ACİL LABORATUVARI TEST REHBERİ

Transkript

1 ACİL LABORATUVARI TEST REHBERİ HAZIRLAYAN KONTROL EDEN ONAYLAYAN Dr. Ömer EMECEN Tıb. Tek. Aynur ÇALIŞ Dr. Murat KOLİKPINAR Biyokimya Uzmanı Kalite Yönetim Direktörü Başhekim Doküman No : ALB RHB 01 Yayın Tarihi: Revizyon No: 00 Revizyon Tarihi: --

2 İÇİNDEKİLER ÖNSÖZ ÖRNEKLERİN ÇALIŞMA ZAMANI ÖRNEK TÜRÜ ÖN HAZIRLIK İŞLEMLERİ ÖRNEK ALIMI İLE İLGİLİ KURALLAR LABORATUVAR SONUÇLARINI ETKİLEYEN ANALİZ ÖNCESİ 5 DURUMLAR KAN ALMA İLE İLGİLİ GENEL BİLGİLER FİZYOLOJİK -BİYOLOJİK VARYASYONLAR ÖRNEKLERİN ETİKETLENMESİ VE TRANSFERİ ÖRNEK KABUL VE RET KRİTERLERİ KALİTE GÜVENCESİ ÖLÇÜM BELİRSİZLİĞİ REFERANS DEĞERLER LABORATUVAR KRİTİK/PANİK DEĞERLERİ SONUÇ VERME SÜRELERİ ACİL LABORATUVARINDA ÇALIŞILAN TESTLER 10 2

3 ÖNSÖZ Prof. Dr. İlhan Özdemir Devlet Hastanesi Acil laboratuvarı hastanemiz acil polikliniğine başvuran hastaların yanında tüm poliklinik, servis hastalarımıza ve doktorlarımıza hizmet vermeye devam etmektedir. Hazırlanan bu rehber ile testlerin istenmesinden, test sonuçların elde edilmesine kadar geçen aşamalarda sağlık personelimize yardımcı olmak amaçlanmıştır. Test isimleri alfabetik sırayla düzenlenmiştir. Bu rehberde her testin adı ile birlikte, çalışılan örnek türü, örneğin alındığı tüp, çalışılan metod, çalışma günleri ve klinik bilgiler not edilmiştir. Test bilgileri sürekli olarak güncellendiğinden kitapta yer alan bilgilerde değişiklik olabileceği dikkate alınmalıdır. Testler hakkında daha geniş bilgi almak istediğinizde her türlü haberleşme yolu aracılığı ile laboratuvarımız uzmanlarımıza ulaşabilirsiniz. UZMAN HEKİM ODASI TEL NO 1987 ACİL LABORATUVAR TEL NO

4 1.1. ÇALIŞMA ZAMANLARI Laboratuvarımızda tüm testler haftanın 7 günü 24 saat boyunca çalışılmaktadır ÖRNEK TÜRLERİ 1. Serum: Test çalışması için gereken miktarda serum elde edebilmek için yeteri kadar kan alındıktan sonra dakika oda ısısında pıhtılaşmanın tamamlanması beklenir. Daha sonra dakika içinde satrifüj yapılarak serum elde edilir. Ayrılan serumda hemoliz, fibrin iplikçiği, jelatinöz formda fibrin bulunmamasına dikkat edilmelidir. Bu örnekten çalışılabilen testler: Biyokimya Testleri (glukoz, üre, kreatinin, total bilirubin, direk bilirubin, AST, ALT, LDH, Amilaz, Kalsiyum, Sodyum, Potasyum, Klor, CK, CRP, Albumin, Ethanol); (SARI KAPAKLI JELLİ TÜP) Kardiyak Testleri (Troponin I veya T, kütle CK-MB); (SARI KAPAKLI) ve (TURUNCU KAPAKLI JELLİ TÜP) 2. Plazma: Test çalışması için gereken miktarda ve tipte ( EDTA lı, heparinli, sitratlı) plazma elde edebilmek için uygun tüpe, yeteri miktarda kan alındıktan sonra tüp mutlaka 8-10 defa hafifçe alt üst edilerek antikoagülan ile kanın tam olarak karışması sağlanmalıdır. Daha sonra 30 dakika içinde santrüfüj ile plazma ayrıldıktan sonra ayrı bir tüpe aktarılmalıdır. Bu örnekten çalışılabilen testler: Koagulasyon Testleri (PT, aptt, fibrinojen); (MAVİ KAPAK SİTRATLI) Kardiyak Testleri (Troponin I veya T, kütle CK-MB); (YEŞİL KAPAK HEPARİNLİ) D-dimer testi (MAVİ KAPAK SİTRATLI) 3. Tam kan: Test çalışması için gereken miktarda ve tipte (EDTA lı-mor kapak) tam kan elde edebilmek için uygun tüpe, yeterli miktarda kan alındıktan sonra tüp 8-10 kez hafifçe alt üst edilerek antikoagülan ile kanın tam karışması sağlanmalıdır. Bu örnekten çalışılabilen testler: Hemogram (tam kan sayımı) (MOR KAPAKLI EDTALI TÜP) 4. Vücut sıvıları: Numuneler jelsiz düz tüpe alınmalıdır ağzı kapatılmalıdır. 5. İdrar: İdrar kabı içerisine 12 cc orta idrar alınarak ağzı sıkıca kapatılmalıdır. 6. Gaita: Gaita kabı içerisine 5 gr. gaita alınır ve ağzı sıkıca kapatılmalıdır. Gaitada Gizli Kan; 1.3. ÖN HAZIRLIK İŞLEMLERİ Biyokimya, koagulasyon, kardiyak numuneleri 3500 RPM de 10 dakika santrifüj edilir. Santrifüjlenmiş numune oda ısısında 8 saatten fazla bekletilmez. 4

5 1.4. ÖRNEK ALIMI İLE İLGİLİ KURALLAR HEMOGRAM (Tam Kan Sayım) Kapiller kan veya venöz kan kullanılır. Antikoagülan olarak EDTA (Etilendiamintetraasetikasit) kullanılır. Mor kapaklı tüpe kan alınır. KOAGULASYON TESTLERİ Mavi kapaklı sitratlı tüpe kan alınmalıdır. Vakumlu kan alma araçlarıyla kan alındığında tüpün üzerindeki çizgiye kadar kan dolacaktır. Vakumlu kan alma araçları ile kullanılamadığı durumda bu çizgiye kadar kan alınmalıdır. 20 C'de oda ısısında bekleyen tüp kullanınız. 1 dakikadan fazla turnikeyi kolda tutmayımız. Heparin tedavisinin takibi aptt ile Oral antikoagulan tedavisi PT ve INR ile yapılır. BİYOKİMYA TESTLERİ Vakumlu jelli sarı kapaklı biyokimya tüpüne kan alınır. KARDİYAK TESTLERİ Turuncu kapaklı hızlı pıhtılaştırıcılı jelli serum tüpüne, yeşil kapaklı mekanik separatörlü tüpe veya Vakumlu jelli sarı kapaklı biyokimya tüpüne kan alınır LABORATUVAR SONUÇLARINI ETKİLEYEN ANALİZ ÖNCESİ DURUMLAR KAN ALMA GENEL BİLGİLER Kan numuneleri arter, ven ve kapiller damardan alınır. Kan numunesinin tipi amaca yönelik değişir fakat genellikle venöz kan tercih edilir. Numuneler uygun tüplere alınmalıdır. Günümüzde kan alma işleminin kolaylaştırması ve kanın dış yüzeyle temasının engellemesi nedeni ile vakumlu tüpler tercih edilmektedir. Vakumlu tüpler, tüpün hacmi kadar veya tüp içindeki antikoagulanın etkisini gösterebileceği kadar kan alabilmesini sağlayacak şekilde tasarlanmışlardır. Ayrıca serum ayrılmasını daha kısa zamanda ve daha net şekilde sağlayan, hemoliz riskini azaltan inert jeller tüplere ilave edilerek kullanılmaktadır. Tüp kapakları tüplerin fonksiyonları ve muhtevalarım belirtmede ayrıcı olması nedeni ile farklı yapılmaktadır. Vakumlu tüplerdeki silikonize yapılar pıhtının tüp duvarına lezyonunu ve hemolizi azaltır. Vakumlu tüplerle kan alınırken atılabilir iğnesi bulunan holder kullanılır. Holderlerin ucuna atılabilir özel iğne takılarak damara girilir, vakumlu tüp holderin içine iğnenin ters tarafına doğru bastırılır, damar dışına çıkan kan vakum boşalırken tüpe dolar. Bu sayede istenilen miktarda ve birden fazla tüpe kan numunesi alınabilir. Kanın etrafa kontaminasyonu ve kanla bulaşabilen hastalıklardan korunma sağlanır. Ayrıca kan alımı ve tüpe aktarılması sırasında oluşabilecek hemoliz riski azalır. Kan numunesi alınmada önce şahıs dinlendirilmelidir. Şahıs oturur veya yatar pozisyonda 10 dakika tutulmalıdır. Vücut pozisyonu ve strese bağlı değişiklik bu sayede en aza indirilir. Venöz kanda hem büyük hemde yüzeye yakın olmasından dolayı kol median kübital ven tercih edilir. 5

6 İ.V. uygulama yapılan kol, kan alma bölgesinde skar, enfeksiyon veya hematom mevcutiyeti, kanül veya arteriyo-venöz fistül bulunan bölge seçilmemelidir. Mastektomi yapılan kadında aym taraftaki koldan kan alınmamaladar. İV uygulama yapılan damardan veya koldan kan alınmaz, mecburiyet durumunda almadan en az 3 dakika önce uygulama kesilmelidir. Kan alınacak bölgedeki dezenfeksiyon için genellikle %70.lik izopropanol mevcut değilse etil alkol tercih edilir. Şayet alkol analizi yapılacaksa alkol yerine benzalkonyum klorur (zefiran klorur: 1 :750) kullanılmalıdır. Kan almada kullanılacak turnike 1 dakikadan fazla kolda tutulmamalıdır. 3 dakikadan fazla turnike kolda kalırsa(t.protein %5, demir %7, kolesterol %5, AST%9, bilirubin %8,5 ) artar, potasyum ise %6 azalır. Lütfen kanlarızı holder ile alınız ve uygun iğne ucunu kullanınız ve turnikeyi kan alınacak yerin cm üzerinden uygulayınız. İğne koldan çekilmeden turnike çözülür, iğne koldan çekilirken deliğin üstü hafifçe steril bir pamukla kapatılır. İğne çıkar çıkmaz pamuğun üstüne darbe yapmaksızın sıkıca basılır, hematom oluşmasının önlenmesi ve damar duvarının kapanmasına yardımcı olunması için deliğin üzerine birkaç dakika basılmalıdır. Çoğu hasta bunu kendisi yapabilir. Yeterli miktarda basılı olmazsa morarma olur. Sonrasında injeksiyon bandı ile ayni bölge kapatılır. Hastalardan kanlar aşağıdaki sıra ile tüplere alınmalı ve belirtildiği şekilde alt üst edilerek nazikçe çalkalama yapmadan karıştırılmalıdır. Siyah kapaklı sitratlı tüp Mavi kapaklı sitratlı tüp (3-4 kez), Sarı veya kırmızı kapaklı biyokimya tüpü (5-6 kez), Yeşil kapaklı heparinli tüp Mor kapaklı EDTA' lı hemogram tüpü (8-10 kez). Lütfen her hastaya injeksiyon bandı veriniz veya yapıştınız Genel sağlık taraması laboratuvar tetkikleri için saatlik açlık sonrası sabah kan verilmesi uygundur. Gece Saat 22:00 den sonra su hariç hiçbir şey yenilip içilmemesi gerekir. Tetkik için hastanemize gelmeden önce ağır ve zorlayıcı idmanlardan kaçınılması; kan vermeden önce yarım saat kadar dinlenilmesi gerekir. Düzenli kullanılan ilaçlar var ise kesilmeden once doktora danışılması önerilir. Ayrıca kanın hemolizli (kırmızı kan hücrelerinin parçalanmış olması), bulanık (yüksek şilomikron düzeyi) ve ikterik (yüksek bilirübin düzeyi) olması laboratuvarımızda yapılan tüm tahlillerin ölçümünü etkileyeceğinden sonuçların bu özellikler göz önünde bulundurularak değerlendirilmesi gerekmektedir. En az 3 hafta öncesince beslenme alışkanlıklarının değiştirilmemesi gerekir. Kilonun sabit olarak korunması (ani kilo değişikliklerinden kaçınılması) gerekir. Duygusal ve fiziksel gerilimden sakınılması gerekir. 3 gün öncesinden itibaren alkol alınmaması önerilir. Kapiler kan için parmak ucu, kulak memesi, ayak tabanı derisi tercih edilir. Numuneleri ışığa maruz bırakılmaz. Hemolizli, lipemik, ikterik, fazla bekletilen numuneler, yeterli seviyede alınmayan örnek ve antikoagulanlı tüpe alınan pıhtılı örnekler laboratuvarda yanlış sonuçlara yol açar FİZYOLOJİK -BİYOLOJİK VARYASYONLAR: 6

7 Hasta kimliğinin yanlış belirlenmesi, uygun olmayan kan alma yeri seçimi, kan alımında yanlış tüp seçimi, uygun olmayan ekipman seçimi, hastanın pozisyonu, elin kapatılıp açılması, fazla egzersiz, yanlış beslenme, ilaçların doğru bir şekilde koordine edilmemesi. FİZYOLOJİK FAKTÖRLER POSTÜR: Yatar pozisyondan ayağa kalkmak veya dikilmekle ile kan hacmi %10 azalır. Bu azalış proteinsiz plazmanın damar dışına kaçması sonucu meydana gelir. Bu durumda özellikle enzimleri ve protein yapıdaki hormonları içeren tam protein konsantrasyonları, ilaçlar, kalsiyum ve bilirubin gibi kısmen proteinlere bağlanarak taşınan möleküllerin konsantrasyonu geçici olarak artar. Ayakta durma pozisyonunda veya yatar halden ayağa kalkmada katekolaminler, aldesteron, renin ve antidiüretik hormon salgısı uyarılır. Bu hormonların kan konsantrasyonu birkaç kat artabilir. Glomerüler filtrasyon hızı ve idrar oluşumu azalir. İdrara çıkan sodyum,potasyum, HCO3 miktan azalır, idrar PH' sl azalır. Birkaç günlük yatak istirahati ile hemotokrit değeri % 10 kadar artabilir. Uzayan yatak istirahatlerinde protein miktan 0,5 gldl, albumin miktan 0,3 g/dl azalabilir. Serum AST, ALT CK miktan düşer. Potasyum miktan 0,5 mmol/l kadar düşebilir. EGZERSİZ: Aktivitenin süresi ve şiddetine bağlıdır. AST, CK, miktarı artar. On dakikalık ağır egzersiz ile hematüri ve proteinüri oluşur. Atletler ve antremanlı sporcularda istirahat halinde bile üre, ürat, kreatin ve tiroksin seviyesi normal kişilerden yüksektir. Fiziksel egzersiz ile K artar, SİRKADYEN RİTİMLER: Bir çok maddenin vucut sıvılarındaki miktarı gün boyunca siklik değişiklik gösterir. Postür, fiziksel aktivite, diyet, stres, gün ışığı, karanlık, uyku, uykusuzluk gibi faktörlere bağlı. Kan glukoz düzeyi sabah yüksek olur, Potasyum seviyesi öğleden sonra sabaha göre 1 mmol/l düşebilir. Gece kreatinin klirensi %10 civarında azalır. Kalsiyum itrahı gece en yüksekken sodyum ve potasyumun itrahı öğle saatlerinde en yüksek görülür. Sabah 8 ve 14'de alınan kan örnekleri arasında total değişim (AST %25, ALT %56, ALP %20, LDH %16, kreatinin %14,5, BUN %22,5, potasyum % 7). SEYAHAT: Uçak seyahatlerinde glukokortikoidlere bağlı serum glukoz seviyesi artar. Uzun süreli seyahatlerde sıvı ve sodyum retansiyonu artar, üriner atılım 2 günde normale gelir. KÖRLÜK: Protein azalır, bilirubin, kreatinin artar. YİYECEK ETKİSİ: Yiyecekle en büyük artışlar glukoz, seviyelerinde meydana gelir. Karbohidrattan zengin diyetle genellikle glukoz artışı fazladır azalır. KAFEİN: Kahve, çay ve kola gibi içeceklerde bulunur. Glukoz seviyesini artırır ve glukoz toleransı hafif bozulur. SİGARA: 7

8 Nikotinin etkisi ile etki gösterir, içilen sigara ve inhale edilen dumana göre değişir. Bir sigara içimi ile kan glukozu 10 dakika içinde 10 mg/dl artabilir ve 1 saat kadar sürebilir, potasyum seviyeleri düşüktür. İLAÇ KULLANIMI: IM uygulamalar CK ve LDH'ı artırır. Morfın ve meperidin, hepatik ve pankreatik enzimlerin serum seviyesini artırır, AST seviyesi yüksek seviyeye ulaşır. Fenotin, kalsiyum, bilirubin konsantrasyonunu azaltır, ALT' yi artırır bir çok ilacın bir çok test üzerine etkisi vardır. ŞOK VE TRAVMA: Şokta glukoz seviyesi artar ve glukoz toleransı bozulur. Ameliyat sonrası (CK %76, AST %50, LDH%20) artar. Travmaya bağlı fibrinojen seviyeleri ilk birkaç gün 2-3 kat artabilir. Üre konsantrasyonuda artar. DIĞER FAKTÖRLER: CİNSİYET: Pubertaya kadar laboratuvar test değerlerinde erkek ve dişi cinsler arasında belirgin bir fark yoktur. Pubertadan sonra kas kitlesi ile ilişkili erkekte AST, ALT, CK değerleri daha yüksektir. Erkekte üre, kalsiyum,bilirubin, Hb ve miktarı daha yüksektir. YAŞ: Yaşın etkisi genellikle 4 gruba ayrılır. Yeni doğanda CK, GGT, AST, ALT, Ca, Cl, K, Na ve bilirubin seviyeleri yüksek, üre seviyesi düşüktür. Erişkin döneminde Ca hafıf azalır. fakat menopozdan sonra kadınlarda artar. Ürat miktarı erkeklerde 20 yaş cıvarı, kadınlarda orta yaş cıvarı zirve yapar. Erişkinlerde bir çok enzim seviyesi puberta döneminden daha düşüktür. Glikoz tolerans testi her 10 yıl için yaklaşık 8 mg/dl yükselir. MEVSİMSEL ETKİLER: Mevsimsel etkiler genellikle sıcaklık değişrneleri, değişen diyet alışkanlığı, fıziksel aktivite gibi unsurlara bağlıdır. OBESİTENİN ETKİSİ: Glukoz toleransı bozulur, ürat, glukoz, Ca, kreatinin, AST, LDH, seviyesi artar. ORUÇ: Fizyolojik açlık değil doğal perhizden ibaret olduğu, glukoz hafif bir azalış olduğu biyokimyasal parametrelerle gösterilmiştir. Keton cisimleri görülmemiştir. HAMİLELİĞİN ETKİSİ: Döllenmeyi izleyen BHCG 6 günden sonra kanda, 14 gün cıvarında idrarda tesbit edilir. BHCG sekresyonu gebeliğin ci haftasından sonra azalmaya başlamasına ragmen tüm gebelik boyunca kanda ve idrarda tesbit edilir. Anne kan hacmi gebelikle birlikte yaklaşık %45 artar. Artmış eritropoeze ragmen gebelik sırasında eritrosit sayısı, Hb, Htc değeri düşer. Lökosit sayısı 'e kadar çıkar, doğum döneminde bu dahada yükselir. Gebelikle beraber pıhtılaşma faktörleride artar hatta plazma fibrinojeni %50 artabilir. Trombosit anlamlı değişmez ÖRNEKLERİN ETİKETLENMESİ VE TRANSFERİ Alınan tüm materyallerin üzerine materyalin alındığı yerde protokol numarası, hasta adı soyadı ve doğum tarihi (gün, ay, yıl) kimlik tanımlayıcı 8

9 bilgilerinin olduğu barkot yapıştırılmış olarak, en fazla yarım saat içinde (etanol testi için 15 dk) ve oda ısısında, dökülmeye, kırılmaya ve karışmaya karşı önlemleri alınarak, taşıma kabı içinde taşıma görevlisi tarafından getirilir. Servislerden Kan gazı örnekleri buz aküsü ile birlikte getirilmelidir. Acil polikliniği acil laboratuvarına yakın olması nedeni ile buz aküsü olmadan kabul edilebilir. Uyuşturucu madde taraması yapılacak İdrar numuneleri, denetimli serbestlik için hastane polisi, heyet raporu için hastane güvenlik görevlisi, cezaevinden gelenler için Jandarma veya gardiyan nezaretinde acil laboratuvarına getirilir. Denetimli serbestlik için gelen numuneler teslim alınırken DENETİMLİ SERBESTLİK KAPSAMINDA GÖZETİM ALTINDA NUMUNE VERME ONAM FORMU numune veren şahsa ve gözetim görevlisine ve imzalatılarak laboratuvar görevlisi tarafından teslim alınır ÖRNEK KABUL VE RET KRİTERLERİ Acil Laboratuvarına ulaştırılan örnekler Laboratuvar teknisyenleri tarafından Acil Laboratuvarı Numune Ölçü/Kabul Ret Kriterleri göre kontrolü yapılarak kabul veya red edilir. İlgili kriterler Acil Laboratuvarı Numune Ölçü/Kabul Ret Kriterleri talimatında tanımlanmıştır KALİTE GÜVENCESİ Laboratuvarımızda günlük olarak İç Kalite Kontrol Programı ve aylık dönemler halinde Dış Klaite Kontrol Programları uygulanmaktadır. Laboratuvarımızda günlük olarak en az iki seviyeli kontrol örnekleri kullanılarak yapılan İç kalite kontrol programı uygulaması ile günlük ve günler arası performans denetlenmektedir. Dış kalite kontrol programı uygulamasında ise, seviyesi bilinmeyen dış kalite kontrol örneklerinin analizi yapılarak sonuçlar ulusal veya uluslararası çok sayıda laboratuvarın sonuçları ile karşılaştırılır ve gerçek değere uygunluk denetlenir ÖLÇÜM BELİRSİZLİĞİ Tüm laboratuvar ölçümleri mutlak bir sonucu vermezler ancak doğruya en yakın sonucu verebilirler. Kullanılan yönteme, cihaza, referans materyallere ve malzemelere, numunenin özelliklerine, çevre koşulları vb durumlara bağlı olarak testler tekrarlandıklarında aynı sonucu vermezler. Test sonuçlarının gerçek değere en yakın olma durumu ve test sonucunun tekrarlanabilirlik durumu ölçüm belirsizliğini oluşturur. Her bir test için ölçüm belirsizlik oranları farklıdır. Ölçüm sonucunu kullanarak tıbbi karar verirken, Ölçüm sonuçlarını karşılaştırırken, referans aralıklarına uygunluğa karar verirken ölçüm belirsizliği önem göstermektedir. Laboratuvarda üretilen test sonuçlarının mutlak olmadığı göz önüne alınmadan tıbbi karar verilmemelidir REFERANS DEĞERLER 9

10 Testler için belirtilen referans aralığı sağlıklı bireylerden elde edilen değerlerin %95 ini içeren grubu temsil eder ve test sonucunu değerlendirmek için genel bir baz oluşturur. Çeşitli faktörlere bağlı olarak bu değerler hastadan hastaya varyasyonlar gösterebilir. Analiz yönteminin değiştiği durumlarda metoda bağlı olarak referans aralığı da değişebilir LABORATUVAR KRİTİK/PANİK DEĞERLERİ Eğer hastanın hayati durumunu etkileyebilecek kritik test sonuçları var ise zaman kaybetmeden bu sonuçlar telefon ile hastanın hekimine veya ilgili servis hemşiresine bildirilir. Kritik/panik değerler Acil laboratuvarı panik değer bildirim talimatı nda tanımlanmıştır SONUÇ VERME SÜRELERİ Numuneler laboratuvara ulaştıktan sonra aşağıda belirtilen sürelerde sonuçlandırılır.hemogram 20 dakika,idrar tetkiki 30 dakika,biyokimya 60 dakika,koagulasyon 60 dakika,kardiyak tetkikleri 45 dakika,gaitada gizli kan 30 dakika, İdrarda gebelik testi 30 dakika ACİL LABORATUVARINDA ÇALIŞILAN TESTLER İLE İLGİLİ GENEL BİLGİLER ALBUMİN Test Çalışma Yöntemi: Spektrofotometrik, bromkrezol green Çalışma Zamanı: Her gün Örnek Türü: Serum Örnek Ret Kriteri: Serumu ayrılmadan kırmızı kapaklı biyokimya tüpünde beklemiş kan, yetersiz serum, çok hemolizli, çok lipemik ve çok ikterik örnek, örnek alınma saatinin yazılmamış olması, uzamış turnike uygulaması Klinik bilgiler: Total plazma proteininin %55-65 ini oluşturan önemli bir protein fraksiyonudur. Yarı ömrü yaklaşık 20 gündür. Albümin sentezinin düzenlenmesi beslenme durumu, serum onkotik basıncı, sitokinler ve hormonlar gibi çeşitli faktörler tarafından gerçekleştirilir Kullanım amacı: Beslenme durumu, KC hastalığı ve diğer kronik hastalıkların değerlendirilmesi Arttığı durumlar: : Dehidratasyon Azaldığı durumlar: Akut ve kronik KC hastalığı Malabsorbsiyon ve malnütrisyon Hipotroidizm Amiloidoz DM Kronik hastalıklar Düşük büyüme hormonu düzeyleri Hipoadrenalizm Genetik analbüminemi Akut faz reaksiyonu, inflamasyon ve diğer kronik hastalıklar Artmış kayıplar (yanıklar, gluten duyarlılığı, Crohn hastalığı, ülseratif kolit, fistül, hemoraji, böbrek hastalığı) Artmış katabolizma (Ateş, Cushing hastalığı, preeklamsi, tiroid disfonksiyonu) Plazma hacminin artması (Kalp yetmezliği, gebelik) 10

11 AST ( Aspartat Aminotransferaz ) Test Çalışma Yöntemi:Spektrofotometrik, kinetik UV Örnek Türü:Serum Örnek Ret Kriteri: Hemolizli ve lipemik örnekler kabul edilmez. Kullanım amacı: Hepatoselüler hasarın değerlendirilmesinde kullanılır Arttığı durumlar: Hepatoselüler hasar, karaciğer hücre nekrozu ya da herhangi bir nedenle meydana gelen hasar Alkolik hepatit (AST>ALT); viral ve kronik hepatit (ALT>AST) Erken akut hepatit; Akut fulminan viral hepatit İlaç ilişkili karaciğer hasarı; iskelet veya kalp kasında travma Akut kalp yetmezliği (AST>ALT); akut safra yolu tıkanıklığı Ağır egzersiz,yanıklar, güneş çarpmasi ALT ( Alanin Aminotransferaz ) Test Çalışma Yöntemi:Spektrofotometrik, kinetik UV Örnek Türü:Serum Örnek Ret Kriteri: Hemolizli, lipemik ve ikterik örnekler kabul edilmez. Kullanım amacı: Hepatoselüler hasarın değerlendirilmesinde kullanılır Arttığı durumlar: Hepatoselüler hasar, karaciğer hücre nekrozu ya da herhangi bir nedenle meydana gelen hasar Alkolik hepatit (AST>ALT); viral ve kronik hepatit (ALT>AST) Erken akut hepatit İlaç ilişkili karaciğer hasarı İskelet veya kalp kasında travma; Akut kalp yetmezliği (AST>ALT) Ağır egzersiz, yanıklar, güneş çarpması Akut safra yolu tıkanıklığı APTT Test Çalışma Yöntemi: Koagulometri, fotometrik Örnek Türü: Plazma Sonuç Verme Süresi: 60 dakika Örnek Kabı: Mavi kapaklı %3.2 sodyum sitratlı tüp Örnek Ret Kriteri: Oda ısısında 2 saatten fazla beklemiş, Heparinli ve Pıhtılı örnekler, uygunsuz kan antikoagulan oranları olan örnekler kabul edilmez. Kullanım amacı: APTT intrinsik koagülasyon yolunun (faktör XII, XI, VIII, IX) taranmasında kullanılan genel bir koagülasyon testidir. Heparin tedavisinin takibi, hemofili A ve B taramasında kullanılır. Eğer PT normal ise Faktör VIII, IX, XI ve XII de bozukluk görülebilir. Bu faktörler de normalse; prekallikrein ve HMW kininojen bozukluğu ve dolaşımda inhibitör olabilir. Uzamış APTT; heparin ve antikoagülan kullanımı, faktör eksikliği, lupus antikoagülan ve dolaşımdaki inhibitörler nedeniyle olabilir. 11

12 AMİLAZ Test Çalışma Yöntemi:Spektrofotometrik, enzimatik Örnek Türü:Serum Örnek Ret Kriteri: Hemolizli, lipemik ve ikterik örnekler kabul edilmez. Kullanım amacı: Pankreatit ve diğer pankreas hastalıklarının tanı ve izlenmesi İntraabdominal herhangi bir inflamatuvar durumun incelenmesi Arttığı durumlar: Akut pankreatit Kronik pankreatitin akut alevlenmesi İlaç ilişkili akut pankreatit Pankreas kanalının taş veya karsinom nedeni ile tıkanması Çeşitli ilaçların neden olduğu oddi sfinkteri spazmı Koledok kanalı tıkanması Akut kolesistit Pankreatit komplikasyonları Pankreatik travma Tükrük bezi hastalıkları Malign tümörler (özellikle pankreas, AC, over, özefagus, kolon) İlerlemiş böbrek yetmezliği Azaldığı durumlar: Pankreasın geniş çaplı harabiyeti (akut fulminan pankreatit) Ağır karaciğer hasarı (hepatit, zehirlenme, gebelik toksemisi, ağır tirotoksikoz, ağır yanıklar) CK ( Kreatin Kinaz ) Test Çalışma Yöntemi:Spektrofotometrik, kinetik UV Örnek Türü:Serum Örnek Ret Kriteri: Hemolizli ve çok lipemik örnekler kabul edilmez. Kullanım amacı: Kardiyak hasar ve çizgili kas hastalıkları Arttığı durumlar: Kalp kasının nekrozu ve inflamasyonu Müsküler distrofi Miyotonik distrofi Amyotrofik lateral skleroz Termal yanıklar ve elektrik yanıkları Polimiyozit Rabdomiyoliz Maraton koşucularında olduğu gibi ağır ve uzun egzersiz Doğum ve sıklıkla gebeliğin son birkaç haftası Status epileptikus Malign hipertermi Hipotermi Ailesel hipokalemik periyodik paralizi McArdle hastalığı İlaç ve kimyasallar im enjeksiyon sonrası Azaldığı durumlar: Azalmış kas kitlesi RA Tedavi edilmemiş hipertroidizm Cushing hastalığı İlaçlar Fiziksel aktivitenin azalması ile ilişkili olmayan bağ dokusu hastalıkları Karaciğerde metastatik tümör Çoklu organ yetmezliği Ağır enfeksiyonu veya septisemisi olan yoğun bakım hastaları CKMB (KÜTLE) Test Çalışma Yöntemi: Kemilüninesans 12

13 Örnek Türü: Serum, Plazma Sonuç Verme Süresi: 45 dakika Örnek Miktarı: 5 ml ( en az 3 ml ) Örnek Kabı: Sarı veya turuncu kapaklı plastik jelli tüp, yeşil kapaklı mekanik separatörlü tüp Örnek Ret Kriteri: Aşırı hemolizli, lipemik örnekler kabul edilmez. Kullanım amacı: Mitokondrial CK mitokondri ic membraninin dis yuzunde bulunur. Mitokondrial ATP`den enerji transferinde ve kreatin fosfat olusumunda hiz kisitlayici basamagi inhibe eder. Kreatin fosfat plazmada hedef organellere diffuze olur ve enerjisi CK tarafindan ATP`ye aktarilir Stoplazmik CK izomerleri M ve B subunitlerinin dimerleridir. (MM, MB, BB) CK MB kalp spesifik izoenzimdir. Akut MI tanisinda kullanilir. CK/CK-MB orani tercih edilir. Ayrica kardiyak travmalar, myokardit, KKY, koroner anjiografi, kalp cerrahisi, muskuler distrofi, polimyozit, SLE, yaniklar, REYE sendromu, hipotermi ve hipertermide de CK-MB düzeyleri yukselir. CO zehirlenmesi, pulmoner emboli, hip CRP Test Çalışma Yöntemi: Türbidimetrik Örnek Türü: Serum, Acil 60 dakika Örnek Miktarı: 5 ml ( en az 3 ml ) Örnek Ret Kriteri: Aşırı hemolizli, aşırı lipemik ve aşırı ikterik örnekler kabul edilmez. Kullanım amacı: Non spesifik bir akut faz reaktanidir. Enfeksiyon ve enflamasyonların degerlendirilmesinde kullanilir. CRP ölçümü enfeksiyonun, doku hasarının, inflamatuar bozuklukların ve ilişkili hastalıkların değerlendirilmesinde kullanılır. D-DİMER Test Çalışma Yöntemi: İmmünotürbidimetrik Örnek Türü: Serum, Plazma Sonuç Verme Süresi: 60 dakika Örnek Miktarı: 5 ml ( en az 3 ml ) Örnek Kabı: Sarı plastik jelli tüp, mavi kapaklı tüp Örnek Ret Kriteri: Pıhtılı örnekler kabul edilmez. Kullanım amacı: Bir fibrin yıkım ürünü olan D-Dimer, fibrinin plazmin tarafından yıkılması ile oluşur. Derin ven trombozu, pulmoner emboli ve Dissemine intravasküler koagülasyonda D-Dimer yükselir. DİREK BİLİRUBİN Test Çalışma Yöntemi: Spektrofotometrik, diazo yöntemi 13

14 Örnek Bilgileri Örnek Türü:Serum Sonuç Verme Süresi:Her gün saat 15:15'e kadar Örnek Özellikleri: Örnek ışıktan korunmalıdır. Örnek Ret Kriteri: Serumu ayrılmadan kırmızı kapaklı biyokimya tüpünde beklemiş kan, yetersiz serum, hemolizli ve lipemik örnek, örnek alınma saatinin yazılmamış olması, oda ısısında ve ışıkta 30 dakikadan fazla beklemiş örnek Kullanım amacı: Neonatal hiperbilirubinemisi Hemolitik hastalıklar; pernisiyöz anemi Gilbert, Criggler-najjar sendromu Hepatoselüler hasar; ilaçlar Arttığı durumlar: Hepatoselüler hasar Safra kesesi hastalıkları; safra taşları Ekstrahepatik safra tıkanıklığı Dubin Johnson ve Rotor sendromu ETHANOL Test Çalışma Yöntemi: Spektrofotometrik, Alkol dehidrogenaz ile enzimatik yöntem. Etil alkol ve NAD, ADH tarafından Asetaldehid ve NADH'ye dönüştürülür. ADH Etil alkol + NAD + Asetaldehid + NADH + H + Reaksiyon sırasında oluşan NADH ın absorbansındaki değişim hızı olarak fotometrik yöntemle 340 nm'de ölçülür. NADH absorbansındaki değişim hızı Etil alkol konsantrasyonu ile doğru orantılıdır. Örnek Türü: Serum Sonuç Verme Süresi: 60 dk Örnek Ret Kriteri: Serumu ayrılmadan kırmızı kapaklı biyokimya tüpünde beklemiş kan, yetersiz serum, hemolizli ve lipemik örnek. Numuneler bekletilmeden hızlı bir şekilde acil laboratuvarına ulaştırılmalıdır. Kullanım amacı: Adli vakalarda ve aşırı kullanım durumlarında takip amacıyla kullanılmaktadır. İnterferanslar: Adli bir test olduğundan Bu testi az miktarda da olsa ölçümü etkileyebilecek bir çok alkol içeren madde çevremizde bulunmakta olup bunlar arasında ağız çalkalama suları, öksürük şurupları ve diğer şuruplar, bazı sakızlar vb. sayılabilir. Ayrıca özellikler turunçgiller meyvesinde ve diğer meyvelerde bolca bulunan askorbik asit gibi oksidanlarda bu testi etkileyerek hatalı sonuçlara yol açabilir. Laktat ve LDH enziminin arttığı kaza gibi vücutta travma yaratan durumlarda da ölçüm tekniğinden kaynaklı yüksek ölçümler görülebilir. Bu durumlarda ethanol ölçümü için referans metot olan gaz kromatografisi ile çalışan bir laboratuarda doğrulama yapılmalıdır. 14

15 FİBRİNOJEN Test Çalışma Yöntemi: Koagulometri, fotometrik Örnek Türü: Plazma Sonuç Verme Süresi: 60 dakika Örnek Miktarı: Örnek Kabı: Mavi kapaklı %3.2 sodyum sitratlı tüp Örnek Ret Kriteri: Oda ısısında 2 saatten fazla beklemiş, Heparinli ve Pıhtılı örnekler, uygunsuz kan antikoagulan oranları olan örnekler kabul edilmez. Kullanım amacı: Fibrinojen, trombin tarafından fibrine dönüştürülen bir plazma proteinidir. Karaciğerde sentezlenir ve akut faz reaktanıdır. Fibrinojen eksikliğinde PT ve APTT testlerinde uzama olur. Fibrin yıkım ürünleri yükselmiş olan hastalarda fibrinojen daha düşük saptanabilir. GAİTADA GİZLİ KAN Test Çalışma Yöntemi: İmmünokromatografik Örnek Türü: Gaita Sonuç Verme Süresi: 30 dakika Örnek Özellikleri: Hastaya gaita örneğini vermeden önce 3 gün boyunca et, salam, sosis, sucuk, pastırma gibi hayvansal gıdaları yememesi söylenir. 3 günlük diyet bittikten sonra hastadan gaita örneği alınır. Örnek Miktarı: Az miktarda örnek yeterlidir. Örnek Kabı: Non steril pembe kapaklı gaita kabı Örnek Ret Kriteri: Uzun süre beklemiş örnek, uygun diyet yapmamış hasta Klinik bilgiler: Gizli kanama, hasta veya hekim için görünür kan kaybına ait bir bulgu olmaması durumunda gaitada gizli kan testinin pozitifliğini ifade eder. En yaygın nedenler arasında, kolon kanseri, özefajit, peptik ülser, gastrit, inflamatuvar bağırsak hastalığı, vasküler ektazi sayılabilir. Kullanım amacı: Kolorektal kanserler için tarama testi olarak kullanılır Üst GİS kanamaları ile ilişkili GI kanamaların belirlenmesi Arttığı durumlar: Gİ maligniteleri (kolon) Divertikül hastalıkları Gİ polipler İskemik bağırsak hastalığı Ülseratif kolit, Crohn hastalığı, Şigelloz Travma, kanama diyatezi Vaskülit GEBELİK TESTİ (İDRARDA) Test Çalışma Yöntemi: İmmünokromatografik Örnek Türü: İdrar Sonuç Verme Süresi: 30 dakika Örnek Miktarı: Az miktarda örnek yeterlidir. Örnek Kabı: Non steril idrar kabı Örnek Ret Kriteri: Kullanım amacı: Gebelik durumunun gösterilmesini sağlayan kalitatif bir testtir. Strip ile yapılır. Pozitif yada negatif şeklinde bir sonuç verir. Yalancı 15

16 pozitiflik ve yalancı negatiflik durumu olabilir. Emin olunmadığında hasta, kandan BHCG ölçümü için Kadın Doğum polikliniklerine yönlendirilmelidir. GLUKOZ Test Çalışma Yöntemi: Spektrofotometrik, enzimatik (Hekzokinaz) Örnek Türü: Serum Örnek Özellikleri: Örnek aç olarak alınmalıdır. Örnek Ret Kriteri: Serumu ayrılmadan kırmızı kapaklı biyokimya tüpünde beklemiş kan, yetersiz serum, hemolizli ve lipemik örnek, örnek alınma saatinin yazılmamış olması Kullanım amacı: Diabetes mellitus, hipoglisemi, gestasyonel diyabet tanısı Arttığı durumlar: Diabetes mellitus Stres, miyokardiyal infarktüs, infeksiyonlar Cushing sendromu Feokromositoma Akromegali Akut pankreatit Glukagonoma Hemokromatoz Kronik böbrek yetmezliği İlaçlar (Glukokortikoidler, diüretikler) Azaldığı durumlar: Açlık İnsülinoma Hipoglisemik ajanlar Eksojen insülin Addison s hastalığı Hipopitüitarizm Hipotroidi Yaygın karaciğer hastalığı HEMOGRAM (TAM KAN SAYIMI) Test Çalışma Yöntemi: Flow sitometri, empedans Örnek Türü: EDTA lı tam kan Sonuç Verme Süresi: 20 dakika Örnek Miktarı: 5 ml ( en az 3 ml ) Örnek Kabı: Mor kapaklı EDTA lı tüp Örnek Ret Kriteri: Pıhtılı örnekler kabul edilmez. Kullanım amacı: Hematolojik hastalıklar, akut-kronik enfeksiyonlar, ameliyat öncesi vb durumlarda hastanın hemoglobini, lökosit sayısı / alt grupları ve trombosit sayısı hakkında bilgi verir. KALSİYUM ( Ca ) Test Çalışma Yöntemi: Spektrofotometrik Örnek Türü: Serum, Acil 45 dakika Örnek Ret Kriteri: Aşırı hemolizli, aşırı lipemik ve aşırı ikterik örnekler kabul edilmez. Kullanım amacı: Uzamış kusma, yanıklar, ilaçlar Organik anyonların artmasına bağlı metabolik asidoz Tuz kaybına yol açan böbrek hastalıkları Adrenokortikal yetmezlik Primer aldosteronizm 16

17 Arttığı durumlar: Hiperparatiroidizm, tirotoksikoz Akut ve kronik böbrek yetmezliği Malabsorpsiyon ile birlikte osteomalazi Alüminyum ilişkili osteomalazi Malign tümörler, çoklu endokrin neoplazileri Granülomatöz hastalıklar, diüretikler (tiyazidler A ve D vitamini entoksikasyonları, sütalkali sendromu Daha seyrek olarak bazı hipotroidi hastaları, cushing sendromu, adrenal yetmezlik, akromegali, feokromositoma, VIPoma sendromu Ailesel hipokalsiürik hiperkalsemi, hipofosfataz Azaldığı durumlar: Hipoparatiroidizm (cerrahi; paratiroidlerin idiyopatik infiltrasyonu sarkoid,amiloid, hemokromatoz, tümör; kalıtsal DiGeorge sendromu) Psödohipoparatiroidizm Üremi ve fosfat retansiyonu ile birlikte kronik böbrek hastalığı, Fankoni sendromları, renal tübüler asidoz Kalsiyum ve D vitamini malabsorbsiyonu, tıkanma sarılığı Yetersiz kalsiyum, fosfor ve D vitamini alımı Osteomalazi, raşitizm Hiperfosfatemi Rabdomiyoliz, tümör lizis sendromu, osteoblastik tümör metastazları Akut ağır hastalıklar (yaygın yağ nekrozu ile birlikte pankreatit, sepsis, yanıklar) Solunumsal alkaloz, bazı ilaçlar KARIŞIM TESTİ (MİXİNG TEST) Test Çalışma Yöntemi: Koagulometri, fotometrik Test İstemi: Hastanın hekimi tarafından laboratuvar uzmanı ile görüşülerek yapılır. Doğrudan test istemi yapılamaz. Örnek Türü: Plazma Sonuç Verme Süresi: 120 dakika Örnek Miktarı: Örnek Kabı: Mavi kapaklı %3.2 sodyum sitratlı tüp Örnek Ret Kriteri: Oda ısısında 2 saatten fazla beklemiş, Heparinli ve Pıhtılı örnekler, uygunsuz kan antikoagulan oranları olan örnekler kabul edilmez. Kullanım amacı: İntrinsik ya da ekstrensek yoldaki koagülasyon proteinlerine karşı gelişen antikorların (inhibitörlerin) taranmasında (özellikle Hemofili A) kullanılmaktadır. Örneğin uzun APTT sonucu olan hastanın plazması, sağlıklı bireylerden hazırlanan normal plazma ile 1:1 oranında karıştırılır ve 0. dakika ile 2 saat 37 ºC de inkübe edildikten sonra APTT zamanı tekrar ölçülür. Eğer APTT normale dönmüşse faktör eksikliği, hala uzunsa hastada inhibitör vardır. Uzamış olan PT ve/ veya APTT düzeltme testi ile düzeliyorsa faktör eksikliğini gösterir. KLORÜR ( Cl ) Test Çalışma Yöntemi:: İndirekt ISE (iyon selektif elektrot) Çalışma Zamanı:Her gün 24 saat boyunca Örnek Türü:Serum Örnek Ret Kriteri: Hemolizli örnekler kabul edilmez. 17

18 Klinik bilgiler: Başlıca hücre dışı anyonudur. Klorür düzeyleri sodyum miktarlarında meydana gelen değişiklikleri yansıtır. Sodyumdan bağımsız olarak genellikle asit baz bozukluklarında değişim gösterir Kullanım amacı: Sodyum ve potasyum ile birlikte elektrolit ve su dengesinin değerlendirilmesi; asit-baz dengesinin değerlendirilmesi Arttığı durumlar: Uzamış diyare Hidrojen iyonu atılımı ve bikarbonat reabsorpsiyonunun azalmasına bağlı (hiperkloremik metabolik asidoz) renal tübüler hastalıklar Solunumsal alkaloz, ilaçlar Diabetes insipidus Azaldığı durumlar: Uzamış kusma, yanıklar, ilaçlar Organik anyonların artmasına bağlı metabolik asidoz Tuz kaybına yol açan böbrek hastalıkları Adrenokortikal yetmezlik Primer aldosteronizm KREATİNİN Test Çalışma Yöntemi: Spektrofotometrik, kinetik Jaffé method Örnek Türü:Serum Örnek Ret Kriteri: Serumu ayrılmadan kırmızı kapaklı biyokimya tüpünde beklemiş kan, yetersiz serum, hemolizli ve lipemik örnek, örnek alınma saatinin yazılmamış olması Kullanım amacı: Glomerüler filtrasyon hızı ve böbrek fonksiyonlarının değerlendirilmesinde faydalıdır. Hafif ve orta derecede böbrek yetmezliklerinde BUN/Kreatinin oranı daha anlamlıdır Arttığı durumlar: Glomerulonefrit Pyelonefrit Akut tübüler nekroz Diabetik nefropati Prerenal azotemi: Şok, dehidratasyon, konjestif kalp yetmezliği Postrenal azotemi: İdrar yolu tıkanıklıkları Rabdomiyoliz Akromegali, jigantizm Azaldığı durumlar: Azalmış kas kitlesi (müsküler distrofi, myastenia gravis) Gebelik LDH ( Laktat Dehidrogenaz ) Test Çalışma Yöntemi:Spektrofotometrik, kinetik UV Örnek Türü:Serum Örnek Ret Kriteri: Hemolizli ve lipemik örnekler kabul edilmez. Klinik bilgiler: Kalp, KC, iskelet kası, böbrek ve eritrositlerde yüksek miktarlarda, buna karşılık AC, düz kas ve beyinde daha az miktarlarda mevcuttur. Laktat ve piruvatın birbirine dönüşümünü katalizler Kullanım amacı: Anemiler ve tümör aktivitesinin izlenmesi, KC ve böbrek hastalığı, in vivo ve in vitro hemoliz belirteci olarak kullanılır. AMI da yerini troponinlere bırakmıştır. 18

19 Arttığı durumlar: Kalp hastalıkları Siroz, tıkanma sarılığı, akut viral hepatit KC e metastaz yapmış karsinomlar, hepatoselüler karsinom Hemokromatoz, Dubin-Johnson sendromu, hepatolentiküler dejenerasyon, Gaucher hastalığı, McArdle hastalığı Hemolitik anemi, elektriksel ve termal yanıklar, travma Sarkoidoz, akut pankreatit, renal korteks infarktüsü POTASYUM (K) Test Çalışma Yöntemi:: İndirekt ISE (iyon selektif elektrot) Örnek Türü:Serum Örnek Özellikleri: Örnek Ret Kriteri: Hemolizli örnek, uzamış turnike uygulaması. Klinik bilgiler: Potasyum temel hücre içi iyonudur. Yüksek hücre içi konsantrasyonu, potasyumu konsantrasyon gradyanına karşı sürekli olarak hücre içine taşıyan Na-K-ATP az pompası ile sürdürülür. Asidemide potasyum hücre dışına çıkar, alkalemide hücre içine girer Kullanım amacı: Elektrolit dengesi, kardiyak aritmi, kas güçsüzlüğü, hepatik ensefalopati ve böbrek yetmezliğinin değerlendirilmesi Çeşitli durumlarda hiperkalemi ve hipokalemi tanısının konması ve izlenmesi Ailesel hiperkalemik periyodik paralizi ve hipokalemik paralizi tanıs Arttığı durumlar: Addison hastalığı Renin-anjiotensin-aldosteron sistem hipofonksiyonu Azalmış mineralokortikoid aktivitesi Azalmış aldosteron üretimi Aldosteron antagonisti ilaçlar (spironolakton, kaptopril, heparin) ACE inhibitörleri, siklosporin, NSAID Potasyumun tübüler salgılanmasının inhibisyonu (spironolakton, triamteren, amilorid, distal renal tübüler asidoz hiperkalemik tip) Potasyum retansiyonu ( GFR< 3 ile 5 ml/dk herhangi bir nedenle, ör. böbrek yetmezliği, gelişen oligürü; dehidratasyon, tıkanıklık, travma veya aşırı potasyum ile ilişkili oligürik olmayan kronik böbrek yetmezliği) Ailesel hiperkalemik periyodik paralizi Akut asidoz (özellikle hiperkloremik metabolik asidoz) İntravasküler hemoliz Hızlı hücresel salınım (ezilme tarzı yaralanma, lösemi ve lenfomada kemoterapi, yanıklar) Azaldığı durumlar: Renal yolla aşırı atılım (renal tübüler asidoz, Bartter sendromu, Liddle sendromu, renin salgılayan tümörler, renal vasküler hastalıklar, malign hipertansiyon) Endokrin (hiperaldosteronizm, özellikle ektopik ACTH üretiminin neden olduğu Cushing sendromu) İlaçlar (diüretikler, mineralokortikoidler, yüksek doz glukokortikoid, yüksek doz antibiyotik) Gİ kayıplar (kusma, diyare, laksatifler, villöz kolon adenomu, pankreatik VIPoma, Zollinger-Ellison sendromu) Solunumsal alkaloz İnsülin PT (PROTROMBİN ZAMANI) 19

20 Test Çalışma Yöntemi: Koagulometri, fotometrik Örnek Türü: Plazma Sonuç Verme Süresi: 60 dakika Örnek Kabı: Mavi kapaklı %3.2 sodyum sitratlı tüp Örnek Ret Kriteri: Oda ısısında 2 saatten fazla beklemiş, Heparinli ve Pıhtılı örnekler, uygunsuz kan antikoagulan oranları olan örnekler kabul edilmez. Kullanım amacı: PT ekstrinsik koagülasyon yolunun taranmasında kullanlır. Temel olarak faktör VIIa ve Doku faktöründen faktör Xa oluşturabilme kapasitesini ölçmektedir. Genellikle oral antikoagülan tedavinin izlenmesinde kullanılır. Uzamış PT değerleri Faktör II, V,VII ve X eksikliği, K vitamini antagonistleri ile tedavi, yenidoğanlarda hemorajik hastalık, intestinal reabsorbsiyon bozuklukları, Karaciğer hastalığı, fibrinoliz, disfibrinojemi, DIC, dolaşımdaki inhibitörler. Uzamış PT oral antikoagülan Kullanımı:, faktör eksikliği, dolaşımdaki inhibitörler nedeniyle olabilir. INR (İnternational sensitivite indeksi) Farklı laboratuarlarda yapılan PT testlerin sonuçlarının standardize edilmesinde kullanılmaktadır. INR= (Hasta PT/ Kontrol PT) ısı SODYUM ( Na ) Test Çalışma Yöntemi:: İndirekt ISE (iyon selektif elektrot) Örnek Türü:Serum Örnek Ret Kriteri: Hemolizli örnekler kabul edilmez. Kullanım amacı: Dehidratasyon ve aşırı hidrasyonun tanı ve tedavisi Elektrolit, asit baz dengesi, su dengesi, su intoksikasyonu Arttığı durumlar: Deri, akciğerler, Gİ sistemler ve böbrekler yolu ile su kaybı Hiperaldosteronizm TAM İDRAR ANALİZİ Test Çalışma Yöntemi: Kimyasal analiz: Otomatik semikantitatif strip testi Bilirubin; diazo reaksiyonu Glukoz; glukoz oksidaz-peroksidaz Lökosit; diazo reaksiyonu Nitrit; Griess reaksiyon Kan; peroksidaz aktivitesi Ürobilinojen; diazo reaksiyonu Keton; Legal yötemi Dansite; refraktometre ph; ph 5-9 arasında renk değiştiren indikatörler ile ölçülür Protein; albumin için hassastır, ph indikatörleri ile ölçülür 20

21 Sediment analizi: İdrar analizörü Otomatik olarak idrar sedimentinden görüntüler üzerinden digital partikül tanımla sistemi ile analizi yapar. Kullanıcı tarafından görüntüler incelenerek onay verilir. Örnek Türü: İdrar Sonuç Verme Süresi: 30 dk Örnek Miktarı:2 ml Örnek Kabı: Non steril idrar bardağı, bebekler için pediatrik idrar torbası Örnek Ret Kriteri: Yetersiz örnek, uzun süre beklemiş örnek, kirli kapta gelmiş örnek, menstruasyon kanı ve gaita ile kontamine olmuş örnek Klinik bilgiler: Lökosit esteraz: Üriner sistem enfeksiyonlarının göstergesidir. Nitrit saptanması: Nitratı yıkan bakteri varlığını (redüktaz aktivitesi) gösterir. Nitratın nitrite çevrilerek reaksiyonun olabilmesi için, yeterli miktarda nitrat alınmalı ve idrar mesanede en az 4 saat beklemelidir. Sonuçlar lökosit ve lökosit esterazla birlikte değerlendirilmelidir. Kan: Eritrosit, hemoglobin ve miyoglobinle pozitif reaksiyon verir. Hematüri: Glomerüler nefrit, interstisyel nefrit, orak hücre hastalığı, vaskülit, enfeksiyon, üriner sistem kanserleri, böbrek taşı, travma Hemoglobinüri: İntravasküler hemoliz, alınan idrar örneğinde hemoliz Glukoz: İdrarda glukoz varlığı en çok diyabette görülür. Özgül ağırlık: Böbrek fonksiyonları normal ise vücudun hidrasyonunu yansıtır. Böbreğin idrarı konsantre etme yeteneği ile ilgili bilgi verir. Renal perfüzyonun azaldığı durumlarda, uygunsuz ADH salınımı, kontrolsüz DM, proteinüri ve glomerülonefritte artar. Renal tubuler hasar, diyabetes insipitus, malign hipertansiyon ve kronik renal yetmezlikte azalır. Protein: Glomerüler hastalıklar, tübüler hasar, postrenal kaynaklı ph: Renal tübüler asidoz ve taş araştırmasında kullanılır. Sağlıklı kişilerde 5-6 arasındadır. Keton: Diyabet ve açlıkta görülür. Bilirubin: Hepatik ve posthepatik sarılıkta (konjuge bilirubin) pozitiftir Kullanım amacı: Metabolik bozukluk, böbrek hastalıkları ve üriner sistem enfeksiyonları TOTAL BİLİRUBİN Test Çalışma Yöntemi: Örnek Türü: Serum Örnek Özellikleri: Örnek ışıktan korunmalıdır. Örnek Ret Kriteri: Serumu ayrılmadan kırmızı kapaklı biyokimya tüpünde beklemiş kan, yetersiz serum, hemolizli ve lipemik örnek, örnek alınma saatinin yazılmamış olması, oda ısısında ve ışıkta 30 dakikadan fazla beklemiş örnek Klinik bilgiler: Total bilirubinden direkt bilirubinin çıkarılması ile indirekt bilirubin (konjuge olmayan bilirubin) elde edilir 21

22 Kullanım amacı: KC fonksiyonunun; bilirubinin üretimi, tutulumu, depolanması, metabolizması ve atılımını etkileyen hastalıkların ve neonatal fototerapinin etkinliğinin değerlendirilmesi Arttığı durumlar: Neonatal hiperbilirubinemisi Hemolitik hastalıklar; pernisiyöz anemi Gilbert, Criggler-najjar sendromu Hepatoselüler hasar; ilaçlar. TROPONİN I VEYA T Test Çalışma Yöntemi: Kemilüninesans Örnek Türü: Serum, Plazma Sonuç Verme Süresi: 45 dakika Örnek Miktarı: 5 ml ( en az 3 ml ) Örnek Kabı: Sarı veya turuncu kapaklı plastik jelli tüp, yeşil kapaklı mekanik separatörlü tüp Örnek Ret Kriteri: Aşırı hemolizli, lipemik örnekler kabul edilmez. Kullanım amacı: AMI tanısında kullanılır. AMI sonrası 2-6 saatte yükselir ve saatte pik yapar gün yüksek kalır. Konjestif kalp yetmezliği, kardiak travma, unstabil anjina ve kardiak cerrahi sonrasında da Troponinler yükselebilir. AMI tanısı için tek bir ölçüm yeterli değildir. Seri ölçüm yapılmalıdır. ÜRE Test Çalışma Yöntemi: Spektrofotometrik, enzimatik (Üreaz) kinetik UV Örnek Türü: Serum Örnek Ret Kriteri: Serumu ayrılmadan kırmızı kapaklı biyokimya tüpünde beklemiş kan, yetersiz serum, hemolizli ve lipemik örnek, örnek alınma saatinin yazılmamış olması Kullanım amacı: Böbrek fonksiyonlarının değerlendirilmesinde kreatininle birlikte kullanılır. Arttığı durumlar: Böbrek fonksiyon bozukluğu Renal perfüzyonda azalmaya yol açan durumlar (Konjestif kalp yetmezliği, kusmaya bağlı su ve tuz kaybı, diyare, terleme ya da diürez, şok) Protein katabolizmasında artış yapan durumlar GİS kanaması, akut MI, stres, yanık İdrar akımının post renal tıkanması Yüksek proteinli diyet 22

23 23