için 1475 sayılı İş Kanunu, 7/7583 sayılı İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Kuralları Hakkındaki Tüzük, 2872 sayılı Çevre Kanunu ve diğer ilgili kanun ve yönetmeliklere uyulacaktır. Tehlikeli ve riskli faaliyetleri önlemek veya en aza indirgemek için alınacak önlemler Proje kapsamında, 1593 sayılı Umumi Hıfzıssıhha Kanunu ve bu Kanuna dayalı olarak çıkarılan tüzük ve yönetmeliklere, 2006/1 Umumi Hıfzıssıhha Kurulu kararına uyulacaktır Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren İnsani Tüketim Amaçlı Sular Hakkında Yönetmeliğe uyulacaktır sayılı Umumi Hıfzıssıhha Kanununun 180. Maddesine göre 50 kişiden fazla işçi çalıştırılması durumunda işyeri hekimi bulundurulacaktır. Söz konusu inşaatta çalışacak işçi sayısı 30 kişidir. Proje kapsamında işyeri hekimi bulunmamaktadır. Proje inşaatının insan sağlığı açısından herhangi bir risk oluşmaması için görevli olmayan kişilerin şantiye alanı içerisinde bulunmasına izin verilmeyecek ve bu konuda işçiler uyarılacaktır. Bu amaçla proje alanı içinde uyarıcı levhalar asılacaktır. Ayrıca, proje alanına yakın ikamet eden insanların yaşam kalitesi veya değerlerini etkileyebilecek olası etkiler; toz, gürültü, titreşim ve trafiktir. Araçların çalışmasından kaynaklanan gürültü halkı rahatsız edebilir. 66

82 V.1.3. Proje kapsamındaki ulaşım için kullanılan mevcut yolların zarar görmemesi için alınan tedbirler ile trafik güvenliği açısından alınan önlemler, ulaşım altyapısı planı, bu altyapının inşası ile ilgili işlemler, trafik yükü, köy yolu onarım ve sanat yapıları, yeni yapılan ve yapılacak yollar, yapılan ve yapılacak yolun özellikleri, yapılacak yeni yolların yamaçlardan aşağı toprak kaydırmayacak şekilde ekskavatörle yapılması; ayrıca kullanılacak orman yollarının bakım ve onarımının yapılacağının taahhüt edilmesi; kullanılan ve kullanılacak malzemeler, kimyasal maddeler, araçlar, makineler; altyapının inşası sırasında kırma öğütme, taşıma, depolama gibi toz yayıcı mekanik işlemler, toz ve gürültü hesapları ile yerleşim yerlerinin olumsuz etkilenmemesi için alınan ve alınacak tedbirler; faaliyet sahasında ve kurulacak tesislerde toz kaynağı olan her bir ünitenin kapalı sistem olarak kurulması, Proje ile Erenler Enerji Üretim ve Ticaret A.Ş. tarafından; Antalya ili, Akseki ilçesi, Cevizli Beldesi, Gümüşdamla köyünün kuzeyinde, Değirmen Dere üzerinde, Değirmen Regülatörü ve HES (7,66 MWm/6,84 MWe) kurulması ve işletilmesi planlanmaktadır. Söz konusu proje için 2009 Tarihinde Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) Gerekli Değildir Kararı alınmış ve söz konusu faaliyet sahibi tarafından inşaat çalışmalarına başlanmıştır. Ancak söz konusu projenin inşaat çalışmaları devam ederken Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) Gerekli Değildir Kararı mahkemeye verilmiş olup, 2012/1759 nolu mahkeme kararına(ek-13) istinaden ÇED raporu hazırlanmıştır. Proje alanı 1/ ölçekli Konya N27-d2 paftasında yer almaktadır. Proje alanını gösterir yer bulduru haritası Ek 1 de, proje alanı uydu görüntüsü ve alan fotoğrafları Ek-3 ve Ek-4 de sunulmuştur. Söz konusu proje kapsamında hazırlanan ve proje alanının işaretlendiği 1/ Ölçekli Topografik Harita Ek-2A da sunulmuştur. 67

83 Şekil 2:Proje alanı trafik yükü haritası (Kaynak: m2012.pdf) Tesis alanına ulaşım için mevcut olan D-695 Konya-Manavgat Yolu kullanılacak olup, herhangi bir yol ya da alt yapı faaliyeti gerçekleştirilmeyecektir. Mevcut olan yollar ve altyapı sistemleri kullanılacaktır. Karayolları Genel Müdürlüğü Program ve İzleme Dairesi Başkanlığı Ulaşım ve Maliyet Etütleri Şubesi Müdürlüğü tarafından gerçekleştirilen Otoyollar ve Devlet Yolları Trafik Hacim Haritası adlı çalışma kapsamında D-695 Konya-Manavgat karayolundaki trafik hacmi; Otomobil Orta Yüklü Ticari Taşıt Otobüs Kamyon Kamyon+Römork, Çekici+Yan Römork Toplam : taşıt/gün : 232 taşıt/gün : 175 taşıt/gün : 310 taşıt/gün : 228 taşıt/gün : taşıt/gün D-695 Konya-Manavgat Karayolu ndaki toplam taşıt hacmi taşıt/gün olup Regülatör ve HES inşaatının tamamlanmasından sonra getireceği 5 taşıt/gün lük (üretilen ürünlerin nakliyesi, çalışan personel için 10 kişilik 2 adet servis aracı ve 3 adet özel araç olacağı varsayımı ile) ilave yük Konya-Manavgat karayolunun mevcut taşıt hacmini % 0,001 oranında artırarak, toplam taşıt hacminin yaklaşık taşıt/gün olması beklenmektedir. 68

84 Değirmen Regülatörü ve HES ne ulaşım karayolu ile sağlanmaktadır. Proje alanına ulaşmak için, D-695 Konya-Manavgat yolu ile Akseki ilçesine bağlı Cevizli Beldesi ne, oradan da sathi kaplama asfalt yol ile 10 km gidilerek Gümüşdamla(Zilan) köyüne ulaşılır. Regülatör yerine ulaşmak için sol yakadaki mevcut orman yolu iyileştirilmiş (2 km) ve yaklaşık 150 m yeni yol yapılmıştır. Santral yerine mevcut geçiş Gümüşdamla Köyü yoludur. Mevcut köprüden itibaren yaklaşık 500 m, yükleme havuzu yerine ulaşmak için ise 1 km yeni yol yapılmıştır. Yapılan ve mevcut orman yollarının bozulmaması (Heyelan, kaya, toprak vs. dökülmemesi)için yer yer istinat duvarları yapılmıştır. Yolların durumu topografik haritada gösterilmiştir(ek-2a). Proje kapsamında yukarıda bahsedilen yollardan başka yeni bir yol yapılmayacak olup, yapılacak yeni yol olması durumunda yollar yamaçlardan aşağı toprak kaydırmayacak şekilde ekskavatörle yapılacak; ayrıca kullanılacak orman yollarının bakım ve onarımını da yapılacaktır. İnşaat ve işletme aşamasında malzemelerin taşınması sırasında karayollarına zarar verilmeyecektir. İnşaat ve işletme aşamasında karayolunun kullanılması durumunda 2918 Sayılı Trafik Kanunu ve Karayolları ile ilgili çıkarılan tüm kanun ve yönetmeliklere uyulacaktır. Tehlikeli madde sınıfına giren malzemelerin taşınması esnasında Tehlikeli Maddelerin Karayolu ile Taşınması Hakkında Yönetmelik hükümlerine uyulacaktır. İnşaat ve işletme aşamasında yola giriş ve çıkışlarda trafik güvenliği açısından her türlü önlem Karayolları Bölge Müdürlüğü doğrultusunda Erenler Enerji Üretim ve Ticaret A.Ş. tarafından alınacaktır. V.1.4. Proje kapsamında kullanılan nakliye yolu güzergahının ayrıntılı olarak belirtilmesi (km si, nereden geçeceği, alınan ve alınacak tedbirler vs.) ve topografik harita üzerinde gösterilmesi, Değirmen Regülatörü ve HES ne ulaşım karayolu ile sağlanmaktadır. Proje alanına ulaşmak için, D-695 Konya-Manavgat (Ankara-Konya-Seydişehir) karayolu ile Cevizli Beldesi ne, oradan da sathi kaplama asfalt yol ile 10 km gidilerek Gümüşdamla(Zilan) köyüne ulaşılır. Regülatör yerine ulaşmak için sol yakadaki mevcut orman yolu iyileştirilmiş (2 km) ve yaklaşık 150 m yeni yol yapılmıştır. Santral yerine mevcut geçiş Gümüşdamla Köyü yoludur. Mevcut köprüden itibaren yaklaşık 500 m, yükleme havuzu yerine ulaşmak için ise 1 km yeni yol yapılmıştır. Yolların durumu topografik haritada gösterilmiştir(ek-2a). İnşaat ve işletme aşamasında karayolunun kullanılması durumunda 2918 Sayılı Trafik Kanunu ve Karayolları ile ilgili çıkarılan tüm kanun ve yönetmeliklere uyulacaktır. Tehlikeli madde sınıfına giren malzemelerin taşınması esnasında Tehlikeli Maddelerin Karayolu ile Taşınması Hakkında Yönetmelik hükümlerine uyulacaktır. İnşaat aşamasında malzemelerin taşınması sırasında karayollarına zarar verilmeyecektir. Zarar verilmesi durumunda zarar, projenin yapımını üstlenen firma tarafından karşılanacaktır. İnşaat aşamasında yola giriş ve çıkışlarda trafik güvenliği açısından her türlü önlem Karayolları Bölge Müdürlüğü görüşleri doğrultusunda projenin yapımını üstlenen firma tarafından alınacaktır. 69

85 V.1.5. Zemin emniyeti, regülatör ve kanal yapılarından su kaçağı olmaması için yapılan ve yapılacak işlemler, Değirmen Regülatörü ve HES Projesi kapsamında sondaj talimatı hazırlanmış olup sondajı yapacak firmanın belirlenmesiyle ilgili çalışmalar devam etmektedir. Firmanın belirlenmesiyle birlikte talimata uygun olarak sondaj yapılacaktır. Sondaj sonuçlarının değerlendirilmesi ve jeoteknik rapor ile birlikte tüm tesis yerlerindeki proje detayları oluşturulacaktır. Zemin emniyetinin sağlanması için yapılacak işlemler de bu aşamada detaylı olarak belirlenecektir. Regülatör ve kanal yapılarında sızdırmazlık için gerekli tedbirler alınacaktır. Proje alanında bulunan alüvyondan olabilecek su kaçaklarını önlemek amacıyla iletim hattı ve diğer yapılarda çalışmalar yer altı suyu derinliği ile diğer jeoteknik özellikler göz önüne alınarak belirlenecektir. V.1.6. Proje alanının taşkın etüdü, taşkın önleme ve drenaj ile ilgili işlemlerin nerelerde ve nasıl yapıldığı ve yapılacağı, Projenin inşası sırasında proje kapsamındaki tesislere ait sanat yapılarının taşkınlardan korunması ile ilgili önlemler de Tarih ve Sayı ile yürürlüğe giren "Dere Yatakları ve Taşkınlar' adı ile yayımlanan 2006/27 no'lu Başbakanlık Genelgesine uyulacaktır. Aşağıda taşkın işlemlerini yapılacağı birimler yer almaktadır. Yükleme Havuzu İlk çalışma anında veya yük artması sırasında türbinlerin ilk andaki su ihtiyacını karşılamak veya türbin kapaklarının ani olarak kapanması sonrasında cebri boru membaında meydana gelecek su kabarmalarını yan dolusavak ile dereye boşaltabilmek için tasarlanan yükleme havuzunun boyutları bu aşamada 18 m uzunluk, 12 m genişlik ve ortalama 5,5 m derinlik olarak belirlenmiştir. Havuza gelebilecek katı maddelerin cebri boruya girişini önlemek için cebri boru önüne bir eşik yerleştirilmiş, ayrıca da cebri boru ağzı bakım çalışmaları için bir kapak ile donatılmıştır. Yükleme havuzu tabanına sızan suların drene edilebilmesi için tabana drenaj boruları yerleştirilmiştir. Uzunluğu Genişliği Derinliği (Ortalama) 18 m 12 m 5,5 m Cebri Boru m dir. 294,92 m uzunluğunda olan Değirmen Regülatörü ve HES cebri borusunun çapı 1,1 Çapı Uzunluğu 1,1 m 294,92 m Santral Binası Sol sahilde yer alacak olan Değirmen Santralının ve kuyruksuyu kanalının kesin boyutları türbin imalatçısından gerekli bilgiler alındıktan sonra belirlenecektir. İnşaatına başlanmış olan santral binası ünite ve montaj bloklarından meydana gelmektedir. Generatör katında ünite alanları ile montaj sahası, klima odası ve generatör çıkış panoları bulunmaktadır. 70

86 Türbin katında ise iç ihtiyaç panoları, doğru akım hücreleri, motor kontrol merkezi, hız regülatörü, yağ tankı, yağ toplama tankı ve hava kompresörü yer alacaktır. Salyangoz katında su temin sistemi drenaj pompası ve yağ sızıntı tankı bulunmaktadır. Santral içinde bir gezer köprü vinci yer alacaktır. Santral içindeki bütün kalıcı donanım topraklanacak; santral binası altında, şalt sahası altında ve kuyruk suyunda düzenlenen topraklama sistemleri birbirine bağlanacaktır. Salyangoz, cebri boru ve kelebek vananın boşaltımları drenaj kuyusuna iletilecek ve buradan da kuyruk suyuna pompalanacaktır. Soğutma suyu kuyruk suyundan pompalanacak, kullanma suyu ve yangın söndürme suyu da kuyruk suyundan alınacaktır. Generatör yangınlarının söndürülmesi karbondioksit gazı ile olacaktır. Türbin Tipi, Ünite Gücü ve Adedi Değirmen Hidroelektrik Santralı, kw gücünde iki adet Francis türbini ile donatılacaktır. Net düşü 117,73 m, ünite debileri sırası ile 2 m 3 /s, 4,5 m 3 /s dir. (Kesin karakteristikler türbin imalatçısı ile yapılan görüşmelerden sonra belirlenecektir). Türbin Tipi Tipi Francis Ünite Adedi 2 Ünite Gücü kw Net Düşü 117,73 m Generatör Tipi ve Kapasitesi kva ve kva güclerinde olan generatörler, üç fazlı ve türbin şaftına doğrudan akuple olacaktır. Generatör gerilimi 6,3 kv seçilmiştir. Jeneratör Tipi ve Kapasitesi Tipi 3 Fazlı Ünite Adedi 2 Ünite Gücü kva Anma Gerilimi 6,3 kv Güç Faktörü 0.85 Transformatör Adedi Ve Tipi Transformatörler iki adet, harici yağlı tipte ve kva ve kva güçlerinde olacaktır. Transformatörler generatörlerin 6.3 kv luk çıkış hücrelerine bağlanacaklardır. Ana transformatör Tipi Harici yağlı Ünite adedi 2 Ünite gücü kva Anma gerilimi 6,3 /34,5 kv Soğutma şekli ONAF Bağlantı şekli Y Nd 11 71

87 Enerji Üretimi Güvenilir Enerji 0 kwh Sekonder Enerji kwh Toplam Enerji kwh Şalt Sahası Değirmen Regülatörü ve HES şalt sahası açık tip şalt sahası olarak düşünülmüştür. Şalt sahası santral binasının yanına tesis edilecektir. V.1.7. Proje alanı içindeki su ortamlarında yapılmış ve herhangi bir amaçla gerçekleştirilecek kazı, dip taraması vb. işlemler nedeni ile çıkarılan ve çıkarılacak taş, kum, çakıl ve benzeri maddelerin miktarları, nerelere taşındığı ve taşınacakları veya hangi amaçlar için kullanıldığı ve kullanılacakları, dere yatağında yapılacak olan çalışmaların etkileri (bulanıklık, suyun debisi vb.) Proje kapsamında regülatör inşaatının tamamlanmış olduğu ve bulanıklık gibi etkilerin söz konusu olmadığı gözlenmiştir. V.1.8. İnşaat işlemleri süresince su ortamında, dere yatağında ve proje alanında mevcut canlı türlerine (karasal ve sucul flora-fauna) olan ve olabilecek etkiler ile hassas türlerin ne şekilde korunacağı, alınacak önlemler, Değirmen deresi üzerinde yapımı planlanan Değirmen regülatörü, lotik habitat (dere, kaynak, nehir) yerine küçükte olsa lentik habitat (göl, gölet)'ın oluşmasına neden olacaktır. Bu durum algler açısından yeni bir durgun su habitatı yapısının oluşması anlamına gelmektedir. Bunun sonucunda akarsu ortamında, bağlı olarak yaşayan türler, göl ve gölet oluşumu ile serbest yaşayan planktonik formlar halinde görülmeye başlayacaklardır. Lentik ortamlarda yine sedimen, taş ve bitkiler üzerinde bağlı yaşayan formlar mevcudiyetlerini sürdüreceklerdir. Bununla birlikte su kütlesinin durgunlaşması ile akarsu ortamında az bulunan fitoplanktonik formlar oldukça artacaktır. Durgunlaşan su askıdaki partiküllerden kurtulacağı için ışığın derinlere kadar inmesi de sağlanabilecektir. Taşlara, bitkilere ve sedimene bağlı yaşayan türler yaşamlarını, göl kenarlarında ve ışığın derinlere girebildiği yere kadar devam ettireceklerdir. Artan fitoplanktonik (serbest hareket edebilen algler) organizmalar gölalanı içerisinde zooplanktonik organizmalara besin kaynağı olacaklardır. Genel anlamı ile bölgenin tatlısu alg florasını olumsuz yönde etkileyebilecek bir durum söz konusu olmayacaktır. Çünkü tatlısu algleri mevcut durumlarını göl sistemi içerisinde de devam ettirebileceklerdir. Zooplanktonik organizmaların yaşam ortamlarının durgun sular olduğu dikkate alınacak olunursa, yapımı düşünülen regülatör alanında oluşacak durgun su kütlesi bu canlıların önemli oranda artışı ile sonuçlanacaktır. Suyun mekanik ve sürükleyici etkisinin ortadan kalkması ve bu canlıların besinlerini oluşturan fitoplanktonik organizmaların regülatör alanındaki artışları zooplankton açısından olumlu sonuç doğuracak ve gerek yoğunluk gerekse de tür çeşitliliğinde bir artış olacaktır. Bölgede tür çeşitliliği ve populasyon yoğunluğu oldukça az olarak bulunan zooplanktonik organizmalar, regülatör su alanı oluşmasından sonra oldukça fazla tür ve yoğunlukla temsil edilmeye başlanacaktır. Yani planlanan faaliyet gerçekleştikten sonra zooplanktonik organizmalar için optimum koşullar sağlanmış olacaktır. 72

88 Suların altında kalacak olan bitki topluluklarının önceden temizlenmesi gerekmektedir. Aksi takdirde kısa sürede ayrışmaya başlayacak olan bu bitki toplulukları aşırı besin maddesi birikimine neden olabilmektedirler. Bu durum doğal göllerde görülen ötrifikasyon sürecini hızlandırır. Değirmen regülatörünün çevresi de yoğun orman örtüsü ile kaplı olup su tutma alanının küçük olmasından dolayı çok az bir bitki topluluğu bulunmaktadır. İnşaat çalışmaları sırasında, kazı çalışmaları sonucu oluşabilecek materyaller, akış aşağıya gelerek su kalitesinde bazı değişimlere neden olabilmektedir. Bu durum çoğunlukla regülatör inşaatı sırasında ortaya çıkabilecektir ve bir takım etkiler yapabilir. Ancak, regülatör gövdesinin inşaatı sırasında, faaliyetin sürdürüleceği kısımda suyun yatağı değiştirilmiş olup, su ile temas kesilmiş ve kazıma çalışmaları sonucu oluşan silt ve malzemenin de akış aşağı gitmesini engellenmiştir. Dere yatağına olan bu tür müdahaleler geçici olup, çalışma sonrası akarsu sistemi tekrar normal koşularına dönecektir. Nitekim arazi çalışması gerçekleştirildiğinde regülatör gövde inşaatının tamamlanmış olduğu ve bulanıklık gibi etkilerin söz konusu olmadığı gözlenmiştir. Regülatör inşaatı sırasında oluşacak fiziksel ve mekanik çalışmalar (nehir sistemine partikül karışımı gibi) sucul canlılara olumsuz etkiler yapabilecektir. Özellikle balıklar bu alandan uzaklaşacak ve gövde inşaatının gerçekleşeceği alandaki balık yumurtlama alanları tahrip olabilecektir. Ancak inşaat aşamasından sonra sistem kendini kısa sürede toparlayabilecektir. Bu etkilerin bertaraf edilebilmesi için, inşaat çalışmalarının balıklar açısından önemli olan yumurtlama dönemlerinde minimum düzeyde yürütülmesi önem taşımaktadır. Alanda yakalanan balık türlerinin biyolojilerine bakıldığında Mart-Haziran ayları arasında Cyprinidae familyası üyeleri için Kasım-Ocak ise Salmonidae familyaları için yumurta bırakma dönemleri olarak bilinmektedir. Bu dönemler içerisinde sucul sisteme verilecek maddeler balıkların yumurtlama faaliyetlerini olumsuz etkileyecektir. Söz konusu bu etkilerin sonuçlarını görmek açısından gerçekleştirilen arazi çalışmasından elde edileni sucul örnekleme sonuçlarına göre regülatör inşaatının yapıldığı alanda çok güçlü bir sucul fauna ve flora gelişimi gözlenmiştir. Bağlı alglerin sayısı oldukça fazla gözlenmiş ve yine taş altlarındaki bentik canlıların çeşitlilikleri ve yoğunlukları da yüksek bulunmuştur. Ayrıca regülatör alanında alabalık örnekleri de yakalanmıştır. Proje alanının en önemli türleri Salmonidae familyasına bağlı Salmo trutta macrostigma ve Oncorhynchus mykiss balıklarıdır.) Bu tür, proje bölgesenin bulunduğu üst havzalardaki temiz ve hızlı akıntılı dağ sularda bol olarak bulunmaktadır. Oncorhynchus mykissise ise kültür türü olup, Değirmen deresi üzerinde kurulmuş olan alabalık üretim çiftliklerinden doğal ortama geçmişlerdir. Proje alanında ülkemiz sularında doğal olarak yayılış gösterip endemik olarak tanımlanan bir tür bulunmamaktadır. Bununla birlikte European Red List (ERL) değerlendirme kriterlerine göre Squalius cephalus Least Concern (LC-Düşük Riskli) kategorisine girerken Salmo trutta macrostigma ve Capoeta angorae DD (Veri Eksik), Luciobarbus pectoralis ve Oncorhynchus mykiss taksonları ise değerlendirilmemiş kategorilerinde yer almaktadır. Proje kapsamında hazırlatılan Ekolojik Değerlendirme Raporu ekte sunulmuştur (Bkz. Ek-28). Rezervuarın, CTP borulu iletim hattının ve cebri borunun yapılacağı kısımlarda ve yol kenarlarındaki toprağın yerinden kaldırılarak alandan uzaklaştırılması ve başka bir alana taşınması söz konusu olacaktır. Bu mekanik müdahale nedeniyle, proje alanında bulunan çeşitli otsu-odunsu bitki türlerinin ve hayvan türlerinin (özellikle kaçamayacak, hareket edemeyecek durumda olanların) zarar görme ihtimali bulunmaktadır. 73

89 Proje dahilindeki tesisin ve boruların yapım aşamasında ortaya çıkacak olan mekanik müdahalenin başka bir etkisi de ortamdaki toprağın kazılması ve taşıma işlemleri sırasında bir miktar erozyon oluşarak bunların (sürüklenerek ya da yağmur sularıyla) akarsu yatağını kirletmeleridir. Bu ise akarsuyun bulanıklığında belli bir dönem artışa ve alüvyonal birikimin artmasına neden olacaktır. Bu etki sucul alanda yaşamını sürdürmeye çalışan canlılar (özellikle de balıklar ve fotosentez yapan fitoplankton türü canlılar için) ciddi sıkıntı yaratabileceğinden, kazılan alanlardan hafriyatın kaldırılması sırasında, bunların su sistemine karışmaması için önlem alınması gerekmektedir. Proje alanında kazılan toprağın eğim nedeniyle akarsu yatağına sürüklenmemesi için ortamdan dikkatlice alınarak taşınması gerekmektedir; Öte yandan proje alanında 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu kapsamında gerekli işlemler yapılarak ve ilgili mevzuata uyulması, yöredeki av hayvanlarının korunması için Orman ve Su İşleri Bakanlığınca her yıl yayınlanan Merkez Av Komisyonu Kararlarına ve Bern Sözleşmesi Hükümlerine uyulması sağlanacaktır. Hem, Değirmen Regülatörü ve Hidroelektrik Santrali nin yapımı aşamasında hem de işletim aşamasında oluşabilecek gürültünün kaçırıcı etkisi nedeniyle karasal fauna elemanlarının alandan bir süreliğine ya da daimi olarak uzaklaşma ihtimali yüksektir. Proje alanında tesisin yapımı aşamasında hem araçlar hem de insanlar bir miktar gürültü oluşturacaklardır, ancak bu etki geçicidir. Gürültü, mekanik etkilerle birlikte oluşacağından, hayvanların üreme ve yavrulama dönemlerinin gözetilmesi yönünde alınacak tedbirler gürültü için de çare olacaktır. Ancak, yine de oluşacak gürültü seviyelerinden etkilenmesi beklenen memeli ve kuş türlerinin kullanabileceği alternatif habitatlar proje alanının yakın çevresinde mevcuttur. Kaynak noktasında oluşan gürültü düzeyi mesafe arttıkça ters orantılı bir şekilde azalmakta olduğundan, hayvanların bir süre sonra bu gürültüye uyumlanmaları da mümkün olabilir. Sucul sistem sadece balıklar için önemli olmayıp besin zincirinin diğer halkalarını oluşturan algler (fitoplanktonlar), çeşitli türde omurgasız canlılar (zooplankonlar), böcekler ve larvaları, amfibi türleri ve su ile ilişkisi olan bazı karasal hayvan türleri açısından da çok önemlidir. Sucul sistemin limnolojik analizleri ve Değirmen Regülatörü ve Hes in bu sistemde oluşturabileceği potansiyel ekolojik sorunların çözümü önerileri; 1) Projenin yapım aşamasında gerçekleşecek mekanik işlemler sonucunda su canlıları için zararlı etkiler yapabilecek toprak akışına ve siltasyona karşı, kazı alanında toprak toplayıcı bir sistem geliştirilecek ve oluşan hafriyat alandan uygun yöntemler kullanılarak uzaklaştırılacak yine çevre kriterleri bakımından uygun nitelikte bir yere götürülecektir. 2) Değirmen regülatörü ve Hes ve Hes in balık geçişlerinde bir engel oluşturmaması için, regülatör gövde alanına hidrobiyolog un önerdiği kriterlere sahip olan Balık Geçidi mutlaka yapılacaktır. Ancak bu geçitlerin, balıkların (insanlar ve yırtıcı hayvanlar tarafından) kolayca yakalanabileceği tuzaklara dönüşmemesi için koruyucu önlemler alınacak. 3) Özellikle regülatör gövdesinde ve kanala su verilmeden önce yapılmış olan dinlendirme havuzlarında biriken sedimanın, canlıların uygun dönemleri gözetilerek belirli dönemlerde sucul sisteme geri verilmesi de önem taşımaktadır. Böylelikle akış aşağıdaki balık habitatları ihtiyaç duydukları sedimanı almaya devam edebileceklerdir. 74

90 V.1.9. Proje kapsamındaki tesislerin (Regülatör, HES, iletim kanalı, tünel yapımı ve servis yollarının vs.) yapımı dolayısıyla kullanılan ve kullanılacak malzemenin nereden, nasıl ve ne miktarda temin edildiği ve edileceği (ÇED Olumlu veya ÇED Gerekli Değildir kararı olan ocaklardan temin edileceğinin taahhüt edilmesi), Değirmen Regülatörü ve HES projesinde tasarlanan tesislerin inşası için gerekli çimentonun Konya Maraş çimento fabrikasından, demir ise İskenderun Demir-Çelik fabrikasından temin edilecek olup, Kahraman Maraş Çimento Fabrikası-Proje Alanı arası 180 km; İskenderun Demir-Çelik Fabrikası-Proje yeri arası ise 670 km olarak hesaplanmıştır. Tesislerde kullanılacak betonun 300 dozlu olacağı kabul edilmiştir. Proje ünitelerinin inşaatında beton yapımı için gerekli geçirimli malzeme (kum-çakıl), yakın çevredeki ÇED Olumlu veya ÇED Gerekli Değildir kararı olan ocaklardan satın alma yoluyla temin edilecektir. V İnşaat aşamasında kullanılmak üzere taşocağı, kum ocağı, kil ocağı gibi malzeme ocaklarının (açılması durumunda) sayısı, ocakların alan büyüklükleri, işletme alan büyüklükleri ve koordinatları, yıllara bağlı planlanan üretim miktarları, uygulanacak üretim yöntemleri, basamak yüksekliği, genişliği, şev açısı, basamak sayısı, ocakların başlangıç ve nihai durumlarının imalat haritaları üzerinde gösterimi, Proje kapsamında taşocağı, kum ocağı, kil ocağı gibi malzeme ocakları açılmayacak olup, gerekli geçirimli malzeme (kum-çakıl) yakın çevredeki ÇED Olumlu veya ÇED Gerekli Değildir kararı olan ocaklardan satın alma yoluyla temin edilecektir. V Malzeme ocağı açılıp açılmayacağının belirtilmesi, açılması durumunda patlatma işleminin ne şekilde yapılacağının açıklanması, patlatma paterni, bir atımda kullanılacak patlayıcı madde miktarı, taşınımları, depolanmaları ve kullanımları, hava şoku ve kaya fırlamaları hesaplarının yapılarak etkilerinin değerlendirilmesi, Proje kapsamında taşocağı, kum ocağı, kil ocağı gibi malzeme ocakları açılmayacak olup, gerekli geçirimli malzeme (kum-çakıl) yakın çevredeki ÇED Olumlu veya ÇED Gerekli Değildir kararı olan ocaklardan satın alma yoluyla temin edilecektir. V.1.12.Malzeme ocaklarında (açılması durumunda) üretim miktarlarının çalışma süreleri (gün-ay-yıl), nakliye güzergâhları, ulaşım altyapısı planı, altyapının inşası ile ilgili işlemler, Ocak alanının çevresinde yer alan en yakın yerleşim birimleri, ocak alanına ait imalat haritası ve kesiti, yakın çevresini de gösteren vaziyet planı, kullanılacak makine ekipmanları, Proje kapsamında taşocağı, kum ocağı, kil ocağı gibi malzeme ocakları açılmayacak olup, gerekli geçirimli malzeme (kum-çakıl) yakın çevredeki ÇED Olumlu veya ÇED Gerekli Değildir kararı olan ocaklardan satın alma yoluyla temin edilecektir. V.1.13.Kırma-eleme tesisinin kurulup kurulmayacağının belirtilmesi, kurulması durumunda kurulacağı alanın, teknolojisi, üretim miktarlarının çalışma süreleri (günay-yıl), ulaşım altyapısı planı, altyapının inşası ile ilgili işlemler, alanın koordinatları, kapladığı alan büyüklüğü, tesis kapasitesi, tesis alanı çevresinde yer alan en yakın yerleşim birimleri,( toz gürültü v.s alınacak önlemler), tesisi iş şeması, tesis alanının mevcut kullanımı ve mülkiyeti, tesis alanının 1/ ölçekli haritada gösterilmesi, kullanılacak makine ekipmanları, Proje kapsamında kırma-eleme tesisi kurulmayacaktır. 75

91 V Beton Santralı tesisinin kapasitesi, teknolojisi, üretim miktarlarının çalışma süreleri (gün-ay-yıl), ulaşım altyapısı planı, Proje kapsamında yakın yerleşimlerden satın alınan agregadan beton yapımı için, 60 m 3 /saat kapasiteli beton santrali sahada kuruludur. Beton Santrali için tarihinde ÇED Gerekli Değildir kararı alınmıştır(ek-21). HES inşaatı için beton santralinde ön görülen 1 yıl, yılda 10 ay, ayda 26 gün ve günde 8 saat çalışılması planlanmaktadır. Beton santralinde üretilen betonun sevkiyatı için 8 m 3 lük 2 adet Transmikser ve 60m 3 /saat kapasiteli 2 adet beton pompası kullanılacaktır. V İnşaat esnasında kırma, öğütme, yıkama-eleme, taşıma ve depolama gibi toz yayıcı işlemler, kümülatif değerler, Söz konusu proje kapsamında Değirmen HES inşaatının hafriyat işlemleri sona ermiş olup, bu kapsamda proje alanı çalışmalarında toz yayıcı herhangi bir işlem bulunmamaktadır. V Derivasyon (regülatör inşaat alanının kuru tutulabilmesi için akarsu güzergahının geçici olarak değiştirilmesi) amacıyla veya diğer nedenlerle akarsu havzasında yapılan her türlü doldurma, kazıklar üzerine inşaat ve benzeri işlemler ile bunların nerelerde ne kadar alanı kapladığı ve kullanılan malzemeler, araç ve makineler, Değirmen Regülatörü inşaatı esnasında, inşaat alanının kuru tutulabilmesi ve Değirmen Dere sularının regülatör şantiyesi mansabına aktarılmasını sağlamak için, regülatör inşaatı süresince memba- mansap batardoları ve çakıl geçiti inşa edilmiştir. Çakıl geçiti aynı zamanda balıkların regülatör şantiyesi mansabına geçişine olanak sağlamıştır. Memba-mansap batardoları ve çakıl geçiti inşaatında iş makinesi olarak kamyon ve beton mikseri kullanılmıştır. Proje kapsamında yapılan arazi çalışmalarında regülatör inşaatının tamamlanmış olduğu ve bulanıklık gibi etkilerin söz konusu olmadığı gözlenmiştir. V Olan ve oluşabilecek kazalara, heyelanlara karşı alınan ve alınacak tedbirlerin dosyada detaylı olarak belirtilmesi, Hafriyat depo alanı, mevcut topoğrafyanın gerektirdiği koşullar yanında yoğun yağışlı dönemde zeminin durumu ve heyelan olasılığı feyezan durumunda dere yatağının depo alanlarını tahrip edebileceği öngörülerek belirlenmiştir. Depo alanında gereken stabilite önlemleri alınacaktır. Arazide yüzey stabilitesi sağlanarak yörenin bitki örtüsüne uygun şekilde düzenlenecektir. Arazinin hazırlanması ile proje üniteleri inşaatı sırasında gerçekleştirilecek hafriyat ve inşaat artığı malzemeler nedeniyle meydana gelecek katı atıklar olumsuz çevresel etkilere sebep vermemeleri için uygun şekilde (düzenli depolama, mevcut bir düzenli depolama tesisine taşınma vb.) bertaraf edilecektir. Yapılan ve mevcut orman yollarının bozulmaması (Heyelan, kaya, toprak vs. dökülmemesi)için aşağıdaki fotoğrafta da görüldüğü üzere yer yer istinat duvarları yapılmıştır. 76

92 Fotoğraf 4: İstinat duvarı V Yer altı suyuna etkiler, Değirmen Regülatörü ve HES projesi kapsamında depolama yapılmayacağından tesis faaliyetlerinin yerel meteorolojik koşullar üzerinde herhangi bir olumsuz etki yaratması beklenmemektedir. Bununla beraber Değirmen Deresi üzerinde planlanan HES projesinde meterolojik koşullar üzerindeki etkisinin bir bütün olarak değerledirilerek ortaya konulması gerekmektedir. Benzer biçimde, regülatörün mansap kesiminde mevcut hidrojeolojik koşulların değişmesi de beklenen bir durum değildir. Sonuç olarak inceleme alanında yapılması planlanan faaliyetlerin meteorolojik ve hidrojeolojik duruma etkisi gözükmemektedir. Çalışma alanında Değirmen çayı akımları yüzeysel ve yeraltısuyu kaynaklarının yüzeysel akıştan beslenim ile sağlanmaktadır. Değirmen Deresi üzerinde yer alan Değirmen regülatör yerinde aşırı kurak bazı yıllarda yataktaki akım aylık bazda minimum 0 m 3 /s ye yani derede akımın olmadığı görülmüştür. Bu değer uzun dönemde biyolojik ve ekolojik yapının süreklilik göstermesi söz konusu kısa süreli kuraklığın tolere edilebildiğine işaret etmektedir. Diğer bir deyişle, biyolojik ve ekolojik yapının hidrolojik ve hidrojeolojik yapı ile uyum içinde geliştiği anlaşılmaktadır. Arazide yerinde yapılan çalışmalar sırasında çay yatak alanında düşey ve yanal yönde değişen heterojen alüvyon çökeller yer almaktadır. Bu birimlerin geçirimliliği yüksek olduğundan çaydaki yüzey suyu ile yeraltısuyu arasındaki hidrodinamik ilişkiyi (yeraltısuyunun çaydaki suyubeslemesi veya çayın yeraltısuyunu beslemesi) denetleyen en önemli unsurdur. Bundan dolayıdır ki havza bazında yeraltısuyu ile yüzey suyu arasındaki ilişkinin belirlenebilmesi için daha detaylı çalışmalar yapılmalıdır. V Projenin inşaatı sırasında söz konusu tesise ait sanat yapılarının taşkınlardan korunması ile ilgili önlemlerin 09 Eylül 2006 tarih ve sayı ile yürürlüğe giren Dere Yatakları ve Taşkınlar adı ile yayımlanan 2006/27 nolu Başbakanlık Genelgesine uyulacağına dair taahhüt; proje alanı içinden, sınırından veya yakınlarından geçmekte olan yüzeysel su kaynakları üzerinde yol geçişi sağlanması durumunda uygun kesitte sanat yapısı yapılarak geçişin sağlanacağına dair taahhüt, Projenin inşası sırasında söz konusu tesise ait sanat yapılarının taşkınlardan korunması ile ilgili önlemler, Tarih ve Sayı ile yürürlüğe giren "Dere Yatakları ve Taşkınlar" adı ile yayınlanan 2006/27 nolu Başbakanlık Genelgesine uyularak uygulanacaktır. 77

93 Proje alanı içinden, sınırından veya yakınlarından geçmekte olan yüzeysel su kaynakları üzerinde yol geçişi sağlanması durumunda uygun kesitte sanat yapısı yapılarak geçiş sağlanacak ve bu konuda DSİ 13. Bölge Müdürlüğümüzden izin alınacaktır. V Arazinin hazırlanması ve inşaat alanı için gerekli arazinin temini amacıyla, elden çıkarılacak tarım alanlarının büyüklüğü, bunların arazi kullanım kabiliyetleri ve tarım ürün türleri, tarım arazilerinin tarım dışı amaçla kullanımı ile ilgili bilgiler, mera alanları, projenin 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu, 4342 sayılı Mera Kanunu, 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu kapsamında değerlendirilmesi, Proje alanında çoğunlukla orman arazisi ve şahıs arazisi yer almaktadır. Orman arazisi kullanımı için Antalya Orman Bölge Müdürlüğü nden gerekli izinler alınmıştır. Faaliyet ünitelerinin şahıs arazilerinde kalan kısımları hak sahiplerine bedelleri ödenerek alınmıştır. Söz konusu proje nehir tipi santral olması ve enerji üretiminde kullanılacak suların regülatörle çevrilecek olması nedeniyle, proje kapsamında herhangi bir depolama tesisi söz konusu değildir. Bu nedenle su altında kalacak araziler bulunmamaktadır. Proje kapsamında 1.873,39 m 2 lik bahçe alanı kamulaştırılmış,108 m 2 lik tarla alanı ve m 2 lik bahçe alanının ise tapusu alınmıştır m 2 alanın ise orman izni alınmıştır(ek-14). Projenin %80 i tamamlanmış olup, proje unsurları bu alanlar üzerinde kuruludur. Değirmen Çayı üzerine yapılacak Regülâtör ile HES kuyruk suyu çıkışı arasında kalan bölümde dere boyunca, çiftçilerin kendi imkânları ile yapmış oldukları sulamalar bulunmaktadır. Burada tarım yapan çiftçiler, Gümüşdamla köyünde ikamet etmekte olup, özellikle yaz aylarında buranın yayla özelliği olması nedeniyle, burada yaşamakta ve tarım yapmaktadırlar. Her evin bahçesinde kiraz, elma, armut gibi soğuk iklim meyve bahçeleri bulunmakta ve ayrıca kendi ihtiyaçları için evlerinin kenarlarında sebze tarımı yapmaktadırlar. Bu araziler, dere kenarındaki taban arazilerle, yamaçlardan teraslanarak tarıma açılan alanlardan oluşmaktadır. Tarım arazileri Değirmen çayından regülatör ile santral binası arasından toprak kanal ile alınan sularla cazibe ile alınan sularla yüzeysel sulama yapılmaktadır. Fotoğraf 5:Toprak kanal 78

94 Proje sahasında Değirmen Regülatörü ile HES arasından alınan su ile 10 ha (100 da) sulama sahasının olduğu tespit edilmiştir. Bu alan, orman kadastro ve mera haritaları ile arazideki mevcut durum dikkate alınarak belirlenmiştir. Bu arazilerde, çoğunluğunu sebzecilik oluşturmak üzere, sebze ve meyvecilik tarımı yapıldığı görülmüştür. Proje sahasında bitkilerin ekim alanları ve oranları aşağıda tabloda verilmiştir. Tablo 11:Değirmen Regülatörü Mevcut Sulama Sahasındaki Sulanan Arazi Miktarı ve Bitki Deseni Dağılımı Yetiştirilen Bitkiler Ekim Sahası (ha) Dağılım (%) Sebze 7 70 Meyve 3 30 Toplam Söz konusu hattın geçtiği alanda bulunan hazine arazileri için 4342 sayılı Mera Kanunu, tarım arazileri için 5403 Sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanım Kanunu ve 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu gereği kurum görüşleri, ÇED sürecine müteakip olarak alınacaktır. V Arazinin hazırlanması ve inşaat alanı için gerekli arazinin temini amacıyla kesilen ve kesilecek ağaçların tür ve sayıları, meşcere tipi, kapalılığı, kesilen ve kesilecek ağaçların bölgedeki orman ekosistemi üzerine etkileri, erozyona etkileri, ortadan kaldırılacak doğal bitki türleri ve ne kadar alanda bu işlerin yapıldığı ve yapılacağı; gerekli izinler, görüşler, projenin ya da bir kısmının orman alanı dışında olması halinde orman alanlarına mesafesi, etkilerin değerlendirilmesi, alınan ve alınacak tedbirler, Proje kapsamında 2009 yılında alınan ÇED Gerekli Değildir Kararına istinaden inşaat çalışmaları başlamış olup, şu an inşaatın %80 i tamamlanmış durumdadır. Söz konusu proje için ağaç kesim işlemleri tamamlanmıştır. Bu alanlar için Orman Kanununu gereğince Antalya Orman Bölge Müdürlüğünden gerekli izinler alınmıştır(ek-14). Olası orman yangınlarının önlenmesi için, proje alanında ve yakınında uyarıcı levhalar görünebilir yerlerde bulundurulacaktır. Yangına karşı her türlü ekipman ve donanımın, mevcut yönetmelik ve kanunlara uygun olarak bulundurulacaktır. Proje kapsamında ormanlık alana isabet eden yerler için kamulaştırma söz konusu değildir. 79

95 Proje kapsamında ormanlık alanda kesilecek tahmini ağaç sayısı Meşcere Tipi Alanı (m 2 ) Hektardaki Ağaç Adeti Hektardaki Servet(m 3 ) Toplam Ağaç Adedi Toplam Servet(m 3 ) Bçz Çzab Çzd Çzd Çzcd , ÇzÇkd ÇzÇkcd TOPLAM Ormandaki ağaç cinsi Karaçam, Kızılçam, Ardıç, Meşe, ve Diger Yapraklı ağaç türleridir. Meşcere tipi BÇz, Çzd3, Çzab3, Çzd1, Çzd2, Çzcd3, ÇzÇkd2, Çkçzcd3 olarak kodlanmış bozuk koru, koru olarak tanımlanmaktadır. Proje alanında kesilecek ağaç sayısı adettir. Proje alanı çevresinde duruma göre belirlenecek bant dahilinde, yöre ve iklime uygun olarak ağaçlandırma işlemleri belirli bir program dahilinde yürütülecektir. Söz konusu ağaçlandırmaların yapılacağı sahalarda, dikilecek ağaçların bakımları yapılacak, HES in işletmeye alınması ile halkımızın hizmetine sunulacaktır. Ağaç türü olarak yöre iklimine uyumlu türler(kızılçam, karaçam, ardıç, meşe vs.) tercih edilecektir. V Arazinin hazırlanmasından ünitelerin açılmasına dek yapılan ve yapılacak işlerde kullanılan ve kullanılacak yakıtların türleri, özellikleri, oluşan emisyonlar, yağlar ve içerikleri, analiz ve bertaraf için taahhüt, Proje üniteleri inşaatı esnasında aşağıdaki araçların kullanımı olacaktır. Söz konusu ekipmanlarda yakıt olarak motorin kullanılacaktır. Projenin inşaat aşamasında oluşacak gaz atıklar kullanılacak iş makinelerinin kullandığı yakıttan kaynaklı olacaktır. Tablo 12: İnşaat aşamasında kullanılacak makinelerin güç düzeyleri Makine Cinsi Adet Gücü Çalışma Süresi (1 gün 8 saat çalışma) Damperli kamyon (25 85(HP) 8 Saat(toplam 40 saat) 5 ton) Su tankeri (10 ton) 1 85(HP) 6 saat(toplam 6 saat) Transmikser (8 m 3 ) 2 85(HP) 8 Saat(toplam 16 saat) Beton pompası (60 85(HP) 8 Saat(toplam 16 saat) m 3 2 /h) Jeneratör (250 kva) 2 90(HP) 8 Saat(toplam 16 saat) Ekskavatör (2 m 3 ) 2 110(HP) 6 saat(toplam 12 saat) Yükleyici 1 110(HP) 6 saat(toplam 6 saat) Motorinin genel özellikleri aşağıda verilmiştir. Harcanacak yakıt = HP X Çalışma Süresi X

96 Tablo 13:Motorinin Özellikleri ÖZELLİKLER MOTORİN KIVAM ÇOK AKICI TİP DAMITILMIŞ RENK AMBER YOĞUNLUK(150C-gr/cm 3 ) VİSKOZİTE(380C) 2.68 AKMA NOKTASI(00C) -18 ATOMİZASYON SICAKLIĞI(0 0 C) ATMOSFERİK POMPALAMA SICAKLIĞI(0 0 C) ATMOSFERİK KARBON ARTIKLARI(%) ESER KÜKÜRT(%) OKSİJEN-AZOT(%) 0.2 HİDROJEN(%) 12.7 KARBON(%) 86.4 SU VE ÇÖKELTİ(%) ESER KÜL(%) ESER ISI DEĞERİ(Kcal /lt) (Kaynak: Hava Kirliliği Kontrol Ve Denetim, Kimya Müh. Odası, Mayıs, 1991) İnşaat kapsamında çalışacak iş makineleri için gerekli motorin ihtiyacının yaklaşık; 5(85x40x0,18) + (85x6x0,18) + 2(85x16x0,18) + 2(85x16x0,18) + 2(90x16x0,18) + 2(110x12x0,18) + (110x6x0,18)= 5.243,4 lt (toplam çalışma süresi bir günde 112 saat) Buna göre bir gündeki mesai saatlerinde harcanacak yakıt miktarı: 47 lt / saat tir. İnşaat sahasında iş makinelerinin çalışması sonucu emisyon oluşumu söz konusu olacaktır. Araçlardan oluşacak kirlenmenin birim değerleri aşağıda verilmiştir. Tablo 14:Diesel Araçlardan Yayılan Kirlenmenin Yayın Faktörleri(gr/lt) KİRLETİCİ DİESEL(gr/lt) Karbonmonoksit 9.7 Hidrokarbonlar 29.0 Azot Oksitler 36.0 Kükürt Oksitler 6.5 Toz 18.0 Kaynak: Hava Kirliliğinin Ve Kontrolünün Esasları, 1991 Tablo 15:İş makinalarından kaynaklanacak kirletici değerler Karbon monoksit 9.7 gr/lt x 47 lt/saat x /1000 0, kg/saat Hidrokarbonlar 29.0 gr/lt x 47 lt/saat x /1000 1, kg/saat Azot Oksitler 36.0 gr/lt x 47 lt/saat x /1000 1, kg/saat Kükürt Oksitler 6.50 gr/lt x 47 lt/saat x /1000 0, kg/saat Toz gr/lt x 47 lt/saat x /1000 0, kg/saat Yapılan hesaplamalar sonucunda Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren ( Tarih ve Sayı ile değişik) Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği nde belirtilen; normal işletme şartlarında ve haftalık iş günlerindeki işletme saatleri için kütlesel debilerde belirtilen; sınırların altında olduğundan mevcut hava kalitesini olumsuz yönde etkilemeyecektir. İnşaat ve işletme aşamasında kullanılacak makinelerin bakımları, yakıt ikmalleri ve yağ değişimleri; civardaki İşyeri Açma ve Çalıştırma Ruhsatı olan akaryakıt istasyonlarında yapılmaktadır. 81

97 Bu işlemlerin şantiyede yapılması durumunda araçların bakımından oluşacak; atık maddeler, atık yağlar ve benzeri petrol ürünleri kesinlikle alanda açıkta bırakılmayacaktır. Bunlardan değerlendirilebilir atıklar sınıfına giren (akü, makine parçaları, metal aksamlar vb.) atıklar Çevre ve Şehircilik Bakanlığından lisans almış firmalara verilecektir. Araçlar ve makineler için bakım ve yakıt ikmallerinin yapılmasında Tarih ve Sayılı ( Tarih ve Sayılı değişiklik) Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği ve Tarih ve Sayılı ( Tarih ve sayılı değişiklik) Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. V Proje kapsamında (inşaat ve işletme aşamalarında) su temini sistemi planı, suyun nereden temin edildiği ve edileceği, suyun temin edildiği ve edileceği kaynaklardan alınan ve alınacak su miktarı ve bu suların kullanım amaçlarına göre miktarları, oluşan ve oluşacak atık suların cins ve miktarları, bertaraf yöntemleri ile deşarj edildiği ve edileceği ortamlar, bir kroki üzerinde atıksu hatları ile varsa arıtma tesisi yerinin gösterilmesi, atıksuların biriktirilmesi halinde fosseptik planının rapora eklenmesi, suyun yer altı suyundan temin edilmesi durumunda 167 sayılı Kanun gereği gerekli izinlerin alınması (Burada gerekli izinler alınmalı ve izin belgeleri rapora eklenmelidir.) İnşaat aşaması: Projenin inşaat aşamasında toplam 30 kişi çalıştırılmaktadır. Kullanılacak içme ve kullanma suyu, Kuyucak Belediyesi tarafından çekilen hattan karşılanacaktır. Söz konusu personelin içme ve kullanma suyu miktarı, 6 m 3 /gün (kişi başına 200 lt/gün) olarak belirlenmiştir. İnşaat ve işletme aşamasında istihdam edilecek personel tarafından kullanılacak olan içme-kullanma suyu tarih ve Sayılı resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren İnsani Tüketim Amaçlı Sular Hakkında Yönetmelik te belirtilen kriterlere uygun vasıfta olması sağlanacaktır. Bu aşamada günlük kişi başına düşen su tüketimi 200 lt ve tüm atık suyun %100 geri döndüğü tahmini ve kabulü ile oluşacak atık suyun özellikleri aşağıdaki gibidir. (Bir kişinin günlük su kullanımı Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de yayımlanan İnsani Tüketim Amaçlı Sular Hakkında Yönetmelik hükümlerince 200 lt olarak alınmıştır.) Çalışacak kişi sayısı : 30 Kişi başına düşen günlük kullanım : 200 lt/gün Oluşan atık su : 6 m 3 /gün BOI : 200 mg/lt BOI olarak kirlilik yükü : 1,2 kg/gün KOI : 300 mg/lt KOI olarak kirlilik yükü : 1,8 kg/gün AKM : 200 mg/lt AKM olarak kirlilik yükü : 1,2 kg/gün 82

98 İnşaat ve işletme aşamasında oluşacak evsel nitelikli sıvı atıklar için şantiye alanında kurulu olan paket arıtma tesisi kullanılacaktır. Atıksular evsel nitelikli paket atıksu arıtma tesisinde SKKY Tablo:21 esas alınarak alıcı ortam standartlarını sağlayacak şekilde arıtılarak, şantiye alanında tozumayı önlemek için yol sulamasında kullanılacaktır tarih ve ( Tarih ve Sayılı değişiklik) sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Su Kirliliğinin Kontrolü yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. Şantiye Yolların Arazözle Sulanması: Nakliye yolu olarak regülatör yerine ulaşmak için sol yakadaki mevcut orman yolu iyileştirilmiş (2 km) ve yaklaşık 150 m yeni yol yapılmıştır. Santral yerine mevcut geçiş Gümüşdamla Köyü yoludur. Mevcut köprüden itibaren yaklaşık 500 m, yükleme havuzu yerine ulaşmak için ise 1 km yeni yol yapılmıştır. Yolların durumu topografik haritada gösterilmiştir. Konusu proje kapsamında nakliye esnasında toz oluşumunu önlemek amacıyla spreyleme yöntemi ile sulama işlemi yapılacaktır. Sulama işleminin 1 m 2 alan için toz oluşumunu önlemek amacıyla 0,5 lt su harcanacağı ve günde 2 sefer yapılacağı düşünülürse; toplam proje alanın içerisinde yaklaşık uzunluğunda ve 5 m genişliğinde yol güzergahı için sulama amacıyla ortalama olarak; x 5 = m m 2 x 0,5 = lt x 2 = lt Harcanacak su miktarı nakliye yolunun sulanması amacıyla 20 ton/gün olarak hesaplanmıştır. Buna göre; proje kapsamında bir günde kullanılacak toplam su miktarı; Personel için: 6 ton Ocak içi yolların sulanması için: 20 ton olmak üzere toplamda 26 ton/gündür. İşletme aşaması: İşletme aşamasında, bekçi olarak 24 saat boyunca azami 10 kişinin (vardiyalı) çalışması planlanmaktadır. Ayrıca bakım ve kontrol için, ihtiyaç duyulduğu zaman teknik ve idari kişiler olacaktır. Bu aşamada günlük kişi başına düşen su tüketimi 200 lt ve tüm atık suyun %100 geri döndüğü tahmini ve kabulü ile oluşacak atık suyun özellikleri aşağıdaki gibidir. (Bir kişinin günlük su kullanımı Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de yayımlanan İnsani Tüketim Amaçlı Sular Hakkında Yönetmelik hükümlerince 200 lt olarak alınmıştır.) Çalışacak kişi sayısı :10 Kişi başına düşen günlük kullanım :200 lt/gün Oluşan atık su :2 m 3 /gün BOI :200 mg/lt BOI olarak kirlilik yükü :0,4 kg/gün KOI :300 mg/lt KOI olarak kirlilik yükü :0,6 kg/gün AKM :200 mg/lt AKM olarak kirlilik yükü : 0,4 kg/gün 83

99 İnşaat ve işletme aşamasında oluşacak evsel nitelikli sıvı atıklar için şantiye alanında kurulu olan paket arıtma tesisi kullanılacaktır. Atıksular evsel nitelikli paket atıksu arıtma tesisinde SKKY Tablo:21 esas alınarak alıcı ortam standartlarını sağlayacak şekilde arıtılarak, şantiye alanında tozumayı önlemek için yol sulamasında kullanılacaktır tarih ve ( Tarih ve Sayılı değişiklik) sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Su Kirliliğinin Kontrolü yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. V Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek meydana gelen ve gelecek katı atıkların cins ve miktarları, bu atıkların nerelere taşındığı ve taşınacakları veya hangi amaçlar için kullanıldığı ve kullanılacakları, ne şekilde bertaraf edildiği ve edileceği, Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği ve Başbakanlık Genelgesi ve ilgili diğer mevzuata uyulması amacıyla taahhüt, uygun ve düzgün şekilde bertarafının ve depolamanın yapılmasına dair taahhüt, İnşaat Aşaması: Çalışacak Personelden Kaynaklı Katı Atıklar Çalışacak personelin ihtiyaçları kurulmuş olan sosyal tesisten karşılanacaktır. Kişi başı katı atık oluşumu 1,15 kg/kişi-gün olarak alınmıştır. (Kaynak: Katı atık hizmeti verilen belediye sayısı, nüfusu, yaz ve kış mevsimine göre toplanan ortalama katı atık miktarı, yılı 2008) Çalışan personelden kaynaklanacak evsel nitelikli katı atıklar; 1,15 kg/kişi-gün x 30 kişi = 34,5 kg/gün olarak hesaplanmıştır. Projenin inşaat aşamasında çalışan personelden kaynaklanan organik kökenli evsel nitelikli katı atıkların yönetimi Tarih ve Sayılı ( Tarih ve Sayılı değişiklik) Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine göre yapılacaktır. Oluşacak katı atıklar, yönetmelik gereğince Kuyucak Belde Belediyesi tarafından katı atık depolama sahasında bertaraf edilecektir(ek-17). Ambalaj Atıkları: Evsel nitelikli katı atıkların (kağıt, karton, cam, plastik vb.) değerlendirilebilir sınıfına girenleri tekrar kullanılabilirlikleri göz önünde bulundurularak ayrı ayrı toplanacak, biriktirilecek ve lisanslı firmalarca geri kazanımı sağlanacaktır. Ayrıca inşaat aşamasında kullanılacak malzemelerin değerlendirilebilir sınıfına giren paket, karton, kağıt, cam vb. atıkları, bu atıkların kimyasal özellikleri göz önünde bulundurularak, ayrı ayrı toplanıp biriktirilerek lisanslı firmalar tarafından geri kazanımı sağlanacaktır. Konuyla ilgili olarak Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine riayet edilecektir. Tıbbi Atıklar Projenin inşaat aşamasında toplam 30 kişi çalıştırılacaktır. Çalışacak kişi sayısının 50 kişinin altında olmasından dolayı revir ünitesinin kurulma zorunluluğu yoktur. Proje kapsamında revir kurulmamıştır. Herhangi bir acil durumda yakında bulunan sağlık ocaklarından ve hastanelerden yararlanılacaktır. Ancak ilkyardım müdahalesi gerektiren durumlarda açığa çıkabilecek tıbbi atık miktarı aşağıda hesaplanmıştır. 84

100 İnşaat aşamasında personelden kaynaklanması muhtemel tıbbi atık miktarı 1 gr/günkişi olarak alınmıştır. (Kaynak: Patrick, 1981, Chzm, 1992) 30 kişi-gün x 1 gr/gün-kişi = 30 gr/gün = 0,03 kg/gün olarak hesaplanmıştır. Tıbbi atıkların hidrolik sistemle sıkıştırılmadan toplanmaları ve taşınmaları gerekmektedir. Tıbbi atıklar bu iş için eğitilmiş personel tarafından diğer atıklardan ayrı olarak toplanacaktır. Kontamine olmuş ilaç kutuları ve ambalajları ise Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine göre bertarafı veya geri kazanımı sağlanacaktır. Tıbbi atıklar kapsamına giren şırınga ve bunun gibi kesici/delici maddeler üzerinde "Dikkat Tıbbi Atık" yazan ufak plastik kutularda biriktirilecektir. Tıbbi atıklar diğer atıklardan ayrı olarak toplanacaktır. Tıbbi atıklar delinmeye ve taşınmaya dayanıklı 150 mikron kalınlığında kırmızı plastik torbalara konulacaktır. Tıbbi atıklar kırmızı torbalarda toplandıktan sonra proje alanında ayrı bir yerde biriktirilecektir. Proje kapsamında oluşacak olan tıbbi atıklar; Tarih ve Sayılı ( Tarih ve Sayılı değişiklik) Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uygun olarak, nihai olarak en yakın sağlık kuruşulunca bertaraf edilecektir. İşletme Aşaması: Çalışacak Personelden Kaynaklı Katı Atıklar İşletme aşamasında, teknik elemanlar ve bekçi olarak 24 saat boyunca azami (vardiyalı) 10 kişinin çalışması planlanmaktadır. Ayrıca bakım ve kontrol için, ihtiyaç duyulduğu zaman teknik ve idari kişiler olacaktır. İnşaat aşamasında kullanılan bazı (duş, dinlenme, wc vb.) şantiye binaları, işletme aşamasında kullanılmak üzere yine değerlendirilecektir. Çalışacak personelin ihtiyaçları kurulmuş olan sosyal tesisten karşılanacaktır. Kişi başı katı atık oluşumu 1,15 kg/kişi-gün olarak alınmıştır. (Kaynak: Katı atık hizmeti verilen belediye sayısı, nüfusu, yaz ve kış mevsimine göre toplanan ortalama katı atık miktarı, yılı 2008) Çalışan personelden kaynaklanacak evsel nitelikli katı atıklar; 1,15 kg/kişi-gün x 10 kişi = 11,5 kg/gün olarak hesaplanmıştır. Söz konusu atıklar Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği nin 8. maddesine uygun olarak, ayrı ayrı toplanarak biriktirilecektir. Katı atıkların toplanması ve taşınması konusunda aynı yönetmeliğin 4. Bölümünde yer alan 18. Maddesinde belirtilen esaslara uyulacak, buna göre katı atıklar çevrenin olumsuz yönde etkilenmesine sebep olacak yerlere dökülmeyecek, ağzı kapalı standart çöp konteynırlarında (yeterli sayıda, 1,15 x 1,10 x 0,8 m ebatlarında, çelikten olması önerilmektedir) muhafaza edilerek toplanacaktır. Aynı bölümün 20. Maddesine uygun olarak, görünüş, koku, toz, sızdırma ve benzeri faktörler yönünden çevreyi kirletmeyecek şekilde toplanarak, Kuyucak Belde Belediyesi katı atık depolama sahasına haftada 1 defa taşınarak bertaraf edilecektir. Projenin inşaat aşamasında çalışan personelden kaynaklanan evsel nitelikli katı atıkların yönetimi Tarih ve Sayılı ( Tarih ve Sayılı değişiklik) Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine göre yapılacaktır. 85

101 DSİ Genel Müdürlüğünün bilgisi ve izinleri dışında dere yatağında her hangi bir müdahalede bulunulmayacak, dere yatağına kesinlikle malzeme dökülmeyecek, yatak kesiti daraltılmayacak, doğal hayatın devamlılığı için gerekli su miktarı bırakılacak ve kontrolleri yapılacaktır. Proje kapsamında dere yatakları ve taşkınlar ile ilgili, Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren 2006/27 Sayılı Başbakanlık Genelgesi ilgili hükümlerine uyulacaktır. V Tesiste (inşaat ve işletme aşamasında) yemek çıkarılması halinde oluşan ve oluşabilecek bitkisel atık yağlar için ilgili yönetmeliklere uyulacağına dair taahhüt, HES inşası ve işletmesi sırasında sosyal tesislerden kaynaklı bitkisel atık yağ oluşumu söz konusudur. Bu atık yağlar lisanslı bertaraf tesislerine verilerek bertaraf edilecektir Tarih ve Sayılı ( Tarih ve Sayı ile değişiklik) Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe Bitkisel Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. V Projenin (inşaat ve işletme aşamasında) oluşacak tehlikeli atıkların geçici depolama alanında depolanacağının taahhüt edilmesi ve yapılmış olan geçici depolama alanının özellikleri ve nasıl bertaraf edildiğinin belirtilmesi, İşletme aşamasında atık yağ oluşumu ekipmanların bakımından kaynaklanacaktır. Ekipmanların yerinde bakım onarım esnasında oluşacak atık yağlar ve değişen parçalar, anlaşmalı yetkili firma tarafından Tarih ve Sayılı ( Tarih ve Sayı ile değişiklik) Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine göre bertaraf edilecektir. PCB ler yüksek orandaki izolasyon kapasitesi, aşırı ısınmaya ve ateşe karşı dayanıklı yapısı sebebiyle, özellikle elektrik üretimi ve iletiminde transformatör ve kapasitör gibi ekipmanlar içerisinde, elektriksel devrelerde kullanılmaktadır. Tesiste büyük çaplı arıza durumlarında, yapılacak yağ transferi işlemi sırasında, meydana gelebilecek kazalar sonucunda, ortama dökülen veya taşan izolasyon yağı üzerine kum, çakıl veya talaş gibi absorban dökülerek ortama sızması önlenecek daha sonra bu karışım varillere alınarak depolanacaktır. İzolasyon yağının ömrü yaklaşık yıl arasındadır. Ömrünü tamamlamış izolasyon yağlarının Tarih ve Sayılı( Tarih ve Sayı ile değişiklik) Resmi Gazete de yayınlanarak yürürlüğe giren Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği 2. Bölüm Madde 9 da belirtildiği üzere, bertarafı, lisanslı bertaraf tesislerine verilecektir. Atıklar lisanslı araçlar ile bertaraf tesislerine taşınacaktır. Lisanslı bertaraf tesislerine aktarılıncaya kadar Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği 4. ve 5. bölümlerde atık yağların taşınması ve depolanması ile ilgili öngörülen şartlar sağlanacaktır. İşletme içinde Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği nde belirtilen standartlara uygun geçici depolarda biriktirilecektir. Daha sonra Çevre ve Şehircilik Bakanlığı ndan lisans almış firmalara satılarak değerlendirilecektir. Ayrıca izolasyon yağlarının depolanması, taşınması ve bertarafı için Tarih ve Sayılı ( Tarih ve Sayı ile değişiklik) Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Poliklorlu Bifenil(PCB) ve Poliklorlu Terfenil (PCT) lerin Kontrolü Hakkında Yönetmelik e ve Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği ne uyulacaktır. 86

102 Tesisin işletme aşamasında PCB ve atık trafo yağlarının geçici deplanması ve bertarafı Tarih ve Sayılı ( Tarih ve Sayı ile değişiklik) Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren Poliklorlu Bifenil ve Poliklorlu Terfenillerin Kontrolü Hakkında Yönetmelik Madde 4.c hükümlerine göre yapılacaktır. PCB li atıkların Tarih ve Sayılı Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren Poliklorlu Bifenil ve Poliklorlu Terfenillerin Kontrolü Hakkında Yönetmelik Ek 6 da belirtilen Biyolojik işlemler (D8), Fiziksel/kimyasal işlemler (Örnek: Buharlaştırma, kurutma, kalsinasyon, vs.) (D9), Sürekli depolama (bir madende konteynerların yerleştirilmesi vs.) (D12) bertaraf yöntemlerinden biri veya bir kaçı ile zararsız hâle getirilmesi sağlanacaktır. V Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek yapılacak işler nedeni ile meydana gelen ve gelecek vibrasyon, gürültünün kaynakları ve seviyesi, yapılan tesise uzaklıkları ve kümülatif değerler, yönetmelikteki eşik değerlerin sağlanması, Proje inşaatının %80 i tamamlanmış durumda olup, projenin geriye kalan işlerinin tamamlanmasına kadar ki çalışmalarda çeşitli alet ve makineler kullanılacaktır. Kullanılacak başlıca alet ve ekipmanlar kamyon, loder, ekskavatör v.b. araçlardan oluşmaktadır. Gürültü seviyesinin tanımlanmasında çeşitli metotlar kullanılmakla birlikte burada kullanılacak makinelerin gürültü seviyelerine göre değerlendirme yapılacaktır. Tablo 16:Gürültü kaynakları Gürültü Kaynakları Adet Ses Gücü dba Damperli kamyon (25 ton) 5 85 Su tankeri (10 ton) 1 85 Otomatik beton santrali (60 m 3 /h) 1 85 Transmikser (8 m 3 ) 2 85 Beton pompası (60 m 3 /h) 2 85 Jeneratör (250 kva) 2 90 Ekskavatör (2 m 3 ) Yükleyici (Kaynak: 22/1/2003 trh ve sayılı R.G. Açık Alanda Kullanılan Teçhizat Tarafından Oluşturulan Çevredeki Gürültü Emisyonu İle İlgili Yönetmelik) Eşdeğer gürültü seviyesi, aşağıdaki formülden hesaplanmaktadır. Eş değer gürültü düzeyi= Leq = (Toplam Ses Basıncı Düzeyi= Lpt) n LWT = 10 Log Σ10 L Wİ/ İ=1 Daha sonra aşağıdaki formül yardımıyla değişik uzaklıklardaki toplam gürültü seviyesi hesaplanabilir. LpT = LwT + 10 Log (Q/A).. 2 A = 4 π r2 Q= yönelme katsayısı (Yer düzeyindeki ses kaynağının yarı küresel dağılımı, Q=1) r = Kaynaktan uzaklık (m) Lw= Ses gücü düzeyi İnşaat makinelerinin çalışma frekans aralığı Hz aralığında olduğundan her 87

103 bir noktanın ses basıncı düzeyi yaklaşık gürültü düzeyine eşittir. Bu nedenle; Lpt = L = Lgündüz olarak kabul edilmiştir. Tablo 17:Gürültü dağılımı r (m) LpT (dba) ÇGDY Yönetmeliği Madde 23. (L gündüz) 50 65, , , , , , , ,01 70 dba dba uzaklık, m Grafik 1:Faaliyetleri esnasında gürültü dağılımı Tabloda görüldüğü gibi gürültü kaynaklarının beraber çalışmasından çıkan gürültü 50 m de (65,05 dba) yönetmelikteki sınır değerleri sağlamaktadır. En yakın yerleşim yeri, proje alanının güneyinde yer alan kuş uçuşu m mesafedeki Gümüşdamla köyüdür Tarih ve Sayılı ( Tarih ve Sayı ile değişiklik) Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği ne göre belirlenen sınır değerlerle karşılaştırıldığında 8 saatlik çalışma kapsamında işitme sağlığı açısından herhangi bir sakınca görülmemektedir. 88

104 Gürültü konusunda Tarih ve Sayılı İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Yönetmeliği nin ilgili maddeleri uyarınca önlem alınacak, yine aynı tüzüğün Madde 22 de belirtildiği gibi faaliyet alanında çalışanların gürültüden etkilenmemeleri için kulaklık, kask ve iş elbisesi vb. kullanmaları sağlanacak ve Madde 78 de belirtilen hükümlere uyulacaktır. Gürültü konusunda 4857 Sayılı İş Kanunu ve İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği tüzüğünün ilgili maddeleri uyarınca önlem alınacak, yine aynı tüzükte belirtildiği gibi faaliyet alanında çalışanların gürültüden etkilenmemeleri için kulaklık, kask ve is elbisesi vb. kullanmaları. Oluşan gürültünün çevreye rahatsızlık vermemesi için gerekli tüm önlemler faaliyet sahiplerince alınacaktır. V Arazinin hazırlanmasından başlayarak ünitelerin açılmasına dek yerine getirilecek işlerde çalışan personelin ve bu personele bağlı nüfusun konut ve diğer teknik/sosyal altyapı ihtiyaçlarının nerelerde ve nasıl temin edildiği, Proje kapsamında yapıların inşaatında çalışacak işçi, teknik ve idari personelin kalacağı, yerler, ulaşım, haberleşme, eğitim ve konaklama tesisleri gibi her türlü altyapıyı içeren sosyal tesis (şantiye binaları) kurulmuştur. İşletme aşamasında, 10 kişinin çalışması planlanmaktadır. Ayrıca bakım ve kontrol için, ihtiyaç duyulduğu zaman teknik ve idari kişiler olacaktır. İşletme aşamasında çalışanların ihtiyaçlarının karşılanacağı (duş, dinlenme, wc vb.) yapılar tesis edilecektir. İnşaat ve işletme aşamasında oluşacak evsel nitelikli sıvı atıklar için şantiye alanında kurulu olan paket arıtma tesisi kullanılacaktır. Atıksular evsel nitelikli paket atıksu arıtma tesisinde SKKY Tablo:21 esas alınarak alıcı ortam standartlarını sağlayacak şekilde arıtılarak arıtılan su tozumayı önlemek için yol sulamasında kullanılacaktır tarih ve ( Tarih ve Sayılı değişiklik) sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Su Kirliliğinin Kontrolü yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. V Proje alanında, peyzaj öğeleri yaratmak veya diğer amaçlarla yapılacak saha düzenlemelerinin (ağaçlandırmalar ve/veya yeşil alan düzenlemeleri vb.) ne kadar alanda, nasıl yapılacağı (proje inşaat çalışmaları sırasında ana yapıların inşa edildiği saha haricinde daha kısıtlı alanda yapılacak saha düzenlemelerinde varsa su, kanalizasyon, haberleşme ve elektrik şebekesi ile diğer altyapı tesislerine zarar verilmemesi için alınacak tedbirler), bunun için seçilecek bitki ve ağaç türleri, Proje alanı çevresinde duruma göre belirlenecek bant dahilinde, yöre ve iklime uygun olarak ağaçlandırma işlemleri belirli bir program dahilinde yürütülecektir. Söz konusu proje kapsamında hazırlanan peyzaj planında, saha düzenlemeleri, ne kadar alanda, nasıl yapılacağı vs. hakkında ayrıntılı bilgi verilmektedir(ek-28). Söz konusu ağaçlandırmaların yapılacağı sahalarda, dikilecek ağaçların bakımları yapılacak, HES in işletmeye alınması ile halkımızın hizmetine sunulacaktır. Ağaç türü olarak yöre iklimine uyumlu türler(kızılçam, karaçam, ardıç, meşe vs.) tercih edilecektir. 89

105 V Proje alanında ve yakın çevresinde (varsa malzeme ocakları, beton santralleri ve kırma-eleme-yıkama tesisleri dâhil olmak üzere) yeraltı ve yerüstünde bulunan kültür ve tabiat varlıklarına (geleneksel kentsel dokuya, arkeolojik kalıntılara, korunması gerekli doğal değerlere) olabilecek etkilerin belirlenmesi, Proje kapsamında Antalya Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu tarafından yapılan arazi çalışmasında herhangi bir kültür varlığına rastlanılmadığı ve bu alanlarda koruma kurulunca ilan edilmiş sit alanının bulunmadığı tespit edilmiştir(ek-27). Proje alanında tabiat varlığı ve doğal sit bulunmamaktadır. Konuyla ilgili Antalya Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü Tabiat Varlıklarını Koruma Şube Müdürlüğü görüşü Ek-23 de sunulmuştur. Proje kapsamında inşaat aşamasında tabiat varlığı ve doğal sit statüsü bulunması halinde yürürlükte bulunan mevzuat uyarınca değerlendirilmek üzere, Antalya Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Komisyonuna intikali sağlanacaktır. Komisyon kararına göre hareket edilecektir. V Diğer özellikler. Burada bahsedilebilecek diğer bir özellik bulunmamaktadır. V.2. Projenin işletme aşamasındaki faaliyetler, fiziksel ve biyolojik çevre üzerine etkileri ve alınacak önlemler, Projenin işletme aşamasındaki projeler, fiziksel ve biyolojik çevre üzerine etkileri ve alınacak önlemler aşağıdaki başlıklarda detaylı olarak açıklanmıştır. V.2.1. Proje kapsamındaki tüm ünitelerin özellikleri, koordinatları, uydu ve fotoğraf görüntüleri, alternatiflerinin değerlendirilmesi (varsa enerji iletim hattına ilişkin bilgi, gerilimi, uzunluğu, özellikleri, nereye bağlanacağı vs.), haritada gösterilmesi, hangi faaliyetlerin hangi ünitelerde gerçekleştirileceği, kapasiteleri, ünitelerde üretilecek mal ve/veya hizmetler, nihai ve yan ürünlerin üretim miktarları, regülatör göl kenarlarının, yükleme havuzunun vs. kenarlarına alınacak koruma tedbirleri, Regülatör Tipi Ve Karakteristikleri Yaklaşık 937 m talveg kotunda yer alacak olan Değirmen Regülatörü dolu gövdeli ve kapaksız tasarlanmıştır. Regülatör yüksekliği talvegden 3 m olarak seçilmiştir. Özellikle taşkın zamanında regülatör üzerinden savaklanan suyun enerjisini kırabilmek amacı ile mansap tarafına bir enerji kırıcı havuz inşa edilmiştir. Nehrin getireceği katı maddelerin su alma yapısı önünde birikmesini ve su alma ağzından içeri girmesini önlemek amacı ile (3 m * 7 m) boyutunda bir çakıl geçiti tasarlanmıştır. Regülatör karakteristikleri Tipi : Beton dolu gövdeli Talveg Kotu : 937 m Kret kotu : 940 m Proje debisi 6,5 m 3 /s Kret uzunluğu 55 m 90

106 Su Alma Yapısı Değirmen Regülatörü ve HES projesinde su alma sistemi olarak yandan su alma sistemi seçilmiştir. Suyun akış yönüne göre su alma yapısı sol sahildedir. İki açıklıktan oluşan su alma yapısının her birinin boyutları (H=1.5 m, B=4 m) dir. Her bir açıklığın girişine 10 cm den daha büyük katı maddelerin girişini önlemek için kaba ızgaralar yerleştirilmiş, bu ızgaraların hemen mansabına da birer kapak teçhiz edilmiştir. Kapaklar su alma yapısından alınan suyun kontrol edilmesi ve bakım çalışmalarının yapılabilmesi için kullanılacaktır. Çökeltim Havuzu Proje kapsamında 0.3 mm dane çapına sahip katı maddenin çökeltilmesi için tasarlanan çökeltim havuzunun efektif boyu 43 m dir. Her biri 4,5 m genişlikte iki bölmeden oluşan havuzda su yüksekliği yaklaşık 3 m olacaktır. Çökeltim havuzu, tabanına inşa edilmiş olan iki adet kapaklı yıkama kanalı ile yıkanacaktır. Çökeltim Havuzu karakteristikleri Efektif Boyu 43 m Havuzda Su Yüksekliği 3 m Bölme Adedi 2 Bölme Genişliği 4,5 m Havuzda Su Hızı 0.24 m/s İletim Kanalı ve Tünel Sol sahilde yer alan iletim kanalı yaklaşık 60 m uzunluktadır. Kanalın devamındaki tünel ise m uzunluğundadır. İletim yapılarının eğimi dur. Kanalın kesiti kapalı duvar (kutu) kesitli olarak seçilmiş olup, taban genişliği 2.3 m dir. Kapasite 6.5 m 3 /s dir. İletim Kanalı ve tünel karakteristikleri Yeri Sol sahil Tipi Kapalı duvar kanal+tünel Uzunluğu m Kapasitesi 6.5 m 3 /s Eğimi Yükleme Havuzu İlk çalışma anında veya yük artması sırasında türbinlerin ilk andaki su ihtiyacını karşılamak veya türbin kapaklarının ani olarak kapanması sonrasında cebri boru membaında meydana gelecek su kabarmalarını yan dolusavak ile dereye boşaltabilmek için tasarlanan yükleme havuzunun boyutları bu aşamada 18 m uzunluk, 12 m genişlik ve ortalama 5,5 m derinlik olarak belirlenmiştir. Havuza gelebilecek katı maddelerin cebri boruya girişini önlemek için cebri boru önüne bir eşik yerleştirilmiş, ayrıca da cebri boru ağzı bakım çalışmaları için bir kapak ile donatılmıştır. Yükleme havuzu tabanına sızan suların drene edilebilmesi için tabana drenaj boruları yerleştirilmiştir. Uzunluğu Genişliği Derinliği (Ortalama) 18 m 12 m 5,5 m 91

107 Cebri Boru Değirmen Regülatörü ve HES cebri borusunun uzunluğu 294,92 m, çapı 1,1 m dir. Çapı Uzunluğu 1,1 m 294,92 m Santral Binası Sol sahilde yer alacak olan Değirmen HES in ve kuyruksuyu kanalının kesin boyutları türbin imalatçısından gerekli bilgiler alındıktan sonra belirlenecektir. İnşaatına başlanmış olan santral binası ünite ve montaj bloklarından meydana gelmektedir. Generatör katında ünite alanları ile montaj sahası, klima odası ve generatör çıkış panoları bulunmaktadır. Türbin katında ise iç ihtiyaç panoları, doğru akım hücreleri, motor kontrol merkezi, hız regülatörü, yağ tankı, yağ toplama tankı ve hava kompresörü yer alacaktır. Salyangoz katında su temin sistemi drenaj pompası ve yağ sızıntı tankı bulunmaktadır. Santral içinde bir gezer köprü vinci yer alacaktır. Santral içindeki bütün kalıcı donanım topraklanacak; santral binası altında, şalt sahası altında ve kuyruk suyunda düzenlenen topraklama sistemleri birbirine bağlanacaktır. Salyangoz, cebri boru ve kelebek vananın boşaltımları drenaj kuyusuna iletilecek ve buradan da kuyruk suyuna pompalanacaktır. Soğutma suyu kuyruk suyundan pompalanacak, kullanma suyu ve yangın söndürme suyu da kuyruk suyundan alınacaktır. Generatör yangınlarının söndürülmesi karbondioksit gazı ile olacaktır. Türbin Tipi, Ünite Gücü ve Adedi Değirmen Hidroelektrik Santralı, kw gücünde iki adet Francis türbini ile donatılacaktır. Net düşü 117,73 m, ünite debileri sırası ile 2 m 3 /s, 4,5 m 3 /s dir. (Kesin karakteristikler türbin imalatçısı ile yapılan görüşmelerden sonra belirlenecektir). Türbin Tipi Tipi Francis Ünite Adedi 2 Ünite Gücü kw Net Düşü 117,73 m Generatör Tipi ve Kapasitesi kva ve kva güclerinde olan generatörler, üç fazlı ve türbin şaftına doğrudan akuple olacaktır. Generatör gerilimi 6,3 kv seçilmiştir. Jeneratör Tipi ve Kapasitesi Tipi 3 Fazlı Ünite Adedi 2 Ünite Gücü kva Anma Gerilimi 6,3 kv Güç Faktörü

108 Transformatör Adedi Ve Tipi Transformatörler iki adet, harici yağlı tipte ve kva ve kva güçlerinde olacaktır. Transformatörler generatörlerin 6.3 kv luk çıkış hücrelerine bağlanacaklardır. Ana transformatör Tipi Harici yağlı Ünite adedi 2 Ünite gücü kva Anma gerilimi 6,3 /34,5 kv Soğutma şekli ONAF Bağlantı şekli Y Nd 11 Enerji Üretimi Güvenilir Enerji Sekonder Enerji Toplam Enerji 0 kwh kwh kwh Şalt Sahası Değirmen Regülatörü ve HES şalt sahası açık tip şalt sahası olarak düşünülmüştür. Şalt sahası santral binasının yanına tesis edilecektir. Doğal yapı malzemeleri Proje kapsamında taşocağı, kum ocağı, kil ocağı gibi malzeme ocakları açılmayacak olup, gerekli geçirimli malzeme (kum-çakıl) yakın çevredeki ÇED Olumlu veya ÇED Gerekli Değildir kararı olan ocaklardan satın alma yoluyla temin edilecektir. Beton Santrali Proje kapsamında satın alınan kum-çakıl malzemesi, proje alanında kurulu mobil beton santralinde işlenmektedir. Proje kapsamında satın alınan agregadan beton yapımı için 60m 3 /saat kapasiteli beton santrali sahada kuruludur. Beton santralinde üretilen betonun sevkiyatı için 8 m 3 lük 2 adet Transmikser ve 60m 3 /saat kapasiteli 2 adet beton pompası kullanılacaktır. Değirmen HES işletmeye geçtiğinde, toplam 7,66 MWm/6,84 MWe kurulu güç ile yılda 19,807 GWh enerji üretimi gerçekleştirecektir. Yükleme havuzu kenarlarındaki toprağın kaymasını önlemek amaçlı olarak havuz kenarındaki şevlere beton atılacaktır. Proje alanına ait UTM ED-50 ve WGS-84 koordinatları aşağıda verilmiştir. 93

109 Tablo 18: Proje Alanı Koordinatları Koor. Sırası : Sağa, Yukarı Koor. Sırası :Enlem,Boylam Datum : ED-50 Datum : WGS-84 Türü : UTM Türü : COĞRAFİK D.O.M. : 33 D.O.M. : -- Zon : 36 Zon : -- Ölçek Fak. : 6 derecelik Ölçek Fak. : -- REGÜLATÖR ALANI : : : : : : : : : : : : : : ALANI: m : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : İLETİM HATTI UZUNLUK: m SANTRAL ALANI : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : ALANI: m 2 BİTKİSEL TOPRAK DEPO ALANI : : : : : : : : : ALANI: m 2 94

110 PASA ALANI : : : : : : : : : : : : : : : : : : ALANI: m 2 ŞANTİYE ALANI : : : : : : : : : : ALANI: m 2 PAFTA: KONYA N27-D2 Proje alanının işaretlendiği uydu görüntüsü Ek-3 de, proje alanı fotoğrafları, ise Ek- 4 te verilmiştir. V.2.2. Su kaynağına ait varsa diğer kullanım şekilleri (mansapta kalan yerleşim yerlerine ilişkin su hakları, içme-kullanma, sulama, tarımsal faaliyetler, balık üretim tesisi vb.) ve etkileri (Projenin memba ve mansap kısmında yer alan diğer projelerin ekosistem üzerindeki etkilerinin birlikte değerlendirilmesi), Proje kapsamında hazırlatılan Onaylı Su Hakları Raporu Ek-16 da verilmiştir. Değirmen Çayı üzerine yapılacak Regülâtör ile HES kuyruk suyu çıkışı arasında kalan bölümde dere boyunca, çiftçilerin kendi imkânları ile yapmış oldukları sulamalar bulunmaktadır. Proje sahasında Değirmen Regülatörü ile HES arasından alınan su ile 10 ha (100 da) sulama sahasının olduğu tespit edilmiştir. Bu alan, orman kadastro ve mera haritaları ile arazideki mevcut durum dikkate alınarak belirlenmiştir. Bu arazilerde, çoğunluğunu sebzecilik oluşturmak üzere, sebze ve meyvecilik tarımı yapıldığı görülmüştür. Tarım arazileri Değirmen çayından regülatör ile santral binası arasından toprak kanal ile alınan sularla cazibe ile alınan sularla yüzeysel sulama yapılmaktadır. 95

111 Tablo 19: Proje sahasında Klasik Sulama Sistemine Göre Bitki Su Tüketimleri ve Regülatörden Aylar İtibarı ile Sulama İçin Bırakılması Gereken Su Miktarı (Şebeke Toprak Kanal ve Yüzeysel Sulama Yöntemi) Alan 10 ha Bitki Sulama Su İhtiyacı (mm) Çiftlik İhtiyacı (mm) Çiftlik İhtiyacı (m3/ha) Sulama Suyu İhtiyacı (mm) Sulama Suyu İhtiyacı (m3/ha) Modül (l/s/ha) Toplam Su İhtiyacı (m3) Bırakılacak Su Miktarı (l/s) Randıman 0,50 0,50 0,70 0,70 Aylar Haziran Temmuz Ağustos Eylül Toplam 0 Sulama Alanı 10 Not: Yatağa bırakılacak su miktarı; günlük 16 saat yüzeysel sulamaya göre hesaplanmıştır. Proje sahasında regülatör ve HES arasında çalışır ya da atıl durumda su değirmeni, içme suyu ile ilgili herhangi bir tesis bulunmamaktadır. Ancak santral binasının hemen mansabında yer alan değirmen, balık çiftliği, tarım arazileri suyunu ekte verilen Genel Vaziyet Planından da görüleceği üzere, Değirmen deresi üzerinden Regülatör ile HES arasından toprak kanallarla almaktadır. Dolayısı ile değirmen, balık çiftliği ve tarım arazilerinin su kullanın hakkı bulunmaktadır. Ancak Balık çiftliği suyunu değirmen kuyruk suyundan aldığından balık çiftliğine ayrıca su ayırmaya gerek duyulmamıştır. Alabalık çiftliği 10 ton kapasiteli olup, değirmenle birlikte 50 lt/s su kullanmaktadır. Proje kapsamında belirlenecek cansuyu miktarına, ek olarak regülatör ile HES arasındaki teessüs etmiş su hakları dere yatağına bırakılacaktır. 96

112 V.2.3. Mansaba bırakılacak su hesabı {havza akımları, yağış-akış ilişkisi, ekolojik potansiyel, varsa ulusal ve uluslar arası mevzuatla korunan balık türleri ve muhtemel ihtiyaçları, havzanın özellikleri, nehir habitatının mevsimsel ihtiyaçları, yan dere katılımları mümkünse debileri, yatak ve kesit durumu, havzada teessür etmiş diğer su hakları (savaklanan sular ve periyotları dikkate alınmalı) son 10 yıllık ortalama debiler, debi süreklilik eğrisi, su hakları (içme-kullanma veya diğer amaçlı kullanımlar, v.b) dikkate alınmalı} enerji üretimine başlanıldığında mansaba bırakılan su miktarı ölçümleri için ölçüm istasyonları yeri, yağış alanını, akım gözlem istasyonlarını (enerji üretimine başlandığında mansaba bırakılan su miktarı ölçümleri için ölçüm istasyonu yerlerinin belirlenmesi hususunda DSİ 13. Bölge Müdürlüğü ile irtibata geçilmesi ve AGİ istasyonunun online olarak DSİ 13. Bölge Müdürlüğü ile bağlantısının sağlanması) ve mansap can suyu çıkış yerini gösteren çizimler, [havzanın hidrolojik karakteri, ekolojik potansiyeli ile havzada önerilen diğer tesislerde alınan çevre koruma tedbirlerinin yanına bırakılan miktarın enerji üretimine etkisinin dikkate alınması] Proje kapsamında hazırlatılan Ekosistem Değerlendirme Raporu Ek-28 de sunulmuştur. Söz konusu raporun Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü uzmanlarınca değerlendirilmesi sonucunda, bırakılacak cansuyu miktarı belirlenecektir. Değirmen Regülatörü yeri yılları DSİ Genel Müdürlüğü nce onaylı akımlar tablosu Ek-15 te verilmiştir. Değirmen regülatörü yeri, son 10 yıllık ( yılları) onaylı akımları (m 3 /s) Tablo-20 de verilmiştir. Tablo 20:Değirmen Regülatörü Yeri Aylık Ortalama Akımları (m 3 /s) Proje kapsamında, doğal hayatın devamlılığı için, belirlenecek cansuyu miktarı Değirmen deresine bırakılacaktır. Proje kapsamında mansap can suyu çıkış yerini gösteren çizim Ek-29 da verilmiştir. Suyun bırakılacağı noktaya ise debimetre takılacaktır. Nehirde akımın son 10 yıllık ortalamanın %10 undan az olması halinde suyun tamamı bırakılacaktır. Belirlenen bu miktara regülatör ile HES arasındaki teessüs etmiş diğer su hakları ilave edilecektir. Proje kapsamında Akım Gözlem İstasyonu yerleri (AGİ) istasyon kurulmasına uygun olarak dizayn edilecek olup, AGİ kurulma aşamasında DSİ 13. Bölge Müdürlüğüne müracaat edilecektir. Enerji üretimine başlandığında mansaba bırakılan su miktarı ölçümleri için ölçüm istasyonu yerlerinin belirlenmesi hususunda DSİ 13. Bölge Müdürlüğü ile irtibata geçilerek, ölçüm istasyonu yerleri arazide tespit edilecektir. Söz konusu istasyon ilgili firma tarafından GPRS modemli cihazla donatılacak ve AGİ istasyonları online olarak DSİ 13. Bölge Müdürlüğü ile bağlantı sağlayacaktır. 97

113 Proje kapsamında hazırlatılan Onaylı Su Hakları Raporu Ek-16 da verilmiştir. Değirmen Çayı üzerine yapılacak Regülâtör ile HES kuyruk suyu çıkışı arasında kalan bölümde dere boyunca, çiftçilerin kendi imkânları ile yapmış oldukları sulamalar bulunmaktadır. Proje sahasında Değirmen Regülatörü ile HES arasından alınan su ile 10 ha (100 da) sulama sahasının olduğu tespit edilmiştir. Proje sahasında regülatör ve HES arasında çalışır ya da atıl durumda su değirmeni, içme suyu ile ilgili herhangi bir tesis bulunmamaktadır. Ancak santral binasının hemen mansabında yer alan değirmen, balık çiftliği, tarım arazileri suyunu ekte verilen Genel Vaziyet Planından da görüleceği üzere, Değirmen deresi üzerinden Regülatör ile HES arasından toprak kanallarla almaktadır. Dolayısı ile değirmen, balık çiftliği ve tarım arazilerinin su kullanın hakkı bulunmaktadır. Ancak Balık çiftliği suyunu değirmen kuyruk suyundan aldığından balık çiftliğine ayrıca su ayırmaya gerek duyulmamıştır. Alabalık çiftliği 10 ton kapasiteli olup, değirmenle birlikte 50 lt/s su kullanmaktadır. Proje kapsamında belirlenecek cansuyu miktarına, ek olarak regülatör ile HES arasındaki teessüs etmiş su hakları (Bkz. Bölüm V.2.2) dere yatağına bırakılacaktır. Projenin yakın memba ve mansabında kurulu baraj, regülatör ve HES vb. tesisler bulunmamaktadır. V.2.4. Suyun temin edileceği kaynağın kullanılması sonucu su kalitesine ve su ortamındaki canlılara (Can suyunun bırakılacağı güzergahtaki canlı türleri ve ekolojik envanteri) olabilecek etkiler, proje için tespit edilen balık türlerine ait geçiş sistemleri ile mansap can suyu çıkış yerinin gösterildiği çizim (Balık geçidi ve merdivenleri çalışır duruma geldiklerinde, içlerinin tam su dolu ve bölmelerin üzerinde su taşıracak halde işlevsel olması, gerektiğinde nehre kilitli olan ve kısmi göç yapan türlerin balık geçidi yaklaşımını bulmalarına yardımcı ilave donanım montajının dahil edilmesi) Değirmen regülatörünün gövdesinde yapılan havuzlu geçit tipi balık geçidinde balıkların, yalnızca çayın üst kısımlarına gidilmesine değil nehir aşağıya inişlerine de izin verebilecek bir yapı düşünülmüştür. Balık geçidi, o bölgeyi kullanacak olan türün büyüklüğü ve performansına göre düzenlenmiş ve türün biyolojik değeri yada ekonomik önemi göz önüne alınarak bir değerlendirme yapılmıştır. Değirmen deresi için indikatör balık türü olan Salmo trutta macrostigma nın biyolojik ve ekolojik özellikleri göz önüne alınarak geçitler dizayn edilmiştir. Proje için tespit edilen balık türlerine ait geçiş sistemleri ile mansap can suyu çıkış yerinin gösterildiği çizim eklerde verilmiştir (Bkz. Ek-18, Ek-29). Balık geçidi ve merdivenleri çalışır duruma geldiklerinde, içleri tam su dolu ve bölmelerin üzerinde su taşıracak halde işlevsel olacaktır. Gerektiğinde nehre kilitli olan ve kısmi göç yapan türlerin balık geçidi yaklaşımını bulmalarına yardımcı ilave donanım montajı dahil edilecektir. Proje dahilindeki tesisin ve boruların yapım aşamasında ortaya çıkacak olan mekanik müdahalenin başka bir etkisi de ortamdaki toprağın kazılması ve taşıma işlemleri sırasında bir miktar erozyon oluşarak bunların (sürüklenerek ya da yağmur sularıyla) akarsu yatağını kirletmeleridir. Bu ise akarsuyun bulanıklığında belli bir dönem artışa ve alüvyonal birikimin artmasına neden olacaktır. Bu etki sucul alanda yaşamını sürdürmeye çalışan canlılar (özellikle de balıklar ve fotosentez yapan fitoplankton türü canlılar için) ciddi sıkıntı yaratabileceğinden, kazılan alanlardan hafriyatın kaldırılması sırasında, bunların su sistemine karışmaması için önlem alınmıştır. Proje alanında kazılan toprağın eğim nedeniyle akarsu yatağına sürüklenmemesi için ortamdan dikkatlice alınarak taşınmıştır. 98

114 Projenin yapım aşamasında esnasında gerçekleşecek mekanik işlemler sonucunda su canlıları için zararlı etkiler yapabilecek toprak akışına ve siltasyona karşı, kazı alanında toprak toplayıcı bir sistem geliştirilerecek ve oluşan hafriyat alandan uygun yöntemler kullanılarak uzaklaştırılıp, yine çevre kriterleri bakımından uygun nitelikte bir yere götürülecektir. V.2.5. Ulusal ve uluslararası mevzuatla korunması gereken alanlar üzerine etkiler, Proje alanı ve yakın çevresinde ÇED Yönetmeliği Ek-5 te verilen; 1. Ülkemiz Mevzuatı Uyarınca Korunması Gerekli Alanlar a) 09/08/1983 tarihli ve 2873 sayılı Milli Parklar Kanunu nun 2. maddesinde tanımlanan ve bu Kanunun 3. maddesi uyarınca belirlenen "Tabiat Parkları", "Tabiat Anıtları" ve "Tabiat Koruma Alanları bulunmamaktadır. b) 01/07/2003 tarihli ve 4915 sayılı Kara Avcılığı Kanunu uyarınca mülga Çevre ve Orman Bakanlığı nca belirlenen "Yaban Hayatı Koruma Sahaları ve Yaban Hayvanı Yerleştirme Alanları" : Proje alanının güneyinde kuşuçuşu m mesafede Üzümdere Yaban Hayatı Geliştirme Sahası yer almaktadır. Proje kapsamında Yaban Hayatı Geliştirme Sahası içerisinde herhangi bir yapılaşma söz konusu olamayacaktır. Proje alanının Üzümdere Yaban Hayatı Geliştirme Sahası na göre konumu Ek-6 da verilen Korunan Alanlar Haritası üzerinde işaretlenmiştir. c) 21/07/1983 tarihli ve 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu nun 3 üncü maddesinin birinci fıkrasının "Tanımlar" başlıklı (a) bendinin 1, 2, 3 ve 5 inci alt bentlerinde "Kültür Varlıkları", "Tabiat Varlıkları", "Sit" ve "Koruma Alanı" olarak tanımlanan ve aynı kanun ile 17/6/1987 tarihli ve 3386 sayılı Kanunun (2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu nun Bazı Maddelerinin Değiştirilmesi ve Bu Kanuna Bazı Maddelerin Eklenmesi Hakkında Kanun) ilgili maddeleri uyarınca tespiti ve tescili yapılan alanlar bulunmamaktadır. Konuyla ilgili Antalya Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü görüşü Ek-23 te ve Antalya Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü görüşü Ek-27 de verilmiştir. Proje kapsamında yer altında yapılacak uygulamalar sırasında 2863 Sayılı yasa kapsamına giren herhangi bir kültür varlığına rastlanılması durumunda çalışmalar ivedilikle durdurularak, Antalya Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü ve Side Müze Müdürlüğü ne haber verilecektir. ç) 22/03/1971 Tarihli ve 1380 Sayılı Su Ürünleri Kanunu kapsamında olan Su Ürünleri İstihsal ve Üreme Sahaları bulunmamaktadır. d) 31/12/2004 Tarihli ve Sayılı Resmî Gazete de yayımlanan Su Kirliliği Kontrol Yönetmeliği nin 17, 18, 19 ve 20 nci maddelerinde tanımlanan alanlar bulunmamaktadır. e) 02/11/1986 tarihli ve sayılı Resmî Gazete de yayımlanan Hava Kalitesinin Korunması Yönetmeliği nin 49 uncu maddesinde tanımlanan "Hassas Kirlenme Bölgeleri" bulunmamaktadır. f) 09/08/1983 tarihli ve 2872 sayılı Çevre Kanunu nun 9 uncu maddesi uyarınca Bakanlar Kurulu tarafından "Özel Çevre Koruma Bölgeleri" olarak tespit ve ilan edilen alanlar bulunmamaktadır. g) 18/11/1983 tarihli ve 2960 sayılı Boğaziçi Kanunu na göre koruma altına alınan alanlar bulunmamaktadır. 99

115 ğ) 31/8/1956 tarihli ve 6831 sayılı Orman Kanunu uyarınca orman alanı sayılan yerler bulunmaktadır. Proje kapsamında m 2 alan için 6831 Sayılı Orman Kanunu nun 17. Maddesi gereğince gerekli izinler alınmıştır (Bkz. Ek-14). h) 4/4/1990 tarihli ve 3621 sayılı Kıyı Kanunu gereğince yapı yasağı getirilen alanlar bulunmamaktadır. ı) 26/1/1939 tarihli ve 3573 sayılı Zeytinciliğin Islahı ve Yabanilerinin Aşılattırılması Hakkında Kanunda belirtilen alanlar bulunmamaktadır. i) 25/2/1998 tarihli ve 4342 sayılı Mera Kanununda belirtilen alanlar; Proje kapsamında 4342 Sayılı Mera Kanunu gereğince gerekli izinler alınacaktır. j) Sulak Alanlar: Projenin kurulacağı Değirmen Dere Sulak Alanlar kapsamındadır. Proje kapsamında yeniden inşaat işlemlerine başlanılmadan önce, Tarih ve Sayılı ( Tarih ve Sayılı değişiklik) Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği kapsamında (Ek-2 Sulak Alan Faaliyeti İzin Belgesi) gerekli izinler alınacaktır. 2. Proje Alanı Ve Yakın Çevresinde; Ülkemizin Taraf Olduğu Uluslararası Sözleşmeler Uyarınca Korunması Gerekli Alanlar a) 20/2/1984 tarihli ve sayılı Resmî Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren "Avrupa nın Yaban Hayatı ve Yaşama Ortamlarını Koruma Sözleşmesi" (BERN Sözleşmesi) uyarınca koruma altına alınmış alanlardan "Önemli Deniz Kaplumbağası Üreme Alanları"nda belirtilen I. ve II. Koruma Bölgeleri, "Akdeniz Foku Yaşama ve Üreme Alanları" bulunmamaktadır. b) 12/6/1981 tarih ve sayılı Resmî Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren "Akdeniz in Kirlenmeye Karşı Korunması Sözleşmesi" (Barcelona Sözleşmesi) uyarınca korumaya alınan alanlar bulunmamaktadır. ı) 23/10/1988 tarihli ve sayılı Resmî Gazete de yayımlanan "Akdeniz de Özel Koruma Alanlarının Korunmasına Ait Protokol" gereği ülkemizde "Özel Koruma Alanı" olarak belirlenmiş alanlar bulunmamaktadır. ıı) 13/9/1985 tarihli Cenova Bildirgesi gereği seçilmiş Birleşmiş Milletler Çevre Programı tarafından yayımlanmış olan "Akdeniz de Ortak Öneme Sahip 100 Kıyısal Tarihi Sit" listesinde yer alan alanlar bulunmamaktadır. ııı) Cenova Deklerasyonu nun 17. maddesinde yer alan "Akdeniz e Has Nesli Tehlikede Olan Deniz Türlerinin" yaşama ve beslenme ortamı olan kıyısal alanlar bulunmamaktadır. c) 14/2/1983 tarihli ve sayılı Resmî Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren"dünya Kültür ve Tabiat Mirasının Korunması Sözleşmesi"nin 1. ve 2. maddeleri gereğince Kültür Bakanlığı tarafından koruma altına alınan "Kültürel Miras" ve "Doğal Miras" statüsü verilen kültürel, tarihi ve doğal alanlar bulunmamaktadır. ç) 17/5/1994 tarihli ve sayılı Resmî Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren "Özellikle Su Kuşları Yaşama Ortamı Olarak Uluslararası Öneme Sahip Sulak Alanların Korunması Sözleşmesi" (RAMSAR Sözleşmesi) uyarınca koruma altına alınmış alanlar bulunmamaktadır. d) 27/7/2003 tarihli ve sayılı Resmî Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Avrupa Peyzaj Sözleşmesi kapsamında korunan alanlar bulunmamaktadır. 100

116 2. Proje Alanı ve Yakın Çevresinde Korunması Gereken Alanlar a) 09/08/1983 tarihli ve 2873 sayılı Milli Parklar Kanunu nun 2. maddesinde tanımlanan ve bu Kanunun 3. maddesi uyarınca belirlenen "Tabiat Parkları", "Tabiat Anıtları" ve "Tabiat Koruma Alanları bulunmamaktadır. a) Tarım Alanları (Tarımsal kalkınma alanları, sulanan, sulanması mümkün ve arazi kullanma kabiliyet sınıfları I, II, III ve IV olan alanlar, yağışa bağlı tarımda kullanılan I. ve II. sınıf ile, özel mahsul plantasyon alanlarının tamamı): Proje kapsamında 1.873,39 m 2 lik bahçe alanı kamulaştırılmış, 108 m 2 lik tarla alanı ve m 2 lik bahçe alanının ise tapusu alınmıştır. b) Sulak Alanlar (Doğal veya yapay, devamlı veya geçici, suların durgun veya akıntılı, tatlı, acı veya tuzlu, denizlerin gel-git hareketinin çekilme devresinde 6 m yi geçmeyen derinlikleri kapsayan, başta su kuşları olmak üzere canlıların yaşama ortamı olarak önem taşıyan bütün sular, bataklık sazlık ve turbiyeler ile bu alanların kıyı kenar çizgisinden itibaren kara tarafına doğru ekolojik açıdan sulak alan kalan yerler): Projenin yer üstü su kaynağı olan Değirmen Dere sulak alanlar kapsamındadır. Proje kapsamında yeniden inşaat işlemlerine başlanılmadan önce, Tarih ve Sayılı ( Tarih ve Sayılı değişiklik) Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği kapsamında (Ek-2 Sulak Alan Faaliyeti İzin Belgesi) gerekli izinler alınacaktır. ç) Göller, akarsular, yeraltı suyu işletme sahaları: Söz konusu proje, Değirmen Deresi üzerinde gerçekleştirilecektir. d) Bilimsel araştırmalar için önem arzeden ve/veya nesli tehlikeye düşmüş veya düşebilir türler ve ülkemiz için endemik olan türlerin yaşama ortamı olan alanlar, biyosfer rezervi, biyotoplar, biyogenetik rezerv alanları, benzersiz özelliklerdeki jeolojik ve jeomorfolojik oluşumların bulunduğu alanlar bulunmamaktadır. ÇED süreci kapsamında ilgili resmi kurum ve kuruluşlarca belirlenen, güncel veri tabanına işlenen veya onaylanan duyarlı yöreler olması durumunda, gerekli bilgi ve açıklamalar yapılacaktır. V.2.6. Suyun temin edileceği kaynağın kullanılması, su tutulması sonucu mansapta olabilecek değişimler, bu değişimlerin su kalitesine ve su ortamındaki canlılara etkileri, doğal yaşam üzerine etkiler (heyelan, erozyon, nehir hidrolojisi, sucul yaşam, sediment gelişi vb.), bu etkilerin ortadan kaldırılmasına yönelik alınacak önlemler (olabilecek heyelana karşı alınacak önlemler dâhil), Su tutulması sonucunda, Değirmen Dere sularının kalitesi değişmeyecek, ancak mansapta su miktarında doğal olarak bir azalma söz konusu olacaktır. Değirmen regülatörü ve HES nedeniyle suyun 1138 m iletim hattı ile taşınması nedeniyle, doğal yatağında iyice azalan su miktarının sucul canlılar üzerinde olumsuz etkilerini azaltmak için mansaba bırakılacak CAN SUYU nun miktarı hayati önem taşımaktadır. Proje kapsamında hazırlatılan Ekosistem Değerlendirme Raporu Ek-28 de sunulmuştur. Projenin işletme aşamasında Değirmen regülatörünün mansabında yer alan sucul yaşamın devamlılığı için bırakılacak can suyu miktarı Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü nce anılan raporun değerlendirilmesi sonrasında belirlenecektir. Belirlenecek miktarda cansuyu koşulsuz olarak dere yatağına bırakılacaktır. Tesiste enerji üretimine başlanıldığında mansaba bırakılan su miktarı ölçümleri için AGİ kurulması aşamasında ilgili DSİ 13. Bölge Müdürlüğü ne müracaat edilecektir. Kurulacak AGİ istasyonu GPRS modemli cihazlarla donatılacaktır. 101

117 Proje kapsamında balık geçiti inşa edilmiştir (Bkz. Ek-4). Proje için tespit edilen balık türlerine ait geçiş sistemleri ile mansap can suyu çıkış yerinin gösterildiği çizim eklerde verilmiştir (Bkz. Ek-18, Ek-29). Balık geçidi ve merdivenleri çalışır duruma geldiklerinde, içleri tam su dolu ve bölmelerin üzerinde su taşıracak halde işlevsel olacaktır. Gerektiğinde nehre kilitli olan ve kısmi göç yapan türlerin balık geçidi yaklaşımını bulmalarına yardımcı ilave donanım montajı dahil edilecektir. Özellikle regülatör gövdesinde ve kanala su verilmeden önce yapılmış olan dinlendirme havuzlarında biriken sedimanın, canlıların uygun dönemleri gözetilerek belirli dönemlerde sucul sisteme geri verilmesi de önem taşımaktadır. Böylelikle akış aşağıdaki balık habitatları ihtiyaç duydukları sedimanı almaya devam edebileceklerdir. Nehirde akımın son 10 yıllık ortalamanın %10 undan az olması halinde suyun tamamı bırakılacaktır. Belirlenen bu miktara regülatör ile HES arasındaki teessüs etmiş diğer su hakları ilave edilecektir. Proje kapsamında hazırlatılan Onaylı Su Hakları Raporu Ek-16 da verilmiştir. Proje sahasında mevcut durumda 10 hektar (100 da) tarım arazisi sulanmaktadır. Proje sahasındaki araziler Değirmen Çayından sulanmaktadır. Sulanan arazilerde sebze ve meyve tarımı yapılmaktadır. Su kullanım hakları, tarımsal sulama için, sadece tarımsal sulamanın gerçekleştiği aylar (haziran, temmuz, ağustos, eylül) için geçerli olup, yılın diğer aylarında söz konusu değildir. Regülatör yapısından yıl boyunca değirmen, balık çiftliği ve sulamanın olduğu aylarda bırakılacak su miktarı, aylık bazda ve toplam olarak Bölüm V.2.2 de verilmiştir. Bu değerler, doğal hayatın devamı için dere yatağına bırakılması gereken su (can suyu) dışındaki değerler olup can suyu ayrıca bu değerlere ilave olarak bırakılacaktır. Proje alanında Değirmen çayından su alan 1 adet alabalık çiftliği bulunmaktadır. Alabalık çiftliği 10 ton kapasiteli olup, 50 lt/s su, almaktadır. Bu su, daha önce mevcut olan değirmeninin de kullandığı ve daha sonra balık çiftliğine gelen sudur. Değirmen ihtiyaç oldukça çalıştırılmaktadır. Proje sahasında projeden dolayı herhangi bir yerleşim yerinin içme suyunun olumsuz etkilenme durumu yoktur. Belirlenen su hakları doğal hayatın devamı için dere yatağına bırakılması gereken su (can suyu) dışındaki değerler olup can suyu ayrıca bu değerlere ilave olarak bırakılacaktır. Proje dahilindeki tesisin ve boruların yapım aşamasında ortaya çıkacak olan mekanik müdahalenin başka bir etkisi de ortamdaki toprağın kazılması ve taşıma işlemleri sırasında bir miktar erozyon oluşarak bunların (sürüklenerek ya da yağmur sularıyla) akarsu yatağını kirletmeleridir. Bu ise akarsuyun bulanıklığında belli bir dönem artışa ve alüvyonal birikimin artmasına neden olacaktır. Bu etki sucul alanda yaşamını sürdürmeye çalışan canlılar (özellikle de balıklar ve fotosentez yapan fitoplankton türü canlılar için) ciddi sıkıntı yaratabileceğinden, kazılan alanlardan hafriyatın kaldırılması sırasında, bunların su sistemine karışmaması için önlem alınmıştır. Proje alanında kazılan toprağın eğim nedeniyle akarsu yatağına sürüklenmemesi için ortamdan dikkatlice alınarak taşınmıştır. Projenin yapım aşamasında esnasında gerçekleşecek mekanik işlemler sonucunda su canlıları için zararlı etkiler yapabilecek toprak akışına ve siltasyona karşı, kazı alanında toprak toplayıcı bir sistem geliştirilerecek ve oluşan hafriyat alandan uygun yöntemler kullanılarak uzaklaştırılıp, yine çevre kriterleri bakımından uygun nitelikte bir yere götürülecektir. Olabilecek heyelanlara karşı alınacak önlemler ekte sunulan jeolojik-hidrojeolojik etüt raporunda belirtilmiştir (Bkz. Ek-9C). 102

118 V.2.7. Projenin membaa ve mansabında varsa diğer projelerin (baraj, regülatör, HES vb) belirtilmesi, ekosistem üzerindeki etkilerinin değerlendirilmesi, Projenin yakın memba ve mansabında kurulu baraj, regülatör ve HES vb. bulunmamaktadır. V.2.8. Su kaynağına ait varsa diğer kullanım şekilleri (mansapta kalan yerleşim yerlerine ilişkin su hakları, içme-kullanma, sulama, tarımsal faaliyetler, balık üretim tesisi vb) ve etkileri, Değirmen Çayı üzerine yapılacak Regülâtör ile HES kuyruk suyu çıkışı arasında kalan bölümde dere boyunca, çiftçilerin kendi imkânları ile yapmış oldukları sulamalar bulunmaktadır. Burada tarım yapan çiftçiler, Gümüşdamla köyünde ikamet etmekte olup, özellikle yaz aylarında buranın yayla özelliği olması nedeniyle, burada yaşamakta ve tarım yapmaktadırlar. Her evin bahçesinde kiraz, elma, armut gibi soğuk iklim meyve bahçeleri bulunmakta ve ayrıca kendi ihtiyaçları için evlerinin kenarlarında sebze tarımı yapmaktadırlar. Bu araziler, dere kenarındaki taban arazilerle, yamaçlardan teraslanarak tarıma açılan alanlardan oluşmaktadır. Tarım arazileri Değirmen çayından regülatör ile santral binası arasından toprak kanal ile alınan sularla cazibe ile alınan sularla yüzeysel sulama yapılmaktadır. Proje sahasında regülatör ve HES arasında çalışır ya da atıl durumda su değirmeni, içme suyu ile ilgili herhangi bir tesis bulunmamaktadır. Ancak santral binasının hemen mansabında yer alan değirmen, balık çiftliği, tarım arazileri suyunu Değirmen deresi üzerinden Regülatör ile HES arasından toprak kanallarla almaktadır. Dolayısı ile değirmen, balık çiftliği ve tarım arazilerinin su kullanım hakkı bulunmaktadır. Ancak Balık çiftliği suyunu değirmen kuyruk suyundan aldığından balık çiftliğine ayrıca su ayırmaya gerek duyulmamıştır. Alabalık çiftliği 10 ton kapasiteli olup, değirmenle birlikte 50 lt/s su kullanmaktadır. V.2.9. Yeraltı ve yüzeysel su kaynaklarına olabilecek etkiler (su kullanımı, tarım alanlarının sulanması vb.), proje debisi, iletim kanalının uzunluğu, Su kaynağı yatağının genişliği, alüvyon yapısı içme suyu sondaj kuyu yerlerinin gösterilmesi, vb. parametrelerin değerlendirilmesi, Proje enerji üretimi amaçlı olup, sulama, taşkın koruma gibi amaçları bulunmamaktadır. Değirmen Regülatörü ve HES Projesi nehir tipi hidroelektrik santral olarak tasarlanmış olup, bir biriktirme yapısına sahip değildir. Proje ile Değirmen Dere üzerinde 940 m kret kotu ile yaklaşık 814,85 m kuyruksuyu kotları arasındaki düşü değerlendirilerek enerji üretimi sağlanmış olacaktır. Proje debisi 6,5 m 3 /s, iletimnet düşü ise 117,73 m dir. Su alma ağzından alınan su, önce çökeltim havuzu, daha sonra sol sahilde inşa edilmiş olan iletim kanalı ve kanalın devamındaki tünel vasıtasıyla mansap ucundaki yükleme havuzuna iletilecektir. Kapalı duvar kanal olarak tasarlanan kanalın uzunluğu 60 m, modifiye at nalı olarak tasarlanan tünelin uzunluğu ise m dir. Toplamda iletim hattı m dir. Yükleme havuzundan 1,1 m çapında ve 294,92 m uzunlukta cebri boru ile alınacak olan sular, 814,85 m kuyruksuyu kotundaki santralda türbinlenerek elektrik enerjisi üretilecektir. Su kullanım hakları, tarımsal sulama için, sadece tarımsal sulamanın gerçekleştiği aylar (haziran, temmuz, ağustos, eylül) için geçerli olup, yılın diğer aylarında söz konusu değildir. 103

119 Regülatör yapısından yıl boyunca değirmen, balık çiftliği ve sulamanın olduğu aylarda bırakılacak su miktarı, aylık bazda ve toplam olarak verilmiştir. Dere yatağına yıllık bırakılacak su miktarı; ,48 m 3 tür. Proje kapsamında hazırlatılan Su Hakları Raporu ektedir(ek-16). Projenin inşaat ve işletme aşamasında oluşacak tüm atıklar ilgili yönetmelik hükümleri uyarınca depolanacak ve bertaraf edilecektir. Sonuç olarak yüzey sularının ve yeraltı sularının kalitesinde değişiklik olmayacaktır. Tesisin inşaat ve işletme aşamasında, proje için hazırlatılan Ekosistem Değerlendirme Raporu nda belirtilen, alınması gereken önlemlere titizlikle uyulacaktır. V Orman alanlarına olabilecek etki (orman yangınları da dâhil) ve bu etkilere karşı alınacak tedbirlerin tanımlanması, Proje kapsamında 2009 yılında alınan ÇED Gerekli Değildir Kararına istinaden inşaat çalışmaları başlamış olup, şu an inşaatın %80 i tamamlanmış durumdadır. Söz konusu proje için ağaç kesim işlemleri tamamlanmıştır. Bu alanlar için Orman Kanununu gereğince Antalya Orman Bölge Müdürlüğünden gerekli izinler alınmıştır(ek-14). Olası orman yangınlarının önlenmesi için, proje alanında ve yakınında uyarıcı levhalar görünebilir yerlerde bulundurulacaktır. Yangına karşı her türlü ekipman ve donanımın, mevcut yönetmelik ve kanunlara uygun olarak bulundurulacaktır. Ormandaki ağaç cinsi Karaçam, Kızılçam, Ardıç, Meşe, ve Diger Yapraklı ağaç türleridir. Meşcere tipi BÇz, Çzd3, Çzab3, Çzd1, Çzd2, Çzcd3, ÇzÇkd2, Çkçzcd3 olarak kodlanmış bozuk koru, koru olarak tanımlanmaktadır. Proje alanında kesilecek ağaç sayısı adettir. Proje sahasının çevresinde duruma göre belirlenecek bant dahilinde, yöre ve iklime uygun olarak ağaçlandırma işlemleri belirli bir program dahilinde yürütülecektir. Söz konusu ağaçlandırmaların yapılacağı sahalarda, inşaat sezonu boyunca bakımları yapılacak, barajların işletmeye alınması ile birlikte rekreasyon amaçlı olarak halkımızın hizmetine sunulacaktır. Ağaç türü olarak yöre iklimine uyumlu türler tercih edilecektir. V Tarım alanlarına olabilecek etkiler ve bu etkilere karşı alınacak tedbirlerin tanımlanması, Değirmen Çayı üzerine yapılacak Regülâtör ile HES kuyruk suyu çıkışı arasında kalan bölümde dere boyunca, çiftçilerin kendi imkânları ile yapmış oldukları sulamalar bulunmaktadır. Burada tarım yapan çiftçiler, Gümüşdamla köyünde ikamet etmekte olup, özellikle yaz aylarında buranın yayla özelliği olması nedeniyle, burada yaşamakta ve tarım yapmaktadırlar. Her evin bahçesinde kiraz, elma, armut gibi soğuk iklim meyve bahçeleri bulunmakta ve ayrıca kendi ihtiyaçları için evlerinin kenarlarında sebze tarımı yapmaktadırlar. Bu araziler, dere kenarındaki taban arazilerle, yamaçlardan teraslanarak tarıma açılan alanlardan oluşmaktadır. Tarım arazilerinin sulaması Değirmen çayından, regülatör ile santral binası arasından toprak kanaldan cazibe ile alınan sularla yapılmaktadır. 104

120 V Projenin işletilmesi sırasında çalışacak personelin ve bu personele bağlı nüfusun konut ve diğer sosyal/teknik altyapı ihtiyaçlarının nerelerde, nasıl temin edileceği, İşletme aşamasında, teknik elemanlar ve bekçi olarak 24 saat boyunca azami (vardiyalı) 10 kişinin çalışması planlanmaktadır. Ayrıca bakım ve kontrol için, ihtiyaç duyulduğu zaman teknik ve idari kişiler olacaktır. İnşaat aşamasında kullanılan bazı (duş, dinlenme, wc vb.) şantiye binaları, işletme aşamasında kullanılmak üzere yine değerlendirilecektir. İnşaat ve işletme aşamasında oluşacak evsel nitelikli sıvı atıklar için şantiye alanında kurulu olan paket arıtma tesisi kullanılacaktır. Atıksular evsel nitelikli paket atıksu arıtma tesisinde SKKY Tablo:21 esas alınarak alıcı ortam standartlarını sağlayacak şekilde arıtılarak arıtılan su tozumayı önlemek için yol sulamasında kullanılacaktır tarih ve ( Tarih ve Sayılı değişiklik) sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Su Kirliliğinin Kontrolü yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. V İdari ve sosyal ünitelerde içme ve kullanma amaçlı suların kullanımı sonrasında oluşacak atık suların arıtılması için uygulanacak arıtma tesisi karakteristiği, prosesinin detaylandırılması ve arıtılan atık suların içme suyu havzası dışına çıkarılması, ne miktarlarda, nasıl verileceği, Projenin inşaat aşamasında toplam 30 kişi çalıştırılmaktadır. Kullanılacak içme ve kullanma suyu, Kuyucak Belediyesi tarafından çekilen hattan karşılanacaktır. Söz konusu personelin içme ve kullanma suyu miktarı, 6 m 3 /gün (kişi başına 200 lt/gün) olarak belirlenmiştir. İnşaat ve işletme aşamasında oluşacak evsel nitelikli sıvı atıklar için şantiye alanında kurulu olan paket arıtma tesisi kullanılacaktır. Atıksular evsel nitelikli paket atıksu arıtma tesisinde SKKY Tablo:21 esas alınarak alıcı ortam standartlarını sağlayacak şekilde arıtılarak, şantiye alanında tozumayı önlemek için yol sulamasında kullanılacaktır tarih ve ( Tarih ve Sayılı değişiklik) sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Su Kirliliğinin Kontrolü yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. V Konut, sosyal ve idari tesislerden oluşacak katı atık miktar ve özellikleri, bu atıkların nerelere ve nasıl taşınacakları veya hangi amaçlar için ve ne şekilde değerlendirileceği, Çalışacak Personelden Kaynaklı Katı Atıklar İşletme aşamasında, teknik elemanlar ve bekçi olarak 24 saat boyunca azami (vardiyalı) 10 kişinin çalışması planlanmaktadır. Ayrıca bakım ve kontrol için, ihtiyaç duyulduğu zaman teknik ve idari kişiler olacaktır. İnşaat aşamasında kullanılan bazı (duş, dinlenme, wc vb.) şantiye binaları, işletme aşamasında kullanılmak üzere yine değerlendirilecektir. Çalışacak personelin ihtiyaçları kurulmuş olan sosyal tesisten karşılanacaktır. Kişi başı katı atık oluşumu 1,15 kg/kişi-gün olarak alınmıştır. (Kaynak: Katı atık hizmeti verilen belediye sayısı, nüfusu, yaz ve kış mevsimine göre toplanan ortalama katı atık miktarı, yılı 2008) Çalışan personelden kaynaklanacak evsel nitelikli katı atıklar; 1,15 kg/kişi-gün x 10 kişi = 11,5 kg/gün olarak hesaplanmıştır. 105

121 Söz konusu atıklar Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği nin 8. maddesine uygun olarak, ayrı ayrı toplanarak biriktirilecektir. Katı atıkların toplanması ve taşınması konusunda aynı yönetmeliğin 4. Bölümünde yer alan 18. Maddesinde belirtilen esaslara uyulacak, buna göre katı atıklar çevrenin olumsuz yönde etkilenmesine sebep olacak yerlere dökülmeyecek, ağzı kapalı standart çöp konteynırlarında (yeterli sayıda, 1,15 x 1,10 x 0,8 m ebatlarında, çelikten olması önerilmektedir) muhafaza edilerek toplanacaktır. Aynı bölümün 20. Maddesine uygun olarak, görünüş, koku, toz, sızdırma ve benzeri faktörler yönünden çevreyi kirletmeyecek şekilde toplanarak, Kuyucak Belde Belediyesi katı atık depolama sahasına en fazla haftada 1 defa taşınarak bertaraf edilecektir. Projenin inşaat aşamasında çalışan personelden kaynaklanan evsel nitelikli katı atıkların yönetimi Tarih ve Sayılı ( Tarih ve Sayılı değişiklik) Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine göre yapılacaktır. Ambalaj atıkları: Evsel nitelikli katı atıkların (kağıt, karton, cam, plastik vb.) değerlendirilebilir sınıfına girenleri tekrar kullanılabilirlikleri göz önünde bulundurularak ayrı ayrı toplanacak, biriktirilecek ve lisanslı firmalarca geri kazanımı sağlanacaktır. Ayrıca işletme aşamasında kullanılacak malzemelerin değerlendirilebilir sınıfına giren paket, karton, kağıt, cam vb. atıkları, bu atıkların kimyasal özellikleri göz önünde bulundurularak, ayrı ayrı toplanıp biriktirilerek lisanslı firmalar tarafından geri kazanımı sağlanacaktır. Konuyla ilgili olarak Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Ambalaj Atıklarının Kontrol Yönetmeliği hükümlerine riayet edilecektir. V Proje ünitelerinin işletilmesi sırasında oluşacak gürültünün kaynakları tesisin en yakın yerleşim birimine uzaklığı ve kontrolü için alınacak önlemler, Değirmen Regülatörü ve HES in işletilmesi sırasında türbinlerin ve jeneratörlerin çalışması sırasında gürültü oluşacaktır. Ancak bu ekipmanlar HES binası içerisinde, kapalı ortamda bulunacağı için çevresel gürültü yaratmayacaktır. HES binasının dış kaplaması gürültüyü azaltıcı izolasyon malzemesi ile kaplanacaktır. HES binası içinde türbinlerin kullanıldığı bölüme girildiğinde kullanılmak üzere çalışanlara gürültüyü azaltıcı kulaklıklar verilecektir. Değirmen HES sahasına en yakın yerleşim yeri, kuş uçuşu m uzaklıktaki Gümüşdamla köyüdür. Söz konusu yerleşim yerinin işletme aşamasında, santral binasında türbinlerin ve jeneratörlerin çalışması sırasında oluşacak gürültüden olumsuz etkinmesi beklenilmemektedir. İşletme esnasında Tarih ve Sayılı ( Tarih ve Sayı ile değişiklik) Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği ne uyulacaktır. V Proje alanında peyzaj öğeleri yaratmak veya diğer amaçlarla yapılacak saha düzenlemeleri, (ağaçlandırmalar ve /veya yeşil alan düzenlemeleri v.b.) ne kadar alanda, nasıl yapılacağı, bunun için seçilecek bitki ve ağaç türleri, Proje güzergahının çevresinde duruma göre belirlenecek bant dahilinde, yöre ve iklime uygun olarak ağaçlandırma işlemleri belirli bir program dahilinde yürütülecektir. 106

122 Faaliyet alanının bulunduğu çoğunlukla orman alanları ve şahıs arazilerinden oluşmaktadır. Faaliyet ünitelerinin inşasının tamamlanmasından sonra, ünitelerin çevresine öncelikli olarak sahadan sıyrılan bitkisel toprak serilecektir. Peyzaj çalışmalarında Avrupa Peyzaj Sözleşmesi uyarınca bölgenin doğal vejetasyonuna uygun bitki ve ağaç türleri (kızılçam, karaçam, Boylu ardıç, Katran ardıcı, Sedir, Kermes meşesi, Saçlı meşe, Mazı meşesi, Dişbudak, Tesbih ağacı, Akça kesme, Pembe çiçekli laden, Menengiç, Erguvan vb.) ile dikilerek yeşillendirme çalışmalarının yapılması planlanmaktadır. Orman alanlarında yapılacak saha düzenlemeleri Antalya Orman Bölge Müdürlüğü nün nezaretinde yapılacaktır. V Proje kapsamında yapılacak bütün tesis içi ve tesis dışı taşımaların trafik (araç) yükünün ve etkilerinin değerlendirilmesi. Bu başlık Bölüm: V.1.3. başlığı altında incelenmiştir. Değirmen Regülatörü ve HES ne ulaşım karayolu ile sağlanmaktadır. Proje alanına ulaşmak için, D-695 Konya-Manavgat yolu ile Akseki ilçesine bağlı Cevizli Beldesi ne, oradan da sathi kaplama asfalt yol ile 10 km gidilerek Gümüşdamla(Zilan) köyüne ulaşılır. Regülatör yerine ulaşmak için sol yakadaki mevcut orman yolu iyileştirilmiş (2 km) ve yaklaşık 150 m yeni yol yapılmıştır. Santral yerine mevcut geçiş Gümüşdamla Köyü yoludur. Mevcut köprüden itibaren yaklaşık 500 m, yükleme havuzu yerine ulaşmak için ise 1 km yeni yol yapılmıştır. Yapılan ve mevcut orman yollarının bozulmaması (Heyelan, kaya, toprak vs. dökülmemesi)için yer yer istinat duvarları yapılmıştır. Yolların durumu topografik haritada gösterilmiştir(ek-2a). D-695 Konya-Manavgat Karayolu ndaki toplam taşıt hacmi taşıt/gün olup Regülatör ve HES inşaatının tamamlanmasından sonra getireceği 5 taşıt/gün lük (üretilen ürünlerin nakliyesi, çalışan personel için 10 kişilik 2 adet servis aracı ve 3 adet özel araç olacağı varsayımı ile) ilave yük Konya-Manavgat karayolunun mevcut taşıt hacmini % 0,001 oranında artırarak, toplam taşıt hacminin yaklaşık taşıt/gün olması beklenmektedir. Bu değer mevcut trafik yükünü etkileyecek derecede yüksek bir değer değildir. V Projenin işletilmesi aşamasındaki faaliyetlerden insan sağlığı ve çevre açısından riskli ve tehlikeli olanlar, Proje kapsamında hazırlatılan Ekosistem Değerlendirme Raporu Ek-28 de sunulmuştur. Söz konusu raporun Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü uzmanlarınca değerlendirilmesi sonucunda, bırakılacak cansuyu miktarı belirlenecektir. Proje kapsamında, doğal hayatın devamlılığı için, belirlenecek cansuyu miktarı Değirmen Deresi ne bırakılacaktır. Proje kapsamında Akım Gözlem İstasyonu yerleri (AGİ) istasyon kurulmasına uygun olarak dizayn edilecek olup, AGİ kurulma aşamasında DSİ 13. Bölge Müdürlüğüne müracaat edilecektir. Söz konusu istasyon ilgili firma tarafından GPRS modemli cihazla donatılacaktır. Tesiste enerji üretimine başlanıldığında mansaba bırakılan su miktarı ölçümleri için AGİ kurulması aşamasında ilgili DSİ 13. Bölge Müdürlüğü ne müracaat edilecektir. Kurulacak AGİ istasyonu GPRS modemli cihazlarla donatılacaktır. Nehirde akımın son 10 yıllık ortalamanın %10 undan az olması halinde suyun tamamı bırakılacaktır. Belirlenen bu miktara baraj ile HES arasındaki teessüs etmiş diğer su hakları ilave edilecektir. Proje kapsamında Onaylı Su Hakları Raporu (Bkz. Ek-16) ile belirlenen su hakları, doğal hayatın devamı için dere yatağına bırakılması gereken su (can suyu) dışındaki değerler olup can suyu ayrıca bu değerlere ilave olarak bırakılacaktır. 107

123 Değirmen regülatörünün gövdesinde yapılan havuzlu geçit tipi balık geçidinde balıkların, yalnızca çayın üst kısımlarına gidilmesine değil nehir aşağıya inişlerine de izin verebilecek bir yapı düşünülmüştür (Bkz. Ek-4). Balık geçidi, o bölgeyi kullanacak olan türün büyüklüğü ve performansına göre düzenlenmiş ve türün biyolojik değeri yada ekonomik önemi göz önüne alınarak bir değerlendirme yapılmıştır. Değirmen deresi için indikatör balık türü olan Salmo trutta macrostigma nın biyolojik ve ekolojik özellikleri göz önüne alınarak geçitler dizayn edilmiştir. Balık geçidi ve merdivenleri çalışır duruma geldiklerinde, içleri tam su dolu ve bölmelerin üzerinde su taşıracak halde işlevsel olacaktır. Gerektiğinde nehre kilitli olan ve kısmi göç yapan türlerin balık geçidi yaklaşımını bulmalarına yardımcı ilave donanım montajı dahil edilecektir. İşletme aşamasında atık yağ oluşumu elektronik aksam ekipmanların bakımından kaynaklanacaktır. Ekipmanların yerinde bakım onarım esnasında oluşacak atık yağlar ve değişen parçalar, anlaşmalı yetkili firma tarafından Tarih ve Sayılı ( Tarih ve Sayı ile değişiklik) Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine göre bertaraf edilecektir. PCB ler yüksek orandaki izolasyon kapasitesi, aşırı ısınmaya ve ateşe karşı dayanıklı yapısı sebebiyle, özellikle elektrik üretimi ve iletiminde transformatör ve kapasitör gibi ekipmanlar içerisinde, elektriksel devrelerde kullanılmaktadır. Tesiste büyük çaplı arıza durumlarında, yapılacak yağ transferi işlemi sırasında, meydana gelebilecek kazalar sonucunda, ortama dökülen veya taşan izolasyon yağı üzerine kum, çakıl veya talaş gibi absorban dökülerek ortama sızması önlenecek daha sonra bu karışım varillere alınarak depolanacaktır. İzolasyon yağının ömrü yaklaşık yıl arasındadır. Ömrünü tamamlamış izolasyon yağlarının Tarih ve Sayılı( Tarih ve Sayı ile değişiklik) Resmi Gazete de yayınlanarak yürürlüğe giren Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği 2. Bölüm Madde 9 da belirtildiği üzere, bertarafı, lisanslı bertaraf tesislerine verilecektir. Atıklar lisanslı araçlar ile bertaraf tesislerine taşınacaktır. Lisanslı bertaraf tesislerine aktarılıncaya kadar Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği 4. ve 5. bölümlerde atık yağların taşınması ve depolanması ile ilgili öngörülen şartlar sağlanacaktır. İşletme içinde Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği nde belirtilen standartlara uygun geçici depolarda biriktirilecektir. Daha sonra Çevre ve Şehircilik Bakanlığı ndan lisans almış firmalara satılarak değerlendirilecektir. Ayrıca izolasyon yağlarının depolanması, taşınması ve bertarafı için Tarih ve Sayılı ( Tarih ve Sayı ile değişiklik) Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Poliklorlu Bifenil(PCB) ve Poliklorlu Terfenil (PCT) lerin Kontrolü Hakkında Yönetmelik e ve Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği ne uyulacaktır. Tesisin işletme aşamasında PCB ve atık trafo yağlarının geçici deplanması ve bertarafı Tarih ve Sayılı ( Tarih ve Sayı ile değişiklik) Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren Poliklorlu Bifenil ve Poliklorlu Terfenillerin Kontrolü Hakkında Yönetmelik Madde 4.c hükümlerine göre yapılacaktır. PCB li atıkların Tarih ve Sayılı Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren Poliklorlu Bifenil ve Poliklorlu Terfenillerin Kontrolü Hakkında Yönetmelik Ek 6 da belirtilen Biyolojik işlemler (D8), Fiziksel/kimyasal işlemler (Örnek: Buharlaştırma, kurutma, kalsinasyon, vs.) (D9), Sürekli depolama (bir madende konteynerların yerleştirilmesi vs.) (D12) bertaraf yöntemlerinden biri veya bir kaçı ile zararsız hâle getirilmesi sağlanacaktır. 108

124 Proje kapsamında, kullanılan teknoloji ve malzemelerden kaynaklanabilecek ve insan sağlığı için olabilecek riskleri ortadan kaldırmak ve en aza indirmek için gerekli tüm yasal ve teknik tedbirler alınacak ve titizlikle uyulacaktır. Ayrıca çevre ve toplum sağlığını olumsuz etkileyecek hususlar ile yangın vb. olaylara karşı gerekli tedbirler alınacaktır. V Diğer özellikler. Burada bahsedilebilecek başka bir özellik bulunmamaktadır. V.3. Projenin Sosyo-Ekonomik Çevre Üzerine Etkileri Değirmen HES tesislerinin işletilmesi, Türkiye ekonomisine ve enerji pazarına katkıda bulunacağı gibi, ekonomiye ve istihdama gerek inşaat, gerekse işletme döneminde imkanlar getirecektir. Bunun yanı sıra Türkiye nin ürettiği yeşil enerji miktarına katkıda bulunacak, Kyoto Konferansı kararlarına göre, halihazırda enerjilerinin en az %22 sini yeşil enerji olarak tüketmeleri gereken Avrupa ülkelerine enerji ihracatı imkanına da katkı sağlayacaktır. Ayrıca, bu ve buna benzer santrallerin büyük oranda yerli sermaye ile inşa edilerek devreye girmesi, devlet kaynaklarının daha verimli kullanılmasını da sağlayacak, karşılığında döviz ödenen enerji kaynaklarına duyulan ihtiyacı biraz olsun azaltacak ve değerlendirilemeyen yenilenebilir enerji kaynaklarımızın değerlendirilmesine katkıda bulunacaktır. V.3.1. Proje ile gerçekleşmesi beklenen gelir artışları; yaratılacak istihdam imkanları, nüfus hareketleri, göçler, eğitim, sağlık, kültür, diğer sosyal ve teknik altyapı hizmetleri ve bu hizmetlerden yararlanılma durumlarında değişiklikler vb. Sanayi tesisi bulunmayan ilçede istihdam sorunu yaşanmaktadır. Tesisin yapım aşamasında bölge halkına iş imkanı sağlanacaktır. Ayrıca işletmenin tüm teknik, altyapı ve sosyal ihtiyaçları bölgeden karşılanacaktır. Bu imkan bölge halkının gelirini arttıracaktır. Ekonomik yapıdaki rahatlama dolayısıyla sosyal yaşantıyı da olumlu yönde etkileyecektir. Bu projenin yapılması bölge kalkınmasına ve yurt ekonomisine olumlu katkıda bulunacaktır. V.3.2. Çevresel fayda-maliyet analizi. Çevresel Fayda maliyet analiz kapsamında proje sahasında projenin gerçekleşmesi ile birlikte ne gibi değişiklikler olacağı incelenecektir. Ülkemizdeki su kaynakları incelendiğinde yılda 86 milyar Kwh enerji denize akmakta olup, yıllık kayıp 6 milyar dolardır. Elektrik ihtiyacını karşılayabilmek için; hidroelektrik enerji gibi temiz ve yenilenebilir potansiyelin; teknik, ekonomik ve çevreci bir yaklaşımla yapılabilir olanlarının geliştirilerek kullanılması önerilmektedir. HES lerde yenilenebilir doğal kaynaklar kullanılmakta olup, günümüzde yoğun olarak kullanılan fosil yakıt kaynaklarının kullanımının azalması sağlanarak, atmosfere verilen karbon miktarının azalması sağlanacaktır. Bu bağlamda en önemli çevre sorunlardan biri olan Küresel Isınma kaynaklarından olan fosil yakıt kullanımı da azaltılmış olacaktır. HES ile; Doğalgaz ve petrol fiyatlarındaki artışlar da dikkate alındığında, dışa bağımlılık azalacak, ülkemiz sanayicisi kendi işletmesinde daha ekonomik enerji kullanma imkanına kavuşacak, rekabet ortamı tesis edilerek, ucuz enerji temini sağlanacaktır. Ayrıca özel sektör yatırımlarıyla projeler daha kısa sürede tamamlanacak, sanayi canlanacak ve istihdam artacaktır. Yerinde üretim ile hat kayıpları en aza indirilecek ve elektrik enerjisi kırsal kesimlere daha kolay ve kesintisiz ulaşacaktır. 109

125 Hidroelektrik santrallerin en önemli etkisi; regülatör ile santral arasında kalan bölgede dere debisinin düşmesidir. Ancak yapılan çalışmalar ile su kullanımları ve deredeki doğal çevre dengesinin sağlanabileceği en uygun su miktarı belirlenecek ve dereye bırakılacak olup, oluşacak etkiler minimuma indirilecektir. Projenin çevreye yapacağı etkilerin olumlu ve olumsuz yönleri incelenmiştir. HES in Avantajları: - Kısa sürede üretime geçebilen tesislerdir. - İşletme maliyetleri düşüktür. - Tarım ve orman sahalarına etkisi az olup doğal kaynaklara zarar vermezler. - Çevresel ve sosyo-ekonomik etkileri düşüktür. - Projenin gerçekleşmesi ile birlikte, fosil yakıt kullanımını azaltmakta olup, dolaylı olarak CO2 oranının azalması sağlanmaktadır. - Enerji temini için ithal edilecek malzeme miktarı azalacaktır. HES in Dezavantajları: - Yatakta olan su kadar üretim yapabilir. - Kurak dönemlerde enerji üretimleri çok düşer. - Bu nedenle enerji üretimleri farkı çok yüksektir. - Pik Güç enerji faydası yoktur. - Firm Enerji üretimi düşüktür. - Enerji üretimi haricinde faydaları yoktur. Faaliyetin çevresel ve ekonomik etkileri değerlendirildiğinde; faaliyetin gerçekleştirilmesinin gerekliliği görülmüş ve önerilmektedir. Bölgenin ekonomik şartları da dikkate alınarak, Sürdürülebilir kalkınma tanımı gereğince, İnsan ile doğa arasında denge kurarak doğal kaynakları tüketmeden, gelecek nesillerin ihtiyaçlarının karşılanmasına ve kalkınmasına imkan verecek şekilde bugünün ve geleceğin yaşamını ve kalkınmasını programlama anlamını taşımaktadır. Sürdürülebilir kalkınma sosyal, ekolojik, ekonomik, mekansal ve kültürel boyutları olan bir kavramdır. bölgenin zengin yüzeysel su kaynaklarının çevre etkileri minimuma indirilerek değerlendirilmesi gerekli görülmektedir. V.3.3. Projenin gerçekleşmesine bağlı olarak sosyal etkilerin değerlendirilmesi, projenin yapımı dolayısıyla etkilenecek/etkilenmesi muhtemel yerleşimlerdeki yöre halkı ile görüşmeler yapılarak sosyolojik etkinin ortaya konulması. (Proje Alanı ve Etki Alanındaki tarım, hayvancılık, balıkçılık vb. faaliyetlere etkileri, projenin inşası ve işletmesi aşamasında çalışacak insanlar ile yerel halk ilişkileri, bunların insan yaşamı üzerine etkileri ve Sosyo-Ekonomik Açıdan Analizi, uygulamaya geçirilecek sosyal sorumluluk projeleri) Proje kapsamında 2009 yılında alınan ÇED Gerekli Değildir Kararına istinaden inşaat çalışmaları başlamış olup, şu an inşaatın %80 i tamamlanmış durumdadır. Sahada yapılan çalışmalara göre orman niteliğindeki yerler projeden etkilenmiştir. Gürültü, toz ve gaz emisyonları, atıksu, katı atık oluşumu gibi olumsuz nitelikteki çevresel etkiler özellikle barajın yapımı aşamasında beklenmektedir. Yukarıda da belirtildiği gibi inşaat çalışmalarının %80 lik kısmı bitmiş olup, hemen hemen tamamlanma aşamasındadır. Bu nedenle fazla bir çevresel etkisi olmayacağı beklenmekle birlikte, çevre mevzuatı çerçevesinde alınacak tedbirler ile belirtilen limitleri aşmayacaktır. 110

126 Proje sahasında regülatör ve HES arasında çalışır ya da atıl durumda su değirmeni, içme suyu ile ilgili herhangi bir tesis bulunmamaktadır. Ancak santral binasının hemen mansabında yer alan değirmen, balık çiftliği, tarım arazileri suyunu ekte verilen Genel Vaziyet Planından da görüleceği üzere, Değirmen deresi üzerinden Regülatör ile HES arasından toprak kanallarla almaktadır. Dolayısı ile değirmen, balık çiftliği ve tarım arazilerinin su kullanın hakkı bulunmaktadır. Ancak Balık çiftliği suyunu değirmen kuyruk suyundan aldığından balık çiftliğine ayrıca su ayırmaya gerek duyulmamıştır. Alabalık çiftliği 10 ton kapasiteli olup, değirmenle birlikte 50 lt/s su kullanmaktadır. Proje sahasında Değirmen Regülatörü ile HES arasından alınan su ile 10 ha (100 da) sulama sahasının olduğu tespit edilmiştir. Bu alan, orman kadastro ve mera haritaları ile arazideki mevcut durum dikkate alınarak belirlenmiştir. Bu arazilerde, çoğunluğunu sebzecilik oluşturmak üzere, sebze ve meyvecilik tarımı yapıldığı görülmüştür. Alabalık çiftliği, değirmen ve tarım arazileri için bırakılacak sular düşünüldüğünde projenin olumsuz bir sosyal etkisi oluşmayacaktır. Projenin inşası ve işletmesi aşamasında çalışacak insanlar ile projenin yapılmasına karşı çıkan yerel halk arasında yer yer olumsuzluklar görülebilir. Bölüm VI: İşletme Proje Kapandıktan Sonra Olabilecek Ve Süren Etkiler Ve Bu Etkilere Karşı Alınacak Önlemler V1.1. Arazi ıslahı ve reklamasyon çalışmaları, Proje alanı çevresinde erozyon ve şev kaymalarını önlemek amacıyla peyzaj çalışmaları yapılacaktır. Bu çalışmalar kamulaştırma alanları ile sınırlıdır. Otsu ve odunsu bitkilerle yapılacak arazi rehabilitasyonu çalışmalarında TMMOB Peyzaj Mimarları Odası Bitkisel Uygulama Genel Teknik Şartnamesi dikkate alınacaktır. VI.2. Olabilecek hava emisyonları, Proje işletmeye kapandıktan sonra olabilecek herhangi bir hava emisyonu söz konusu değildir. VI.3. Mevcut su kaynaklarına etkiler, İşletme aşamasında, akış aşağısına bırakılan debi, işletme tipine bağlı olarak önemli oranda değişebilir. Akış aşağısı alana olabilecek etkiler nehir yatağının derinleşmesi, akış aşağı tatlı su habitatlarının kuruması ya da alterasyonu ve akış aşağıda gelişebilecek taşkın gibi parametreler göz önünde bulundurularak DSİ Genel Müdürlüğünce gerekli değerlendirilmeler yapılarak bu proje hayata geçirilmiştir. 111

127 Bölüm VII: Projenin Alternatifleri (Bu bölümde yer seçimi, teknoloji, alınacak önlemler, alternatiflerin karşılaştırılması ve tercih sıralaması belirtilecektir.) Yer Seçimi Değirmen Regülatörü ve HES projesi ile Değirme Deresinin 940 m ile 815 m kotları arasındaki düşü değerlendirilecektir. Su alma ağzından alınan su, önce çökeltim havuzu, daha sonra sol sahilde inşa edilmiş olan iletim kanalı ve kanalın devamındaki tünel vasıtasıyla mansap ucundaki yükleme havuzuna iletilecektir. Kapalı duvar kanal olarak tasarlanan kanalın uzunluğu 60 m, modifiye at nalı olarak tasarlanan tünelin uzunluğu ise m dir. Projede iletim hattı olarak inşa edilmesi planlanan iletim kanalı ve iletim tüneli dışında başka bir proje alternatifi önerilmemektedir. Teknoloji Alternatifi Hidroelektrik santraller; doğal gaz, nükleer ve kömür yakıtlı santraller ile karşılaştırıldığında, yenilenebilir kaynak olma, puant çalışma, havaya ve suya zarar vermemesi gibi önemli avantajları olduğu görülmektedir. Pik saatlerde hızla devreye girmeleri ya da talepte azalma olduğunda hızlı bir şekilde devreden çıkarılabilmeleri nedeniyle hidroelektrik santraller Pik Talebin karşılanması için en uygun santrallerdir. Bölüm VIII: İzleme Programı Hazırlanan bu ÇED Raporu, faaliyetlerin inşaat ve işletme aşamalarında çevreye verebileceği zararları tespit etmek ve önlemek ya da en düşük seviyede tutmak için alınacak tedbirleri belirlemek amacıyla hazırlanmıştır. Nihai ÇED Raporu nda yazılı tedbirlerin alınıp alınmadığının izlenmesi Çevre ve Şehircilik Bakanlığı ve ona bağlı yerel kurumların sorumluluğunda olacaktır. VIII.1. Faaliyetin inşaatı için önerilen izleme programı, faaliyetin işletmesi ve işletme sonrası için önerilen izleme programı ve acil müdahale planı, Çevre Yönetim ekibi İzleme Programı İnşaat Aşaması İnşaat işlemleri sırasında faaliyetten kaynaklanacak etkilere karşı alınması taahhüt edilen önlemlerin alınıp alınmadığı belli periyotlarla izlenmelidir. İnşaat alanı, dere, yol güzergahı incelenerek herhangi bir atık bırakılıp bırakılmadığı denetlenmelidir. İşletme Aşaması İşletme aşamasında, su kullanım haklarına uyulup uyulmadığı, can suyu miktarının dereye verilip verilmediği, bırakılan can suyu miktarının derenin ekosisteminde meydana getirdiği değişiklikler, oluşan atıkların ilgili yönetmeliklere uygun olarak bertaraf edilip edilmediği, derenin akımları düzenli olarak izlenmesi önerilmektedir. İşletme Sonrası Faaliyetin sona ermesinden sonra faaliyet ünitelerinin alandan temizlenmesi sırasında izleme yapılması önerilmektedir. Bu aşamada dereye ve çevreye atık malzeme bırakılıp, bırakılmadığı kontrol edilmelidir. 112

128 Proje kapsamında hazırlanan Acil Müdahale Planı Ek-20 de sunulmuştur. Projenin inşaat aşamasında, acil müdahale planı doğrultusunda Çevre Yönetim Ekibi oluşturulacaktır. İnşaat ve işletme dönemlerinde gece-gündüz bekleyen güvenlik görevlisi olacak olup, mevcut olacak sabotaj, patlama, doğal afet, kaza, yangın gibi bir durumda telefonlarla gerekli irtibatları kurması ve olası bir durumda yapması gereken ilk yardım müdahaleleri ve sivil savunma tedbir ve müdahale işlevleri hususunda gerekli eğitimi verilecektir. VIII.2. ÇED Olumlu Belgesinin verilmesi durumunda, Yeterlik Tebliği nde Yeterlik Belgesi alan kurum/kuruluşların yükümlülükleri başlığı altında belirtilen hususların gerçekleştirilmesi ile ilgili program, Mülga Çevre ve Orman Bakanlığı tarafından 18 Aralık 2009 tarih ve sayılı resmi gazete ile yayımlanarak yürürlüğe giren Yeterlik Belgesi Tebliği, Yeterlik belgesi alan kurum/kuruluşların yükümlülükleri, Madde-9, 4. ve 5. Bendinde verilen hususlara uyulacaktır. Yeterlik belgesi alan kurum/kuruluşların yükümlülükleri MADDE 9 (4) ÇED Olumlu Kararı verilen projelerle ilgili proje sahibi, bu Tebliğ kapsamında yetkilendirilmiş kurum/kuruluşlardan herhangi birine, yatırımın başlangıç ve inşaat dönemlerinde belirtilen taahhütlerin yerine getirilip getirilmediğini, yatırımın işletmeye geçişine kadar proje sahasına giderek, yerinde izleme kontrolünü yaptırmakla yükümlüdür. İlgili ÇED Daire Başkanlıkları, proje sahibi tarafından yetkilendirilmiş kurum/kuruluşu bu Tebliğin Ek-4 formuyla Daire Başkanlığına bildirir. Proje sahibi tarafından yetkilendirilen kurum/kuruluş, bu Tebliğin Ek-4 ünde yer alan ÇED Raporlarında Verilen Taahhütlere Ait Yatırımın İnşaat Dönemi İzleme-Kontrol Formunu doldurarak Nihai ÇED Raporunda belirtilen izleme-kontrol süreleri sonundan itibaren yirmi iş gününde Bakanlığa iletmekle yükümlüdür. Kurum/kuruluşun yeterlik belgesinin iptal edilmesi veya kuruluşun kapanması halinde, bu durumun proje sahibine bildirilmesinden itibaren bir ay içerisinde, proje sahibi yeterlik belgesi almış diğer kurum/kuruluşlardan herhangi biriyle sözleşme yaparak Bakanlığa bildirmekle, ilgili kurum/kuruluş bu Tebliğin Ek-4 ÇED Raporlarında Verilen Taahhütlere Ait Yatırımın İnşaat Dönemi İzleme-Kontrol Formunu doldurarak Nihai ÇED Raporunda belirtilen izlemekontrol süreleri sonundan itibaren yirmi iş gününde Bakanlığa iletmekle yükümlüdür. (5) ÇED Raporlarında Verilen Taahhütlere Ait Yatırımın İnşaat Dönemi İzleme-Kontrol Formunda belirtilen hususların, Nihai ÇED Raporundaki taahhütlerle ve proje alanındaki verilerle uyuşması zorunludur. Proje kapsamında ÇED Olumlu Kararı verildikten sonra yatırımın başlangıç ve inşaat dönemlerinde izleme kontrol çalışmaları yapılacaktır. Projeyi uygulayacak müteahhit/yüklenici firma ile ÇED Raporunu hazırlayan danışman firma arasında protokol yapılacaktır. İzleme Kontrol çalışmaları protokole esas yürütülecektir. 113

129 Bölüm IX: Halkın Katılımı (Projeden etkilenmesi muhtemel yöre halkının nasıl ve hangi yöntemlerle bilgilendirildiği, proje ile ilgili halkın görüşlerinin ve konu ile ilgili açıklamaların ÇED Raporuna yansıtılması) tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren ÇED yönetmeliğinin 9. maddesinde yer alan Halkın Katılımı Toplantısı bölümünde açıklanan ulusal ve/veya yerel gazete yoluyla toplantı yerini, tarihini ve projenin özet konusunu halka duyurmak için ilan verilmesi gerekliliği açıklanmıştır. Bu hususta gerekli ilanlar yerel ve ulusal gazetede yayınlanmıştır. Ulusal gazete Tarihli Milat Gazetesi Yerel Gazete Tarihli Kent Gazetesi Halkın Katılımı Toplantısı tarihinde Saat:14:00 da Gümüşdamla Köyü, Köy Kahvesinde yapılmıştır. Toplantıya köy halkından katılım sağlanmamış ve köy halkı bilgi almak istememiştir(ek-10). 114

130 Bölüm X: Yukarıdaki Başlıklar Altında Verilen Bilgilerin Teknik Olmayan Bir Özeti (Projenin inşaat ve işletme aşamalarında yapılması planlanan tüm çalışmaların ve çevresel etkiler için alınması öngörülen tüm önlemlerin, mümkün olduğunca basit, teknik terim içermeyecek şekilde ve halkın anlayabileceği sadelikte anlatılması) Proje ile Erenler Enerji Üretim ve Ticaret A.Ş. tarafından; Antalya ili, Akseki ilçesi, Cevizli Beldesi, Gümüşdamla köyünün kuzeyinde, Değirmen Dere üzerinde, Değirmen Regülatörü ve HES kurulması ve işletilmesi planlanmaktadır. Söz konusu proje için mülga Antalya İl Çevre ve Orman Müdürlüğü nce Tarihinde Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) Gerekli Değildir Kararı verilmiş ve söz konusu faaliyet sahibi tarafından inşaat çalışmalarına başlanmıştır. Ancak söz konusu projenin inşaat çalışmaları devam ederken Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) Gerekli Değildir Kararı mahkemeye verilmiş olup, 2012/1759 nolu mahkeme kararına (Ek-13) istinaden ÇED raporu hazırlanmıştır. Proje enerji üretimi amaçlı olup, sulama, taşkın koruma gibi amaçları bulunmamaktadır. Değirmen Regülatörü ve HES Projesi nehir tipi hidroelektrik santral olarak tasarlanmış olup, bir biriktirme yapısına sahip değildir. Proje inşaatının %80 i tamamlanmış durumda olup, ekonomik ömrü 49 yıl olarak planlanmaktadır. Projenin inşaatı aşamasında 30 kişi, işletme aşamasında ise 10 kişinin çalışması planlanmaktadır. Söz konusu proje, inşaat döneminde yöre halkı için istihdam yaratmaktadır. Değirmen Regülatörü ve HES ne ulaşım karayolu ile sağlanmaktadır. Proje alanına ulaşmak için, D-695 Konya-Manavgat (Ankara-Konya-Seydişehir) karayolu ile Cevizli Beldesi ne, oradan da sathi kaplama asfalt yol ile 10 km gidilerek Gümüşdamla(Zilan) köyüne ulaşılır. Regülatör yeri Gümüşdamla Köyü nün m kuzeydogusunda Degirmen Dere üzerinde yer almaktadır. Santral yeri ise Gümüşdamla Köyü nün 1100 m kuzeyinde yer almaktadır. Proje kapsamında taşocağı, kum ocağı, kil ocağı gibi malzeme ocakları açılmayacak olup, gerekli geçirimli malzeme (kum-çakıl) yakın çevredeki ÇED Olumlu veya ÇED Gerekli Değildir kararı olan ocaklardan satın alma yoluyla temin edilecektir. HES inşaatı için beton santralinde ön görülen 1 yıl, yılda 10 ay, ayda 26 gün ve günde 8 saat çalışılması planlanmaktadır. Beton santralinde üretilen betonun sevkiyatı için 8 m 3 lük 2 adet Transmikser ve 60m 3 /saat kapasiteli 2 adet beton pompası kullanılacaktır. Söz konusu proje inşaatı bittikten sonra ağaçlandırmaların yapılacağı sahalarda, dikilecek ağaçların bakımları yapılacak, HES in işletmeye alınması ile halkımızın hizmetine sunulacaktır. Ağaç türü olarak yöre iklimine uyumlu türler(kızılçam, karaçam, ardıç, meşe vs.) tercih edilecektir. Değirmen Çayı üzerine yapılacak Regülâtör ile HES kuyruk suyu çıkışı arasında kalan bölümde dere boyunca, çiftçilerin kendi imkânları ile yapmış oldukları sulamalar bulunmaktadır. Proje sahasında Değirmen Regülatörü ile HES arasından alınan su ile 10 ha (100 da) sulama sahasının olduğu tespit edilmiştir. Bu alan, orman kadastro ve mera haritaları ile arazideki mevcut durum dikkate alınarak belirlenmiştir. Bu arazilerde, çoğunluğunu sebzecilik oluşturmak üzere, sebze ve meyvecilik tarımı yapıldığı görülmüştür. Tarım arazileri Değirmen çayından regülatör ile santral binası arasından toprak kanal ile alınan sularla cazibe ile alınan sularla yüzeysel sulama yapılmaktadır. 115

131 Hidroelektrik santrallerin en önemli etkisi; regülatör ile santral arasında kalan bölgede dere debisinin düşmesidir. Ancak yapılan çalışmalar ile su kullanımları ve deredeki doğal çevre dengesinin sağlanabileceği en uygun su miktarı belirlenecek ve dereye bırakılacak olup, oluşacak etkiler minimuma indirilecektir. Projenin çevreye yapacağı etkilerin olumlu ve olumsuz yönleri incelenmiştir. HES in Avantajları: - Kısa sürede üretime geçebilen tesislerdir. - İşletme maliyetleri düşüktür. - Tarım ve orman sahalarına etkisi az olup doğal kaynaklara zarar vermezler. - Çevresel ve sosyo-ekonomik etkileri düşüktür. - Projenin gerçekleşmesi ile birlikte, fosil yakıt kullanımını azaltmakta olup, dolaylı olarak CO2 oranının azalması sağlanmaktadır. - Enerji temini için ithal edilecek malzeme miktarı azalacaktır. HES in Dezavantajları: - Yatakta olan su kadar üretim yapabilir. - Kurak dönemlerde enerji üretimleri çok düşer. - Bu nedenle enerji üretimleri farkı çok yüksektir. - Pik Güç enerji faydası yoktur. - Firm Enerji üretimi düşüktür. - Enerji üretimi haricinde faydaları yoktur. İşletme aşamasında, akış aşağısına bırakılan debi, işletme tipine bağlı olarak önemli oranda değişebilir. Akış aşağısı alana olabilecek etkiler nehir yatağının derinleşmesi, akış aşağı tatlı su habitatlarının kuruması ya da alterasyonu ve akış aşağıda gelişebilecek taşkın gibi parametreler göz önünde bulundurularak DSİ Genel Müdürlüğünce gerekli değerlendirilmeler yapılarak bu proje hayata geçirilmiştir. Bölüm XI: Sonuçlar (Yapılan tüm açıklamaların özeti, projenin önemli çevresel etkilerinin sıralandığı ve projenin gerçekleşmesi halinde olumsuz çevresel etkilerin önlenmesinde ne ölçüde başarı sağlanabileceğinin belirtildiği genel bir değerlendirme, proje kapsamında alternatifler arası seçimler ve bu seçimlerin nedenleri ) Proje ile Erenler Enerji Üretim ve Ticaret A.Ş. tarafından; Antalya ili, Akseki ilçesi, Cevizli Beldesi, Gümüşdamla köyünün kuzeyinde, Değirmen Dere üzerinde, Değirmen Regülatörü ve HES (7,66 MWm/6,84 MWe) kurulması ve işletilmesi planlanmaktadır. Proje alanı 1/ ölçekli Konya N27-d2 paftasında yer almaktadır. Proje, Tarih ve Sayılı ( Tarih ve ve Sayılı değişiklik) Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevresel Etki Değerlendirilmesi Yönetmeliği, Söz konusu proje için mülga Antalya İl Çevre ve Orman Müdürlüğü nce Tarihinde Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) Gerekli Değildir Kararı verilmiş ve söz konusu faaliyet sahibi tarafından inşaat çalışmalarına başlanmıştır. Ancak söz konusu projenin inşaat çalışmaları devam ederken Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) Gerekli Değildir Kararı mahkemeye verilmiş olup, 2012/1759 nolu mahkeme kararına istinaden ÇED raporu hazırlanmıştır. 116

132 Proje enerji üretimi amaçlı olup, sulama, taşkın koruma gibi amaçları bulunmamaktadır. Değirmen Regülatörü ve HES Projesi nehir tipi hidroelektrik santral olarak tasarlanmış olup, bir biriktirme yapısına sahip değildir. Değirmen Dere üzerinde yaklaşık 937,1 m talveg kotunda yer alan Değirmen regülatörünün kret kotu 940 m dir. Su alma ağzından alınan su, önce çökeltim havuzu, daha sonra sol sahilde inşa edilmiş olan iletim kanalı ve kanalın devamındaki tünel vasıtasıyla mansap ucundaki yükleme havuzuna iletilecektir. Kapalı duvar kanal olarak tasarlanan kanalın uzunluğu 60 m, modifiye at nalı olarak tasarlanan tünelin uzunluğu ise m dir. Yükleme havuzundan 1,1 m çapında ve 294,92 m uzunlukta cebri boru ile alınacak olan sular, 814,85 m kuyruksuyu kotundaki santralda türbinlenerek elektrik enerjisi üretilecektir. Proje debisi 6,5 m 3 /s, net düşü ise 117,73 m dir. Değirmen Regülatörü ve HES ne ulaşım karayolu ile sağlanmaktadır. Proje alanına ulaşmak için, D-695 Konya-Manavgat (Ankara-Konya-Seydişehir) karayolu ile Cevizli Beldesi ne, oradan da sathi kaplama asfalt yol ile 10 km gidilerek Gümüşdamla(Zilan) köyüne ulaşılır. Regülatör yerine ulaşmak için sol yakadaki mevcut orman yolu iyileştirilmiş (2 km) ve yaklaşık 150 m yeni yol yapılmıştır. Santral yerine mevcut geçiş Gümüşdamla Köyü yoludur. Mevcut köprüden itibaren yaklaşık 500 m, yükleme havuzu yerine ulaşmak için ise 1 km yeni yol yapılmıştır. Proje inşaatının %80 i tamamlanmış durumda olup, ekonomik ömrü 49 yıl olarak planlanmaktadır. Projenin inşaatı aşamasında 30 kişi, işletme aşamasında ise 10 kişinin çalışması planlanmaktadır. Söz konusu proje, inşaat döneminde yöre halkı için istihdam yaratmaktadır. Değirmen HES işletmeye geçtiğinde, toplam 7,66 MWm/6,84 MWe kurulu güç ile yılda 19,807 GWh enerji üretimi gerçekleştirecektir. Proje ünitelerinin inşaatında beton yapımı için gerekli geçirimli malzeme (kum-çakıl) de, yakın çevredeki ÇED Olumlu veya ÇED Gerekli Değildir kararı olan ocaklardan satın alma yoluyla temin edilecektir. Bununla birlikte proje ünitelerinin inşaatında kullanılmak üzere proje alanında, ÇED Gerekli Değildir Kararı alınarak hazır beton santrali kurulmuştur m 2 ve m 2 lik olmak üzere 2 adet hafriyat (Bitkisel toprak ve pasa) döküm sahası proje alanı içerisindedir m 2 lik alanda da Sosyal Tesisler(Şantiye alanı) kurulmuştur. Proje alanı Türkiye Deprem Bölgeleri Haritasında 3. derece deprem bölgesinde yer almaktadır. Proje sahasında regülatör ve HES arasında çalışır ya da atıl durumda içme suyu ile ilgili herhangi bir tesis bulunmamaktadır. Ancak santral binasının hemen mansabında yer alan değirmen, balık çiftliği, tarım arazileri suyunu Değirmen deresi üzerinden Regülatör ile HES arasından toprak kanallarla almaktadır. Dolayısı ile değirmen, balık çiftliği ve tarım arazilerinin su kullanım hakkı bulunmaktadır. Ancak Balık çiftliği suyunu değirmen kuyruk suyundan aldığından balık çiftliğine ayrıca su ayırmaya gerek duyulmamıştır. Alabalık çiftliği 10 ton kapasiteli olup, değirmenle birlikte 50 lt/s su kullanmaktadır. Proje sahasında Değirmen Regülatörü ile HES arasından alınan su ile 10 ha (100 da) sulama sahasının olduğu tespit edilmiştir. Bu alan, orman kadastro ve mera haritaları ile arazideki mevcut durum dikkate alınarak belirlenmiştir. Bu arazilerde, çoğunluğunu sebzecilik oluşturmak üzere, sebze ve meyvecilik tarımı yapıldığı görülmüştür. 117

133 Proje kapsamında Oluşacak Önemli Atıklar, Bertaraf Yöntemleri Çevresel Etkiler Kirletici Kaynak Açıklamalar ve tedbirler İnşaat aşamasında çalışacak personelin ihtiyaçları kurulmuş olan sosyal tesisten karşılanacaktır. Kişi başı katı atık oluşumu 1,15 kg/kişi-gün olarak alınmıştır. (Kaynak: Katı atık hizmeti verilen belediye sayısı, nüfusu, yaz ve kış mevsimine göre toplanan ortalama katı atık miktarı, yılı 2008) Çalışan personelden kaynaklanacak evsel nitelikli katı atıklar; Uyulacak Mevzuatlar 1,15 kg/kişi-gün x 30 kişi = 34,5 kg/gün olarak hesaplanmıştır. KATI ATIK KAYNAKLARI VE BERTARAF YÖNTEMLERİ Personelden Kaynaklı Atıklar Katı İşletme aşamasında, teknik elemanlar ve bekçi olarak 24 saat boyunca azami (vardiyalı) 10 kişinin çalışması planlanmaktadır. Ayrıca bakım ve kontrol için, ihtiyaç duyulduğu zaman teknik ve idari kişiler olacaktır. İnşaat aşamasında kullanılan bazı (duş, dinlenme, wc vb.) şantiye binaları, işletme aşamasında kullanılmak üzere yine değerlendirilecektir. Çalışacak personelin ihtiyaçları kurulmuş olan sosyal tesisten karşılanacaktır. Kişi başı katı atık oluşumu 1,15 kg/kişi-gün olarak alınmıştır. (Kaynak: Katı atık hizmeti verilen belediye sayısı, nüfusu, yaz ve kış mevsimine göre toplanan ortalama katı atık miktarı, yılı 2008) Çalışan personelden kaynaklanacak evsel nitelikli katı atıklar; 1,15 kg/kişi-gün x 10 kişi = 11,5 kg/gün olarak hesaplanmıştır Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Ambalaj Atıkların Kontrolü Yönetmeliği Tarih ve Sayılı Resmi Gazete ile değiştirilen Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik" Projenin inşaat aşamasında çalışan personelden kaynaklanan organik kökenli evsel nitelikli katı atıkların yönetimi Tarih ve Sayılı ( Tarih ve Sayılı değişiklik) Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine göre yapılacaktır. Oluşacak katı atıklar, yönetmelik gereğince Kuyucak Belde Belediyesi 118

134 tarafından katı atık depolama sahasında bertaraf edilecektir. Evsel nitelikli katı atıkların (kağıt, karton, cam, plastik vb.) değerlendirilebilir sınıfına girenleri tekrar kullanılabilirlikleri göz önünde bulundurularak ayrı ayrı toplanacak, biriktirilecek ve lisanslı firmalarca geri kazanımı sağlanacaktır. Ayrıca inşaat aşamasında kullanılacak malzemelerin değerlendirilebilir sınıfına giren paket, karton, kağıt, cam vb. atıkları, bu atıkların kimyasal özellikleri göz önünde bulundurularak, ayrı ayrı toplanıp biriktirilerek lisanslı firmalar tarafından geri kazanımı sağlanacaktır. Konuyla ilgili olarak Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine riayet edilecektir. Proje kapsamında yapıların inşaatında çalışacak işçi, teknik ve idari personelin kalacağı, yerler, ulaşım, haberleşme, eğitim ve konaklama tesisleri gibi her türlü altyapıyı içeren sosyal tesis (şantiye binaları) kurulmuştur. SIVI ATIK KAYNAKLARI VE BERTARAF YÖNTEMLERİ Personelden Kaynaklı Sular Atık İşletme aşamasında, 10 kişinin çalışması planlanmaktadır. Ayrıca bakım ve kontrol için, ihtiyaç duyulduğu zaman teknik ve idari kişiler olacaktır. İşletme aşamasında çalışanların ihtiyaçlarının karşılanacağı (duş, dinlenme, wc vb.) yapılar tesis edilecektir. İnşaat ve işletme aşamasında oluşacak evsel nitelikli sıvı atıklar için şantiye alanında kurulu olan paket arıtma tesisi kullanılacaktır. Atıksular evsel nitelikli paket atıksu arıtma tesisinde SKKY Tablo:21 esas alınarak alıcı ortam standartlarını sağlayacak şekilde arıtılarak arıtılan su tozumayı önlemek için yol sulamasında kullanılacaktır tarih ve ( Tarih ve Sayılı değişiklik) sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Su Kirliliğinin Kontrolü yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır Tarih ve Sayılı ( Tarih ve Sayılı değişiklik) Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği 119

135 GAZ ATIKLAR GÜRÜLTÜ ATIK YAĞLAR BİTKİSEL ATIK YAĞLAR TOZ EMİSYONU KONUSUNDA Proje kapsamında kullanılacak yakıt makine ve araçlar için kullanılacaktır. Proje kapsamında 5 adet damperli kamyon 1 adet su tankeri, 2 adet transmikser, 2 adet Beton pompası (60 m 3 /h), 2 adet Jeneratör (250 kva), 2 adet Ekskavatör (2 m 3 ), 2 adet Yükleyici kullanılacaktır. Araç ve makinelerde yakıt olarak motorin kullanılacaktır. Bir gündeki mesai saatlerinde harcanacak yakıt miktarı: 47 lt / saat tir. Yapılan hesaplamalar sonucunda Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren ( Tarih ve Sayı ile değişik) Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği nde belirtilen; normal işletme şartlarında ve haftalık iş günlerindeki işletme saatleri için kütlesel debilerde belirtilen; sınırların altında olduğundan mevcut hava kalitesini olumsuz yönde etkilemeyecektir. Proje kapsamında gürültü kaynaklarının beraber çalışmasından çıkan gürültü 50 m de (65,05 dba) yönetmelikteki sınır değerleri sağlamaktadır. En yakın yerleşim yeri, proje alanının güneyinde yer alan kuş uçuşu m mesafedeki Gümüşdamla köyüdür Tarih ve Sayılı ( Tarih ve Sayı ile değişiklik) Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği ne göre belirlenen sınır değerlerle karşılaştırıldığında 8 saatlik çalışma kapsamında işitme sağlığı açısından herhangi bir sakınca görülmemektedir. İşletme aşamasında atık yağ oluşumu ekipmanların bakımından kaynaklanacaktır. Ekipmanların yerinde bakım onarım esnasında oluşacak atık yağlar ve değişen parçalar, anlaşmalı yetkili firma tarafından Tarih ve Sayılı ( Tarih ve Sayı ile değişiklik) Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine göre bertaraf edilecektir. Tesisin işletme aşamasında PCB ve atık trafo yağlarının geçici deplanması ve bertarafı Tarih ve Sayılı ( Tarih ve Sayı ile değişiklik) Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren Poliklorlu Bifenil ve Poliklorlu Terfenillerin Kontrolü Hakkında Yönetmelik Madde 4.c hükümlerine göre yapılacaktır. PCB li atıkların Tarih ve Sayılı Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren Poliklorlu Bifenil ve Poliklorlu Terfenillerin Kontrolü Hakkında Yönetmelik Ek 6 da belirtilen Biyolojik işlemler (D8), Fiziksel/kimyasal işlemler (Örnek: Buharlaştırma, kurutma, kalsinasyon, vs.) (D9), Sürekli depolama (bir madende konteynerların yerleştirilmesi vs.) (D12) bertaraf yöntemlerinden biri veya bir kaçı ile zararsız hâle getirilmesi sağlanacaktır. HES inşası ve işletmesi sırasında sosyal tesislerden kaynaklı bitkisel atık yağ oluşumu söz konusudur. Bu atık yağlar lisanslı bertaraf tesislerine verilerek bertaraf edilecektir Tarih ve Sayılı ( Tarih ve Sayı ile değişiklik) Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe Bitkisel Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. Söz konusu proje kapsamında Değirmen HES inşaatının hafriyat işlemleri sona ermiş olup, bu kapsamda proje alanı çalışmalarında toz yayıcı herhangi bir işlem bulunmamaktadır. 120

136 Projenin olası olumsuz çevresel etkilerinin en aza indirilmesi için, inşaat ve İşletme esnasında meri mevzuat ve 2872 Sayılı Çevre Kanunu ve bu kanuna istinaden çıkarılan tüm mevzuat hükümlerine uyulacaktır Sayılı Çevre Kanunu (5491 Sayılı Kanun ile değişiklik) ve ilgili yönetmelikleri, Sayılı İş Kanunu ve ilgili yönetmelikleri, Sayılı (5751 sayılı Kanun ile değişiklik) Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu ve ilgili yönetmelikleri, Sayılı (5751 Sayılı Kanun ile değişiklik) Mera Kanunu ve ilgili yönetmelikleri sayılı (5835 Sayılı Kanun ile değişiklik) Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ve ilgili yönetmelikleri, Tarih ve 6831 Sayılı Orman Kanunu ve ilgili yönetmelikleri, Sayılı (4950 Sayılı Kanun ile değişiklik) Su Ürünleri Kanunu ve ilgili yönetmelikleri, sayılı Maden Kanunu (5995 Sayılı Kanun ile değişiklik), sayılı (6094 Sayılı Kanun ile değişiklik) Yenilenebilir Enerji Kaynaklarının Elektrik Enerjisi Üretimi Amaçlı Kullanımına İlişkin Kanun, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren, 167 sayılı Yeraltı Suları Hakkında Kanun, Tarih ve Sayılı ( Tarih ve ve Sayılı değişiklik) Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği, Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Toprak Kirliliğinin Kontrolü ve Noktasal Kaynaklı Kirlenmiş Sahalara Dair Yönetmelik, Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Baraj İnşaatı İçin Yapılan Kamulaştırmalarda Kamulaştırma Sahasının Mücavir Taşınmaz Malların Kamulaştırılması Hakkında Yönetmelik, Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Afet Bölgelerinde Yapılacak Yapılar Hakkında Yönetmelik Tarih ve Sayılı ( Tarih ve Sayı ile değişiklik) Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Deprem Bölgelerinde Yapılacak Binalar Hakkındaki Yönetmelik, Tarih ve Sayılı ( Tarih ve Sayılı değişiklik) Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği, Tarihli ve Sayılı Resmî Gazete de yayımlanan Lağım Mecrası İnşaası Mümkün Olmayan Yerlerde Yapılacak Çukurlara Ait Yönetmelik tarihli ve Sayılı ( Tarih ve Sayı ile değişiklik) Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği ükümlerine, Tarih ve Sayılı Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği, 121

137 Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği, Tarih ve Sayılı ( Tarih ve Sayılı değişiklik) Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği, Tarih ve Sayılı ( Tarih ve Sayılı değişiklik) Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği Tarih ve Sayılı ( Tarih ve Sayılı değişiklik) Resmi Gazete 'de yayımlanarak yürürlüğe giren Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği, Tarih ve Sayılı ( Tarih ve Sayı ile değişiklik) Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren Atık yağların Kontrolü Yönetmeliği, Tarih ve Sayılı ( Tarih ve Sayı ile değişiklik) Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe Bitkisel Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği, Tarih ve Sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren Parlayıcı, Patlayıcı, Tehlikeli ve Zararlı Maddelerle Çalışılan İşyerlerinde ve İşlerde Alınacak Tedbirler Hakkında Tüzük Tarih ve Sayılı ( Tarih ve Sayı ile değişiklik) Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Atık Pil Ve Akümülatörlerin Kontrolü Yönetmeliği, Tarih ve Sayılı ( Tarih ve Sayı ile değişiklik) Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Ömrünü Tamamlamış Lastiklerin Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine, Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Egzoz Gazı Emisyonu Kontrolü Yönetmeliği Tarih ve Sayılı ( Tarih ve Sayı ile değişiklik) Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği, Tarih ve Sayılı ( Tarih ve Sayı ile değişiklik) Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Tarım Arazilerinin Korunması ve Kullanılmasına Dair Yönetmelik, Tarih ve Sayılı ( Tarih ve Sayı ile değişiklik) Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği, Tarih ve Sayılı Açık Alanda Kullanılan Teçhizat Tarafından Oluşturulan Çevredeki Gürültü Emisyonu ile ilgili Yönetmelik Tarih ve Sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren 2006/27 Sayılı Başbakanlık Genelgesi Tarih ve Sayılı ( Tarih ve Sayı ile değişiklik) Resmî Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu, 122

138 Tarih ve Sayılı ( Tarih ve Sayı ile değişiklik) Resmî Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Tehlikeli Maddelerin Su ve Çevresinde Neden Olduğu Kirliliğin Kontrolü Yönetmeliği, Tarih ve Sayılı ( Tarihli ve Sayı ile değişiklik) Resmî Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevre Kanununca Alınması Gereken İzin ve Lisanslar Hakkında Yönetmelik, tarih ve sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren Madencilik Faaliyetleri ile Bozulan Arazilerin Doğaya Yeniden Kazandırılması Yönetmeliği, Tarih ve Sayılı ( Tarih ve Sayılı değişiklik) Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren, DSİ Genel Müdürlüğü nden Elektrik Piyasasında Üretim Faaliyetinde Bulunmak Üzere Su Kullanım Hakkı Anlaşması İmzalanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelikte Değişikik Yapılmasına Dair Yönetmelik Madde-7 hükümlerine uyulacaktır. Ekler: -Proje ünitelerinin sayısı, yeri ve/veya kapasitesinde değişiklik düşünülmesi halinde, DSİ Genel Müdürlüğü Etüt ve Plan Dairesi Başkanlığının ve Elektrik İşleri Etüt İdaresi Genel Müdürlüğünün uygun görüşü, -Proje alanı içerisinde kalması muhtemel maden sahaları için Maden İşleri Genel Müdürlüğünün yazılı görüşü, -Hafriyat atıkları (kazı fazlası malzeme) ve pasa malzemesinin depolama ve döküm sahaları 1/25000 ölçekli Vaziyet Planına Koordinatlı olarak işlenmesi, -DSİ Genel Müdürlüğü tarafından onaylanmış Su Kullanım Hakları Planlama Raporu, -Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğünce değerlendirilen HES Projeleri ve Diğer Hidrolik Faaliyet Talepleri İçin Değerlendirme Raporu (Bahse konu formata 1/ ölçekli harita üzerinde akım gözlem istasyonlarının, regülatör yerlerinin, HES tesislerinin ve diğer proje ünitelerinin gösterilmesi, onaylı akım verilerinin de rapora eklenmesi) -Faaliyetin yapılacağı su kaynağının son 10 yıllık debileri ( ilgili kurum tarafından onaylı) -Regülatör sahası, iletim kanalı, iletim tüneli, yükleme havuzu ve cebri boru güzergâhı, santral yeri ile ilgili Jeoteknik Etüt Çalışması, -Orman Bölge Müdürlüğü Görüşü ile birlikte ÇED İnceleme Değerlendirme Formu, -DSİ Genel Müdürlüğünden alınmış fizibilite onay yazısı, -Sosyal Etki Değerlendirme Çalışması,_M.Y. - İnşaat öncesinde ve süreç içerisinde alınmış olan izin, ruhsat vb. belgeler, - İnşaat süresince yapılmış olan izleme-kontrol çalışmaları ile ilgili tutanaklar, - İnşaat sürecince depolaması ya da bertarafı gerçekleştirilmiş katı atık, tehlikeli atık, atıksu, atık yağın vb. depolama ya da bertaraf ile ilgili belgeler, -Raporun hazırlanmasında kullanılan ve çeşitli kuruluşlardan sağlanan bilgi, belge ve tekniklerden rapor metninde sunulamayanları vb. Notlar ve Kaynaklar: ÇED Raporunu hazırlayanların tanıtımı (Adı Soyadı, Mesleği, 1 kişi için 1 sayfayı geçmeyecek şekilde hazırlanmış kısa özgeçmiş, referansları ve rapordan sorumlu olduğunu belirten imzası) (Kapsam ve Özel Format Belirleme Toplantısında ÇED Raporunu hazırlayacak meslek grubunda; Ziraat Mühendisi, Orman Mühendisi ve Sosyolog bulunması komisyon tarafından belirlenmiştir.) Bu meslek grubuna ait özgeçmiş ve noter onaylı diploma, imza sirkülerinin asılları üst yazı ekinde yer almalıdır. 123