Yüzde Yüz Sonlu Sonsuz Oyunlar
|
|
|
- Hazan Deniz Yüksel
- 10 yıl önce
- İzleme sayısı:
Transkript
1 Yüzde Yüz Sonlu Sonsuz Oyunlar T avla Üzerine Bir Soru adl yaz da kuramsal olarak sonsuz bir oyun olan tavlan n gerçekte, yani uygulamada, sonsuz olup olmad sorusunu sorduk. Bu yaz da kuramsal olarak sonsuz, ancak uygulamada sonlu olan, yani oynand nda her zaman (yüzde yüz olas l kla) biten bir oyundan söz edece im. Oyunumuz iki kifli aras nda oynan yor. Yaz -tura at l yor. Yaz gelirse birinci oyuncu ikinciden 1 lira al yor, tura gelirse ikinci oyuncu birinciden 1 lira al yor. Oyunculardan birinin paras bitti inde oyun da bitiyor. E er iki oyuncunun da oyuna bafllarken ikifler liras varsa ve sürekli bir yaz bir tura gelirse, oyun sonsuza dek sürer; çünkü bu yaz -tura at fllar yla oyunculardan birinin paras bitmez. Öte yandan bu oyunu ne zaman oynasan z oyun biter! Hatta oldukça çabuk biter, iki dakika bile sürmez. Neden? ki dakika boyunca bir yaz bir tura gelme olas l çok zay ft r da ondan. Bu yaz da bunu kan tlayaca z. Kuramsal olarak sonsuza dek sürebilen bu oyun, uygulamada sonsuza dek süremez. Çünkü, bu oyunun sonsuza dek sürebilme olas l öyle küçük, öyle küçüktür ki... s f ra eflittir.
2 Bu olguyu kan tlamadan önce biraz e lenece iz. E lence, matemati in önemli ö elerinden biridir, savsaklamaya gelmez. Yeterince e lendikten sonra bu olgunun matematiksel kan t n verece iz. Oyunu daha iyi anlamak için oyunun a ac n bulal m. Oyun () durumu ile bafll yor. Yani bafllang çta her iki oyuncunun da ikifler liras var. Diyelim biz birinci oyuncuyuz ve yaz gelince kazan yoruz. A ac n tepesine () yazal m. Para at ld. ki olas l k var: Ya tura gelecek ve kaybedece iz ya da yaz gelecek ve kazanaca z. Kaybedersek oyunun yeni durumu (1, 3) olacak, yani bizim 1 liram z, öbür oyuncununsa 3 liras olacak. Bu (1, 3) durumunu a ac n soluna yazal m. Kazan rsak (3, 1) durumuna eriflece iz. Bunu da a ac n sa na yazal m. A aç sa l sollu kök salar. Soluna kaybetti imizde, sa naysa kazand m zda eriflece imiz durumu yazar z. (3, 1) den sonra gene iki durum ortaya ç kabilir: () ve (4, 0) durumlar. (2, 2) yi sola, (4, 0) sa a yazal m. (4, 0) durumunda oyun biter ve a aç kök salmaz. () durumundaysa oyun sürer. flte oyunun ilk dört aflamas n gösteren a aç: 1, 3 3, 1 0, 4 4, 0 1, 3 3, 1 1, 3 3, 1 0, 4 4, 0 0, 4 4, 0 Oyun ancak (4, 0) ve (0, 4) durumlar ndan birine geldi inde biter, öbür durumlarda sürer. Bu yüzden dördüncü aflamadaki () durumlar nda a aç kök salmay sürdürür. 132
3 Bu a aç sonsuz bir a açt r. Köklerden baz lar bitse bile, köklerin kökü kurumaz. A aç sonsuzdur çünkü oyun sonsuzdur. Örne in, (), (1, 3), (), (1, 3),... diye durmadan sonsuza dek uzay p giden bir kök vard r. Oyunun sonsuz oldu unu göstermek için illa sonsuz bir a aç yapmaya gerek yoktu. Sonlu bir flemayla da bu sonsuz oyunun gidiflini gösterebiliriz. Bu flemay çizelim. Oyunda befl durum var: (0, 4), (1, 3), (), (3, 1), (4, 0) durumlar. Bu befl durumu birer kare içine alal m. Bir durumdan öbür duruma nas l geçildi ini bir okla gösterelim. E er bir durumdan öbür duruma kazanarak geçebiliyorsak, okun kenar na 1 koyal m. Kaybederek geçebiliyorsak 0 koyal m. Örne- in, (1, 3) durumundan () durumuna kazanarak geçebildi- imizden, (1, 3) durumundan () durumuna giden oka 1 ad - n veririz. flte bu oyunun flemas : , 3 3, , 4 4, 0 (0, 4) ve (4, 0) durumlar nda oyun bitti inden, bu iki durumdan ok ç kmaz. Bu flemaya bakarak oyunun sonsuz oldu unu nas l anlar z? E er bir k s r döngü (yani bir daire) varsa oyun sonsuz demektir. () durumundan bafllayarak ve oklar izleyerek ya (4, 0) ya da (0, 4) durumlar na gelmek zorunda de ilsek oyun bitmez. Örne in () yle (1, 3) e gidip gelen bir k s r döngü vard r. Bunun gibi (), (1, 3), (), (3, 1), (), (1, 3),... döngüsü de döner durur. Demek bu oyun sonsuz bir oyun. 133
4 lk çizdi imiz a aca geri dönelim. A aca al c bir gözle bakt m zda oyunun birinci ve üçüncü yaz -tura at fllar ndan sonra bitmedi i anlafl l yor. Biraz düflününürsek, oyunun tek say - l yaz -tura at fllar ndan sonra bitmeyece ini görürüz (örne in tümevar mla.) Oyun 2, 4, 6 gibi çift say l at fllardan sonra bitebilir ancak. Oyunun ikinci yaz -tura at fl nda bitme olas l n bulal m 1. A ac n ikinci kuflak köklerine bakal m. Dört dal var. Her birinin olas l 1/4 tür, çünkü ikinci kuflaktaki (0, 4), (), () ve (4, 0) durumlar na ancak s ras yla TT (tura tura), TY (tura yaz ), YT, YY at ld nda eriflebiliriz. Bu dört durumdan ikisinde oyun bitiyor, ikisinde bitmiyor. Dolay s yla, ikinci yaz -tura at fl nda oyunun bitme olas l 1/4+1/4, yani 1/2 dir. fiimdi oyunun en fazla dördüncü yaz -tura at fl nda bitme olas l n bulal m. A aca bakarak, oyunun en fazla dört yaz - tura at fl nda nas l bitebilee ini buluruz: TT, TYTT, TYYY, YTTT, YTYY, YY at ld nda oyun biter. Bu 6 yaz -tura at fl n n (olay n) olas l klar s ras yla flöyle: 1/4, 1/16, 1/16, 1/16, 1/16, 1/4. Dolay s yla, oyunun en fazla dört yaz -tura at fl nda bitme olas l bu say lar n toplam d r, yani 3/4 tür. Oyunun en fazla alt yaz -tura at fl nda bitme olas l n hesaplayal m. Yukardaki a ac sürdürecek olursak, alt nc aflamada 4 tane (0, 4) ve 4 tane (4, 0) oldu unu görürüz. Oyunu sona erdirecek bu 8 kökten herbirine ulaflma olas l 1/2 6, yani 1/64. Dolay s yla oyunu bitiren bu 8 kök uçlar ndan birine ulaflma olas l m z 8/64, yani 1/8. Bu olas l bir önceki paragrafta buldu umuz 3/4 olas l na ekleyecek olursak oyunun alt ve daha az yaz -tura at fl nda bitme olas l n buluruz. De- 1 Paran n hileli olmad n varsay yoruz. Yani yaz gelme olas l 1/2, tura gelme olas l 1/2. 134
5 mek ki, oyunun en fazla alt yaz -tura at fl nda bitme olas l 3/4 + 1/8 = 7/8 dir. kinci, dördüncü ve alt nc yaz -tura at fllar ndan önce oyunun sona erme olas l klar n n s ras yla 1/2, 3/4, 7/8 oldu unu bulduk. Okur, oyunun en fazla sekiz yaz -tura at fl nda bitme olas l n hesaplarsa 15/16 bulacakt r. Bu kadar e lence yeter, art k matematik yapal m. Bir oyuncuda A lira, öbür oyuncuda B lira olsun. Oyunun hangi aflamas nda olursak olal m, üstüste A + B kez yaz at ld - nda, oyunculardan birinin paras biter, hatta daha önce de bitebilir. Demek ki, e er 1 olas l kla üstüste A + B kez yaz ataca m z kan tlarsak, bütün yaz -tura oyunlar n n 1 olas l kla sonlu bir zamanda bitece ini kan tlam fl oluruz. Dolay s yla flu teoremi kan tlamal y z: Teorem. n > 0 herhangi bir tamsay olsun. Sonsuz kez yaz - tura at ld nda üstüste n kez tura gelme olas l 1 dir, yani yüzde yüzdür. Bu teorem, tura gelince kazanan n oyunu kazanaca anlam na gelmez. Üstüste A + B kez tura gelecektir (1 olas l kla.) Oras kesin. Üstüste A + B kez de yaz gelecektir. O da kesin. Ama hangi oyuncu daha önce kaybedecektir? Oras kesin de il. fiansa ba l 2. Teoremin Kan t : Ardarda n kez yaz -tura at ld nda hep tura gelme olas l 1/2 n dir. Dolay s yla n yaz -tura at fl n n hepsinin birden tura olmama olas l 1 1/2 n dir. Bu say ya diyelim: 2 Yoksulun fians adl yaz da (sayfa 143) hangi oyuncunun kaç olas l kla oyunu kazanaca n bulaca z. 135
6 = 1 1/2 n. 0 < 1 eflitsizlikleri birazdan önem kazanacak, akl m z n bir köflesinde tutal m. fiimdi 2n kez yaz - tura atal m. 2n yaz - tura at fl nda n kez üstüste tura gelme olas - l na 2 diyelim. 2 say s n bulmak kolay olmayabilir, ama bu say n n 1 2 den büyük oldu unu kan tlayabiliriz. 2n at flta nas l üstüste n kez tura gelebilir? Çeflitli biçimlerde gelebilir. Örne in ilk n at fl salt tura olabilir, ya da son n at fl salt tura olabilir. Ne birinci n at fl n, ne de ikinci n at fl n salt tura olmama olas l 2 dir. Demek ki ya birinci n ya da ikinci n at flta salt tura gelme olas l 1 2 dir. Dolay s yla 2n at flta n kez üstüste tura gelme olas l en az 1 2 dir. Yani, eflitsizlikleri geçerlidir. Yukardaki ak l yürütmeyi 3n, 4n ve genel olarak kn at fl için yapabiliriz. fiöyle yapar z: k > 0 bir do al say olsun ve kn kez yaz -tura atal m. k, kn at flta üstüste en az n kez tura gelme olas l olsun. k k (1) eflitsizliklerini kan tlamak istiyoruz. k flitsizli i elbette do ru. Birinci eflitsizli e bakal m. Ne ilk n at fl n, ne ikinci n at fl n,... ne de k inci n at fl n salt tura olma olas l a k dir. Dolay s yla bu kn at fltan birinde (ya birinci, ya ikinci,... ya da kinci n at fllardan birinde) salt tura gelme olas l 1 a k dir. Demek ki kn at flta üstüste n kez tura gelme olas l 1 a k say s ndan fazlad r. 136
7 Yani k k eflitsizli i geçerlidir. (1) i kan tlad k. 0 < <1 eflitsizliklerinden dolay, k sonsuza gitti inde k say s s f ra yak nsar 3 ve 1 k say s bire yak nsar: lim k k (1) eflitli inde k yi sonsuza götürürsek, 1 = lim k k lim k k elde ederiz ki, bu da, k sonsuza gitti inde, b k say lar n n 1 e yak nsad n gösterir. Demek ki at fl say m z yükseldikçe n kez ardarda tura atma olas l m z 1 e yak ns yor. Teoremimiz kan tlanm flt r. Yukardaki kan tta at lan paran n hilesiz oldu unu pek kullanmad k. Para hileli bile olsa, tura gelme olas l s f r de ilse, her n için, sonsuz yaz -tura at fl nda üstüste n kez tura gelme olas l 1 dir. Bunun kan t da aynen yukardaki teoremin kan t gibidir. 3 Bu olgu, kitab n Yak nsamak adl yaz s nda kan tlanm flt r. (Bkz. s.83.) 137
yaz -tura at yor. Yaz gelirse birinci oyuncu, tura gelirse ikinci oyuncu kazanacak. Birinci oyuncu oyunun bafl nda ortaya 1 lira koyuyor.
Sonlu Oyunlar B u kitapta s k s k oyunlar konu edece iz. Oyunlar sonlu ve sonsuz oyunlar diye ikiye ay raca z. Sonsuz oyunlar da ilerde ikiye ay raca z: Uygulamada sonsuza dek sürebilen ve süremeyen oyunlar.
Bu yaz girifle gereksinmiyor. Do rudan, kan tlayaca m z
Yoksulun fians Bu yaz girifle gereksinmiyor. Do rudan, kan tlayaca m z sonuca geçelim: Teorem. Yoksulun zengine karfl flans yoktur. Bu çok bilinen teorem i kan tlayabilmek için her fleyden önce önermeyi
Bir önceki yaz da, yaz -tura oyununda yoksulun zengine karfl
Zü ürt Tesellisi Bir önceki yaz da, yaz -tura oyununda yoksulun zengine karfl flans n n çok az oldu unu kan tlam flt k. Öyle ki, zengin sonsuz zengin oldu unda oyunu 1 olas l kla (yani yüzde yüz) kazanacakt
Yoksulun Kazanabildi i Bir Oyun
Yoksulun Kazanabildi i Bir Oyun B u yaz da yoksulu kazand raca z. Küçük bir olas l kla da olsa, yoksul kazanabilecek. Oyunu aç klamadan önce, Sonlu Oyunlar adl yaz m zdaki (sayfa 17) oyunu an msayal m:
Bu dedi im yaln zca 0,9 say s için de il, 0 la 1 aras ndaki herhangi bir say için geçerlidir:
Yak nsamak B u yaz da, ilerde s k s k kullanaca m z bir olguyu tan mlayaca z ve matemati in en önemli kavramlar ndan birine (limit kavram na) de inece iz. Asl nda okur anlataca m kavram sezgisel olarak
Oyunlar mdan s k lan okurlardan -e er varsa- özür dilerim.
Barbut Oyunlar mdan s k lan okurlardan -e er varsa- özür dilerim. Ne yapal m ki ben oyun oynamay çok severim. Birinci Oyun. ki oyuncu s rayla zar at yorlar. fiefl (6) atan ilk oyuncu oyunu kazan yor. Ve
Bir odada sonsuz say da insan n bulundu unu varsayal m. Bu
Ramsey Teoremi Bir odada sonsuz say da insan n bulundu unu varsayal m. Bu odada bulunan herhangi iki kifli birbirlerini ya tan rlar ya da tan mazlar. Buras belli. Yan t belli olmayan soru flu: Bu odadan,
Bir tan mla bafllayal m. E er n bir do al say ysa, n! diye yaz -
Saymadan Saymak Bir tan mla bafllayal m. E er n bir do al say ysa, n! diye yaz - lan say 1 2... n say s na eflittir. Yani, tan m gere i, n! = 1 2... (n-1) n dir. n!, n fortoriyel diye okunur. Örne in,
Ard fl k Say lar n Toplam
Ard fl k Say lar n Toplam B u yaz da say sözcü ünü, 1, 2, 3, 4, 5 gibi, pozitif tamsay lar için kullanaca z. Konumuz ard fl k say lar n toplam. 7 ve 8 gibi, ya da 7, 8 ve 9 gibi ardarda gelen say lara
256 = 2 8 = = = 2. Bu kez de iflik bir yan t bulduk. Bir yerde bir yanl fl yapt k, ama nerde? kinci hesab m z yanl fl.
Bölünebilme B ir tamsay n n üçe ya da dokuza tam olarak bölünüp bölünmedi ini anlamak için çok bilinen bir yöntem vard r: Say - y oluflturan rakamlar toplan r. E er bu toplam üçe (dokuza) bölünüyorsa,
Bir yaz mda, kimbilir hangisinde,
Sonsuz Toplamlar Bir yaz mda, kimbilir hangisinde, 1/1 + 1/2 + 1/3 + 1/4 + 1/5 + 1/6 +... toplam n n sonsuz oldu unu, yani 1/1 1/1 + 1/2 1/1 + 1/2 + 1/3 1/1 + 1/2 + 1/3 + 1/4 1/1 + 1/2 + 1/3 + 1/4 + 1/5
Bir tavla maç 5 te biter. Yani 5 oyun kazanan ilk oyuncu
Bir Tavla Sorusu Bir tavla maç 5 te biter. Yani 5 oyun kazanan ilk oyuncu tavla maç n kazan r. Kimi tavlac lar maç n 5-4 bitmesine raz olmazlar, aradaki fark n en az 2 olmas n isterler, 6-4, 7-5, 8-6 gibi...
Yeniflemeyen Zarlar B:
Yeniflemeyen Zarlar Ahmet, Belgün den daha uzun boyluysa, Belgün de Cemal den daha uzun boyluysa, Ahmet, Cemal den daha uzun boyludur, önermesi hiç kuflkusuz do rudur. Çünkü A > B ve B > C eflitsizliklerinden,
1/3 Nerde ya da Kaos a Girifl
1/3 Nerde ya da Kaos a Girifl K aos, matemati in oldukça yeni kuramlar ndan biridir. Kaos, kargafla anlam na gelen Yunanca kökenli bir sözcüktür. Kaos kuram n biraz aç klamaya çal flay m. fiöyle kuvvetlice
Olas l k Hesaplar (II)
Olas l k Hesaplar (II) B ir önceki yaz daki örneklerde olay say s sonluydu. Örne in, iki zarla 21 olay vard. fiimdi olay say m z sonsuz yapaca z. Kolay bir soruyla bafllayal m: [0, 1] aral nda rastgele
Bu yaz da kuramsal olarak sonsuz, ancak uygulamada
Matematik Düyas, 2008-I E Basit Yaz -Tura Oyular Üzerie Ali Nesi* / [email protected], 3 0, 4, 3 3, 0, 4 0, 4, 3 3, 3, * stabul Bilgi Üiversitesi Matematik Bölümü ö retim üyesi. Yazar Matematik ve Oyu
Sevdi im Birkaç Soru
Sevdi im Birkaç Soru M atematikte öyle sorular vard r ki, yan t bulmak önce çok zor gibi gelebilir, sonradan -saatler, günler, aylar, hatta kimi zaman y llar sonra- yan t n çok basit oldu u anlafl l r.
O + T + U + Z = 30 (30) 2K + I + R = 40 (40) E + 2L + = 50 (50) A + L + T + M + I + fi = 60 (60) Y + E + T + M + + fi = 70 (70) 2S + 2E + K + N = 80
Yaz yla Saymak H er harfe öyle bir tamsay vermek istiyoruz ki, örne in, B R in harfleri olan B ye, ye ve R ye verdi imiz say lar n toplam 1 olsun. K için de, ÜÇ için de ayn fley do ru olsun... 199 a kadar
Olas l k hesaplar na günlük yaflam m zda s k s k gereksiniriz.
Olas l k Hesaplar (I) Olas l k hesaplar na günlük yaflam m zda s k s k gereksiniriz. Örne in tavla ya da kâ t oyunlar oynarken. ki kap ya üstüste birkaç kez gele atmayan tavlac görmedim hiç. fianss zl
Saymak San ld Kadar Kolay De ildir
Saymak San ld Kadar Kolay De ildir B ir matematikçinin bir zamanlar dedi i gibi, saymas n bilenler ve bilmeyenler olmak üzere üç tür insan vard r Bakal m siz hangi türdensiniz? Örne in bir odada bulunan
Bu yaz da 6 mant k sorusu sorup yan tlayaca z.
Do ru Önermeler, Yanl fl Önermeler Bu yaz da 6 mant k sorusu sorup yan tlayaca z. Birinci Bilmece. Yarg ç karar verecek. Mahkeme tutanaklar ndan flu bilgiler ç k yor: E er A suçsuzsa, hem B hem C suçlu.
Her noktas ya maviye ya k rm z ya boyanm fl bir düzlem
Renkli Noktalar Her noktas ya maviye ya k rm z ya boyanm fl bir düzlem önündeyiz. Baz noktalar maviye, baz noktalar k rm z - ya boyanm fl bir düzlem... Düzlemin sonsuz tane noktas n kim boyam flsa boyam
Oyunumuz iki kifli aras nda ve n m boyutlu bir dikdörtgenin
Kimin Kazand Bilinen Ama Nas l Kazand Bilinmeyen Bir Oyun Oyunumuz iki kifli aras nda ve n m boyutlu bir dikdörtgenin içindeki larla oynan yor. Örne in, 5 3 boyutlu bir oyun, afla daki fleklin en solundan
Do al say lar kümesi, yani {0, 1, 2, 3, 4,... } kümesi, toplama
Ç karma ve Kare Alma Alt nda Kapal Kümeler Do al say lar kümesi, yani {0, 1, 2, 3, 4,... } kümesi, toplama ve çarpma ifllemleri alt nda kapal d r; bir baflka deyiflle, iki do al say y toplarsak ya da çarparsak
Rastgele Bir Say Seçme ya da Olas l k Nedir
Rastgele Bir Say Seçme ya da Olas l k Nedir B irçok yaz mda olas l k sorusu sordum. Bu yaz mda soru sormayaca m, sadece olas l n matematiksel tan m n verece im. 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8 ve 9 say lar aras
Düello, herkesin bildi i üzere, iki kifli aras nda yap l r. Trielloyu
Triello Düello, herkesin bildi i üzere, iki kifli aras nda yap l r. Trielloyu 1 herkes bilmeyebilir... Triello üç kifli aras nda yap - l r, ya da oynan r..., B ve, triello yapacak üç kifli olsun. Önce,
Bu yaz da, r yar çapl bir çemberin çevresinin neden 2 r, alan n n
Çemberin Çevresi, Dairenin Alan, nin De eri Bu yaz da, r yar çapl bir çemberin çevresinin neden 2 r, alan n n neden r 2 oldu unu görece iz. lkokuldan beri ezberletilen bu formüllerin kan tlar n merak etmemifl
Birkaç Oyun Daha Birinci Oyun.
Birkaç Oyun Daha B irinci Oyun. ki oyuncu flu oyunu oynuyorlar: Her ikisi de, birbirinden habersiz, toplam 9 olan üç do al say seçiyor. En büyük say lar, ortanca say lar ve en küçük say lar karfl laflt
Bahçe Sorusu 1. Girifl. Daire biçiminde bir bahçeye, merkezden bafllayarak, birer metre aral klarla yatay ve dikey s ralanm fl fi-
Bahçe Sorusu 1 Girifl. Daire biçiminde bir bahçeye, merkezden bafllayarak, birer metre aral klarla yatay ve dikey s ralanm fl fi- 1. dan dikmeyi düflünüyoruz. Bahçenin merkezine fidan dikmeyece- iz. Soru
Eski Yunan matematikçileri cetvel ve pergel yard m yla
Cetvelsiz de Olur! Eski Yunan matematikçileri cetvel ve pergel yard m yla yap lan çizimler çok ilgilendirirdi. Çünkü Eflatun a göre, do ru ve daire, geometrik flekiller aras nda mükemmel olan tek flekillerdi.
Geçen bölümde, Zorn Önsav varsay larak yis ralama Teoremi
25. Hausdorff Zincir Teoremi ve Zorn Önsav n n Kan t Tolga Karayayla Geçen bölümde, Zorn Önsav varsay larak yis ralama Teoremi ve yis ralama Teoremi varsay larak Seçim Aksiyomu kan tland. Bu bölümde önce
Üç Oyun Birinci Oyun.
Üç Oyun B irinci Oyun. Oyunumuz en az iki kifli aras nda oynan yor. Ne iskambil kâ d na ne kalem kâ da ne de bir tahtaya gereksinim var bu oyunu oynamak için. Yolda, otobüste, vapurda, sinemada, tiyatroda,
Bu bölümde, bugüne dek ancak rüyalar n zda görece inizi
Ek 3. Sonsuz Küçük Eleman Bu bölümde, bugüne dek ancak rüyalar n zda görece inizi tahmin edece iniz bir numara gerçeklefltirece iz: 3/5, 7/9, 4/5 ve 3 gibi kesirli say lara bir eleman ekleyece iz. Miniminnac
Çocuk dergilerinin flaflmaz sorusudur: Afla daki karenin
Sihirli Kareler (I) Çocuk dergilerinin flaflmaz sorusudur: Afla daki karenin içine den 9 a kadar say lar öyle yerlefltirin ki, her s ran n, her kolonun ve her iki çapraz n say lar n n toplam 5 olsun. Bu
Geçmiflte (n/(n+1))n dizisinin 1 e yak nsad n f s ldad k
8. Yak nsak Diziler 8.1. Yak nsakl k Geçmiflte (n/(n+1))n dizisinin 1 e yak nsad n f s ldad k ama kan tlamad k. Kan tlayamazd k da, çünkü yak nsamak kavram n henüz tan mlamad k. Bu bölümde matematikte
Kesirli say dizileriyle çal flmaya devam ediyoruz. Geçmiflte
11. Kesirli Temel Diziler Kesirli say dizileriyle çal flmaya devam ediyoruz. Geçmiflte (henüz var olmayan) 2 ye yak nsamak isteyen bir kesirli say dizisi örne i verdik. E er 2 orada olsayd, bu dizi kesirli
Afla da yedi matematiksel olgu bulacaks n z. Bu olgular n
Seçim Beliti Afla da yedi matematiksel olgu bulacaks n z. Bu olgular n herbiri bir teoremdir, kan tlanm fllard r. Ancak bu olgular, matematikte çok özel bir yeri olan Seçme Beliti kullan larak kan tlanm
Üst Üçgensel Matrisler
Ders Notlar Üst Üçgensel Matrisler Ali Nesin / [email protected] 1. Lineer Cebir Tekrar V, bir K cismi üzerine n > 0 boyutlu bir vektör uzay olsun. V nin K-vektör uzay olarak andomorfizmalar, V nin lineer
Fermat Ne Biliyordu? (I)
Fermat Ne Biliyordu? (I) S on Teorem Teorem Oldu En Sonunda bafll kl yaz da, 350 y ll k bir aray fltan sonra ancak daha yeni kan tlanan Fermat n n Son Teoremi nden söz etmifltik. 350 y ll k bir aray fltan
Yak nsak diziler kümesini Y ile gösterelim. Bu bölümde Y
9. Yak nsak Dizilerle Dört fllem ve S ralama Yak nsak diziler kümesini Y ile gösterelim. Bu bölümde Y kümesinde toplama, ç karma, çarpma ve kimi zaman da bölme ifllemlerini yapabilece imizi gösterece iz.
Matematikte sonsuz bir s fatt r, bir ad de ildir. Nas l sonlu bir s fatsa, matematikte kullan lan sonsuz da bir s fatt r. Sonsuz, sonlunun karfl t d
Matematik ve Sonsuz G erek konuflma vermeye gitti im okullarda, gerek bana gelen okur mektuplar nda, ö renci ve ö retmenlerin matematikteki sonsuzluk kavram n pek iyi bilmediklerini gözlemledim. Örne in,
Hemen Hemen Her Sonlu Çizge Asimetriktir
Çizgeler Kuram Hemen Hemen Her Sonlu Çizge Asimetriktir Kayhan Zemin E er bir çizgenin özdefllik, yani Id fonksiyonundan baflka otomorfizmas yoksa, bu çizgeye denir. flte en küçük asimetrik çizge: Asimetrik
Bu bölümde kan tlayaca m z teoremi, artan ve üstten s -
18. S rl ve Arta Diziler Bu bölümde ka tlayaca m z teoremi, arta ve üstte s - rl bir gerçel say dizisii üsts ra çarpmas a ramak kal r biçimide özetleyebiliriz. (Üsts r kavram Bölüm 19 da görece iz.) flte
Bir önceki yaz da, n bir tek tamsay oldu unda n n sihirli
Sihirli Kareler (II) Bir önceki yaz da, n bir tek tamsay oldu unda n n sihirli karelerin nas l yap laca n ö renmifltik. Bu yaz da n nin çift oldu u n n boyutlu sihirli kareleri ele alaca z. Her zaman yapt
içinde seçilen noktan n birinci koordinat birincinin geldi i saati, ikinci koordinat ysa
Tuhaf Bir Buluflma O las l k kuram ilkokullarda bile okutulabilecek kerte basit ve zevklidir. ABD de kimi okullarda 9 yafl ndaki çocuklara bile okutuluyor olas l k kuram. Basit olas l k kuram n anlamak
Yan t Bilinmeyen Bir Soru
Yan t Bilinmeyen Bir Soru Ö nce yan t n dünyada kimsenin bilmedi i bir soru soraca- m, sonra yan t n dünyada kimsenin bilmedi i bu soru üzerine birkaç kolay soru yan tlayaca m. Herhangi bir pozitif do
Bir çekirge çok ama çok uzun bir yol üstünde. Çekirge öne
Çekirge Kaç S çrar ya da Rastgele Yürüyüfl Bir çekirge çok ama çok uzun bir yol üstünde. Çekirge öne ya da arkaya 1 metre s çrayabiliyor. Belli bir olas l kla öne, belli bir olas l kla arkaya s çr yor.
Matematik Dünyas n n geçen say s nda
Say lar n Güçlerini Toplamak Tosun Terzio lu* [email protected] Matematik Dünyas n n geçen say s nda (MD-2003-IV, safya 21) ilk n tek say - n n toplam n n n 2 oldu u tümevar m yöntemiyle kan tlanmaktayd.
Dünya satranç flampiyonu Kasparov la bir el satranç oynayacak olsan z, yüzde yüz yenilece inizi önceden kestirebilirsiniz. Kasparov a karfl hemen
Pokerin Matemati i S atrançta bir oyuncunun bilip de öbür oyuncunun bilmedi i bilgi yoktur. Bu tür oyunlara aç k oyun diyelim, bilgiler aç k, ortada anlam na. Tavlada da bir oyuncunun bildi ini öbür oyuncu
Bu bölümde birkaç yak nsak dizi örne i daha görece iz.
19B. Yak sak Gerçel Dizi Örekleri Bu bölümde birkaç yak sak dizi öre i daha görece iz. Verdi imiz örekleri her biri hem kedi bafl a hem de kulla la yötem aç s da öemlidir. Örek 19B.1. lim 1/ = 1. Ka t:
Afin ve zdüflümsel Düzlemler
Kapak Konusu: Geometrik Kombinatorik Afin ve zdüflümsel Düzlemler Selda Küçükçifçi* / [email protected] Oluflum Geometrisi. Do ru dendi inde akl m za dümdüz ve dosdo ru do rular gelir. flte birkaç
Seks, yemek ve oyun do al zevklerdendir. Her memeli hayvan
Beyin Cimnastikleri (I) Seks, yemek ve oyun do al zevklerdendir. Her memeli hayvan hofllan r bunlardan. lk ikisi konumuz d fl nda. Üçüncüsünü konu edece iz. 1. lk oyunumuz flöyle: Afla daki dört kibrit
En az enerji harcama yasas do an n en bilinen yasalar ndan
Gizli Duvarlar En az enerji harcama yasas do an n en bilinen yasalar ndan biridir. Örne in, A noktas ndan yay lan fl k B noktas na gitmek için sonsuz tane yol aras ndan en az enerji harcayarak gidece i
Topolojik Uzay. Kapak Konusu: Topoloji
Kapak Konusu: Topoloji Topolojik Uzay Geçen yaz da nin, ad na aç k dedi imiz baz altkümelerini tan mlad k ve bir fonksiyonun süreklili ini tamamen aç k kümeler yard m yla (hiç ve kullanmadan) ifade ettik.
Geçen bölümde, P1 ve P2 özelliklerini sa layan (, S, 0)
3. Do al Say larda Toplama, Çarpma ve S ralama Geçen bölümde, P1 ve P2 özelliklerini sa layan (, S, 0) matematiksel yap s n n varl n kan tlam flt k. An msayal m: bir kümedir. 0, kümesinin bir eleman d
14. Ordinallerde Çarpma fllemi
14. Ordinallerde Çarpma fllemi 14.1. Çarpman n Tan m Gene ilkokul y llar m zdan bafllayal m. lkokulda do al say lar n çarp m n nas l ö rendi inizi an msay n. 3 4 = 12 eflitli i için her biri içinde üç
Biraz Kümeler Kuram ve Birkaç Do al Say
Kapak Konusu: 2 2 = 4 Biraz Kümeler Kuram ve Birkaç Do al Say Geçen yaz da her toplulu u küme sanman n ne kadar kötü sonuçlar do urdu unu gördük. Demek ki daha dikkatli olmal y z, önümüze ç kan her toplulu
Tafl Eksiltme Oyunlar Ali Nesin /
Tafl Eksiltme Oyunlar Ali Nesin / [email protected] Birinci Oyun. Oyunumuz en az iki kifli aras nda oynan yor. Ne iskambil kâ d na ne kalem kâ- da ne de bir tahtaya gereksinim var bu oyunu oynamak için.
Bir (xn)n dizisinin (n sonsuza giderken) limitini tan mlam fl
48. Limit Bir (xn)n dizisinin (n sonsuza giderken) limitini tan mlam fl ve bu ders notlar n n oldukça uzun bir bölümünü bu kavrama ay rm flt k. Bu bölümde benzer bir limit kavram tan taca z. E er ƒ bir
Bir oteliniz var. Otelinizin sonsuz say da odas var. Her odan n
Sonsuz Odal Otel 1 Bir oteliniz var Otelinizin sonsuz say da odas var Her odan n bir numaras var: 1, 2, 3, 4, 5, 6, Böylece sonsuza kadar gidiyor En sonuncu oda yok Sonsuz numaral oda da yok Her odan n
Sonlu bir kümenin eleman say s n n ne demek oldu unu
30. Cennete Hoflgeldiniz! Sonlu bir kümenin eleman say s n n ne demek oldu unu herkes bilir. Örne in, {0, 2, 6, 7, 13} kümesinin 5 eleman vard r. Bu say m z n kapak konusunda, sonsuz bir kümenin eleman
Önsav 1. Her fley yukardaki gibi olsun. {ƒ 1 (V) g 1 (W) : V X, W Y, V ve W aç k}
Kapak Konusu: Topoloji Çarp m Topolojisi Bu yaz da topolojik uzaylar n kartezyen çarp m n do al bir topolojik uzay yap s yla donataca z. E er ve topolojik uzaylarsa, üzerine en do al topolojik yap, herhalde,
Pokerin Matemati i Ali Nesin* /
Kapak Konusu: Sayma Pokerin Matemati i Ali Nesin* / [email protected] Bu yaz da pokeri bahane ederek sayman n temellerini ele alaca z. Poker, en fazla dört oyuncuyla ve yediliden asa 3 iskambil kâ d
Bu bölümde okuru Seçim Aksiyomu nun neden do al bir
20. Seçim Aksiyomu Neden Do ald r? Bu bölümde okuru Seçim Aksiyomu nun neden do al bir aksiyom oldu una ikna etmeye çal flaca z. Bu bölüm de okuru ikna etmezse hiçbir fley etmez! Ç k fl noktam z Bertrand
22. Zorn Önsav na Girifl
22. Zorn Önsav na Girifl 22.1. mkâns z Bir Problem mkâns z bir problemle bafllayal m: Gerçel say lar kümesi nin maksimal bir sonlu altkümesini bulmaya çal flal m... Do ru anlad n z! Dedi imiz gibi imkâns
Do ufl Üniversitesi Matematik Kulübü Matematik Bireysel Yar flmas 2005 Soru ve Yan tlar
Matematik ünyas, 2005 Yaz o ufl Üniversitesi Matematik Kulübü Matematik ireysel Yar flmas 2005 Soru ve Yan tlar 1. Maliyeti üzerinden yüzde 25 kârla sat lan bir mal n sat fl fiyat ndan yüzde onluk bir
Cemal Amca n n Zarlar
Cemal Amca n n Zarlar B aflkomiserlikten emekli alt kat komflumuz Cemal Amca tavlaya çok düflkündü. Emekli olmazdan önce haftasonlar n bahçede tavla oynayarak geçirirdi. Hafta içindeyse haftasonunu iple
Do ufl Üniversitesi Matematik Kulübü Matematik Bireysel Yar flmas 2004 Soru ve Yan tlar
o ufl Üniversitesi Matematik Kulübü Matematik ireysel Yar flmas 2004 Soru ve Yan tlar Soru. S f rdan farkl bir a say s için sonsuz ondal klarla oluflan ifadesinin de eri nedir? ise, Soru 2. 0 < < 0 olmak
Hilbert in Program ve Gödel in Teoremleri
Hilbert in Program ve Gödel in Teoremleri M atematikçi bir arkadafl m n efli güle güle anlatt. Befl yafl ndaki o luna babas n n bahçede ne yapt n sormufl. Çocuk bahçeye ç k p bir de bakm fl ki, baba, bir
Do al Say lar Do al Say larla Toplama fllemi Do al Say larla Ç karma fllemi Do al Say larla Çarpma fllemi Do al Say larla Bölme fllemi Kesirler
Do al Say lar Do al Say larla Toplama fllemi Do al Say larla Ç karma fllemi Do al Say larla Çarpma fllemi Do al Say larla Bölme fllemi Kesirler Kesirlerle Toplama, Ç karma ve Çarpma fllemi Oran ve Orant
Tavla ve Bilimsel Düflünce
Tavla ve Bilimsel Düflünce Y llar önce çok satan bir gazetemiz Türkiye Tavla fiampiyonas düzenlemiflti. Bizde tavlac çok. fl yerlerinde bile tavla oynan r ülkemizde. Bile ine güvenen kat ld flampiyonaya.
Üçgenin çemberleri deyince akla ilk gelen üçgenin
atematik ünyas, 2005 K fl Geometri Köflesi ustafa a c / [email protected] www.mustafayagci.com okuz okta (ya da euerbach) Çemberi Üçgenin çemberleri deyince akla ilk gelen üçgenin çevrel çemberi ve
Yoksulun Kazanabildiği Bir Oyun Ali Nesin
Yosulun Kazanabildiği Bir Oyun Ali Nesin B u yazıda yosulu azandıracağız. Küçü bir olasılıla da olsa, yosul azanabilece. Oyunu açılamadan önce, Sonlu Oyunlar adlı yazımızdai oyunu anımsayalım: İi oyuncu
Koninin Düzlemlerle Kesiflimi Selçuk Demir* / [email protected]
apak onusu: oncelet Teoremleri oni. Uzayda birbirini 0 < < 90 derecede kesen iki de iflik a ve do rusu alal m. Do rulardan birini di erinin etraf nda, diyelim a y nin etraf nda oluflturduklar aç s n bozmadan
BİR SAYININ ÖZÜ VE DÖRT İŞLEM
ÖZEL EGE LİSESİ BİR SAYININ ÖZÜ VE DÖRT İŞLEM HAZIRLAYAN ÖĞRENCİ: Sıla Avar DANIŞMAN ÖĞRETMEN: Gizem Günel İZMİR 2012 İÇİNDEKİLER 1. PROJENİN AMACI.. 3 2. GİRİŞ... 3 3. YÖNTEM. 3 4. ÖN BİLGİLER... 3 5.
Bu yaz da, basitlefltirilmifl birkaç poker oyunu oynayaca z.
Blöfün Matemati i Bu yaz da, basitlefltirilmifl birkaç poker oyunu oynayaca z. Yaz y anlamak için poker bilmeye gerek yoktur. Oyunlar - m z iki kifli aras nda ve as ve papazdan oluflan büyük bir desteyle
Amerika Birleflik Devletleri nde dikkatimi ilk çeken her fleyin
Dünyan n En Zeki nsan Matematikçilere Karfl Amerika Birleflik Devletleri nde dikkatimi ilk çeken her fleyin büyüklü ü oldu. Arabalar, binalar, Coca Cola lar, al flverifl merkezleri, insanlar... Her fley
Sevdiğim Birkaç Soru
Sevdiğim Birkaç Soru Matematikte öyle sorular vardır ki, yanıtı bulmak önce çok zor gibi gelebilir, sonradan saatler, günler, aylar, hatta kimi zaman yıllar sonra yanıtın çok basit olduğu anlaşılır. Bir
Matematik bölümlerinin birinci s -
Kapak Konusu: Analizden Konular Harmonik Serinin Iraksakl lham Aliyev* / [email protected] Ayhan Dil* / [email protected] Matematik bölümlerinin birinci s - n flar na okutulan analiz derslerinde,
Do ufl Üniversitesi Matematik Kulübü Matematik Yar flmas 2003 Bireysel Yar flma Soru ve Çözümleri
o ufl Üniversitesi Matematik Kulübü Matematik Yar flmas 2003 ireysel Yar flma Soru ve Çözümleri olamayaca ndan (çünkü bir kareköke eflit), y = 1/2 bulunur. olay s yla = y 2 = 1/4. 2a + 4b = 6a 3b oldu
Bilindi i gibi, günümüzün matemati i biçimsellefltirilebilir.
Matematikte Biçim ve Sezgi Üzerine Bilindi i gibi, günümüzün matemati i biçimsellefltirilebilir. Yani öyle bir yaz l m (bilgisayar program ) yap labilir ki, bir kan t n do ru olup olmad bilgisayara sorulup