YENİDEN DÜZENLENMİŞTİR.

Transkript

1 10. Sınıf KİMYA KONU KİTABI Hakan SÖYLEMEZ T.C MİLLİ EĞİTİM BAKANLIĞI Talim Terbiye Kurulu Başkanlığı KİMYA Öğretim programında yaptığı son güncelleme doğrultusunda YENİDEN DÜZENLENMİŞTİR. PALME YAYINCILIK Ankara, 2014 I

2 PALME YAYINLARI: Sınıf Kimya / Hakan SÖYLEMEZ Yayına Hazırlama : PALME Dizgi-Grafik Tasarım Birimi PALME Yayın Editörü YAYINLARI: 799 : Cemil AYAN 9. Sınıf Palme Kimya Yayıncılık / Hakan 2014 PALME YAYINLARI: 709 SÖYLEMEZ PALME Yayına Yayıncı YAYINLARI: Hazırlama Sertifika 709 No : PALME : 14142Dizgi-Grafik Tasarım Birimi Fizik 9. Fizik Yayın ISBN 9. Editörü : Cemil : AYAN : 2013: : Yayıncı Baskı Sertifika No : : : Tuna Matbaacılık San. ve Tic. A. Ş. : Basımevi Sertifika No ISBN : : : : Baskı : Tuna : Matbaacılık San. ve Tic. A. Ş. Basımevi Sertifika No : : : : : PALME YAYINCILIK a aitti PALME YAYINCILIK a aitti II GENEL DAĞITIM GENEL DAĞITIM YAZIT Yayın-Dağıtım Sağlık YAZIT Sokak Yayın-Dağıtım 17/30 Sıhhiye-ANKARA Soru Tel Sağlık Sokak /30 56 Sıhhiye-ANKARA 65 Faks Tel Faks

3 Benim Manevi Mirasım BİLİM ve AKILDIR M. Kemal ATATÜRK III

4 EDİTÖR DEN EDİTÖR DEN Son yıllarda ilk ve ortaöğretimde uygulanmaya başlanan öğretim programlarının ana felsefesi, yaşam temelli Son yıllarda ilk ve ortaöğretimde uygulanmaya başlanan öğretim programlarının ana felsefesi, yaşam temelli yaklaşımı esas almasıdır. Bu yaklaşımla, soyut gibi algılanan birçok fen kavramı gerçek yaşamla ilişkilendirilmiş, somut yaklaşımı esas almasıdır. Bu yaklaşımla, soyut gibi algılanan birçok fen kavramı gerçek yaşamla ilişkilendirilmiş, somut hale getirilmiştir. Bu yaklaşım okullarımızdaki öğretim sürecine tam olarak yerleştirildiği ve uygulandığı zaman öğrencilerimizin derslere olan ilgi ve motivasyonları ciddi bir biçimde artacaktır. Tüm bu gelişmelerin sonucu olarak bilişim hale getirilmiştir. Bu yaklaşım okullarımızdaki öğretim sürecine tam olarak yerleştirildiği ve uygulandığı zaman öğrencilerimizin derslere olan ilgi ve motivasyonları ciddi bir biçimde artacaktır. Tüm bu gelişmelerin sonucu olarak bilişim toplumunun gerektirdiği becerilere sahip, objektif ve analitik düşünebilen, yaratıcı bir kafa gücüne sahip kuşaklar yetişecektir. Böyle yetişen genç insanlar, ezberden uzak kalacak, sağlıklı iletişim kurabilme yetileri gelişecek; kendini iyi toplumunun gerektirdiği becerilere sahip, objektif ve analitik düşünebilen, yaratıcı bir kafa gücüne sahip kuşaklar yetişecektir. Böyle yetişen genç insanlar, ezberden uzak kalacak, sağlıklı iletişim kurabilme yetileri gelişecek; kendini iyi tanıyan, çevresiyle barışık bireyler olacaktır. tanıyan, çevresiyle barışık bireyler olacaktır. Palme yayıncılığın hazırladığı bu kitap serisinin içeriği yukarıda belirtilen bakış açısı çerçevesinde oluşturulmuştur. Ayrıca bu kitaplar değişen yeni sınav sistemine (YGS LYS) uygun bir niteliğe sahiptir. Üniversite sınavlarında soru- Palme yayıncılığın hazırladığı bu kitap serisinin içeriği yukarıda belirtilen bakış açısı çerçevesinde oluşturulmuştur. Ayrıca bu kitaplar değişen yeni sınav sistemine (YGS LYS) uygun bir niteliğe sahiptir. Üniversite sınavlarında sorulacak soruların kapsamı ve ağırlık düzeyine uygun bir konu akışı sağlanmıştır. lacak soruların kapsamı ve ağırlık düzeyine uygun bir konu akışı sağlanmıştır. Bu kitapların hazırlanmasında büyük bir özveriyle bana destek veren 'ın genel müdürü sayın Bu kitapların hazırlanmasında büyük bir özveriyle bana destek veren 'ın genel müdürü sayın İlhan Budak'a teşekkür ederim. İlhan Budak'a teşekkür ederim. 'tan çıkan bu kitap serisinin tüm öğrencilere yararlı olması ve onların gelişimine bir katkı sağlaması dileğiyle... 'tan çıkan bu kitap serisinin tüm öğrencilere yararlı olması ve onların gelişimine bir katkı sağlaması dileğiyle... Cemil AYAN Cemil AYAN Ağustos 2014 Ağustos 2013 Ankara Ankara ÖNSÖZ ÖNSÖZ Sevgili Öğrenciler, Üniversite hazırlığı, planlı, disiplinli ve düzenli çalışma gerektiren bir süreçtir. Plansız bir çalışma, rotasız bir gemiye benzer. Planlı çalışma sürecinizde size kılavuzluk yapacak bu kitap, yeni sistem değerlendirilerek kaleme alındı. Konular, öğrencinin bu dersi sevmesini, gerekli bilgileri kolaylıkla öğrenmesini sağlayacak şekilde, öğrencinin günlük yaşantısından ve yakın çevresinden yola çıkarak sade ve anlaşılır bir dille işlendi. Hem okul derslerinizde hem de üniversite sınavı hazırlığında size yardımcı olması amacıyla: Konu anlatımı ve özel durumların açıklaması Örnek soru çözümleri Açık uçlu sorular Ünite sonu testleri Etkinlikler hazırlanmıştır. Bu kaynaktan yeterince verim alabilmeniz için; Konu anlatımını özümseyerek kalıcı bilgilere dönüştürmelisiniz. Bilgi birikiminizi değerlendirebilmek için konu testlerinin tamamını çözmelisiniz. Konuların ana hatlarının tekrar hatırlanması için hazırlanan etkinlikleri düzenli bir şekilde çözmelisiniz. Kitabın hazırlık aşamasında emeğini esirgemeyen Kimya Öğretmeni Yaşar Bayramlı ya takdir ve teşekkürlerimi sunarım. Başarı dileklerimle... Hakan Hakan SÖYLEMEZ SÖYLEMEZ (0532) (0532) IV 4 Soru Soru

5 ÜNİTE 1 ÜNİTE 2 ASİTLERİ VE BAZLARI TANIYALIM...8 Asitlerin ve Bazların Özellikleri...8 Asitlerin ve Bazların Yapıları...10 ASİTLERİN VE BAZLARIN TEPKİMELERİ...19 Nötrleşme Tepkimelerinin Nicel Olarak İncelenmesi...21 ph ve poh Kavramları...24 Asit Baz İndikatörleri...26 HAYATIMIZDA ASİTLER VE BAZLAR...37 Asitlerin Metallerle Etkileşimi...37 Bazların Metallerle Etkileşimi...38 Bazı Asitlerin Özellikleri ve Kullanım Alanları...41 Bazı Bazların Özellikleri ve Kullanım Alanları...44 Asit ve Bazların Sağlık, Endüstri ve Çevre Açısından Değerlendirilmesi...46 Asit Yağmurları...48 Kimyasal Maddelerin Etiketleri Üzerindeki Bazı Uyarı İşaretleri...48 Bazı Maddelerin Sindirim Sistemine Etkileri ve Sindirim Sırasında Üretilen Asidik ve Bazik Salgılar Temizlik Malzemesi Kullanmanın Sağlık, Çevre ve Tesisat Açısından Önemi...52 TUZLAR...62 Tuzların Genel Özellikleri...62 KARIŞIMLAR İÇİNDEKİLER ASİTLER, BAZLAR VE TUZLAR Karışımlar...72 Çözeltilerin Özellikleri...72 Çözünme Olayı...75 Çözeltilerin Derişimleri...78 Kütlece Yüzde Derişim...78 Hacimce Yüzde Derişim...83 PPM ve PPB...84 Çözeltilerin Derişime Bağlı Özellikleri...86 Donma Noktası Düşmesi...86 Kaynama Noktası Yükselmesi...88 Ozmotik Basınç...90 HETEROJEN KARIŞIMLAR KARIŞIMLARIN AYRILMASI Tanecik Boyutu Farkından Yararlanarak Geliştirilen Ayırma Yöntemleri Yoğunluk Farkından Yararlanarak Ayırma Yöntemleri Çözünürlük Farkından Yararlanılarak Kullanılan Ayırma Yöntemleri Kaynama Sıcaklıkları Farkından Yararlanılarak Uygulanan Ayırma Yöntemleri Su Arıtımında Koagülasyon Yöntemi Sert Suların Yumuşatılması V

6 ÜNİTE 3 ENDÜSTRİDE VE CANLILARDA ENERJİ FOSİL YAKITLAR Organik ve Anorganik Bileşikler Kömür Kömürün Yakıt Özelliği Petrol Petrol Oluşumu Petrolün Rafinasyonu Petrolün Bileşenleri HİDROKARBONLAR Alkanlar Alkenler Alkinler Aromatik Bileşikler Yaygın Organik Bileşikler Hidrokarbonlardan Enerji Üretimi TEMİZ ENERJİ KAYNAKLARI Bitkisel Enerji Kaynakları Diğer Temiz Enerji Kaynakları CANLILARDA ENERJİ Fotosentez ve Solunum Sindirim KİMYA HER YERDE ÜNİTE 4 SU VE HAYAT Su Döngüsü Sularda Sertlik Su Arıtımı Deniz Suyundan İçme Suyu Eldesi HAZIR GIDALAR Gıda Katkı Maddeleri TEMİZLİK MALZEMELERİ Sabun Deterjanlar Çamaşır Sodası Çamaşır Suyu POLİMERLER, KOZMETİKLER, İLAÇLAR, OKULDA KİMYA Polimerler Polimerlerin Geri Dönüşümlerinin Önemi Kozmetik Malzemeler İlaçlar Okulda Kimya SANAYİDE KİMYA Gübreler Sönmemiş ve Sönmüş Kireç Cam ve Bileşenleri Seramik Porselen Boyalar ve Bileşenleri ÇEVRE KİMYASI Çevre Kirliliği Hava Kirliliği Su Kirliliği Toprak Kirliliği Geri Dönüşüm VI Soru

7 Ünite 1 Asitler, Bazlar ve Tuzlar ASİTLERİ VE BAZLARI TANIYALIM 8 ASİTLERİN VE BAZLARIN TEPKİMELERİ 19 HAYATIMIZDA ASİTLER VE BAZLAR 37 TUZLAR 62

8 ASİTLERİ VE BAZLARI TANIYALIM Madde İçerdiği Asit Asitlerin ve Bazların Özellikleri Elma Limon Yoğurt Çilek Üzüm Turşu Reçel Gazoz Kolalı içecekler Sirke Karınca Kezzap Malik asit Sitrik asit Laktik asit Folik asit Tartarik asit Benzoik asit Sorbik asit Karbonik asit Fosforik asit Asetik asit Formik Asit Nitrik asit Asit ve baz kavramları ile ilgili günlük yaşamımızda oldukça sık karşılaşırız. Asitlerin ve bazların sahip oldukları farklı özellikleri duyu organlarımızla algılarız ve böylece maddeleri birbirinden ayırırız. Genellikle aşındırıcı ve tahriş edici olarak bilinen, aynı zamanda da yiyecek ve içeceklerimizin pek çoğunun yapısında bulunan ve asit özelliği gösteren maddeler de tatlarının ekşi olmasından anlaşılır. Yani asit özelliğine sahip maddelerin tatları ekşidir ve turnusol kağıdını kırmızı renge dönüştürürler. Limon suyunda bulunan sitrik asit limona ekşi tadı veren bileşiktir. Aynı şekilde sirke diye kullandığımız sıvı, asetik asitin (CH 3 COOH) sulu çözeltisidir. Tüm asitlerin ve bazların tadına bakmak mümkün değildir. Çünkü bazı asitler çok tehlikelidir. Ayrıca asitlerin aşındırma özelliği vardır. Bu nedenle asitler daha çok cam veya plastik kaplarda muhafaza edilir. Asitlerin yakıcı ve tahriş edici özellikleri de vardır. Karınca ısırdığında yakıcı bir acı hissetmemizin nedeni, karıncanın salgısındaki formik asittir. Isırgan otuna dokunduğumuzda hissettiğimiz acının nedeni de formik asittir. Limon suyu asidik özellik gösterdiği için tadı ekşidir. Salatalara katılan sirke asidik özellik gösterir. Öte yandan diş macunu, kabartma tozu, kireç suyu, mermer, yemek sodası, sabun, çamaşır sodası ve amonyaklı su gibi temizlik malzemeleri, kostik ve kireç gibi endüstride kullanılan bazı maddeler ise baz olma özelliği taşır. Baz özelliği gösteren maddelerin tatları acıdır. Ayrıca ele kayganlık hissi verirler ve turnusol kağıdını mavi renge dönüştürürler. Asit ve bazların yaygınlığı bu kadarla sınırlı değildir. Bitkilerin çiçeklerinin renklerinde bitkinin yetiştiği toprağın asitliği ya da bazlığı önemlidir. Asitli topraklarda sadece mavi ortanca, nötr veya bazik topraklarda ise sadece pembe ortanca yetişmesi, bitkilerin rengini belirleyen bileşiklerin asit ve bazlara duyarlı olduğunu gösterir. Hergün diş fırçalama sırasında kullandığımız diş macunu bazik özelliktedir. Aynı şekilde lahana, çay ve üzüm yaprakları da bitkilerin yetiştiği toprağın asit/baz özelliğine göre renk değişikliğine uğrar. İçinde bulunduğu çözeltinin asitlik ya da bazlık durumuna göre renk değiştiren maddelere indikatör (belirteç) denir. İndikatörler çözeltilerin belli bir ph değerinde renk değiştiren zayıf organik asitler ve bazlardır. Örneğin, metil oranj, turnusol, fenolftalein, bromtimol mavisi, metil kırmızısı, alizarin sarısı v.b. Asit Baz Turnusol kağıdı Kırmızı Mavi Metil oranj Kırmızı Sarı Fenolftalein Renksiz Pembe 8 SORU I. Asitlerin tatları ekşidir. II. Bazlar, kırmızı turnusolü mavi renge çevirirler. III. Bitkilerin çiçeklerinin renklerinde bitkinin yetiştiği toprağın asitliği ya da bazlığı önemlidir. Yukarıda verilen yargılardan hangileri doğrudur? A) Yalnız II B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III Asitlerin tatları ekşidir. Bazlar kırmızı turnusolü maviye çevirir. Asitli topraklarda sadece mavi ortanca bitkisinin yetişmesi, nötr veya bazik topraklarda ise sadece pembe ortanca bitkisinin yetişmesi, bitkilerin rengini belirleyen bileşiklerin asit ve bazlara duyarlı olduğunu gösterir. Soru Yanıt E

9 I. Tadının ekşi olması II. Yakıcı olması III. Elektrik akımını iletmesi Yukarıdaki özelliklerden hangileri limon suyunun asit olduğunu kesinlikle belirler? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve III E) II ve III Temizlik malzemesi olan sabun ile ilgili; I. Tadı acıdır. II. Bazik özellik gösterir. III. Ele kayganlık hissi verir. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III Asitlerin tadı ekşidir. Yakıcı olmak ve sulu çözeltisinin elektrik akımını iletmesi asit ve bazların ortak özelliğidir. Yanıt A Sabun tadıldığında acı olduğu, temas edilirse kaygan olduğu, kırmızı turnusol kâğıdı değdirilirse renginin mavileştiği görülür. Yani sabun baziktir. Yanıt E 20 ml X(suda) 20 ml Y(suda) 10 ml Y(suda) 10 ml Z(suda) I. II. A indikatörü asidik ortamda sarıya, bazik ortamda maviye dönüşmektedir. Asit ya da baz oldukları bilinen eşit derişimdeki X, Y ve Z çözeltileri şekildeki gibi karıştırılıp A indikatörü daldırıldığında birinci kaptaki çözelti mavi, ikinci kaptaki çözelti sarı renk vermektedir. Buna göre X, Y ve Z çözeltileri ile ilgili aşağıdaki sınıflamalardan hangisi doğrudur? (X, Y ve Z'nin tesir değerliği aynıdır.) X Y Z A) Asit Baz Asit B) Baz Baz Asit C) Asit Asit Baz D) Baz Asit Baz E) Asit Baz Baz Yanıt D 9

10 ASİTLERDE TESİR DEĞERİ Bir maddenin karşısındakini etkileyebilme gücüne tesir değeri denir. (z) ile gösterilir. Bir asit molekülünün suda çözündüğünde suya verebileceği maksimum H + iyonu sayısı, o asidin tesir değerini belirler. Asit Tesir değeri (z) HCI 1 H 2 2 H 3 PO 4 3 CH 3 COOH 1 ASİTLERİN VE BAZLARIN YAPILARI Asit ve bazları, suda çözündüğünde oluşturdukları iyonlar üzerinden tanıyabiliriz. Sulu çözeltilerine hidrojen iyonu (H + ) verebilen bileşiklere asit denir. Suda iyonlarına ayrışarak çözünürler. Bu nedenle sulu çözeltileri elektrik akımını iletir. Bazı asitlerin sulu çözeltilerine verdikleri iyonlar aşağıda verilmiştir. H 2 O HCI(g) H + (suda) + CI - (suda) Hidroklorik asit H 2 (suda) 2H + 2 (suda) + (suda) Sülfürik asit CH 3 COOH(suda) H + (suda) + CH 3 COO - (suda) Asetik asit H 3 PO 4 (suda) 3H + (suda) + PO 3-4 (suda) Fosforik asit Yapısında hidrojen (H) elementi bulunmamasına rağmen genellikle ametallerin oksijenle yaptıkları bileşiklerin (ametal oksitlerin) sulu çözeltileri asidik özellik gösterir. Adı Formülü Kuvveti İyonlaşma denklemi Hidroklorik asit HCl Kuvvetli HCl S H + + Cl Sülfürik asit H 2 Kuvvetli H 2 S 2H Nitrik asit HNO 3 Kuvvetli HNO 3 S H + + NO 3 Asetik asit CH 3 COOH Zayıf CH 3 COOH S CH 3 COO + H + Karbonik asit H 2 CO 3 Zayıf H 2 CO 3 S 2H + + CO 3 2 CO 2 (g) + H 2 O(s) 2H + (suda) + CO 2-3 (suda) + ısı Karbondioksit H 2 CO 3 (karbonik asit) tepkimesinde görüldüğü gibi CO 2 gazının yapısında H + iyonu olmamasına rağmen suda çözündüğünde H + iyonu oluşturduğu için CO 2 gazı asit karakterlidir. CO 2, SO 2, SO 3, NO 2, N 2 O 3, N 2 O 5, P 2 O 5, CI 2 O 7 bileşikleri asidik özellik gösteren maddelerdir. Oksijence zengin olan bu oksitler bu nedenle asit oksit veya anhidroasit olarak bilinirler. SO 2 + H 2 O H + + HSO 3 N 2 O 5 + H 2 O 2H + + 2NO 3 SORU Aşağıdaki asitlerden hangisinin suda iyonlaşma denklemi yanlış verilmiştir? A) HBr(suda) H + (suda) + Br - (suda) B) H 2 (suda) 2H + (suda) + SO 2-4 (suda) Asitler suda çözündüğünde H + iyonu oluşturmalıdır. HCOOH(suda) H + (suda) + HCOO (suda) C) SO 3 (g) + H 2 O(s) SO 2-4 (suda) + 2H + (suda) D) CO 2 (g) + H 2 O(s) 2H + (suda) + CO 2-3 (suda) E) HCOOH(suda) HCO + (suda) + OH (suda) Yanıt E 10 Soru

11 Sulu çözeltilerine hidroksit iyonu (OH - ) verebilen bileşiklere baz denir. Bazlar da asitler gibi suda iyonlarına ayrışarak çözünür. Bu nedenle sulu çözeltileri elektrik akımını iletir. Bazı bazların sulu çözeltilerine verdikleri iyonlar aşağıda verilmiştir. H 2 O NaOH(k) Na + (suda) + OH (suda) Sodyum hidroksit KOH(suda) K + (suda) + OH (suda) Potasyum hidroksit Ca(OH 2 )(suda) Ca 2+ (suda) + 2OH (suda) Kalsiyum hidroksit Yapısında hidrojen (H) elementi bulunan her madde asit değildir. Örneğin CH 4 ve NH 3 yapısında hidrojen elementi içermelerine rağmen asit değildir. CH 4 nötr, NH 3 ise baziktir. NH 3 (g) + H 2 O(s) NH 4 + (suda) + OH - (suda) + ısı Amonyak tepkimesinden anlaşılacağı üzere NH 3 ün yapısında OH - iyonu olmamasına rağmen suda çözündüğünde OH - iyonu oluşturduğundan bazik özellik gösterir. Ayrıca metallerin oksijenle yaptıkları bileşikler (metal oksitler) su ile reaksiyona girerek bazik çözeltiler oluşturur. Bu nedenle bazik oksit veya anhidrobaz olarak bilinirler. Na 2 O, K 2 O, CaO, MgO, Li 2 O bileşikleri birer bazik oksittir. Na 2 O(k) + H 2 O(s) 2NaOH CaO(k) + H 2 O(s) Ca(OH) 2 (2Na + (suda) + 2OH - (suda)) (Ca 2+ (suda) + 2OH - (suda)) K 2 O(k) + H 2 O(s) 2KOH MgO(k) + H 2 O(s) Mg(OH) 2 (2K + (suda) + 2OH - (suda)) (Mg 2+ (suda) + 2OH - (suda)) UYARI Metil alkol (CH 3 OH), metan gazı (CH 4 ) ve etil alkol (C 2 H 5 OH) asit ya da baz özellik göstermeyen nötr maddelerdir. SORU Ca(OH) 2 çözeltisi I N 2 O 5 çözeltisi II H 2 çözeltisi Yukarıdaki sulu çözeltilere mavi turnusol kâğıtları batırıldığında turnusol kâğıtlarının alacağı renkler aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? I II III A) Kırmızı Mavi Mavi B) Mavi Kırmızı Mavi III I. Ca(OH) 2 Ca 2+ (suda) + 2OH - (suda) verilen çözeltide OH - iyonu bulunduğundan baziktir ve turnusol kağıdını mavi yapar. II. N 2 O 5 + H 2 O 2H + + 2NO 3 verilen çözeltide H + iyonu bulunduğundan asidiktir ve turnusol kağıdını kırmızıya çevirir. III. H 2 2H + + SO 2-4 verilen çözeltide H + iyonu bulunduğundan asidiktir ve turnusol kağıdını kırmızı yapar. BAZLARDA TESİR DEĞERİ Bir bazın suda çözündüğünde suya verebileceği maksimum OH - iyonu sayısı, o bazın tesir değerini belirler. Baz Tesir Değeri (z) NaOH 1 Mg(OH) 2 2 AI(OH) 3 3 NH 3 1 Amonyak NH 3 Zayıf NH 3 + H 2 O S NH OH Kalsiyum hidroksit Ca(OH) 2 Zayıf Ca(OH) 2 S Ca OH Potasyum hidroksit KOH Kuvvetli KOH S K + + OH Sodyum hidroksit NaOH Kuvvetli NaOH S Na + + OH Adı Formülü Kuvveti İyonlaşma denklemi C) Mavi Kırmızı Kırmızı D) Kırmızı Mavi Kırmızı E) Mavi Mavi Kırmızı Yanıt C 11

12 PH 3 (g) + H 2 O(s) S PH + 4 (suda) + OH (suda) tepkimesine göre; I. PH 3 bazik bir maddedir. II. PH 3 'ün sulu çözeltisi elektrik akımını iletir. III. Ürün karışımında OH - iyonları sayısı H + iyonları sayısından fazladır. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız II B) I ve III C) II ve III D) I ve II E) I, II ve III PH 3 sulu çözeltisinde OH iyonu oluşturduğu için baziktir. PH 3 sulu çözeltide iyonlar oluşturduğundan elektrik akımını iletir. Bazik çözeltilerde OH - iyonları sayısı, H + iyonları sayısından fazladır. Yanıt E Aşağıdakilerden hangisinin sulu çözeltisi mavi turnusolu kırmızıya boyar? A) KOH B) CaO C) SO 2 D) NH 3 E) Na 2 O SO 2 'de oksijen sayısı ametal sayısından fazla olduğundan sulu çözeltisi asidiktir ve mavi turnusolu kırmızıya boyar. SO 2 + H 2 O H + + HSO 3 Yanıt C İçerisinde su bulunan kaplardan birincisine NH 3, ikincisine H 2 S ve üçüncüsüne de NO 2 gazları gönderilerek çözülüyor. Buna göre, oluşan çözeltilerin turnusol kâğıdını dönüştürdüğü renkler aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? I II III A) Kırmızı Mavi Kırmızı B) Kırmızı Mavi Mavi C) Mavi Kırmızı Kırmızı D) Mavi Kırmızı Mavi E) Kırmızı Kırmızı Mavi Yanıt C X + 2HNO 3 S Mg(NO 3 ) 2 + H 2 O denkleminde yer alan X bileşiği ile ilgili, I. X'in formülü MgO'dur. II. Sulu çözeltisi bazik özellik gösterir. III. Sulu çözeltisi ele kayganlık hissi verir. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III Yanıt E 12 Soru

13 1. Asitler, sulu çözeltilerine H +, bazlar ise OH - iyonu verirler. Buna göre; I. HCN II. HCOOH III. C 2 H 5 OH IV. NaOH V. NH 3 bileşiklerinden kaç tanesinin asit kaç tanesinin baz olduğu aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? Asit Baz A) 2 3 B) 2 2 C) 3 2 D) 2 1 E) 1 4 ÇÖZÜMLÜ SORULAR 4. CO 2 CaO Na 2 O SO 2 SO 3 Yukarıdaki oksitlerden kaç tanesinin sulu çözeltisi mavi turnusolu kırmızıya boyar? A) 2 B) 3 C) 4 D) 5 E) 6 NO 5. Maddelerin asidik veya bazik özellikte olduğunu birbirinden ayırt etmek için bazı belirteçler kullanılır. Turnusol kağıdı bu belirteçlerden biridir. 2. Ca(OH) 2 ve CH 3 COOH bileşikleri ile ilgili; I. Sulu çözeltisindeki OH - iyonu sayısının H + iyonu sayısından fazla olması II. Acımsı bir tada sahip olması III. Sulu çözeltisinin elektrik akımını iletmesi özelliklerinden hangileri ortaktır? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) II ve III Asit Baz Turnusol kağıdı Kırmızı Mavi Buna göre, aşağıdaki maddelerden hangisi mavi turnusol kağıdını kırmızıya çevirir? A) Limon B) Diş macunu C) Sabun D) Şampuan E) Çikolata 3. I. Tahriş etme II. Yakıcı olma III. Sulu çözeltilerinde elektrik akımını iletme Yukarıda verilenlerden hangileri asit ve bazların ortak özelliklerindendir? A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III 6. Bir miktar suya yeterince KOH katısı ilave edildiğinde; I. Kırmızı turnusol kağıdı batırıldığında rengi mavi olur. II. KOH(k) + su K + (suda) + OH (suda) şeklinde çözünür. III. Sulu çözeltide H + iyonları sayısı, OH iyonları sayısından fazla olur. yukarıdakilerden hangileri doğru olur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve III D) I ve II E) II ve III 13

14 1. I. HCN H + + CN - (asit) II. HCOOH HCOO + H + (asit) III. C 2 H 5 OH, suda moleküler çözünür. İyonlarına ayrışmaz. IV. NaOH Na + + OH - (baz) V. NH 3 + H 2 O NH OH - (baz) Yanıt B ÇÖZÜMLER 4. Mavi turnusolu kırmızıya boyayan maddeler asidiktir. CO 2 + H 2 O H + + HCO 3 (asidik) CaO + H 2 O Ca OH - (bazik) Na 2 O + H 2 O 2Na + + 2OH - (bazik) SO 2 + H 2 O HSO H + (asidik) SO 3 + H 2 O H - + H + (asidik) NO + H 2 O tepkime yok Yanıt B 2. Ca(OH) 2 Ca OH - Bazik olduğundan sulu çözeltisinde OH - iyonu sayısı H + iyonu sayısından fazladır. Acımsı bir tada sahiptir ve sulu çözeltisi elektrik akımını iletir. CH 3 COOH CH 3 COO + H + Asidik olduğundan sulu çözeltisinde H + iyonu sayısı OH iyonu sayısından fazladır. Ekşimsi bir tada sahiptir ve sulu çözeltisi elektrik akımını iletir. Yanıt C 5. Limon suyu asidik olduğundan mavi turnusol kağıdını kırmızıya boyar. Diğerleri baziktir. Yanıt A 3. Tahriş etme, yakıcı olma ve sulu çözeltilerinde elektrik akımını iletme asit ve bazların ortak özelliklerindendir. Yanıt E 6. KOH(k) + su K + (suda) + OH - (suda) bazik çözelti oluşur. Kırmızı turnusol kağıdı batırıldığında rengi mavi olur. Ayrıca bazik çözeltilerde OH - iyonları sayısı H + iyonları sayısından fazla olur. Yanıt D 14 Soru

15 1. Aşındırma etkisi asit ve bazların ortak özelliğidir. 2. Bütün indikatörler asidik ortamda kırmızı, bazik ortamda mavi olurlar. 3. Asitler yakıcı ve tahriş edicidir. 1. Asidik ya da bazik ortamda renk değiştiren maddelere denir. 2. Asitlerin tadları... bazların tatları... dır. 3. Sulu çözeltisinde H + iyonu oluşturan maddelere denir. 4. Sabunlar ve deterjanlar bazik maddelerdir. 4. Sulu çözeltisinde OH - iyonu oluşturan maddelere... denir. 5. CH 3 OH(metil alkol) sıvısının sulu çözeltisi baziktir. 5. Asitler, mavi turnusol kağıdını... çevirirler. 6. Sulu çözeltilerinin elektrik iletkenliği asit ve bazların ortak özelliğidir. 6. Bazların sulu çözeltileri elektriği Asit çözeltilerinde yalnızca H + iyonu bulunur. 7. MgCO 3 (k) X + CO 2 (g) denklemine göre oluşan X maddesinin sulu çözeltisi tir. 8. Yapısında OH bulunduran her madde baziktir. 8. HNO 3 asidinin sulu çözeltisinde... iyonları sayısı... iyonları sayısından fazladır. 9. Bazlar mavi turnusol kağıdını kırmızıya çevirirler. 9. Na 2 O, CaO, Li 2 O gibi metal oksitlerinin sulu çözeltisi... tir. 10. CO 2, N 2 O 3, SO 3 gibi oksijeni ametal sayısından fazla olan bileşiklerin sulu çözeltisi baziktir. 10. PH 3 (g) + H 2 O(s) PH + 4 (suda) + OH - (suda) denkleminde olduğu gibi suda çözündüklerinde suya... iyonu veren maddeler baziktir. 1. D 2. Y 3. D 4. D 5. Y 6. D 7. Y 8. Y 9. Y 10. Y 1. indikatör 2. ekşi, acı 3. asit 4. baz 5. kırmızıya 6. iletir 7. bazik 8. H +, OH 9. bazik 10. OH 15

16 1. Madde Türü I. HNO 3 Asit II. H 2 Asit III. NH 3 Asit IV. CH 3 COOH Baz V. Mg(OH) 2 Baz Yukarıdaki maddelerden kaç tanesinin karşılarında yazılan türleri yanlış verilmiştir? AÇIK UÇLU SORULAR 4. CaO(k) + H 2 O(s) Ca 2+ (suda) + 2OH - (suda) Na 2 O(k) + H 2 O(s) 2Na + (suda) + 2OH - (suda) CO 2 (g) + H 2 O(s) H + (suda) + HCO 3 (suda) Yukarıda verilen tepkimelere göre; I. Metal oksitlerinin sulu çözeltileri bazik özellik gösterir. II. Ametal oksitlerinin sulu çözeltileri asidik özellik gösterir. III. CO 2 gazının suda çözünmesi kimyasaldır. yargılarından kaç tanesine ulaşılabilir? I. Sulu çözeltileri elektrik akımını iletirler. II. Suda çözündüklerinde suya H + iyonu verirler. III. Temas ettikleri bir çok malzemeyi aşındırırlar. IV. Ele kayganlık hissi verirler. V. Acımsı tada sahiptirler. Yukarıda verilen özelliklerden kaç tanesi asitlere aittir? 5. İndikatör, asitlerle ve bazlarla belirli renk veren boyar maddelerdir. Aşağıdaki tabloda bir indikatör olan metil oranjın asidik ve bazik ortamdaki renkleri verilmiştir. 3 Asidik ortam Kırmızı Bazik ortam Sarı Buna göre, sabun, sirke ve kabartma tozunun metil oranj indikatörü eşliğinde verdiği renkler nasıldır? 3. Aşağıda bazı asit ve bazların iyonlaşma denklemleri verilmiştir. H 2 (suda) xh + (suda) + 2- (suda) AI(OH) 3 (suda) AI 3+ (suda) + yoh - (suda) NH 3 (suda) + H 2 O(s) NH 4 + (suda) + zoh - (suda) Buna göre, (x + y + z) toplamı kaçtır? 6 Sabun: Sarı Sirke: Kırmızı Kabartma tozu: Sarı 16 Soru

17 1. Aşağıdakilerden hangisinin sulu çözeltisi asit özelliği göstermez? A) CO 2 B) NaOH C) HCOOH D) H 3 PO 4 E) H 2 CO 3 TEST 1 4. Aşağıdaki asidik ve bazik madde örneklerinden hangisi yanlış verilmiştir? Asidik Bazik A) N 2 O 5 KOH B) K 2 O N 2 O 5 C) CI 2 O 7 NaOH D) H 3 PO 4 NH 3 E) HCI CaO 2. I. ( ) Turnusol kağıdını maviye boyarlar. II. ( ) Tadları ekşidir. III. ( ) Çözeltileri ele kayganlık hissi verir. IV. ( ) Tümünün yapısında oksijen atomu bulunur. V. ( ) Sulu çözeltileri hidroksit iyonu (OH - ) içerir. Bazlar ile ilgili yukarıda verilen yargılardan kaç tanesi doğrudur? A) 1 B) 2 C) 3 D) 4 E) 5 5. X= P 2 O 5 Y= N 2 O 5 Z= K 2 O Yukarıda verilen X, Y ve Z maddeleri ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır? A) Her üçünün de sulu çözeltisi elektriği iletir. B) Y'nin sulu çözeltisi tahriş edicidir. C) Z nin sulu çözeltisinin tadı acıdır. D) X maddesinin sulu çözeltisi asidiktir. E) Z nin sulu çözeltisi mavi turnusolu kırmızıya boyar. 3. Belirteç Asit Baz Metil oranj Kırmızı Sarı Fenolftalein Renksiz Pembe Asidik ve bazik maddeleri birbirinden ayıran belirteçlerden bazıları yukarıdaki tabloda verilmiştir. Buna göre; I. Limona fenolftalein damlatılırsa pembe renk oluşur. II. Sirkeye metil oranj damlatılırsa kırmızı renk oluşur. III. Diş macununa fenolftalein damlatılırsa renksiz olur. yargılarından hangileri yanlıştır? A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve II D) I ve III E) II ve III 6. CH 3 OH(s) CH 3 OH(suda) I NaOH(k) Na + (suda) + OH - (suda) II Na 2 O(k) + H 2 O 2Na + (suda) + 2OH - (suda) III Yukarıda verilen tepkimeler göz önüne alındığında altı çizili maddelerden hangileri ele kayganlık hissi verir? A) Yalnız I B) I ve II C) II ve III D) I ve III E) I, II ve III 1. B 2. C 3. D 4. B 5. E 6. C 17

18 7. X: H 2 2H Y: NH 3 + H 2 O NH OH - Z: Li 2 O + H 2 O 2Li + + 2OH - Yukarıda bazı maddelerin sulu çözeltilerindeki iyonlaşmaları verilmiştir. Buna göre, X, Y ve Z'de iyonlaşmaları verilen maddelerden hangilerinin tadı ekşidir? A) Yalnız X B) Yalnız Y C) X ve Y D) X ve Z E) Y ve Z 10. Aşağıdaki maddelerden hangisinin sulu çözeltisi elektrik akımını iletmez? A) HNO 3 B) CH 3 OH C) SO 3 D) KOH E) MgO 8. Sirke asidi (CH 3 COOH) suda çözündüğünde; I. Çözünme denklemi CH 3 COOH(s) + H 2 O(s) CH 3 CO + (suda) + OH - (suda) şeklindedir. II. Sulu çözeltisinde OH - iyonları sayısı, H + iyonları sayısından büyük olur. III. Çözeltide CH 3 COO - ve H + iyonları bulunur. yargılarından hangileri doğrudur? 11. Bir miktar suya yeterince NH 3 gazı ilave edildiğinde; I. Oluşan çözeltiye mavi turnusol kağıdı batırıldığında rengi kırmızı olur. II. NH 3 (g) + H 2 O(s) NH + 4 (suda) + OH - (suda) tepkimesi gerçekleşir. III. Sulu çözeltisinin elektrik iletkenliği yoktur. yargılarından hangileri yanlıştır? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) I ve III E) II ve III A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve III E) II ve III 12. XOH bileşiği ile ilgili; 1. XOH(k) H + (suda) + XO - (suda) 2. XOH(k) X + (suda) + OH - (suda) suda çözünme tepkimeleri öneriliyor. 9. Aşağıdaki reaksiyonlar tamamlandığında hangisinde kırmızı turnusol kağıdı maviye boyanır? 18 A) H 3 PO 4 (k) + H 2 O(s) B) NO 2 (g) + H 2 O(s) C) CO 2 (g) + H 2 O(s) D) Na 2 O(k) + H 2 O(s) E) HCOOH(s) + H 2 O(s) 7. A 8. C 9. D 10. B 11. D 12. E Buna göre; I. XOH bileşiği birinci tepkimedeki gibi çözünürse asit özelliği gösterir. II. XOH bileşiği ikinci tepkimedeki gibi çözünürse baz özelliği gösterir. III. XOH bileşiği birinci tepkimedeki gibi çözünürse sudaki H + iyonu sayısı OH iyonu sayısından fazla olur. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız II B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III Soru

19 ASİTLERİN VE BAZLARIN TEPKİMELERİ Asitler ile bazlar aynı kapta karıştırıldığında aralarında kimyasal reaksiyon gerçekleşir. Bu reaksiyon sonunda ürün olarak tuz ve ısı açığa çıkar. Asit ve bazın yapısına bağlı olarakta su oluşabilir. 1. Nötrleşme tepkimesinde bir asit ve baz tepkimeye girer, su ve iyonik bir bileşik olan tuzun sulu çözeltisi meydana gelir. Bir behere bir miktar sönmüş kireç (Ca(OH) 2 ) katısı koyalım ve üzerini yeterince su ilave edip sulandırılmış kireç hazırlayalım. Daha sonra yüzümüzü koruyacak şekilde önlem aldıktan sonra hazırladığımız bu sıvı üzerine yavaş yavaş sülfürik asit (H 2 ) ilave edelim ve beherdeki değişimi dikkatlice izleyelim. Ca(OH) 2 (suda) + H 2 (suda) Ca (suda) + 2H 2 O(s) + ısı Sönmüş kireç Sülfürik asit Kalsiyum sülfat Ca 2+ (suda) + 2OH (suda) + 2H + (suda) + 2 (suda) Ca 2+ (suda) + 2 (suda) + H 2 O(s) baz asit tuz su Reaksiyon denklemi dikkatli incelenecek olursa bazın katyonu (Ca 2+ ) ile asit anyonu ( 2- ) birleşerek Ca tuzunu oluşturmuştur. Not Bir tepkimenin nötrleşme tepkimesi olarak adlandırılabilmesi için tepkime sonucunda su oluşması gereklidir. Bu nedenle bir baz olan NH 3 gazı ile bir asit olan HCl gazı arasında gerçekleşen, NH 3 + HCl NH 4 Cl tepkimesi bir nötrleşme olayı değildir. Nötrleşme tepkimesi temelde asitten gelen H + iyonları ile bazdan gelen OH - iyonlarının birleşerek su oluşturması esasına dayanır. H + (suda) + OH - (suda) H 2 O(s) Mg(OH) 2 bileşiği sulu çözeltisinde OH - iyonu içerdiğinden bazdır. Bu bazın HCI asidi ile nötrleşme tepkimesi; Mg(OH) 2 (suda) + 2HCI(suda) MgCI 2 (suda) + 2H 2 O(s) şeklindedir. 2. Kireç taşında ve mermerde bulunan kalsiyum karbonat asitlerde çözünebilen bir katıdır. CaCO 3 (k) + 2HCI(suda) CaCl 2 (suda) + CO 2 (g) + H 2 O(s) CaCO 3 ile bir asidin tepkimesi bir asit-baz tepkimesidir. Bu tepkimede CO 3 2- baz gibi davranmaktadır. 3. NH 3 yapısında OH - taşımadığı halde bazik özellik gösterir. Susuz baz olarak bilinen NH 3 'ün asitlerle tepkimesinden yalnız tuz oluşur. NH 3 (g) + HBr(g) NH 4 Br(k) 2NH 3 (g) + H 2 (k) (NH 4 ) 2 (k) 4. Asit oksitlerin bazlarla reaksiyonundan tuz ve su oluşur. SO 3 (g) + 2NaOH(suda) Na 2 (suda) + H 2 O(s) CO 2 (g) + 2KOH(suda) K 2 CO 3 (suda) + H 2 O(s) 5. Bazik oksitlerin asitlerle reaksiyonundan tuz ve su oluşur. K 2 O(k) + 2HCI(suda) 2KCI(suda) + H 2 O(s) CaO(k) + H 2 (suda) Ca (suda) + H 2 O(s) 6. Asit oksitlerin bazik oksitlerle reaksiyonundan yalnız tuz oluşur. CO 2 (g) + MgO(k) MgCO 3 (k) SO 3 (g) + CaO(k) Ca (k) Nötrleşme tepkimeleri sonucunda tuz ve su oluşur. 19

20 Aşağıdaki tepkimelerden hangisi bir asit-baz tepkimesi değildir? A) CH 3 COOH + KOH CH 3 COOK + H 2 O B) Na 2 O + 2HBr 2NaBr + H 2 O C) N 2 O 5 + CaO Ca(NO 3 ) 2 D) SO 2 + 1/2O 2 SO 3 E) BaCO 3 + 2HCI BaCI 2 + CO 2 + H 2 O A) Asit + Baz Tuz + Su B) Bazik oksit + Asit Tuz + Su C) Asidik oksit + Bazik oksit Tuz D) Asidik oksidin yanma tepkimesidir. E) Karbonat (CO 3 2- ) tuzları bazik özellik gösterir. Asitlerle tepkimelerinden tuz, CO 2 gazı ve su oluşur. Yanıt D HF(s) + NH 3 (g) tepkimesi ile ilgili; I. Asit baz tepkimesidir. II. Tuz ve su oluşur. III. NH 3 gazı baz olarak görev yapmıştır. yargılarından hangileri yanlıştır? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) I ve III E) II ve III Yanıt B Aşağıdakilerden hangisinin sulu çözeltisi CH 3 COOH ile nötrleşme tepkimesi verir? A) NaOH B) CO 2 C) SO 2 D) HCI E) HNO 3 Yanıt A CO 2 SO 2 NO X KOH çözeltisi Şekildeki sistemde CO 2, SO 2, NO gazlarından oluşan bir karışım KOH çözeltisinden geçiriliyor. Buna göre, tepkimeye girmeden çıkan X gazı, aşağıdakilerden hangisi olabilir? A) Yalnız CO 2 B) Yalnız SO 2 C) Yalnız NO D) SO 2 ve NO E) SO 2 ve CO 2 Yanıt C 20 Soru

21 Nötrleşme Tepkimelerinin Nicel Olarak İncelenmesi Bir asit çözeltisi ile bir baz çözeltisi eşit hacimde karıştırılıp sıcaklığı 25 o C ye getirildiğinde çözeltinin ph değeri kaç olur? Bunun için 1 mol HCI içeren sulu çözelti ile 1 mol NaOH içeren sulu çözeltiyi eşit hacimde karıştıralım. HCI(suda) + NaOH(suda) NaCl(suda) + H 2 O(s) 1 mol 1 mol 1 mol 1 mol harcanır. harcanır. oluşur. oluşur. tepkime denkleminden görüldüğüne göre reaksiyona giren maddeler tamamen tükenirler. Dolayısıyla ortam nötr olur. Ancak 2 mol HCI içeren sulu çözelti ile 1 mol NaOH içeren sulu çözelti eşit hacimlerde karıştırıldığında; HCI(suda) + NaOH(suda) NaCI(suda) + H 2 O(s) Alınan: 2 mol 1 mol - - Kullanılan: -1 mol -1 mol +1 mol +1 mol 1 mol 1 mol 1 mol artar. oluşur. oluşur. HCl ve NaOH arasında gerçekleşen tepkimenin hızı ph değişiminden ölçülebilir. tepkime denkleminden görüldüğüne göre 1 mol HCI asidi arttığından dolayı karışımın ph değeri 7 den küçük olur. Yani ortam asidik olur. Aynı şekilde 2 mol H 2 içeren sulu çözelti ile 2 mol KOH içeren sulu çözelti eşit hacimlerde karıştırıldığında; H 2 (suda) + 2KOH(suda) K 2 (suda) + 2H 2 O(s) Alınan: 2 mol 2 mol - - Kullanılan: -1 mol -2 mol +1 mol +2 mol 1 mol 1 mol 2 mol artar. oluşur. oluşur. tepkime denkleminden görüldüğüne göre 1 mol H 2 asidi artar. Ortamın ph değeri 7 den küçük olur. Yani ortam asidik olur. Aynı şekilde 0,06 mol Sr(OH) 2 içeren sulu çözelti ile 0,08 mol HI içeren sulu çözelti karıştırıldığında; 2HI(suda) + Sr(OH) 2 (suda) SrI 2 (suda) + 2H 2 O(s) Alınan: 0,08 mol 0,06 mol - - Kullanılan: -0,08-0,04 +0,04 +0,08 0,02 mol 0,04 mol 0,08 mol artar. oluşur. oluşur. tepkime denkleminden görüldüğüne göre ortamda çözünmüş halde bir baz olan Sr(OH) 2 'den 0,02 mol artan olur. Sr(OH) 2 (suda) Sr 2+ (suda) + 2OH (suda) 0,02 mol 0,04 mol denklemine göre OH iyonundan da 0,04 mol bulunur. Ortam baziktir, ph değeri 7 den büyüktür. Balığın hoş olmayan kokusu amino grubu ( NH 2 ) içeren organik bileşiklerden kaynaklanır. Bulunan amino grubu amonyak gibi bazdır. Balık üzerine biraz limon suyu eklendiğinde kokunun büyük oranda azalması asit ve bazın nötrleşmesi esasına dayanır. 21

22 0,05 mol H 2 içeren sulu çözeltiyi tamamen nötrleştirmek için kaç mol KOH kullanılması gerekir? A) 0,05 B) 0,1 C) 0,2 D) 0,4 E) 0,5 1. HCI 2. H 2 CO 3 3. H 2 4. Ba(OH) 2 5. NaOH 6. KOH Yukarıdaki maddelerin mol sayıları eşittir. Buna göre, aşağıdaki madde çiftlerinden hangisi birbirini tamamen nötrleştirmez? A) 1 ve 5 B) 2 ve 4 C) 3 ve 5 D) 1 ve 6 E) 3 ve 4 Tepkime denklemine göre; H 2 + 2KOH K 2 + 2H 2 O 1 mol H 2 ü nötrleştirmek için 2 mol KOH gerekir. Dolayısıyla 0,05 mol H 2 için 0,1 mol KOH gerekir. Yanıt B Asit ve bazın birbirini tamamen nötrleştirmesi için denklemdeki katsayılarının (mol sayılarının) eşit olması gerekir. HCI + NaOH NaCI + H 2 O H 2 CO 3 + Ba(OH) 2 BaCO 3 + 2H 2 O H 2 + 2NaOH Na 2 + 2H 2 O HCI + KOH KCI + H 2 O H 2 + Ba(OH) 2 Ba + 2H 2 O C seçeneğinde n mol H 2 ü nötrleştirmek için 2n mol NaOH gerekir. Yanıt C 0,5 mol Mg(OH) 2 çözeltisini tamamen nötrleştirmek için; I. 1 mol HCI çözeltisi II. 0,5 mol H 2 çözeltisi III. 1 mol KOH çözeltisi maddelerinden hangileri kullanılabilir? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve III D) I ve II E) II ve III Yanıt D 3 değerlikli bir asidin 0,4 molünü tamamen nötrleştirmek için aşağıdakilerden hangisi gereklidir? A) 0,4 mol Ba(OH) 2 B) 0,4 mol KOH C) 0,1 mol AI(OH) 3 D) 0,6 mol H 2 E) 0,6 mol Ca(OH) 2 Yanıt E 22 Soru

23 Biri asit diğeri baz olan iki sıvıdan eşit molde karıştırıldığında çözelti tamamen nötrleşmektedir. Bu asit çözeltisinden X mol ve baz çözeltisinden 5 mol karıştırıldığında oluşan çözelti turnusol boyasını maviye çevirir. Buna göre, asit çözeltisinin mol sayısı aşağıda verilenlerden hangisi olamaz? (Asit ve bazın tesir değerliği aynıdır.) A) 5 B) 4 C) 3 D) 2 E) 1 Bir miktar suya 1 er mol HCI ve Ba(OH) 2 katısı atılıyor. Buna göre, oluşan karışım ile ilgili; Nötrleşme sonunda oluşan çözelti turnusol boyasını maviye çevirdiğinden ortam baziktir. Yani bazdan artan olmalıdır. Asitten de 5 mol alınırsa tam nötrleşme olur ve turnusol boyası mavi renk olmaz. Yanıt A I. Kırmızı turnusol kağıdı batırıldığında rengi mavi olur. II. Çözeltide Ba 2+ ve CI - iyonları oluşur. III. Nötrleşme reaksiyonu gerçekleşmiştir. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız II B) Yalnız III C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III Yanıt E 2 mol asitin 3 mol baz ile nötrleştiği bilinmektedir. Buna göre, aşağıdaki karışımlardan hangisinin içinde nötrleşmeden kalan asit vardır? (Asit ve bazın tesir değerlikleri aynıdır.) A) B) C) 1 mol asit 1,5 mol baz 4 mol asit 6 mol baz 3 mol asit 3 mol baz D) E) 6 mol asit 9 mol baz 2 mol asit 3 mol baz Yanıt C 23

24 Standart koşullarda çözeltinin ph değeri Özellik ph = 7 Nötr Kan Örnekler ph < 7 Asidik Portakal suyu, bira, karbonatlı su, sirke, mide özsuyu ph > 7 Bazik Evlerde kullanılan amonyak, magnezya sütü, kabartma tozu ph ve poh Kavramları 1909 yılında Danimarkalı kimyacı Soren Sarensen, hidrojen iyonu potansiyeli anlamında ph terimini, hidroksit iyonu potansiyeli" anlamında poh terimini tasarlamıştır. ph, ortam sıcaklığından etkilenen bir sayısal değerdir. Laboratuvarlarda çözeltilerin ph değerlerinin ölçümü için, asit-baz indikatörleri ve elektriksel ölçümler kullanılır. Ölçülen ph değerine göre, çözeltinin asidik ya da bazik olduğuna karar verilir. Temelde nötrleşme reaksiyonu H + (suda) + OH - (suda) H 2 O(s) + ısı şeklinde ifade edilebilir. Bir çözeltide bulunan H + iyonları aynı çözeltideki OH - iyonlarıyla 1 mole 1 mol şeklinde nötrleşerek birbirini tüketir. Bunun sonucunda üç durumdan biri oluşur. 1. Durum: Her iki iyonda (OH - ve H + ) tükenir. Böylece ortam nötr olur. Başka bir ifade ile ph = 7 olur. 2. Durum: OH - iyonu tükenir, H + iyonu artar. Bu asitin arttığı anlamını taşır. Bunun sonucunda ortam asidik ve ph < 7 olur. 3. Durum: H + iyonu tükenir, OH - iyonu artar. Bu da bazın arttığı anlamını taşır. Bunun sonucunda ortam bazik ve ph > 7 olur. SORU Oda koşullarında bulunan bir çözeltide H + iyonu sayısı OH - iyonu sayısından büyük olduğuna göre; I. Çözelti asidiktir. II. ph değeri 9 olabilir. III. Bir miktar NaOH eklenirse H + iyonu sayısı artar. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) I ve III E) II ve III H + iyonları sayısı OH - iyonu sayısından büyük olduğundan çözelti asidiktir. ph < 7 dir. Bir miktar baz eklenirse nötrleşme olur ve H + iyonu sayısı azalır. Yanıt A SORU Sabun bazik bir madde olmasına rağmen sabun ve şampuan şişelerinde ph değeri 5,5 yazar. Çünkü ph değeri 5,5 olan sabunların içlerinde bizim standart sabun olarak düşündüğümüz sabundan % 10 oranında bulunmaktadır. Geri kalanı çeşitli maddeler eklenerek oluşturulur. Örneğin nemlendirici özellik gösteren maddeler eklenir. Bu yüzden ph değerleri 5,5 olabilir. KOH(k) HNO 3 (s) H 2 O(s) ph = 7 ph > 7 ph < 7 I II III Oda sıcaklığında bulunan I, II ve III numaralı kaplardaki çözeltilere yukarıdaki maddeler ilave ediliyor. Buna göre, hangi kaplarda nötrleşme gerçekleşir? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III Birinci kaptaki çözeltide ph = 7 olduğundan nötrdür. İlave edilen KOH bazıyla nötrleşme olmaz. İkinci kaptaki çözeltide ph > 7 olduğundan baziktir. İlave edilen HNO 3 asidiyle nötrleşme olur. Üçüncü kaptaki çözeltide ph < 7 olduğundan asidiktir. İlave edilen su ile seyrelir ve ph değeri artar. Nötrleşme olmaz. Yanıt B 24 Soru

25 ph metre X Çamaşır sodası çözeltisi ph metre Y Sirke ph metre Tükürük I II III Yukarıda verilen kaplarda yer alan maddelerin oda koşullarındaki ph değerleri ölçülmek isteniyor. Buna göre, ph metrelerden okunacak değerler için aşağıdakilerden hangisi doğrudur? X Y Z A) ph = 0 ph < 7 ph > 7 B) ph < 7 ph > 7 ph < 7 C) ph < 7 ph < 7 ph > 7 D) ph > 7 ph > 7 ph > 7 E) ph > 7 ph < 7 ph > 7 Z Çamaşır sodası ve tükürük bazik, sirke ise asidiktir. Asidik maddelerin ph değerleri 7 den küçük, bazik maddelerinse 7 den büyüktür. Yanıt E X(suda) Y(suda) Z(suda) ph < 7 ise asidik çözeltidir. ph > 7 ise bazik çözeltidir. Asidik ve bazik çözeltiler elektriği iletir. ph = 1 ph = 3 ph = 13 Şekildeki kaplarda bulunan eşit moldeki çözeltilerin aynı sıcaklıklardaki ph değerleri verilmiştir. Buna göre aşağıda verilen yargılardan hangisi yanlıştır? A) X ve Y asit, Z bazdır. B) Z çözeltisi elektriği iletmez. C) X ve Z karıştırılırsa tuz oluşur. D) X ve Y çözeltilerinin aşındırıcı etkisi vardır. E) X ve Y çözeltileri mavi turnusolu kırmızıya çevirirler. Yanıt B Oda koşullarında bir miktar HNO 3 çözeltisinin ph değerini arttırmak için aynı sıcaklıkta; I. KOH çözeltisi ekleme II. Saf su ekleme III. Ca(OH) 2 çözeltisi ekleme yukarıdaki işlemlerden hangileri ayrı ayrı uygulanabilir? A) Yalnız II B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III Yanıt E 25

26 Hastanelerde yapılan idrar tahlillerinde, idrarın ph değerini ölçmek için nitrazin boyası içeren kağıtlar kullanılır. Bu kağıt ph değeri 4,5 olduğunda sarı, ph değeri 7,5 olduğunda mavidir. Eğer kağıdın rengi sarıya dönerse ortada bir rahatsızlığın olduğu anlaşılır. Asit-Baz İndikatörleri Asit ve bazlarla renk değişimi sağlayan kimyasal maddeler indikatör olarak tanımlanır. Örneğin, limon suyunun asitlik özelliği, bir asit-baz indikatörü olan metil kırmızısının kırmızı renk vermesiyle gösterilir. Sabunun bazlık özelliği ise metil kırmızısı indikatörünün kırmızı renginin sarıya dönmesiyle anlaşılır. Asit-baz indikatörleri içine konuldukları çözeltinin ph değerine göre renk verir. İndikatör seçimi, çözeltinin ne kadar asidik ya da bazik olduğuna bağlıdır. En çok kullanılan indikatörlerin tablosu, renk değişimleri ve bu değişimlerin gözlendiği ph sınırları aşağıdaki tabloda verilmiştir. İndikatör Renk Değişimi Renk Değişiminin Gözlendiği ph Sınırı Timol mavisi Bromofenol mavisi Kango kırmızısı Metil oranj Bromokrezol yeşili Metil kırmızısı Bromotimol mavisi Turnusol Krezol kırmızısı Timol mavisi Fenolftalein Alizarin sarısı Kırmızı Sarı Sarı mavi Mavi Kırmızı Kırmızı Sarı Sarı Mavi Kırmızı Sarı Sarı Mavi Kırmızı Mavi Sarı Kırmızı Sarı Mavi Renksiz Kırmızı Renksiz Kırmızı 1,2 2,8 3,0 4,6 3,0 5,0 3,2 4,4 3,8 5,4 4,8 6,0 6,0 7,6 7,0 7,0 8,8 8,0 9,6 8,2 10,0 10,1 12,0 İndikatörlerin, önemli kullanılma alanlarından birisi çözeltilerin ph değerini bulmaktır. İndikatör çözeltisi absorbe ettirilmiş kağıtlar bu amaç için satılırlar. ph kağıdı adı verilen bu kağıtlar, ph değeri 0 14 veya daha dar ph aralıklarında çeşitli renkler gösterebilir. ph değeri ölçülecek çözeltiden bu kağıda bir damla damlatma ile elde edilen renge karşılık gelen ph, ph kağıdı kutusu üzerinde yazılıdır. Ayrıca çözeltilerin ph ölçümlerini daha duyarlı yapmak için ph metreler kullanılır. SORU ph aralığı I. Bromtimol mavisi 6 7,6 II. Fenolftalein 8,3 10 III. Metil oranj 3,1 4,5 ph = 6,1 ph = 4 ph = 9 ph kağıdı a kabında ph değeri 6,1 olduğundan bu değeri kapsayan aralığa sahip indikatör bromtimol mavisidir. b kabında ph değeri 4 olduğundan bu değeri kapsayan aralığa sahip indikatör metil oranjdır. c kabında ph değeri 9 olduğundan bu değeri kapsayan aralığa sahip indikatör fenolftaleindir. Kırmızı lahana dışında kırmızı pancar, yaban mersini, üzüm suyu ve sirke de doğal indikatörlerdendir. a b c Yukarıdaki kaplara hangi indikatörler eklenirse gözlem sonucu sağlıklı ve güvenilir olur? A) I. a, II. c, III. b B) I. a, II. b, III. c C) I. b, II. c, III. a D) I. b, II. a, III. c E) I. c, II. b, III. a Yanıt A 26 Soru

27 Bir sulu çözeltinin asidik veya bazik olduğu en kolay olarak turnusol kağıdı ile anlaşılır. Asidik çözeltiler (ph < 7) turnusolu kırmızıya, bazik çözeltiler (ph > 7) ise maviye boyar. Asit-baz indikatörleri ph tayinlerinde geniş çaplı olarak kullanılır. Örneğin, toprağın ph değerinin ölçülmesi gibi. Bol yağışlı ve bitki örtüsü fazla olan bölgelerde toprağın yapısı genellikle asidik, kurak bölgelerde ise genellikle baziktir. Yetiştirilecek ürün için toprağın fazla asidik olması durumunda toprağa sönmüş kireç (Ca(OH) 2 ) eklenerek ph değeri yükseltilebilir. Yüzme havuzlarında yosun oluşumu ve korozyon oluşması istenmeyen olaylardır. Bu olayları önlemek için klorlama işlemi uygulanır. Klorlama maddelerinin en etkin olduğu ph değeri 7,4 tür. Yüzme havuzu sularının 7,4'lük ph değerine sahip olup olmadığı fenol kırmızısı indikatörüyle tespit edilir. Aynı şekilde bir asit çözeltisine timol mavisi adlı indikatör ilave edildiğinde; 1. Renk kırmızı ise çözeltide ph 1,2 2. Renk sarı ise çözeltide ph 2,8 olur. Burada ph değeri 1,2 ile 2,8 aralığında rengin kırmızıdan sarıya geçiş süreci izlenir. UYARI Her indikatörün renk değiştirdiği ph aralığı farklı olduğundan dolayı her renk değişiminde asit-baz geçişi olmaz. Asit-baz geçişi yalnızca turnusol indikatöründe olur. SORU Metil oranj indikatörü asidik ortamda kırmızı, nötr ortamda portakal ve bazik ortamda ise sarı renk verir. Buna göre, süt, sofra tuzu çözeltisi, limon suyu, magnezya sütü ve mide özsuyu maddelerinden kaçtanesi metil oranja kırmızı renk verir? A) 1 B) 2 C) 3 D) 4 E) 5 SORU Metil kırmızısı, asitle kırmızı bazla sarı renk vermektedir. ph = 1 ph = 8 ph = 5 Madde Özellik Renk Süt Asidik Kırmızı Sofra tuzu Nötr Portakal çözeltisi Limon suyu Asidik Kırmızı Magnezya Bazik Sarı sütü Mide özsuyu Asidik Kırmızı Yanıt C Birinci ve üçüncü kaptaki çözeltilerde ph < 7 olduğundan asidiktir. NaOH eklendiğinde çözelti bazik olabilir ve renk değişimi gözlenebilir. İkinci kaptaki çözeltide ph > 7 olduğundan baziktir. NaOH eklenmesi renk değişimi oluşturmaz. Bazı genel asit-baz indikatörlerinin ph değerleri ph metrede gösterilmiştir. kırmızı fenolftalein renksiz mavi bromtimol mavisi sarı mavi bromfenol mavisi sarı sarı timol mavisi kırmızı ph ph metre menekşe alizarin sarısı sarı mavi timol mavisi sarı kırmızı fenol kırmızısı sarı sarı metil kırmızısı kırmızı turuncu metil oranj kırmızı menekşe metil mavisi sarı Örneğin; fenolftalein indikatörü damlatıldığında çözelti pembe renk alıyorsa bazik özellikte, renk değişimi gözlenmiyorsa asidik özelliktedir. I II III Metil kırmızısı eklenmiş oda koşullarında bulunan ve ph değerleri verilen çözeltilere aşırı miktarda NaOH katısı eklenip çözülürse hangi kaplarda renk değişimi gözlenebilir? A) Yalnız II B) Yalnız III C) I ve II D) I ve III E) II ve III Yanıt D 27

28 Bromtimol mavisi asidik ortamda sarı, bazik ortamda mavi, nötr ortamda ise yeşil renk oluşumu gösteren bir belirteçdir. X(suda) Y(suda) Z(suda) ph = 3 ph = 11 ph = 7 Buna göre, oda koşullarındaki ph değerleri yukarıdaki gibi olan X, Y ve Z çözeltilerine bromtimol mavisi damlatıldığında çözeltilerdeki renk oluşumları aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir? X Y Z A) Sarı Yeşil Mavi B) Mavi Yeşil Sarı C) Yeşil Sarı Mavi D) Sarı Mavi Yeşil E) Mavi Sarı Yeşil X çözeltisinin ph değeri 3 olduğundan asidiktir ve bromtimol mavisi damlatıldığında sarı renk alır. Y çözeltisinin ph değeri 11 olduğundan baziktir ve bromtimol mavisi damlatıldığında mavi renk alır. Z çözeltisinin ph değeri 7 olduğundan nötrdür ve bromtimol mavisi damlatıldığında yeşil renk alır. Yanıt D Bir indikatör (ayıraç), sulu çözeltide H + iyonları sayısı, OH - iyonları sayısından büyük olduğunda sarı, küçük olduğunda mavi renk vermektedir. 20 ml X 20 ml Y 10 ml Y + indikatör 10 ml Z + indikatör I. II. Kuvvetli asit ya da kuvvetli baz olan, eşit moldeki X, Y, Z çözeltileri şekildeki gibi karıştırıldığında, I. durumda renk sarıdan maviye, II. durumda renk maviden sarıya dönüşmektedir. Buna göre, X, Y, Z çözeltilerinden hangileri asit, hangileri bazdır? A) Y asit, X ve Z baz B) Z asit, X ve Y baz C) X asit, Y ve Z baz D) Y ve Z asit, X baz E) X ve Z asit, Y baz Yanıt A 28 Soru

29 1. HCI ve NaOH bileşikleri ile ilgili; I. Sulu çözeltilerinin elektrik akımını iletmesi II. CO 2 gazı ile tepkime verme III. Oda koşullarındaki ph değerinin 7'den büyük olması özelliklerden hangileri ortaktır? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) I, II ve III ÇÖZÜMLÜ SORULAR 4. 0,1 mol H 2 asidini tamamen nötrleştirmek için; I. 0,2 mol KOH II. 0,1 mol Mg(OH) 2 III. 0,01 mol AI(OH) 3 maddelerinden hangileri tek başına kullanılabilir? 5. A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve III D) II ve III E) I ve II ph = 13 ph = 5 ph = 1 2. Aşağıda verilen madde çiftlerinden hangisi bir tuz oluşturmaz? A) HCI + NH 3 B) CH 3 COOH + HNO 3 C) Ba(OH) 2 + HNO 3 D) NaOH + H 2 E) CH 3 COOH + KOH I II III Yukarıda oda koşullarında bulunan çözeltilere turnusol boyası damlatıldığında gözlenen renkler için aşağıdakilerden hangisi doğrudur? I II III A) Kırmızı Mavi Kırmızı B) Mavi Kırmızı Mavi C) Mavi Kırmızı Kırmızı D) Kırmızı Kırmızı Kırmızı E) Mavi Mavi Kırmızı 3. Bromtimol mavisi bir boyar maddedir ve asidik ortamda sarı, bazik ortamda mavi, nötr ortamda ise yeşil renk verir. Bir kaptaki bromtimol mavisi damlatılmış 1 mol HCI çözeltisine NaOH çözeltisi azar azar ekleniyor. Bu işlemde kaptaki çözeltinin rengi ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? A) NaOH eklemeden önce sarı B) 0,5 mol NaOH eklendiğinde sarı C) 1 mol NaOH eklendiğinde yeşil D) 1,5 mol NaOH eklendiğinde yeşil E) 2 mol NaOH eklendiğinde mavi 6. X: HCN Y: HNO 3 Z: Ca(OH) 2 Yukarıdaki maddelerin oda koşullarındaki sulu çözeltileri ile ilgili; I. Z nin ph değeri en büyüktür. II. X ile Z nin tepkimesinden tuz ve su oluşur. III. X ile Y çözeltilerinde ph değeri 7 den küçüktür. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III 29

30 1. HCI asit, NaOH ise bazdır. Asit ve bazların sulu çözeltileri elektrik akımını iletir. CO 2 gazı ametal oksittir. Sulu çözeltisi asidik özelliktedir. NaOH ile tepkime verir, ancak HCI ile tepkime vermez. Bazların ph değeri 7 den büyük, asitlerin ph değeri 7 den küçüktür. ÇÖZÜMLER Yanıt A 4. 0,1 mol H 2 ün tesir değerliği 2 olduğundan 0,1.2 = 0,2 mol H + iyonu bulunur. Tamamını nötrleştirmek için 0,2 mol OH - iyonu içeren çözelti gerekir. I. 0,2 mol KOH ın tesir değerliği 1 olduğundan 0,2.1 = 0,2 mol OH - iyonu bulunur ve tamamen nötrleştirir. II. 0,1 mol Mg(OH) 2 nin tesir değerliği 2 olduğundan 0,1.2 = 0,2 mol OH - iyonu bulunur ve tamamen nötrleşir. III. 0,01 mol AI(OH) 3 ün tesir değerliği 3 olduğundan 0,01.3 = 0,03 mol OH - iyonu bulunur ve tamamen nötrleşme olmaz. Yanıt E 2. CH 3 COOH ve HNO 3 ün her ikisi de asit olduğundan tepkime vermez. Yanıt B 5. I. ph > 7 olduğundan ortam baziktir. Dolayısıyla birinci kapta bulunan çözelti bazik olup turnusol kağıdını maviye boyar. II. ph < 7 olduğundan ortam asidiktir. Dolayısıyla ikinci kapta bulunan çözelti asidik olup turnusol kağıdını kırmızıya boyar. III. ph < 7 olduğundan ortam asidiktir. Dolayısıyla üçüncü kapta bulunan çözelti asidik olup turnusol kağıdını kırmızıya boyar. Yanıt C 6. X: HCN asidiktir ve ph < 7 dir. 3. HCI ile NaOH ın tesir değerlikleri 1 olduğundan 1:1 mol oranında tepkimeye girer. 30 1,5 mol NaOH eklendiğinde nötrleşme sonucu bazdan artma olacağından ortam bazik olur ve indikatörün rengi mavi olur. Yanıt D Y: HNO 3 asidiktir ve ph < 7 dir. Z: Ca(OH) 2 baziktir ve ph >7 dir. ph değeri en büyük olan Z çözeltisidir. Asit olan X ile baz olan Z den 2HCN + Ca(OH) 2 Ca(CN) 2 + 2H 2 O tepkimesine göre tuz ve su oluşur. Soru Yanıt E

31 1. Bütün nötrleşme tepkimeleri aynı zamanda asit-baz tepkimeleridir. 2. Bir asit çözeltisi ile bir baz çözeltisi oda koşullarında karıştırıldığında, oluşan karışımın ph değeri her zaman 7 olur. 3. Na 2 O, HCI, NO, SO 2 bileşiklerinden 2 tanesi Ba(OH) 2 çözeltisi ile tepkime verir mol H 2 'ü tamamen nötrleştirmek için 1 mol Mg(OH) 2 kullanılır. 1. Sulu ortamda oluşan asit baz reaksiyonlarına reaksiyonları denir. 2. Bir asit ile bir baz çözeltisi oda koşullarında karıştırıldığında ortamın ph değeri 7 den büyük ise..artan olmuştur. 3. Şekildeki düzenekte NaOH çözeltisi ile tepkimeye girmeden geçen gaz N 2 O 3, CO, SO 3, H 2 S, HF gazlarından sadece... gazıdır. X gazı NaOH (suda) X gazı 5. HNO 3 + KOH KNO 3 + H 2 O tepkimesi asit-baz tepkimesidir değerli bir asidin 0,2 molünü tam nötrleştirmek için 0,1 mol KOH gerekir. 4. Oda koşullarında 0,1 mol HCI çözeltisi ile 0,1 mol NaOH çözeltisi nötrleştirildiğinde ortam.. olur. 5. Oda koşullarında bulunan Na 2 O, KOH, CO 2 ve NH 3 maddelerinden tanesinin sulu çözeltisinde ph değeri 7 den büyüktür. 6. HNO 3 çözeltisi bulunan bir kaba NaOH çözeltisi ilave edildiğinde ph değeri başlangıca göre Oda koşullarında bulunan ve ph değeri 2 olan çözeltiye NaOH çözeltisi ilave edildiğinde ph değeri son durumda 7 olabilir. 7. 0,3 mol NaOH çözeltisini tamamen nötrleştirmek için..mol H 3 PO 4 gereklidir. 8. Oda koşullarındaki bir miktar KOH çözeltisinin ph değerini düşürmek için saf su eklenebilir. 8. Oda koşullarında ph değeri 4 olan çözeltinin tadı.dir/dır. 9. Nötrleşme tepkimeleri tuz ve su arasında gerçekleşir. 9. Bir çözeltide H + iyonu sayısı, OH - iyonu sayısından büyük ise, bu çözeltinin oda koşullarındaki ph değeri 7 den tür. 10. NH 3, Ca(OH) 2, LiOH maddelerinin oda koşullarındaki ph değeri 7 den küçüktür. 10. İndikatörler içine konuldukları çözeltinin ph değerine göre. verirler. 1. D 2. Y 3. D 4. D 5. D 6. Y 7. D 8. D 9. Y 10. Y 1. nötralleşme 2. bazdan 3. CO 4. nötr artar 7. 0,1 8. ekşi 9. küçük 10. renk 31

32 1. 0,4 mol NaOH içeren çözeltiyi tamamen nötrleştirmek için aynı sıcaklıkta; I. 0,4 mol HCI II. 0,4 mol HNO 3 III. 0,2 mol H 2 yukarıdaki çözeltilerden kaç tanesi kullanılabilir? 2. X gazı X gazı AÇIK UÇLU SORULAR H 3 PO 4 (suda) + 3Mg(OH) 2 (suda) X(suda) + 3H 2 O(s) tepkimesi ile ilgili; I. 2 mol H 3 PO 4 ile 3 mol Mg(OH) 2 tamamen nötrleşir. II. X bileşiğinin formülü Mg 3 P 2 dir. III. X bileşiği tuz olarak sınıflandırılır. yukarıdakilerden kaç tanesi doğrudur? 2 Ca(OH) 2 çözeltisi Yukarıdaki sistemde Ca(OH) 2 çözeltisi ile tepkimeye girmeden geçen X gazı; I. SO 2 II. CH 3 OH III. HCI IV. CO 2 V. H 2 S yukarıdakilerden kaç tanesi olabilir? 5. I. HCI(suda) + NaOH(suda) NaCI(k) + H 2 O(s) II. HNO 3 (suda) + KOH(suda) KNO 3 (k) + H 2 O(s) III. HCOOH(suda) + KOH(suda) HCOOK(suda) + H 2 O(s) IV. CO 2 (g) + KOH(suda) K 2 CO 3 (suda) + H 2 O(s) V. CaO(k) + H 2 (suda) Ca (suda) + H 2 O(s) Yukarıda verilen tepkimelerden kaç tanesi nötrleşme tepkimesidir? Oda koşullarında ph değeri 5 olan sulu bir çözelti ile ilgili; I. Asit çözeltisidir. II. Tadı ekşidir. III. Baz çözeltisidir. IV. Elektriği iletir. V. Çözeltide H + iyonları sayısı, OH - iyonları sayısından büyüktür. yukarıdakilerden kaç tanesi doğrudur? 6. Oda koşullarındaki ph değeri 3 olan A ve ph değeri 11 olan B çözeltileri ile ilgili; I. Asit çözeltileridir. II. Sulu çözeltileri elektrik akımını iletir. III. Birbirleriyle nötrleşme tepkimesi verebilirler. yargılarından kaç tanesi doğrudur? Soru

33 1. KOH çözeltisi aşağıdaki maddelerden hangisi ile nötrleşme tepkimesi vermez? A) HCI B) N 2 O 3 C) CH 3 COOH D) Na 2 O E) SO 2 TEST ,6 mol HCI çözeltisini tamamen nötrleştirmek için kullanılan AI(OH) 3 çözeltisinden kaç mol gereklidir? A) 0,6 B) 0,5 C) 0,4 D) 0,3 E) 0,2 5. Aşağıdaki gazlardan hangisi baz çözeltisinden geçirildiğinde tutulur? A) KOH B) CH 3 OH C) NH 3 D) CO 2 E) NaOH 2. Aşağıdaki maddelerden hangisinin oda koşullarındaki sulu çözeltisinde ph < 7 dir? A) NaOH B) HNO 3 C) CaO D) Ca(OH) 2 6. HCl(suda) E) CH 4 NaOH(suda) 3. 2 mol H 3 PO 4 çözeltisini tamamen nötrleştirmek için; I. 6 mol NaOH çözeltisi II. 1 mol CH 3 COOH çözeltisi III. 2 mol AI(OH) 3 çözeltisi maddelerinden hangileri kullanılabilir? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve III D) I ve II E) II ve III Yukarıdaki düzenekte görüldüğü gibi baz çözeltisi üzerine yavaş yavaş asit çözeltisi ekleniyor. Oda koşullarındaki bu işlem sırasında aşağıdaki olaylardan hangisi gerçekleşmez? A) Reaksiyon başlamadan önce kaptaki maddenin ph değeri 7 den büyüktür. B) Tepkime sonucu tuz ve su oluşur. C) Reaksiyon kabındaki OH - iyon miktarı zamanla azalır. D) Kaptaki çözeltinin ph değeri zamanla büyür. E) Nötrleşme tepkimesi gerçekleşir. 1. C 1. D 2. E 2. B 3. C 3. C 4. C 4. E 5. B 5. D 6. B 6. D7. E 33

34 7. X asiti ile Y bazının sulu çözeltileri oda koşullarında karıştırıldığında AI 2 ( ) 3 tuzu ile H 2 O sıvısı oluşmaktadır. Buna göre, X ve Y maddeleri aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? X A) H 2 AI(OH) 3 Y B) H 2 SO 3 AI 2 O 3 C) H 2 S AI 2 O 3 D) H 2 S AI(OH) 3 E) SO 3 AI(OH) ,6 mol NaOH çözeltisini tam nötrleştirmek için bir miktar X çözeltisi kullanılıyor. 10. X mol Ca(OH) 2 (suda) 1 mol HCl(suda) Y mol HCl (suda) 2 mol Mg(OH) 2 (suda) Z mol Mg(OH) 2 (suda) 1 mol H 3 PO 4 (suda) Yukarıdaki kaplarda bulunan oda koşullarındaki sulu çözeltilere üzerindeki maddeler ilave edildiğinde bütün kaplarda ph = 7 olmaktadır. Buna göre, X, Y ve Z değerleri hangi seçenekte doğru verilmiştir? X Y Z A) B) 0,5 4 1,5 C) 0,5 2 3 D) 1 4 1,5 E) 0,5 2 1,5 Bunu göre, X çözeltisi aşağıdakilerden hangisi olabilir? A) 0,3 mol HNO 3 B) 0,1 mol HCI C) 0,6 mol H 2 D) 0,3 mol H 2 E) 0,3 mol HCI o C'deki ph değeri 2 olan bir çözeltiye, I. Saf su II. NaOH katısı III. CH 3 OH sıvısı maddelerinden hangileri ilave edilirse ph = 7 olabilir? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) II ve III 12. ph o C ta eşit mol sayısındaki X çözeltisinde ph = 2 Y çözeltisinde ph = 12 olduğuna göre, I. X çözeltisindeki H + iyonları sayısı OH - iyonları sayısından fazladır. II. X ve Y çözeltisi karıştırılırsa nötrleşme olur. III. X çözeltisi baz, Y çözeltisi asittir. yargılarından hangileri yanlıştır? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) II ve III Zaman (dk) X çözeltisine, Y çözeltisi eklendiğinde ph değerinin zamanla değişim grafiği yukarıda verilmiştir. Buna göre; I. X çözeltisi asittir. II. Y çözeltisi bazdır. III. 3. dakikada karışım nötrdür. yargılarından hangileri yanlıştır? A) Yalnız II B) Yalnız III C) I ve II D) I ve III E) II ve III C A E D C C C B 5. B 11. B 6. B 12. C 7. E Soru

35 1. HCI + X Tuz + su tepkimesindeki X maddesi ile ilgili; I. NH 3 olabilir. II. Tadı acıdır. III. Oda koşullarındaki ph değeri 7 den büyüktür. yargılarından hangileri yanlıştır? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) I ve III E) II ve III TEST mol H 2 sıvısı ile 2 mol KOH katısı oda koşullarında bir kapta karıştırılıyor. Buna göre, oluşan karışım ile ilgili; I. Mavi turnusol kağıdı batırılırsa renk değişikliği olmaz. II. Çözeltide K 1+ ve SO 2-4 iyonları oluşur. III. Karışımın ph değeri 7 olur. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III 2. Nötr 0 X Y 7 Z 14 Yukarıdaki ph skalasında X, Y ve Z maddelerinin oda koşullarındaki ph değerleri gösterilmiştir. Buna göre, X, Y ve Z maddeleri ile ilgili; I. Y ile Z tuz oluşturabilir. II. Z nin sulu çözeltisinde OH - iyonu sayısı, H + iyonu sayısından fazladır. III. X ile Y arasında nötrleşme olayı gerçekleşir. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız II B) Yalnız III C) I ve II D) I ve III E) II ve III 5. Oda koşullarındaki ph değeri 4,4 olan bir çözeltinin özellikleri ile ilgili aşağıda verilen yargılardan hangisi yanlıştır? A) Tadı ekşidir. B) Sulu çözeltisi elektrik akımını iletir. C) Bir baz ile nötrleşme tepkimesi verdiğinde çözeltinin ph değeri başlangıca göre artar. D) Bir baz ile nötrleşme tepkimesi verdiğinde çözeltide H + iyonu miktarı başlangıca göre artar. E) Çözelti içerisine konulan kırmızı turnusol kağıdında renk değişimi gözlenmez. 3. Bir asit ve baz çözeltileri ile aşağıdaki deneyler yapılmaktadır. Asit çözeltisinin farklı miktarları üç ayrı kapta bulunmaktadır. Bu kapların her birine 1 mol baz çözeltisi ilave edildiğinde, I. Birinci kapta turnusol kağıdı maviden kırmızıya dönüşmektedir. II. İkinci kapta turnusol kağıdı kırmızıdan maviye dönüşmektedir. III. Üçüncü kapta mavi ve kırmızı turnusol kağıtları renk değiştirmemektedir. Bu bulgulara göre, bu üç kaptaki asit çözeltilerinin mol sayılarının büyükten küçüğe sıralanışı aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? A) I, II, III B) I, III, II C) II, I, III D) III, I, II E) III, II, I 6. SO 2 ve SO 3 gazları ile ilgili; I. Sulu çözeltilerinin oda koşullarındaki ph değerleri 7 den küçüktür. II. Bazlar ile tepkime verirler. III. Sulu çözeltileri tahriş edici değildir. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız II B) Yalnız III C) I ve II D) I ve III E) II ve III 1. C 2. E 1. A 3. C 2. C 4. C 3. B 5. B 4. E 6. B 5. D 7. E 6. C 35

36 7. Metil oranj asidik ortamda kırmızı, nötr ortamda portakal, bazik ortamda ise sarı renk alır. 1 mol NaOH + metil oranj 1 mol HCl(suda) 1 mol NH 3 + metil oranj 2 mol KOH(suda) 1 mol H 2 + metil oranj H 2 O(s) 1 mol NaOH + metil oranj 2 mol HCl(suda) I II III IV Yukarıdaki kaplara üzerlerindeki çözeltiler ilave edildiğinde oluşan yeni çözeltilerin renkleri aşağıdakilerden hangisinde yanlış verilmiştir? Çözelti Renk A) I Portakal B) II Sarı C) III Portakal D) IV Kırmızı E) III Kırmızı 9. K Y(suda) X(suda) Şekildeki gibi bir kap içerisinde X maddesi vardır. K musluğu açılarak içerisine Y maddesi ilave ediliyor. Çözeltinin zamanla ph değişimi aşağıdaki gibidir. Zaman(s) ph değeri 6,1 6,4 7,1 8,4 Buna göre, X ve Y maddeleri için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir? X Y A) NaOH HCI B) NH 3 KOH C) HBr HCI D) HNO 3 Ca(OH) 2 E) H 2 NaCI 10. Bir belirteç asit çözeltisinde sarı, baz çözeltisinde mavi renk almaktadır. 2 mol X(suda) 2 mol Y(suda) 8. Elektrik akımını ileten X, Y ve Z çözeltileri ile ilgili şu bilgiler veriliyor; X çözeltisi, eşit sayıda KOH ve HNO 3 çözeltilerinin karışımından oluşur. Y çözeltisi KOH çözeltisi ile tepkime verir, HBr çözeltisi ile tepkime vermez. Z çözeltisi, HNO 3 çözeltisi ile tepkime verir. Buna göre, X, Y ve Z çözeltilerinin oda koşullarındaki ph değerleri aşağıdakilerden hangisi olabilir? arası 7 (nötr) 7-14 arası A) X Y Z B) Z X Y C) Y Z X D) Y X Z E) Z Y X 1. C 2. E 7. C 3. C 8. D 4. C 9. D 5. B B B 7. E 1 mol Y ve belirteç I. II. Soru 1 mol Z ve belirteç Kuvvetli asit ya da baz olan X ile Y ve Y ile Z çözeltileri şekildeki gibi karıştırıldığında oluşan renkler ile ilgili şu bilgiler veriliyor; - Birinci çözeltide renk sarıdan maviye dönüşmektedir. - İkinci çözeltide renk maviden sarıya dönüşmektedir. Buna göre, X, Y ve Z çözeltilerinin sınıflandırılması aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir? X Y Z A) Asit Asit Baz B) Baz Asit Baz C) Baz Baz Asit D) Baz Asit Asit E) Asit Baz Baz

37 HAYATIMIZDA ASİTLER VE BAZLAR Asitlerin ve Bazların Gündelik Hayat Açısından Önemi Asitlerin ve bazların maddeler üzerine olan etkilerinden faydalanılarak günlük yaşamda birçok kullanım alanları vardır. Mesela asitler farklı metaller ile etkileştiğinde farklı davranırlar. Bazı asitler metaller ile etkileştiğinde oluşturdukları tuzun yanında hidrojen gazı (H 2 ) açığa çıkarırken, bazıları asitin yapısına göre CO 2, SO 2, NO veya NO 2 gibi gazlar oluştururlar. Asitlerin Metallerle Etkileşimi 1. Pasif metaller; Cu, Ag, Hg, Au ve Pt dir. Bu metallerin dışındaki metallere aktif metaller denir. Aktif metallerin asitlerle reaksiyonundan tuz ve hidrojen gazı oluşur. 2. Aktif metal + asit Tuz + Hidrojen gazı Na(k) + HCI(suda) NaCI(suda) + 1/2H 2 (g) Ca(k) + H 2 (suda) Ca (suda) + H 2 (g) AI(k) + 3HNO 3 (suda) AI(NO 3 ) 3 (suda) + 3/2H 2 (g) Demir çivi, asit çözeltisine atıldığında aşınır ve bu sırada çözeltiden hidrojen gazı açığa çıkar. Soy metaller Au, Pt Yarı soy metaller Cu, Hg, Ag Oksijensiz asitler, soy ve yarı soy metallere etki etmez. Ag(k) + HBr tepkime vermez Cu(k) + HCI(suda) tepkime vermez 3. Yarı soy metalleri kuvvetli olan oksijenli asitler ile tepkime verirler. Asitin yapısına göre değişik ametal oksitler oluştururlar. Asit olarak derişik HNO 3 kullanıldığında NO 2 gazı, seyreltik HNO 3 kullanıldığında ise NO gazı açığa çıkar. Asit olarak derişik ve sıcak H 2 kullanıldığında tuz ve su oluşurken SO 2 gazı açığa çıkar. Cu(k) + 4HNO 3 (suda) derişik Cu(NO 3 ) 2 (suda) + 2NO 2 (g) + 2H 2 O(s) 3Cu(k) + 8HNO 3 (suda) seyreltik 2Ag(k) + 2H 2 (suda) derişik 3Cu(NO 3 ) 2 (suda) + 2NO(g) + 4H 2 O(s) Ag 2 (suda) + SO 2 (g) + 2H 2 O(s) SORU Kapalı bir kaptaki H 2 çözeltisine AI metali atılıyor. Buna göre; I. Nötürleşme tepkimesidir. II. H 2 gazı açığa çıkar. III. Çözeltinin ph değeri zamanla artar. yargılarından hangileri yanlıştır? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) II ve III Al metali H 2 çözeltisine atıldığında Al 2 ( ) 3 tuzu ve H 2 gazı oluşur. 2Al + 3H 2 S Al 2 ( ) 3 + 3H 2 tepkime metal-asit tepkimesidir. Nötürleşme tepkimesi değildir. Tepkime sırasında H 2 gazı oluştuğundan asidin miktarı azalır ve ph değeri zamanla artar. Yanıt A Kabartma tozu (NaHCO 3 ) ile sirke (CH 3 COOH) karıştırıldığında karbondioksit gazı (CO 2 ) oluşur ve kabarcık çıkışı gözlenir. 37

38 4. Soy metaller (Au ve Pt) oksijenli asitler de dahil olmak üzere hiçbir asit ile tepkime vermez. UYARI Altın(Au), 3/1 oranında HCI ve HNO 3 karışımı ile tepkime verir. Bu karışıma kral suyu denir. Au(k) + 3HCI(suda) + HNO 3 (suda) AuCI 3 (suda) + NO(g) + 2H 2 O(s) Bazların Metallerle Etkileşimi Bazlar sadece amfoter metallere etki eder. Amfoter metaller hem asit hem de bazlarla tepkime verebilen Zn, Cr, Sn, Pb, AI, Be ve Ga metalleridir. Tepkimeleri sonucunda tuz oluşur ve hidrojen gazı açığa çıkar. Zn(k) + 2KOH(suda) K 2 ZnO 2 (suda) + H 2 (g) AI(k) + 3KOH(suda) K 3 AIO 3 (suda) + H 2 (g) UYARI Amfoter metallerin oksitleri (AI 2 O 3, ZnO v.b) ve hidroksitleri (Al(OH) 3, Zn(OH) 2 v.b) de amfoterlerdir. SORU Aşağıdaki tepkimelerden hangisi gerçekleşmez? A) Ca(k) + H 2 (suda) B) Zn(k) + NaOH (suda) C) Cu(k) + HCI (suda) D) Ag(k) + HNO 3 (suda) E) Na(k) + HBr (suda) SORU Yarı soy metali olan Cu, oksijensiz asitlerle tepkime vermez. Yanıt C Bal arısının insanı sokması sırasındaki salgısı asidiktir. Verdiği acı bir baz olan yemek sodası (NaHCO 3 ) ile dindirilebilir. Alüminyum (AI), sodyum (Na) ve bakır (Cu) metallerinden oluşan bir karışımı bileşenlerine ayırabilmek için; I. Önce HCI, sonra H 2 te çözmek II. Önce KOH, sonra HCI de çözmek III. Önce Ca(OH) 2, sonra HBr de çözmek işlemlerinden hangilerini yapmak tek başına yeterli olur? A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III Alüminyum amfoter metal, sodyum aktif metal, bakır ise yarı soy metaldir. Birincide HCI ile AI ve Na tepkime verdiğinden ayrılma olmaz. İkincide KOH ile alüminyum ayrılırken, HCI ile sodyum ayrılır. Üçüncüde Ca(OH) 2 ile alüminyum ayrılırken, HBr ile sodyum ayrılır. Yanıt D 38 SORU NaOH çözeltisi; I. Alüminyum (AI) II. Demir (Fe) III. Çinko (Zn) yukarıda belirtilen maddelerden yapılmış kaplardan hangilerinde saklanabilir? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III NaOH çözeltisi baziktir ve amfoter metaller ile tepkime verir. Al ve Zn metalleri amfoter metal olduğundan bu maddelerden yapılmış kaplarda saklanamaz. Soru Yanıt B

39 Aşağıdaki tepkimeler tamamlandığında oluşan gaz hangisinde diğerlerinden farklıdır? A) Na + HCI B) Zn + HCI C) Zn + KOH D) Cu + H 2 E) Mg + H 2 Cu, Pt, AI, K, Ag Cu bir yarı metaldir. Yarı soy metaller oksijenli asitler ile ametal oksit gazları oluşturur. Burada SO 2 gazı oluşur. Diğer tepkimelerde ise açığa çıkan gaz H 2 gazıdır. Yanıt D Yukarıdaki metallerin aktif ve soy metaller olarak sınıflandırılması aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? Aktif metaller Soy metaller A) Cu, AI, K Pt, Ag B) AI, K Cu, Ag, Pt C) Cu, Ag, Pt Al, K D) Pt, K Cu, AI, Ag E) Ag, AI Cu, Pt, K Yanıt B Zn(k) Ca(k) Cu(k) H 2 (suda) HCl(suda) Derişik HNO 3 (suda) I II III Yukarıdaki kaplarda bulunan çözeltilere belirtilen metaller ilave ediliyor. Buna göre, I, II ve III numaralı kaplarda tepkime sonrası açığa çıkacak gazlar aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? I II III A) H 2 H 2 NO 2 B) H 2 CI 2 O 2 C) O 2 H 2 NO 2 D) O 2 CI 2 O 2 E) SO 2 H 2 N 2 Yanıt A 39

40 Zn ve Cu metalleri ile ilgili; I. NaOH ile tepkime verme II. HNO 3 ile tepkime verme III. H 2 ile tepkime verme tepkimelerinden hangileri ayırt edicidir? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) II ve III Zn amfoter metal, Cu ise yarı soy metaldir. I. Zn metali NaOH ile tepkime verirken, Cu metali vermez. Ayırt edilebilirler. II. HNO 3 ile Zn ve Cu metalinin ikisi de tepkime verir. Ayırt edilemez. III. H 2 ile Zn ve Cu metalinin ikisi de tepkime verir. Ayırt edilemez. Yanıt A Tepkime Türü I. AI(k) + KOH(suda) Amfoter metal + Baz II. Ag(k) + HNO 3 (suda) III. K(k) + HCI(suda) Soy metal + Asit Aktif metal + Asit Yukarıdaki tepkimelerden hangilerinde reaktiflerin türleri doğru verilmiştir? A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III Yanıt E Ca(OH) 2 'nin sulu çözeltisi aşağıdaki element ya da bileşiklerden hangisiyle tepkime vermez? A) Zn B) HCI C) Mg D) HNO 3 E) Al Yanıt C Bir alaşımdan alınan aç ayrı örnek üzerine H 2 dökülünce H 2 ve SO 2, HCI dökülünce H 2, NaOH dökülünce H 2 gazları açığa çıkıyor. Buna göre, bu alaşım aşağıdaki metallerin hangilerinden oluşabilir? A) Cu, Na B) Ag, Mg C) Zn, Cu D) Ag, Au E) Cu, Mg, Au Yanıt C 40 Soru

41 BAZI ASİTLERİN ÖZELLİKLERİ VE KULLANIM ALANLARI Nitrik Asit (HNO 3 ) Kuvvetli bir asittir, suda %100 e yakın bir oranda iyonlaşır. Bir ametal oksidi olan N 2 O 5 in su ile tepkimesinden nitrik asit (HNO 3 ) oluşur. Halk arasında kezzap olarak bilinir. N 2 O 5 (g) + H 2 O(s) 2HNO 3 (suda) Nitrik asit, ayrıca; İlaçların, boyaların, gübrelerin eldesinde Metallerin işlenmesinde (metalurjide) Nükleer yakıt artıklarının yeniden kazandırılmasında Dinamit (patlayıcı) yapımında kullanılır. Nitrik asit iyi bir yükseltgendir. Örneğin, bakır, seyreltik HNO 3 (suda) ile NO gazını, derişik HNO 3 (suda) ile NO 2 gazını verir. Cu(k) + 4HNO 3 (suda) Cu(NO 3 ) 2 + 2NO 2 (g) + 2H 2 O(s) 3Cu(k) + 8HNO 3 (suda) 3Cu(NO 3 ) 2 (suda) + 2NO(g) + 4H 2 O(s) Kezzap Hidroflorik Asit (HF) Hidroflorik asit, zayıf bir asittir. Suda düşük oranda iyonlaşır. Cam ya da porselen malzemelere etki ederek onların aşınmasına veya delinmesine sebep olur. Bu yüzden plastik kaplarda tutulur. Cam kaplarda saklanamaz. Camların üzerine şekil yapmada ve yüksek oktanlı benzin üretiminde kullanılır. Sülfürik Asit (H 2 ) Yaygın adı zaç yağıdır. Sülfürik asit, SO 3 ün suyla birleşmesi sonucu oluşur. SO 3 (g) + H 2 O(s) H 2 (suda) Seyreltik sülfürik asit; bazların nötrleştirilmesi, metallerin H 2 gazı çıkararak çözülmesi ve CO 2 gazı açığa çıkararak karbonatların çözülmesi gibi tepkimeleri verebilir. Zayıf bir asit olan hidroflorik asidin (HF) sulu çözeltisi cama etki edebilir. Diğer asit çözeltilerinde gözlenmeyen bu durum endüstride HF'nin camın işlenmesi ve cam yüzeyinin şekillendirilmesi gibi işlemlerde kullanılmasına sebep olmuştur. HF laboratuvarlarda plastikşişede saklanır. H 2 (suda) + 2KOH(suda) K 2 (suda) + 2H 2 O(s) Zn(k) + H 2 (suda) Zn (suda) + H 2 (g) Sülfürik asit CaCO 3 (k) + H 2 (suda) Ca (suda) + CO 2 (g) + H 2 O(s) Sülfürik asit saf haldeyken renksiz, yağımsı kıvamda olan bir sıvıdır. Bu asit ısıya karşı çok dayanıklı değildir. Sülfürik asidin suya karşı ilgisi çok fazladır. Bu özelliğinden dolayı iyi bir kurutucu (nem çekici) olarak görev yapar. Örneğin kurutulması istenen bir gaz sülfürik asit içerisinden kabarcıklar halinde geçirilerek gaz içerisindeki nem ya da sıvı su H 2 tarafından tutularak gaz kurutulmuş olur. H 2, ayrıca; Metal ve karbonatlı tuzları çözündürme işlemlerinde Petrol ve boya sanayisinde Gübre ve patlayıcı yapımında Akü sıvısı olarak otomobillerde Seyreltik çözeltisi bazların nötrleştirilmesinde kullanılır. Yanardağ patlamaları sonucunda açığa çıkan HF (hidrojen florür) gazı gözlere ve cilt tahrişine ayrıca kemik dejenerasyonuna yol açabilmektedir. 41

42 YAYGIN ASİTLER Fosforik Asit (H 3 PO 4 ) Formülü Adı Piyasa adı HCl Hidroklorik asit Tuz ruhu HNO 3 Nitrik asit Kezzap CH 3 COOH Asetik asit Sirke HCOOH Formik asit Karınca asidi H 2 Sülfürik asit Zaç yağı Renksiz kristaller halinde bir katıdır. P 4 O 10 un suyla etkileşmesiyle ve endüstride Ca 3 (PO 4 ) 2 nin H 2 ile etkileşmesiyle hazırlanır. P 4 O 10 (k) + 6H 2 O(s) 4H 3 PO 4 (suda) Ca 3 (PO 4 ) 2 (k) + 3H 2 (s) 3Ca (k) + 2H 3 PO 4 (s) Suya karşı ilgisi H 2 kadar olmasa da oldukça yüksektir. Bu nedenle H 3 PO 4 te nem çekici olarak kullanılır. H 3 PO 4 ayrıca; Gübre üretiminde (en çok fosfatlı gübrelerin üretiminde) Gıda endüstrisinde Metalleri korozyona daha dayanıklı duruma getirmede Peynir üretiminde ve ekşilik vermesi için meşrubat üretiminde İlaç endüstrisinde Kabartma tozları ile kahvaltılık tahıl ezmeleri yapımında kullanılır. Fosforik asit Asetik Asit (CH 3 COOH) Formik asit karınca asidi olarak da bilinir. Saf asetik asit renksiz ve keskin kokuludur. Günlük yaşam da sirke asidi olarak bilinir. Sirkedeki asetik asit gıdaların bozulmasına neden olan mikroorganizmaların gelişimini engeller. Su ile her oranda karışabilen bu asit saf halde iken temas edildiğinde cildi yakar. Bu yakmanın sebebi suya karşı olan büyük ilgisidir. Deri ile temas edildiğinde deride bulunan hücrelerin suyunu çeker. Böylece hücreler susuz kalınca yanma etkisi olur. Endüstride asetik asidin geniş bir kullanım alanı vardır. Gıda sanayinde asitlik sabitleyici özelliğinden dolayı katkı maddesi olarak PET plastiklerin üretiminde dolayısıyla polimer kimyası alanında Zayıf bir asit olmasından dolayı ev temizliğinde Çaydanlıkların kireçten arındırılmasında Cam ve parlak yüzeylerdeki tortuların temizlenmesinde kullanılır Hidroklorik Asit (HCI) Asetik Asit Halk arasında tuz ruhu olarak bilinir. Kuvvetli bir asit olan HCI suda çok yüksek oranda çözünür. HCI, sodyum karbonat (Na 2 CO 3 ) ve amonyak (NH 3 ) gibi bazlara etki eder, tepkime sonrası ortam sıcaklığı hızla yükselir. 42 2HCI + Na 2 CO 3 2NaCI + CO 2 + H 2 O HCI + NH 3 NH 4 CI Hidroklorik asit, soy metallerin dışındaki metallere etki ederek hidrojen gazı açığa çıkarır. Zn(k) + 2HCI(suda) ZnCI 2 (suda) + H 2 (g) AI(k) + 3HCI(suda) AICI 3 (suda) + 3/2H 2 (g) Hidroklorik asit, genel olarak; Deri işlemeciliğinde Ev temizliğinde Demir ve çeliklerde pas giderme amaçlı İnşaat sanayinde Petrol araştırmalarında Gıda sektöründe katkı maddelerinin yapımında Hidroklorik asit Yapay gıdalar ve vitaminlerin üretim aşamasında kullanılır. Soru

43 Aşağıdaki asitlerden hangisinin özelliği yanlış verilmiştir? Asit Özellik A) H 2 Zaç yağı olarak bilinir. B) HF Camı aşındırır. C) CH 3 COOH Kezzap olarak bilinir. D) HNO 3 Kuvvetli bir asittir. E) H 3 PO 4 Nem çekicidir. CH 3 COOH, sirke olarak bilinir. Kezzap olarak bilinen asit HNO 3 tür. Yanıt C Hidroklorik asit ile ilgili; I. Halk arasında tuz ruhu olarak bilinir. II. Zn metali ile tepkimesinden H 2 gazı açığa çıkar. III. Pasın giderilmesinde kullanılır. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III Hidroklorik asitin yaygın adı tuz ruhudur. HCI, soy metallerin dışındaki metallerle tepkimeye girer. Zn(k) + 2HCI(suda) ZnCI 2 (suda) + H 2 (g) HCI, demir ve çeliklerde pas giderme amaçlı kullanılır. Yanıt E I.... gıdaların bozulmasına neden olacak organizmaların büyümesini engeller. II.... nem çekici özelliği vardır. III.... patlayıcı sanayisinde kullanılır. Yukarıda verilen yargılardaki boşluklara hangi asitler gelmelidir? I II III A) Sirke asiti Sülfürik asit Nitrik asit B) Sülfürik asit Nitrik asit Hidroklorik asit C) Hidroklorik asit Nitrik asit Sülfürik asit D) Sirke asiti Sülfürik asit Nitrik asit E) Hidroklorik asit Sirke asiti Nitrik asit Yanıt A 43

44 44 YAYGIN BAZLAR Formülü Adı Piyasa adı NaOH KOH Ca(OH) 2 Sodyum Hidroksit Potasyum Hidroksit Kalsiyum Hidroksit Sud kostik Potas kostik Sönmüş kireç NH 3 Amonyak - Kalsiyum hidroksit (Ca(OH) 2 ), çimento ve harç yapımında kullanılır. Gübrenin yapısında zayıf bir baz olan amonyak vardır. BAZI BAZLARIN ÖZELLİKLERİ VE KULLANIM ALANLARI Kalsiyum Hidroksit (Ca(OH) 2 ) Kireç, suya karşı aşırı ilgi duyar. Çıplak el ile temas edildiğinde deri hücrelerindeki suyu çekeceğinden deride yanma (tahriş olma) etkisi yaşanır. Kireçler CaO halinde kullanılmaz. Bu nedenle su ile tepkime yoluyla söndürülmeleri gerekir. Sönmemiş kirecin üzerine az miktarda su dökülmesiyle kireç parçası kabarır, yavaş yavaş çatlayarak dağılır. Aynı zamanda ısı açığa çıkar. CaO(k) + H 2 O(s) Ca(OH) 2 (k) + ısı Sönmemiş kireç Sönmüş kireç tepkimesine kirecin söndürülmesi denir. Ca(OH) 2 beyaz bir toz olup, suda hamurumsu bir görünüş alır. Ca(OH) 2, ayrıca; Havadaki H 2 S gibi asidik gazların uzaklaştırılmasında Kireç, çimento ve alçı yapımında İnşaatlarda bağlayıcı malzeme olarak Dezenfektan etkisi olduğundan mikrop öldürücü olarak Deri sanayisinde kullanılır. Sodyum Hidroksit (NaOH): Sud kostik olarak bilinir. Beyaz renkte nem çekici bir maddedir. Suda kolaylıkla çözünür ve yumuşak, kaygan ve sabun hissi veren bir çözelti oluşturur. Havada bulunan karbondioksiti (CO 2 ) bünyesine bağlayarak karbonatları oluşturur. Sud kostik 2NaOH(k) + CO 2 (g) Na 2 CO 3 (k) + H 2 O(s) Bu nedenle havaya karşı iyi korunmuş kaplarda saklanır. El ile temas edildiğinde yakıcı etki yapar. NaOH, ayrıca; Pamuk ipliğinin merserize yapılmasında Yağlarla etkileşerek sabun yapımında, deterjan yapımında Boya, kağıt, tekstil endüstrisinde Tıkanmış boruların açılmasında Petrol rafinerilerinde kullanılır. Potasyum Hidroksit (KOH) Potas kostik olarak bilinir. Kuvvetli bir baz olan potasyum hidroksitin geniş bir kullanım alanı vardır. Endüstride arap sabunu üretiminde, pillerde elektrolit olarak ve gübre yapımında kullanılır. KOH, ayrıca; Tarımda asidik toprakların ph derecesinin ayarlanmasında Tarım ilaçlarının yapımında Tıpta Geri dönüşümlü kağıtların yapımında Laboratuvarda CO 2 tutucu olarak Arap sabununun kullanılır. yapısında potasyum hidroksit vardır. Amonyak (NH 3 ) Keskin kokulu renksiz bir gazdır. Bu nedenle solunduğunda burnu, genzi ve akciğerleri tahriş edici bir gazdır. Gözleri yaşartır. Amonyak suda oldukça çok çözünen bir gazdır. NH 3 (g) + H 2 O(s) NH + 4 (suda) + OH - (suda) NH 3, ayrıca; Boya ve ilaç endüstrisinde Gübre üretiminde Patlayıcı maddelerin sentezinde Birçok azotlu bileşiğin elde edilmesinde Sentetik elyaf üretiminde Organik ve inorganik bileşiğin sentezinde (üre eldesinde) kullanılır. Amonyak Soru

45 Aşağıdakilerden hangisi tuz ruhu ile karıştırılırsa nötrleşme tepkimesi gerçekleşir? A) Sirke B) Zaç yağı C) Sud kostik D) Limon suyu E) Kezzap Baz Öze llik I. NH 3 a. Sud kostik olarak bilinir. II. NaOH b. Üre eldesinde kullanılır. III. Ca(OH) 2 c. Sönmemiş kirecin söndürülmesiyle elde edilir. Yukarıdaki bazların özellikleri ile eşleştirilmesi aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? A) I-a, II-b, III-c B) I-a, II-c, III-b C) I-b, II-a, III-c D) I-b, II-c, III-a E) I-c, II-a, III-b Tuz ruhu asit olduğundan baz ile karıştırılırsa nötrleşme gerçekleşir. Verilen maddelerden sud kostik (NaOH) baz olduğundan tuz ruhu ile karıştırılırsa nötrleşme gerçekleşir. Yanıt C NH 3 üre eldesinde kullanılır. NaOH, sud kostik olarak bilinir. Ca(OH) 2 sönmüş kireç olarak bilinir. Sönmemiş kirecin (CaO) su ile tepkimesiyle elde edilir. Yanıt C Aşağıdaki bazlardan hangisinin kullanım alanı yanlıştır? Baz Kullanım alanı A) NaOH Lavabo açıcı B) KOH Arap sabunu imalatı C) NH 3 Patlayıcı imalatı D) Ca(OH) 2 Mide ekşimelerinde E) NaOH Sabun yapımında Yanıt D Sodyum hidroksit (NaOH) ile ilgili; I. Potas kostik olarak bilinir. II. Elle temas edildiğinde yakıcı etki yapar. III. Laboratuvarda CO 2 gibi gazların tutulmasını sağlar. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III Yanıt D 45

46 HNO 3 1 nitrik asit çok kuvvetli bir asittir. Tahriş edicidir. Cilde veya vücudumuzun herhangi bir yerine döküldüğünde bol su ile yıkanmalıdır ve bir doktora başvurulmalıdır. ASİT VE BAZLARIN SAĞLIK, ENDÜSTRİ VE ÇEVRE AÇISINDAN DEĞERLENDİRİLMESİ H 2, HCI, HNO 3 gibi asitler ile NaOH ve KOH gibi bazlar korozif (aşındırıcı) madde özelliği taşır. Aşındırıcı maddeler, temasları halinde doku tahribatına neden olabilirler. Korozif maddeler alerjik deri reaksiyonuna neden olabilir, deriyi yakabilir, kaşınmaya yol açar, solunum ve ağız yoluyla alındığında akciğer ve mideyi etkiler. Ayrıca ciddi cilt, göz vb. hasarına yol açar. Bu nedenle korozif madde sınıfına giren bu tür asitlerin depolanması ve kullanımı sırasında dikkat edilip uyulması gereken kurallar vardır. Depolamada, Asitler, bazlardan uzak tutulmalıdır. Asitler ve bazlar hem organik hem de alev alabilen maddelerden ayrı tutulmalıdır. Asit ve bazlar güneş ışığından uzak, serin, kuru ve iyi havalandırılan alanlarda depolanmalıdır. Asitler, sodyum siyanür, demir sülfür gibi kimyasallardan olası etkileşimlerde açığa çıkacak zehirli gazlar nedeniyle uzak tutulmalıdır. Metal kaplar içine asit ve baz konulmamalı, cam ya da plastik kaplar içinde saklanmalıdır. Asit ve baz içeren şişeler kapalı ve etiketlenmiş olmalıdır. Asitler ve bazlar metal raflarda saklanmamalıdır. Raflardan düşme tehlikesine karşın asitler ve bazlar tabana yakın yerlerde saklanmalıdır. Kullanımda, Asit ve bazlarla yapılan çalışmalar sırasında zehirli gazlar oluşabileceğinden çalışmalar çeker ocak altında yapılmalıdır. Asit ve baz gibi kimyasal maddelerin tadına bakılmamalıdır. Laboratuvar önlüğü, eldiven, yüz maskesi ve gözlük gibi koruyucu ekipmanlar kullanılmalıdır. Asit ve bazların aktarımı kırılmaz kaplarda yapılmalıdır. Vücudunuzun herhangi bir yerine veya giysinize asit döküldüğünde hemen bol su ile yıkanmalı veya üzerine sodyum karbonat çözeltisi dökülmelidir. Asit ve bazların buharları koklanmamalıdır. Vücudunuzun herhangi bir yerine veya giysinize baz dökülünce hemen bol su veya sirkeli su ile yıkanmalıdır. Kirlenmiş kıyafetler ile laboratuvar dışına çıkılmamalıdır. SORU Mide yanmalarına neden olan fazla HCl asidini nötrleştirmek için bazik maddeler içeren antiasitler kullanılır. Asit ve bazların aktarımını kırılmaz kaplarda yapmak Asitleri bazlardan uzak tutmak Saklamada metal kaplar kullanmak Güneş ışığında tutmak Çalışmaları çeker ocak altında yapmak Yukarıdakilerden kaç tanesi asit ve bazları depolama ve kullanma sırasında uyulması gerekli kurallardan değildir? A) 1 B) 2 C) 3 D) 4 E) 5 Asit ve bazlar aktarılırken sakıncaları göz önünde bulundurulmalı ve kırılmaz kaplarda yapılmalıdır. Asitler ile bazlar etkileşebilirler. Bu nedenle bu maddelerin çalışma dışında temas ettirilmemesi gerekir. Asitlerin çoğu, bazların bir kısmı metallerle tepkime verir. Bu nedenle asit ve bazları metal kaplarda saklamak doğru değildir. Asit ve bazlar güneş ışığından uzak, serin ve kuru bir ortamda muhafaza edilmelidir. Asit ve bazlarla çalışmalar sırasında zehirli gazlar oluşabileceğinden deneyler çeker ocak altında yapılmalıdır. Yanıt B 46 Soru

47 Asit ya da bazlarla yapılan çalışmalarda güvenlik amacıyla; I. Kirlenmiş kıyafetler ile dışarı çıkılmamalıdır. II. Bazik malzemeler alüminyum kaplarda saklanmaz. III. Maddeler koklanarak ya da tadılarak tanınmaya çalışılmaz. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III Asit veya bazlarla yapılan çalışmalar sonucunda kirlenmiş kıyafetler ile dışarı çıkılmamalıdır. Amfoter bir metal olan alüminyum kaplarda bazik maddeler saklanmamalıdır. Sonucunda tepkime olur. Asit ve baz gibi maddelerin tadına bakılmamalı ve buharı koklanmamalıdır. Yanıt E Sanayide asitlerin tahriş edici ve yakıcı etkilerinden korunmak için aşağıdakilerden hangisine dikkat etmek gerekmez? A) Maske, eldiven ve gözlük kullanılmalıdır. B) Bazlardan ve sudan uzak tutulmalıdır. C) Yanıcı maddelere yaklaştırılmamalıdır. D) Nemli ortamlarda saklanmalıdır. E) Paslanmaz çelik gibi kapalı kutularda serin ortamda saklanmalıdır. Yanıt D Asit/Baz Güvenlik önlemleri I. H 2 Gaz buharını teneffüs etmeme II. HCI III. NH 3 Laboratuvarda kullanmama Soğuk yerde muhafaza etme Yukarıdaki asit ve bazlardan hangilerinin zararlı etkilerinden korunmak için alınacak güvenlik önlemleri doğru verilmiştir? A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III Yanıt C 47

48 Asit Yağmurları Çek Cumhuriyeti'ndeki Jizera Dağlarına asit yağmurunun etkisi Hindistan'da bulunan Tac Mahal, çevresindeki çevre kirletici fabrikalardan dolayı meydana gelen asit yağmuru ile tahrip olma noktasına gelmiştir. Ev ve işyerlerinde fosil yakıtların kullanılması sonucunda açığa çıkan baca gazları, motorlu taşıtlardan çıkan egzoz gazları hava kirliliğine sebep olur. Hava kirliliğine sebep olan başlıca gazlar, karbondioksit (CO 2 ), kükürtdioksit (SO 2 ) ve azot dioksit (NO 2 ) tir. Bu gazlar atmosferde çeşitli değişimlere uğrayarak zaman zaman rüzgarında etkisiyle çok uzaklara taşınabilmekte, bulutlardaki su buharı ve diğer maddelerle tepkimeye girerek sülfürik asit (H 2 ) ve nitrik asit (HNO 3 ) gibi maddelerin oluşumuna yol açmaktadır. Asidik özellik taşıyan bu gazlar, bulut oluşturduğunda yağan yağmur asit yağmuru olarak adlandırılır. Asit yağmurları; Ormandaki ağaçların ve bitkilerin yok olmasına neden olur. Deniz, göl ve nehirlerdeki canlı yaşamını etkiler, balıkların ölümüne sebep olur. Dışarıda çalışan araçların, otomobillerin vb. kaportasını zamanla tahrip eder. Tarihi eserlere zarar verir. Toprağın kimyasal yapısını ve biyolojik koşullarını etkileyebilir. Şehirlerde özellikle anıt, heykel ve kireç taşı ya da mermerden yapılmış binalarda etkilerini gösterir. Asit yağmurlarının etkilerini azaltmak için; Fabrika bacalarına filtre takılmalıdır. Yakacak olarak endüstride havayı daha az kirleten doğalgaz gibi kükürt ve azot içermeyen temiz yakıtlar tercih edilmelidir. Motorlu taşıtların bakımı zamanında yapılmalıdır. Güneş, rüzgar ve hidroelektrik santralleri gibi temiz enerji kaynakları kullanılmalıdır. Çevremizin ağaçlandırılması esnasında kışın yaprak döken bitkiler tercih edilmemelidir. Kimyasal Maddelerin Etiketleri Üzerindeki Bazı Uyarı İşaretleri Asit yağmurları tarihi eserleri yıpratır. Rüzgar enerjisi temiz bir enerji kaynağıdır. Maddelerin bize zararlı olup olmadığını anlamak için ambalajın üzerindeki uyarıları dikkate almalıyız. Bu durumda gördüğümüz bazı semboller bize maddelerin özelliği hakkında bilgi verecektir. Bu semboller sayesinde kimyasal maddeleri kullanırken dikkat etmemiz gereken durumları önceden tespit edebiliriz. Asitler ve bazlar ile ilgili yaygın olarak kullanılan bazı uyarı işaretleri aşağıda verilmiştir. Deriyi tahriş eder. Metalleri aşındırır ve deriyi tahriş eder. Tehlikelidir.! Tahriş edicidir. Asit yağmurları toprağın verimliliğini düşürür. 48 Evlerimizde kullandığımız deterjan, çamaşır suyu gibi temizlik maddeleri ve diğer bazı kimyasalların üzerinde yukarıdaki tehlike sembollerinden bazılarını görebilirsiniz. Soru

49 I. SO 2 II. NO 2 III. NH 3 Yukarıda verilenlerden hangileri asit yağmuruna neden olmaz? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve III E) II ve III Asit yağmurlarının etkilerini azaltmak için; I. Fabrika bacalarına filtre takılmalıdır. II. Güneş ve rüzgar kullanılarak üretilen enerjiler geliştirilmelidir. III. Yakacak olarak kükürt ve azot içermeyen temiz yakıtlar tercih edilmelidir. işlemlerinden hangileri yapılmalıdır? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) I ve III E) I, II ve III SO 2 ve NO 2 asit oksit olduğundan H 2 O ile birleşirse asit yağmurları oluşur. NH 3 bazik olduğundan su ile birleşirse NH 3 (g) + H 2 O(s) NH + 4 (suda) + OH - (suda) tepkimesine göre bazik bir ortam oluşturur. Yanıt C Yanıt E Asit yağmurlarının çevreye etkileri ile ilgili; I. Şehirlerde heykel ve binalarda tahribata neden olur. II. Göl sularının ph değerini düşürerek balık ölümlerine neden olur. III. Topraktaki doğal bitki besin maddelerini sürükleyip götürür. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III Yanıt E Aras, laboratuvarda çalışırken üzerinde şekildeki etiket bulunan bir şişe görmüştür. Buna göre, şişenin içerisindeki madde aşağıdakilerden hangisi olamaz? A) Sud kostik B) Yemek tuzu C) Zaç yağı D) Tuz ruhu E) Kezzap Yanıt B 49

50 ızda Kimya Et bol miktarda protein içermektedir. Pepsin enzimi mide hücreleri tarafından üretilir ve mide boşluğuna bırakılır. Mide içi asidiktir. Mide hücreleri bu asidik ortamdan zarar görmesin diye mukus salgısı üretilerek boşluğa bakan yüzey bu salgı ile sıvanır. ÜNİTE - 1 ASİTLER, BAZLAR ÜNİTE VE 5 TUZLAR Hayatımızda Kimya Balık bol miktarda protein içermektedir. Balık bol miktarda protein içermektedir. 352 BÖCEK KAPAN BİTKİLER Et bol miktarda protein içermektedir. Bataklık ve asitli gibi besinden yoksun topraklarda Makarna yetişen bu karbonhidrat bitkiler, zamanla içeren besinleri bir besindir. dışından temin etmek üzere evrime toprak uğramışlardır Bunun için oldukça dahiyane böcek Balık yakalama bol miktarda yöntemleri protein içermektedir. geliştirmişlerdir Bu metotlar genelde aktif kapan ve pasif kapan olarak ikiye ayrılır Aktif kapana en iyi örnek Venüs Sinek Kapanı'dır. BÖCEK Bu KAPAN bitkinin BİTKİLER kapan şeklinde yaprağı içine bir böcek girdiği zaman, kapan aniden kapanarak içindeki böceği hazmetmeye başlar Böcek bir hafta içinde tamamen sindirilerek bitkinin protein ihtiyacı karşılanır Böceğin bitkinin kapanını cezbedilmesi için bitki aromalı bir nektar salgılar. Bu nektara kanan böcekler kapanın içine girdiklerinde kapan saniyenin otuzda biri bir hızla kapanarak böceği hapseder. Daha sonra bitki böceği hazmetmeye başlar ve bir hafta sonra geride böceğin sadece artıkları kalır. Bataklık ve asitli gibi besinden yoksun topraklarda yetişen BÖCEK bu bitkiler, KAPAN zamanla BİTKİLER besinleri toprak Bataklık dışından ve asitli temin gibi etmek besinden üzere yoksun evrime uğramışlardır topraklarda yetişen Bunun bu için bitkiler, oldukça zamanla dahiyane böcek yakalama yöntemleri geliştirmişlerdir Bu besinleri toprak dışından temin etmek metotlar genelde aktif kapan ve pasif kapan olarak ikiye ayrılır Aktif kapana en iyi örnek Venüs üzere evrime uğramışlardır. Bu bitkinin kapan şeklinde yaprağı içine bir böcek Sinek Kapanı'dır. Bu bitkinin kapan şeklinde yaprağı girdiği içine zaman, bir böcek kapan girdiği aniden zaman, kapan kapanarak aniden kapanarak içindeki içindeki böceği böceği hazmetmeye hazmetmeye başlar. Böcek bir bir hafta hafta içinde içinde tamamen tamamen sindirilerek sindirilerek protein bitkinin ihtiyacı protein karşılanır ihtiyacı Böceğin karşılanır. bitkinin bitkinin kapanını cezbedilmesi için bitki aromalı bir nektar salgılar. Bu nektara kanan böcekler kapanın içine 50 girdiklerinde kapan saniyenin otuzda biri bir hızla kapanarak böceği hapseder. Daha sonra bitki böceği hazmetmeye başlar ve bir hafta sonra geride böceğin sadece artıkları kalır. Bazı Maddelerin Sindirim Sistemine Etkileri ve Sindirim Sırasında Üretilen Asidik ve Bazik Salgılar Asit İnce ve bağırsakta; bazların aşındırıcı etkisi bazen de hayatımızın devamı için gereklidir. Örneğin besinlerin sindirilmesi için midemizde kuvvetli asitler salgılanır. Midede asitler, bağırsakta Tripsin ise bazlar sindirime Polipeptit yardımcı + su olur. Maden Dipeptit suyu ve asitli içeceklerin sindirim sistemine etkisi Bazik ortam oldukça fazladır. Maden suyu doğal bir mineral deposu olma özelliği ile mideyi rahatlatması yanında Tripsin içinde enzimi bulunan pankreasta mineraller, üretilip vücuttaki ince bağırsağa iyon dengesinin gönderilir. oluşumuna yardımcı olur. Özellikle büyüme çağındaki çocukların kemik yapılarının oluşmasında ve korunmasında önemli rol oynar. Erepsin Dipeptit + su Aminoasit Bazik ortam Asitli içecekler (gazoz, kola gibi) bilinçsizce tüketildiğinde başta diş yapısı olmak üzere sindirim Protein Erepsin sindirimi sistemine enzimi midede ince oldukça başlar, bağırsak büyük ince tarafından bağırsakta zararları üretilir. devam vardır. edip Bizimde yine ince tükettiğimiz bağırsakta asitli içecek ve sonlanır. ayaküstü yediğimiz yiyecekler son yıllarda adını sıkça duyduğumuz reflü, gastrit ve ülser gibi hastalıklara Yukarıda sahip gösterildiği olan insanların üzere protein şikâyetlerinin sindirimi artmasına için üç ayrı da kademede sebep olur. üç ayrı enzim görev yapmıştır. Sonuçta oluşan aminoasitler, hücre zarından geçebilecek kadar küçüktür Midede; ve Sindirim ince bağırsaktan sırasında kan vücudumuzun damarına geçerek salgıladığı hücrelere bazı götürülür. sıvılar sindirime yardımcı olur. Salgılanan bu sıvıların içinde bulunan Pepsin enzimler Protein yardımıyla Pepsin + su besinler kimyasal Polipeptit Tripsin değişimlere uğrayarak Erepsin Protein Polipeptit Asidik ortam Dipeptit Aminoasit parçalanırlar. Mide Onikiparmak nce Pepsin enzimi mide hücreleri tarafından üretilir ba rsa ve mide boşluğuna ba rsak bırakılır. Mide içi asidiktir. Nişastanın Mide hücreleri sindirimi bu asidik ağızda ortamdan başlar. zarar Tükrük görmesin bazik diye mukus bir çözeltidir. bakan İçerdiği yüzey amilaz bu salgı enzimi ile sıvanır. ile nişastanın bir kısmı parçalanır. salgısı üretilerek boşluğa SİNDİRİM TABLOSU Parçalanmayan nişasta midede sindirilmez. Çünkü midenin Gazlı içecekler asidiktir. ph değeri 1,5-2 olduğundan midedeki amilaz enzimi etkisiz Fazla tüketimi zararlıdır. Amilaz haldedir. Ağız Niflasta + su Maltoz İnce bağırsakta; Nişasta mideden on iki parmak bağırsağına geçer, hidrolize Mide Tripsin Pepsin uğrayarak Polipeptit glikoza + dönüşür. su (Asidik ortam) ProteinDipeptit + su Polipeptit Bazik ortam Nişasta + su glikoz Tripsin enzimi pankreasta üretilip ince bağırsağa gönderilir. Özetle nişastanın parçalanması için bazik Amilaz ortam gereklidir. Proteinlerin parçalanıp Bazik ortam sindirilmesi midede başlar. Midede ErepsinNiflasta + su Maltoz Dipeptit + su Aminoasit Oniki parmak Tripsin pepsin adı verilen asidik bir sıvı Polipeptit salgılanır. + supepsin enzimi, Dipeptit pro-teinlerin parçalanması ve midedeki sindirimini gerçekleştirir. aminoasit Erepsin enzimi bağırsağı ince bağırsak tarafından üretilir. Safra tuzlar + Lipaz Et bol miktarda protein Yukarıda gösterildiği üzere protein Ya sindirimi Pepsin + su için üç ayrı kademede Ya üç asidi ayrı enzim + gliserin içermektedir. görev yapmıştır. Sonuçta Protein oluşan + H 2 O aminoasitler, hücre Polipeptit zarından geçebilecek kadar küçüktür ve ince bağırsaktan kan damarına geçerek hücrelere götürülür. Et bol miktarda protein içermektedir. Midenin asidik ortamı mukus adı verilen salgı tarafından Maltaz dengelenir. Pepsin Böylece midenin Maltoz zarar Tripsingörmesi + su engellenir. Erepsin Glikoz Midede + glikoz Protein Polipeptit Dipeptit Aminoasit Mide Onikiparmak nce oluşan polipeptit on iki parmak ba rsa bağırsağına Sükraz geçerek ba rsak pankreas tarafından İnce salgılanan bağırsak Sükroz + su Glikoz + fruktoz bazik tripsin ve kimotripsin enzimleri ile dipeptit ve (Bazik amino ortam) asitlere dönüşür. Laktaz SİNDİRİM Laktoz + TABLOSU su Glikoz + galaktoz Tripsin/Kimotripsin Amilaz Ağız Erepsin Polipeptit Niflasta Peptit + su + su Dipeptit Maltoz + Amino Aminoasit Peptit molekülleri Mide ince bağırsaktan salgılanan bazik erepsin Pepsin Zeytin yağı enzimi (Asidik sayesinde ortam) amino Protein asitlere + su ayrışır. Polipeptit Erepsin Dipeptit Amino asit Amilaz Niflasta + su Maltoz Yağların sindirimi ise ağız ve midede gerçekleşmez on iki parmak bağırsağında başlar Oniki parmak Tripsin Balık bol miktarda protein içermektedir. ve tamamlanır. bağırsağı Yağlar karaciğerden Polipeptit + susalgılanan Dipeptit bazik + safra aminoasit sıvısı ve pankreastan gelen bazik lipaz enzimi yardımıyla yağ asidine Save fra tuzlar gliserine + Lipazparçalanır. Ya + su Ya asidi + gliserin İnce bağırsak (Bazik ortam) ÜNİTE 5 Hayatımızda Kimya Safra salgısı BÖCEK KAPAN BİTKİLER Maltaz Maltoz + su lipaz enzimi Glikoz + glikoz Yağ Yağ asidi + Gliserin Sükraz Sükroz + su Glikoz + fruktoz Laktaz Laktoz + su Glikoz + galaktoz Erepsin Peptit + su Aminoasit Soru

51 I. Pepsin II. Tripsin III. Kimotripsin IV. Erepsin Sindirim sırasında üretilen yukarıdaki salgıların asidik/ bazik olarak sınıflandırılması aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? Asidik Bazik A) I, II, III IV B) I, II III, IV C) I II, III, IV D) III, IV I, II E) II, III, IV I Pepsin asidik, tripsin, kimotripsin ve erepsin ise bazik salgılardır. Yanıt C Besin Salgının ph değeri I. Protein ph < 7 II. Nişasta ph > 7 III. Yağlar ph < 7 Yukarıdaki besin maddelerinden hangilerinin sindirimi sırasında salgılanacak sıvıların ph değeri ile ilgili bilgi doğru verilmiştir? A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III Proteinlerin midedeki sindirimi asidik pepsin enzimi ile sağlanır. Nişastanın parçalanması için bazik ortam gerekir. Yağlar, bazik safra sıvısı ve lipaz enzimi ile parçalanır. Yanıt B Nişastanın sindirimi ağızda başlar. Tükürük I..bir çözeltidir ve içindeki II.. enzimi ile nişasta hidrolize uğrayarak bir kısım nişasta parçalanır. Yukarıdaki I ve II boşluklarına gelmesi gereken terimler aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? I II A) Bazik Pepsin B) Bazik Amilaz C) Asidik Pepsin D) Asidik Amilaz E) Asidik Tripsin Yanıt B 51

52 Temizlik yaparken kullandığımız tuz ruhu, yakıcı ve tehlikeli bir asittir. Şehir sularında mikropların öldürülmesi amacıyla sular klorlanır. Temizlik Malzemesi Kullanmanın Sağlık, Çevre ve Tesisat Açısından Önemi Asit ve bazlarla çalışırken sağlık ve güvenlik açısından oldukça dikkatli davranmak gerekir. Günlük yaşantımızda başta temizlik amaçlı kullandığımızda bir çok ürün aslında asit veya baz kaynaklı çözücülerdir; Yağ çözücüler Lavabo açıcılar Tuvalet temizleyiciler Kireç çözücüler NaOH NaOH, KOH H 2, HCI Kullandığımız mutfak eşyaları ve mutfaktaki yüzeyler zamanla yağlanır. Yağlanmayı gidermek için baz kaynaklı NaOH içeren malzemeler kullanılır. Ev ve iş yerlerinde keratin yapılı kıllar ve yağımsı kıvama sahip olan kirleticiler lavaboların tıkanmasına neden olur. Tıkanıklığın giderilmesi için tıkanıklığa neden olan maddeleri çözen NaOH, KOH bazları sıcak su ile birlikte kullanılır. Şebekelerde kullanılan sular sertlik yapan Ca 2+ ve Mg 2+ iyonlarını içerirler. Zamanla bu iyonlar CaCO 3 ve MgCO 3 şeklinde kireçlenerek su borularının tıkanması, ütü, çamaşır ve bulaşık makinelerinin rezistanslarının verimli çalışmalarını engeller. Bu sorunu gidermek için HCI kaynaklı kireç çözücüleri kullanırız. Yine kireçlenmenin neden olduğu tuvalet taşlarındaki kirlilik de H 2 ve HCI gibi asit kaynaklı ürünlerle giderilir. Evsel temizlik maddeleri anlatıldığı üzere kuvvetli bazik veya asidik özellik taşır. Bu nedenle temas ettikleri dokuda ciddi hasarlara neden olurlar. Sindirim sistemini tahriş edebilir, gözde ve ciltte yanıklara yol açabilirler. Bu nedenle kullanılmaları sırasında temastan kaçınılmalı, çocukların ulaşamayacağı yerlerde muhafaza edilmeleri sağlanmalıdır. Aynı şekilde aşırı miktarlarda kullanılan deterjan gibi temizlik malzemeleri, lavabo açıcıları ve tıkanan tuvalet borularını açmak Kireçlenmiş çaydanlık için kullanılan maddelerin aşındırma etkisi nedeniyle gider borularının yapısını bozup, onların aşınmasına ya da delinmesine neden olabilir. Kullanılan temizlik malzemeleri doğaya karıştıklarında tatlı su kaynaklarını, yer altı sularını ve tarım topraklarını kirletebilir. Çünkü bunların doğada mikroorganizmalar tarafından parçalanma süresi onlarca yıl alabilir. Çamaşır suyu bazik özellik gösteren NaCIO çözeltisidir. Hem bir maddeyi beyazlatmak ve ağartmak amacıyla hem de hijyen de kullanılan bir kimyasal maddedir. Çamaşır suyunun amonyak içeren temizleyicilerle karıştırılması oldukça zehirli olan CI 2 gazının açığa çıkmasına neden olabilir. Ayrıca çamaşır suyunun, tuz ruhu veya kireç, pas sökücülerle karıştırılması Çamaşır suyu ölümcül zehirlenmelerle sonuçlanabilir. HCI Evimizde kullandığımız temizlik malzemeleri asit ve baz kaynaklı olmalarına göre ayrılırlar. Örneğin; yağ çözücüler ve lavabo açıcılar baz içerikli iken kireç çözücüler asit içeriklidir. 52 SORU Lavabo açıcıların kimyasal yapıları ve kullanım alanları ile ilgili; I. Genellikle bazik maddelerdir. II. Kullanım kolaylığı olan maddelerdir. III. Aşırı kullanımları tesisata ve doğaya zarar verir. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III Lavabo açıcılar NaOH, Na 2 CO 3 ve NaHCO 3 gibi maddeler olduğundan dolayı genellikle baziktirler. Kullanım amaçlarına göre ve tehlikeleri en aza indirilerek hazırlanan ambalajlarda sunulurlar. Aşırı kullanımları hem evin tesisatına hem de doğaya zarar verir. Yanıt E Soru

53 Evlerde bulunan kimyasalları tanır ve dikkatli kullanırsak; kireçlenen çaydanlıkları, tıkanan lavaboları kolaylıkla açabiliriz. Çaydanlık dibinde biriken CaCO 3 ve MgCO 3 tuzları baziktir. Bu tortuları çözmek için sirke ya da limon tuzu kullanılabilir. Çamaşır ya da bulaşık makinelerindeki kireçlenmeyi önlemek için deterjan gözüne her yıkamada bir çay bardağı sirke koyulması yeterlidir. Ayrıca metal eşyaların pasını açabilmek için tuz ruhu kullanılabilir. Ev temizliğinde çamaşır sodası, karbonat, uçucu bitkisel yağlar, sirke ve boraks gibi doğal temizlik maddelerinin kullanımı yaygınlaştırılabilir. Boraksın kokuları alma, küf ve bakterilerin üremesini durdurma, leke çıkarma; çamaşır sodasının yağ ve leke çıkarma, sert suyu yumuşatma özellikleri vardır. Kötü kokuları alan karbonat bazı metalleri parlatmakta, leke çıkarmakta ve suyu yumuşatmakta kullanılabilir. Birikmiş mineral ve yağları çözerek camları parlatan sirke, mikrop öldürücü özelliğede sahiptir. SORU Temizlik malzemesi Asit/baz türü I. Kireç çözücü HCI II. Tuvalet temizleyici H 2 III. Yağ çözücü NaOH Yukarıdaki temizlik malzemelerinden hangilerinin içerdiği asit/baz türü doğru verilmiştir? A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III Kireç çözücüler HCI, tuvalet temizleyiciler H 2, yağ çözücüler ise NaOH içerir. Yanıt E Bazların günlük yaşamdaki kullanım alanları farklılık gösterir. SORU Su sertliğine neden olan Ca 2+ ve Mg 2+ iyonları, sudaki karbonat (CO 2-3 ) iyonu ile birleşerek CaCO 3 ve MgCO 3 tortularını oluşturur. Günlük hayatımızda bu değişim kireçlenme olarak nitelendirilir. Buna göre, çaydanlık gibi mutfak gereçlerinde oluşan kireçlenmeyi gidermek için, I. Limon tuzunun sulu çözeltisi ile kaynatmak II. Sirke ile doldurup kaynatmak III. Sabun çözeltisi ile kaynatmak işlemlerinden hangileri uygulanabilir? A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III Çaydanlık dibinde biriken CaCO 3 ve MgCO 3 tuzları baziktir. Bu tortuları çözmek için sirke ya da limon tuzu kullanılabilir. Yanıt B SORU I. Su II. Tuz ruhu III. Pas sökücü Yukarıdaki maddelerden hangilerinin çamaşır suyu (sodyum hipoklorit) ile karıştırılması tehlikelidir? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) I ve III E) II ve III Çamaşır suyu bazik özellik gösteren NaCIO çözeltisidir. Çamaşır suyunun, tuz ruhu (HCI) veya kireç, pas sökücülerle karıştırılması ölümcül zehirlenmelerle sonuçlanabilir. Yanıt E Temizlik malzemelerini karıştırmamaya dikkat etmeliyiz. 53

54 1. Aşağıdaki reaksiyonlar tamamlandığında hangisinde oluşan gaz diğerlerinden farklıdır? A) Na(k) + HCI(s) B) AI(k) + KOH(suda) C) Cu(k) + HNO 3 (s) D) Fe(k) + H 2 (s) E) Zn(k) + HBr(s) 2. - Sirke asiti olarak bilinir. - Zayıf bir asittir. - Sabun yapımında kullanılır. - Oda koşullarındaki sulu çözeltisinde ph değeri 7 den büyüktür. - Gıda sanayiinde katkı maddesi olarak kullanılır. CH 3 COOH formülüne sahip bileşik ile ilgili yukarıdaki özelliklerden kaç tanesi doğrudur? A) 1 B) 2 C) 3 D) 4 E) 5 3. I. Fabrika bacaları ve otomobil egzozlarının ürettiği CO 2, SO 2 ve NO 2 gibi gazlar II. Evlerimizde su tüketiminin azalması III. Evlerde yakıt olarak fosil yakıtların kullanımı Yukarıda verilen ifadelerden hangileri asit yağmurlarının oluşumuna neden olmuş olabilir? A) Yalnız II B) Yalnız III C) I ve III D) I ve II E) II ve III ÇÖZÜMLÜ SORULAR 5. A çözeltisi B çözeltisi Yukarıdaki kaplarda bulunan asit ve baz çözeltilerini etiketlemek isteyen bir öğrenci, I. Kaplara Mg metalini daldırmak II. Oda koşullarındaki ph değerlerini belirlemek III. Elektriksel iletkenliklerini ölçmek işlemlerinden hangilerinden faydalanabilir? A) Yalnız II B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III 6. Aşağıdaki maddelerden hangisinin kullanım alanı yanlıştır? Madde Kullanım alanı A) HNO 3 Tarımda ilaçlama B) H 2 Gübre üretimi C) HCI Tuvalet temizleyici D) HF Cama yazı, desen yapma E) H 3 PO 4 Gıda sanayisinde asit dengeleyici olarak 7. X, Y ve Z metallerinin HCI, Ca(OH) 2 ve H 2 çözeltileri ile tepkime verip-vermediği aşağıdaki tabloda verilmiştir. X Y Z HCI X + Y Tuz + su X ile Y çözeltileri arasında yukarıdaki nötrleşme tepkimesi gerçekleşmektedir. 54 Buna göre; I. X in oda koşullarında ph değeri 11 ise Y, Ca metali ile tepkime verir. II. Y mavi turnusol kağıdını kırmızıya çeviriyor ise, X, AI metali ile tepkime verebilir. III. X, Mg metali ile tepkime veriyorsa Y bazdır. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız II B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III Ca(OH) H : tepkime verdiğini -: tepkime vermediğini belirttiğine göre bu metaller aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiş olabilir? X Y Z A) Na Cu Zn B) Cu Zn Na C) Cu Na Zn D) Zn Na Cu E) Na Zn Cu Soru

55 1. Cu + HNO 3 tepkimesinden NO veya NO 2 gazı oluşur. Diğer tepkimelerin hepsinde H 2 gazı oluşur. ÇÖZÜMLER Yanıt C 5. I. Mg metali yalnızca asitlerle tepkime verdiğinden ayırma işleminde kullanılabilir. II. ph değerlerine bakılarak asit veya baz olduklarına karar verilebilir. III. Elektriksel iletkenliklerine bakılarak ayrım yapılamaz. Çünkü ikisi de elektriği iletir. Yanıt B 2. CH 3 COOH formülü zayıf bir asit olan asetik asite aittir. Asetik asit sirke asidi olarak bilinir. Sabun yapımında kullanılmaz. Gıda sanayiinde katkı maddesi olarak kullanılır. Asetik asidin sulu çözeltisinin ph değeri 7 den küçüktür. Yanıt C 6. HNO 3 asidi kezzaptır. Tarımda ilaçlamada kullanılamaz. Yanıt A 3. Fabrika bacalarından ve otomobil egzozlarından çıkan CO 2, NO 2, SO 2 gazları ile evlerde yakıt olarak fosil yakıtların (petrol, kömür vb.) kullanımı asit yağmurlarının oluşumuna neden olur. Yanıt C 7. X, sadece oksijenli asit ile tepkime verdiğinden soy metaldir. Cu olabilir. Y, hem asit hem de bazlar ile tepkime verdiğinden amfoter maddedir. Zn olabilir. Z, bazlar ile tepkime vermeyip asitler ile verdiğinden metaldir. Na olabilir. Yanıt B 4. Tepkimede X ve Y den biri asit, biri bazdır. I. X in ph değeri 11 ise bazdır. Y asit olur ve Ca metali ile tepkime verir. II. AI metali amfoter metal olduğundan asitle de kuvvetli bazla da tepkime verir. III. X, Mg metali ile tepkime veriyorsa asittir. Y ise baz olur. Yanıt E 55

56 1. Asitli içecekler hem ağız sağlığına hem de diş sağlığına zarar verir. 2. Sindirim sisteminin salgıladığı sıvıların hepsi asidik karakterlidir. 3. El ile bulaşık yıkarken ellerimiz asidik olan temizlik maddelerinden dolayı tahriş olur. 1. Oksijeni olmayan anorganik asitler... metallere etki etmezler. 2. Sanayide yaygın olarak kullanılan ve sistematik adı sülfürik asit olan maddenin halk arasındaki adı... dır olarak da bilinen HCI asidi tuvalet ve banyoların temizlenmesinde kullanılır. 4. Pepsin proteinlerin parçalanmasına yardımcı olur. 4. Asit ve baz içeren kapların üzerinde uygun... sembolleri olmalıdır. 5. Tıkanan lavaboyu açmak için sirke dökülür. 5. Ca + HBr tepkimesinden... gazı oluşur. 6. Evsel atıklar depolanırken hepsi aynı kapta toplanıp ağzı sıkıca kapatılmalıdır. 6. Ag + H 2 tepkimesinden... gazı oluşur. 7. Bir temizlik malzemesi olarak kullandığımız tuz ruhunun aşırı kullanılması sonucunda PVC gider boruları olumsuz etkilenir. 7. Zn + H 2 tepkimesinden... gazı oluşur. 8. Paslanmış penseyi kullanabilmek için çamaşır sodası ile silinir. 8. Piyasa adı sud kostik olan bileşiğin formülü... 'tır. 9. Asit yağmurları sadece ormanlara zarar verir. 9. Çaydanlıkların kireçten arındırılmasında asidi veya limon tuzunun sulu çözeltisi kullanılabilir. 10. Sirke adı ile bildiğimiz madde HCOOH bileşiğinin sulu çözeltisidir. 10. Saf haldeki sülfürik asit ve fosforik asit... çekme özelliği gösterir. 56 Soru 1. D 2. Y 3. Y 4. D 5. Y 6. Y 7. D 8. Y 9. Y 10. Y 1. soy 2. zaç yağı 3. tuz ruhu 4. tehlike 5. H 2 6. SO 2 7. H 2 8. NaOH 9. sirke 10. nem

57 1. I. Ca(k) + H 2 (suda) II. Na(k) + H 2 CO 3 (suda) III. Fe(k) + HCI(suda) IV. Cu(k) + H 2 (suda) V. AI(k) + KOH(suda) Yukarıdaki reaksiyonlar tamamlandığında hangisinden oluşan gaz türü farklıdır? AÇIK UÇLU SORULAR IV 4. I. Sirke II. Amonyak III. Sud kostik IV. Kezzap V. Tuz ruhu VI. Yemek tuzu VII. Sönmüş kireç Yukarıda verilen maddelerden kaç tanesinin oda koşullarındaki ph değeri 7 den küçüktür? 2. I. Yaygın adı kezzaptır. II. Nem çekici özelliğe sahiptir. III. Metal ve karbonatlı tuzları çözündürme işleminde kullanılır. IV. CaCO 3 ile tepkimesinden CO 2 gazı açığa çıkar. V. Ag metali ile tepkimesinden H 2 gazı açığa çıkar. H 2 asiti ile ilgili yukarıda verilen yargılardan kaç tanesi doğrudur? 5. I. Zaç yağı II. Sirke III. Sönmüş kireç IV. Sud kostik V. Tuz ruhu VI. Amonyak VII. Kezzap Yukarıda verilen maddelerden kaç tanesi hava kirliliği sonucu yağmurla beraber yeryüzüne inen asitlerdendir? Asit Kullanım alanı I. HNO 3 Patlayıcı imalatında II. NH 3 Suni gübre üretiminde III. NaOH Sabun üretiminde IV. H 2 Akü sıvısı olarak otomobillerde V. H 3 PO 4 Gıda endüstrisinde Yukarıdaki maddelerden kaç tanesinin kullanım alanı doğrudur? 6. I. Cu(k) + HNO 3 (suda) II. CaCO 3 (k) + HCI(suda) III. Mg(k) + HNO 3 (suda) 2 Yukarıdaki maddelerden kaç tanesinin etkileşiminden H 2 gazı açığa çıkmaz?

58 1. X, Y ve Z çözeltileri ile ilgili şu bilgiler veriliyor; 2. - X çözeltisi turnusol kağıdını kırmızıya çeviriyor. - Y çözeltisinde OH - iyonları sayısı, H + iyonları sayısından fazladır. - Z çözeltisinin oda koşullarındaki ph değeri 7 den küçüktür. Buna göre, Na metali X, Y ve Z çözeltilerine atıldığında hangilerinde H 2 gazı çıkışı olur? A) Yalnız X B) Yalnız Y C) X ve Z D) X ve Y E) Y ve Z H 2 (suda) TEST 1 4. Sülfürik asit (H 2 ) endüstride kullanılan en önemli asitlerden birisidir. Buna göre, aşağıdakilerden hangisi sülfürik asidin endüstrideki kullanım alanlarından değildir? A) Gübre üretiminde B) Taze kesilmiş yaralarda kan dindirici olarak C) Seyreltik çözeltisi bazların nötrleştirilmesinde D) Patlayıcı yapımında E) Petrol ve boya sanayisinde K (potasyum) metali Şekildeki düzenekte bir miktar K metali üzerine H 2 çözeltisi ilave ediliyor. Bununla ilgili olarak, I. Tuz oluşur. II. Kimyasal reaksiyon olur. III. H 2 gazı açığa çıkar. ifadelerinden hangileri doğrudur? A) Yalnız II B) I ve II C) II ve III 5. Eşit miktarda X, Y ve Z çözeltileri ile ilgili şu bilgiler veriliyor; - Üçü de elektrik akımını iletir. - X ile Z, AI metaliyle tepkimeye girip, H 2 gazı veriyor. - X çözeltisinin ph değeri Z çözeltisinin ph değerinden küçüktür. Buna göre, X, Y ve Z aşağıdakilerin hangisinde verilen maddelerin çözeltileri olabilir? X Y Z A) HCI KOH KOH B) KOH HNO 3 HCI C) HCI KCI KOH D) KCI HCI KOH E) KOH KCI HCI D) I ve III E) I, II ve III 3. Hidroklorik asit ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır? A) Çamaşır suyu olarak temizlik amaçlı kullanılır. B) Yakıcıdır. C) Buharları nefes yollarını tahriş eder. D) Gözlere ve cilde temas ettiğinde bol su ile yıkanmalıdır. E) Demir ve çeliklerde pas giderme amaçlı kullanılır. 6. Zn, Fe ve Ag metallerinin tozlarından oluşmuş bir karışımı bileşenlerine ayırmak için; I. HNO 3 çözeltisi ile etkileştirmek II. KOH çözeltisi ile etkileştirmek III. HCI çözeltisi ile etkileştirmek işlemlerinden en az hangileri, hangi sıra ile yapılmalıdır? A) önce II, sonra III B) önce I, sonra II C) önce I, sonra III D) önce III, sonra II E) önce III, sonra I C 2. E 3. A 4. B 5. C 6. A Soru

59 7. SO 3 (g) NO(g) CO 2 (g) NH 3 (g) H 2 (suda) I KOH (suda) Yukarıdaki sisteme SO 3, NO, CO 2 ve NH 3 gazları gönderildiğinde kaplarda tutulan gazlar ve sistemi terk eden Z gazı aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir? II Z(g) Birinci kapta İkinci kapta tutulan gaz tutulan gaz Z gazı A) SO 3 CO 2 NH 3, NO B) NO NH 3 SO 3, CO 2 C) NH 3 SO 3, CO 2 NO 10. HCl çözeltisi I NaOH çözeltisi Yukarıdaki kaplarda bulunan çözeltilere X, Y, Z ve T metal çubukları batırılarak bazı sonuçlar alınıyor. Bu sonuçlara dayanılarak varılan yargılardan hangisi yanlıştır? A) Y her iki kapta da tepkime veriyorsa amfoter metaldir. B) X yalnız birinci kapta tepkime veriyorsa Na metali olabilir. C) Z her iki kapta da reaksiyon vermiyorsa soy metaldir. D) T soy metal ise birinci kapta gaz çıkışı gözlenir. E) Birinci kaptaki çözelti ikinci kaba aktarılırsa reaksiyon sonunda tuz ve su oluşur. II D) SO 3, CO 2 NH 3 NO E) CO 2 NH 3 SO 3, NO HCI bileşiği ile ilgili; I. Pasların silinmesinde II. Ev temizliğinde III. Cama yazı yazmada Asidik özelliği artar. Bazik özelliği artar. kullanım alanlarından hangileri yanlıştır? Nötr Aşağıdaki maddelerden hangisi şekildeki ph ölçeğinde diğerlerine göre farklı aralığa yerleştirilebilir? A) Yalnız III B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III A) sirke B) kezzap C) zaç yağı D) fosforik asit E) potas kostik 9. Asit yağmurları ile ilgili; I. Ormanların tahrip olmasına sebep olur. II. Toprağın veriminin artmasını sağlar. III. Akarsularda, denizlerde ve göllerdeki yaşamı olumsuz yönde etkiler. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III 12. Temizlik malzemelerinin çevre kirlenmesine etkisi ile ilgili, I. Sabunun çevre kirlenmesine etkisi deterjanlar kadar fazla değildir. II. Tuz ruhunun ana içeriği olan HCI sularda kirlilik oluşturur. III. Lavabo açıcı olarak kullanılan NaOH hava kirliliğine neden olur. yukarıdaki yargılardan hangileri doğrudur? A) Yalnız III B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III 7. C 8. E 9. C 10. D 11. A 12. B 59

60 1. Sıvı Mg metali Şekildeki gibi bir kap içinde bulunan magnezyum (Mg) parçası üzerine dökülen sıvı, yanıcı bir gaz çıkışına sebep olmaktadır. Buna göre, başlangıçta kaba dökülen sıvı ve çıkan gaz için aşağıdakilerden hangisi doğrudur? Sıvı Gaz A) Asit Hidrojen B) Baz Hidrojen C) Asit Oksijen D) Baz Oksijen E) Asit Azot TEST 2 4. Zn(k) Cu(k) CaCO 3 (k) HBr(suda) HCl(suda) H 2 (suda) I. II. III. Şekildeki kaplara Zn, Cu, CaCO 3 katıları atılıyor. Kaplardaki tepkimelerde açığa çıkan gazlar hangi seçenekte doğru verilmiştir? I II III A) H 2 H 2 SO 2 B) H 2 CO 2 C) H 2 SO 3 D) H 2 H 2 CO 2 E) H 2 CO 2 2. Baz çözeltileri ile ilgili; I. Elektrik akımını iletirler. II. Zn metaline etki ederek H 2 gazı açığa çıkarırlar. III. H + iyonu sayısı OH iyonu sayısından azdır. yargılarından hangileri doğrudur? 3. A) Yalnız III B) Yalnız II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III H 2 çözeltisi Ag metali Ca metali 5. Deney yapan bir grup öğrenci şişe üzerinde; sembolü ile karşılaşmıştır. Buna göre öğrenciler, I. Madde ile temastan kaçınmalıdır. II. Tahriş edici ve korozif madde içerir. III. Patlayıcı madde içerir. sonuçlarından hangilerine ulaşırsa doğru olur? A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III X çözeltisi Y çözeltisi Z çözeltisi D) II ve III E) I, II ve III 60 ph= 2 ph= 12 ph= 1 I. II. III. Oda koşullarında birinci kaptaki çözeltiye H 2 çözeltisi, ikinci kaptaki çözeltiye Ag metali, üçüncü kaptaki çözeltiye Ca metali ekleniyor. Buna göre I, II ve III kaplarının hangilerinde tepkime gerçekleşir? A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve II D) II ve III E) I ve III 1. A 2. E 3. B 4. E 5. B 6. D 6. Bir asit çözeltisine ilişkin; I. Ca metali ile tepkimesinden O 2 gazı açığa çıkar. II. Fe metaline etki ederek H 2 gazı açığa çıkarır. III. İçinden NH 3 gazı geçirilirse tuz oluşur. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) II ve III E) I ve III Soru

61 7. Zaç yağı sulu çözeltisine I. Na metali II. Tuz ruhu sıvısı III. Potas kostik maddeleri ayrı ayrı atıldığında oluşabilen tepkimelerden hangileri metal-asit tepkimesine örnektir? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) I ve III E) II ve III 8. Aşağıda X, Y, Z ve T maddelerinden HCI, HNO 3 ve NaOH ile tepkime verenler (+) vermeyenler (-) olarak belirtilmiştir. Madde HCI HNO 3 NaOH X Y Z T Buna göre, X, Y, Z ve T madddeleri aşağıdakilerden hangisi olabilir? X Y Z T A) Fe AI Na Cu B) AI Cu Na Fe C) Cu Na AI Fe D) Na Fe AI Cu E) Na Fe Cu AI 10. Aşağıdaki kaplardan hangisinde gerçekleşen tepkime sonucunda farklı bir gaz çıkışı gözlenir? A) B) C) HCl(suda) HCl(suda) NaOH(suda) Na(k) D) E) HNO 3 (suda) Cu(k) Mg(k) H 2 (suda) Ca(k) Zn(k) 11. Sud kostik maddesi aşağıdaki maddelerden hangisi ile tepkime vermez? A) HCI B) CH 3 COOH C) Zn D) H 2 E) Ca 12. Aşağıda verilen kapların her birine bir kırmızı turnusol kağıdı batırılıp çıkarılıyor. I II III 9. Piyasa adı Tuz ruhu Zaç yağı Sönmüş kireç Formülü Ca(OH) 2 HCl H 2 Yukarıdaki tabloda bazı bileşiklerin piyasa adları ile formülleri verilmiştir. Buna göre, bileşikler ve formüllerinin eşleştirilmesi aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? A B C A) B) C) D) E) A B C Saf su + Zaç yağı Saf su + sud kostik Saf su + tuz ruhu Buna göre, sonuçta kağıtların renkleri ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur? I II III A) Kırmızı Mavi Kırmızı B) Mavi Kırmızı Mavi C) Kırmızı Mavi Mavi D) Mavi Kırmızı Kırmızı E) Kırmızı Kırmızı Mavi 7. A 8. D 9. B 10. D 11. E 12. A 61

62 TUZLAR Asit ve bazların tepkimesinden oluşan iyonik yapılı bileşiklere tuz denir. NaCl minerali Na 2 CO 3 minerali Asit + Baz Tuz + su HCl + NaOH NaCl + H 2 O Asit ve bazın tepkimeye girerek tuz ve su oluşturmasına nötrleşme tepkimesi adı verilir. Tuzların Genel Özellikleri Kristal yapılı ve saf maddelerdir. İyonik yapılı katı maddelerdir. Erime ve kaynama noktaları yüksektir. Katı halde elektrik akımını iletmezler. Oda koşullarında katı haldedirler. Turnusol kağıdına etki etmeyebilirler. Suda iyonlarına ayrılarak çözünürler. NaCl suda Na + + Cl KNO 3 suda K + + NO 3 Sıvı halde ve sulu çözeltilerinde iyon içerdikleri için elektrik akımını iletirler. Kuvvetli asit ve kuvvetli bazların nötrleşme tepkimesiyle oluşan tuzların sulu çözeltisi nötrdür. Yani ph değeri 7'dir. Nötr tuzların sulu çözeltilerinde H + iyonu sayısı, OH iyonu sayısına eşittir. Kuvvetli asit + Kuvvetli baz Nötr tuz + Su HNO 3 + KOH KNO 3 + H 2 O Kuvvetli bazlar ile zayıf asitlerin oluşturduğu tuzların sulu çözeltileri baziktir. Bazik tuzların sulu çözeltilerinde; OH iyonlarının sayısı, H + iyonlarının sayısından fazladır. Kuvvetli baz + Zayıf asit Bazik tuz + Su KOH + HF KF + H 2 O Kuvvetli asitler ile zayıf bazların oluşturduğu tuzların sulu çözeltileri asidiktir. Asidik tuzların sulu çözeltilerinde; H + iyonlarının sayısı, OH iyonlarının sayısından fazladır. Kuvvetli asit + Zayıf baz Asidik tuz + Su HCl + AgOH AgCl + H 2 O Not Pamukkale'deki travertenler kalsiyum karbonat (CaCO 3 ) tuzu içerir. Tuzlar, asitler ile bazların reaksiyonu sonucu oluşabildiği gibi asitlerin metaller ile reaksiyonu sonucunda oluşabilir. Mg(k) + 2HCl(suda) MgCl 2 (suda) + H 2 (g) Metal Asit Tuz Gaz Kök: Birden fazla atomdan oluşmuş anyon ya da katyonlardır. OH 1, NO 3 1, CO 3 2 gibi Kabartma tozu (NaHCO 3 ) SORU X ve Y maddeleri ile ilgili şu bilgiler veriliyor; X maddesi asit ve baz tepkimesinin ürünü olup, suda çözündüğünde elektrik akımını iletiyor. Y'nin içine KOH sıvısı eklendiğinde tuz ve su oluşuyor. Buna göre; I. X maddesi tuzdur. II. Y'nin sulu çözeltisi bazik özellik gösterir. III. Y, HNO 3 çözeltisi olabilir. yargılarından hangileri yanlıştır? A) Yalnız II B) Yalnız II C) I ve II D) I ve III E) II ve III X maddesi nötrleşme sonucunda oluştuğundan ve elektrik akımını ilettiğinden tuzdur. Y, KOH bazı ile tepkimeye girdiğinde tuz ve su oluşturduğundan asittir. HNO 3 asiti olabilir. Yanıt B 62 Soru

63 Formülü NaCI Sofra tuzu Sodyum klorür Yaygın adı Sistematik adı TUZUN Özellikleri Nötr tuzdur. Toprakta kaya halinde ve deniz suyunda bulunur. Na 2 Sodyum sülfat Suda iyi çözünür. Beyaz renkli bir katıdır. Zehirlidir. Na 2 CO 3 Soda külü Sodyum karbonat Bazik karakterli bir tuzdur. Yağda çözünürse sabun etkisi yapar. Suda iyi çözünür. Çamaşır sodası olarak bilinir. Suda sertlik yapan iyonları karbonatlar halinde çöktürür. Kullanım alanları Yemeklerde tatlandırıcı olarak, besinlerin saklanmasında, salamura yapımında, yollarda buzlanmaya karşı, mandıralarda et ve balığın bozulmasını önlemede, derileri saklamada ve suyu yumuşatmada Cam sanayisinde, boya sanayisinde ve tıpta, deterjan üretiminde, kağıt sanayisinde Sabun, deterjan, ilaç ve yiyecek katkı maddelerinin hazırlanmasında, suyun arıtılmasında, cam, kağıt, petrol endüstrisinde NaHCO 3 Kabartma tozu Sodyum bikarbonat Suda iyi çözünür. Bazik karakterlidir. Anti asit özelliği gösterir. Gıda endüstrisinde, tıpta mide asidinin fazlalığının yol açtığı sancıları gidermede, yangın söndürücülerde KNO 3 Güherçile Potasyum nitrat Beyaz renkli katı bir maddedir. Kuşların dışkısında bolca bulunur. Suda iyi çözünür. Gübre sanayisinde, barut, kibrit yapımında, patlayıcı imalatında Ca Kalsiyum sülfat Beyaz renkli katı bir maddedir. Bünyesindeki su miktarına göre alçı adını alır. Harç olarak bina yapımında, alçı olarak heykel yapımında CaCO 3 Kireç taşı Kalsiyum karbonat Beyaz renklidir. En saf haline kalsit denir. Doğada mermer, tebeşir formları vardır. İnşaat malzemesinde, metal dökümünde, yağlı boya dolgu maddesinde NH 4 CI Nişadır Amonyum klorür Beyaz renkli olup, ısıya karşı dayanıksızdır. Metallerin lehimlenmesinde, kuru pil imalatında, yapay gübrelerde NH 4 NO 3 Amonyum nitrat Kararsız, suda iyonlaşarak çözünür. Azotlu gübre imalatında, emniyetli patlayıcı imalatında (NH 4 ) 3 PO 4 Amonyum fosfat Katı, kararsız beyaz bir maddedir. Gübre sanayisinde AI 2 ( ) 3 Alüminyum sülfat Beyaz kristal halindedir. Çözeltisi aşındırıcıdır. Boya sanayisinde, kağıdı tutkallamak için tekstil sanayisinde, mordan (renklendirici) olarak, içme ve atık sularda çöktürme işleminde KAI( ) 2. 12H2 O Şap Potasyum alümina sülfat Suda iyi çözünür. Işığı iyi geçirir. Tekstil ve deri sanayisinde, ilaç ve gübre üretiminde (NH 4 ) 2 Amonyum sülfat Yapay gübrelemede, kimya endüstrisinde, tekstilde, dericilikte, demirin galvanizlenmesinde, proteinlerin çöktürülmesinde 63

64 ÜNİTE Öğretmen Nejat'tan tuzların özelliklerini söylemesini ister. Nejat Tuzlar oda koşullarında katı halde bulunur. KNO 3 patlayıcı imalatında kullanılan bir tuzdur. Bazı tuzların sulu çözeltileri elektrik akımını iletmez. Bir asit ile bir bazın birleşmesinden her zaman bir tuz oluşur. Tuzlar her zaman nötr bileşiklerdir. Buna göre Nejat kaç tanesini doğru söylemektedir? Tuzlar oda koşullarında katı halde bulunurlar. KNO 3 (Güherçile) patlayıcı imalatında kullanılır. Bütün tuzların sulu çözeltileri elektrik akımını iletir. Asit-baz reaksiyonlarında her zaman tuz oluşur. Tuzlar oluştukları maddelere göre asidik, bazik veya nötr olabilirler. A) 1 B) 2 C) 3 D) 4 E) 5 Yanıt C I. Na 2 CO 3 a. Kireç taşı II. NaCl b. Şap III. NH 4 Cl c. Soda külü IV. CaCO 3 d. Sofra tuzu V. KAl( ) 2.12H 2 O Yukarıda verilen bileşikler ve yaygın adlandırılmaları eşleştirilirse hangisi boşta kalır? A) I B) II C) III D) IV E) V Yanıt C I. KNO 3 bileşiği yaygın olarak... adı ile bilinir. II. NaHCO 3 bileşiği yaygın olarak... adı ile bilinir. III. NH 4 Cl tuzu yaygın olarak... adı ile bilinir. Yukarıdaki ifadelerde boş olan yerlere hangi sözcüklerin yazılması uygundur? I II III A) Potasyum nitrat Kabartma tozu Şap B) Güherçile Kabartma tozu Şap C) Güherçile Şap Nişadır D) Güherçile Kabartma tozu Nişadır E) Potasyum nitrat Şap Amonyum klorür Yanıt D 64 Soru

65 1. 2NaOH(suda) + H 2 (suda) S X(suda) + 2H 2 O(s) tepkimesinde oluşan X bileşiği ile ilgili; I. Kimyasal formülü Na 2 'tür. II. Tuz özelliğinde bir maddedir. III. Gıda sanayisinde tatlandırıcı olarak kullanılır. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III ÇÖZÜMLÜ SORULAR 4. I. K(k) + F 2 (g) S II. CO 2 (g) + NaOH(k) S III. H 2 (suda) + Mg(k) S IV. Ag(k) + HCl(suda) S V. HNO 3 (suda) + NH 3 (g) S Yukarıda verilen tepkimelerden kaç tanesinde tuz oluşur? A) 1 B) 2 C) 3 D) 4 E) 5 2. Tuzların genel özellikleri ile ilgili; I. Kristal yapılı ve saf maddelerdir. II. Sulu çözeltileri elektrik akımını iletir. III. Oluştuğu asit veya bazın özelliklerine göre asidik, bazik, nötr olabilirler. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 5. Bir tuz ile ilgili şu bilgiler veriliyor; Yaygın adı kabartma tozudur. Anti asit özelliği gösterir. Buna göre, bu tuz aşağıdakilerden hangisidir? A) NaHCO 3 B) Na 2 C) NaNO 3 D) CaCO 3 E) KNO 3 3. Aşağıdaki tuzlardan hangisinin kullanım alanı yanlış belirtilmiştir? Tuz Kullanım alanı A) NaCl Yemeklerde tatlandırıcı B) Ca İnşaatlarda harç malzemesi C) NaHCO 3 Çamaşır sodası D) KNO 3 Kibrit imalatı E) NH 4 Cl Lehim işlerinde yüzey temizleyici 6. Tuz Kullanım alanı I. Ca a. Heykel yapımında II. NH 4 Cl b. Kağıdı tutkallamada III. Al 2 ( ) 3 c. Kuru pillerde Yukarıda bazı tuzlar ve bu tuzların kullanım alanları verilmiştir. Buna göre, tuzlar ile kullanım alanlarının doğru eşleştirilmesi aşağıdakilerden hangisidir? A) I. a B) I. c C) I. b II. b II. a II. c III. c III. b III. a D) I. b E) I. a II. a II. c III. c III. b 65

66 1. I. Tepkimede atom cinsi ve sayısı korunacağından denkleşmiş tepkime 2NaOH + H 2 S Na 2 + 2H 2 O olur. Tuz II. Asit (H 2 ) ile baz (NaOH) tepkimesinden oluştuğu için tuz sınıfı maddedir. III. 2 iyonu içeren bileşikler zehirli olduğundan gıda sanayisinde kullanılmaz. ÇÖZÜMLER Yanıt B 4. K(k) + 1/2F 2 (g) S KF(k) Tuz CO 2 (g) + 2NaOH(k) S Na 2 CO 3 (suda) + H 2 O(s) Tuz Mg(k) + H 2 (suda) S Mg (suda) + H 2 (g) Ag(k) + HCl S Tepkime olmaz Tuz HNO 3 (suda) + NH 3 (g) S NH 4 NO 3 (k) Tuz Yanıt D 2. Tuzlar, kristal yapılı saf maddelerdir. Sulu çözeltilerinde iyon içerdikleri için elektrolittirler. Yani elektriği iletirler. Tuzlar kendilerini oluşturan asit ve bazların yapılarına göre sınıflandırılabilirler. 5. Anti asit özelliği olan ve yaygın adı kabartma tozu olan tuz sodyum bikarbonattır. Yanıt A Yanıt E 3. NaHCO 3 kabartma tozu olarak bilinir ve gıda sanayisinde kullanılır. 6. Kalsiyum sülfat (Ca ) tuzu harç olarak bina yapımında ayrıca heykel yapımında kullanılır. Amonyum klorür (NH 4 Cl) tuzu kuru pil imalatında kullanılır. Alüminyum sülfat (Al 2 ( ) 3 ) tuzu kağıdı tutkallamak için tekstil sanayisinde kullanılır. 66 Yanıt C Soru Yanıt E

67 1. Kabartma tozu, gıda endüstrisinde kullanılır. 2. Ca tuzu şeker üretiminde kullanılır. 3. HCN, H 3 PO 4, NH 4 Cl, NH 3, Ca(OH) 2 bileşiklerinden bir tanesi tuzdur. 4. NH 4 NO 3 tuzu gübre yapımında kullanılır. 1. KNO 3 şeklinde formülü olan bileşiğin yaygın adı... dir. 2. NaCl bileşiğinin yaygın adı... dur. 3. Sodyum bikarbonat (NaHCO 3 ) tuzu... asit özelliğine sahiptir. 4. Kireç taşı suda çözündüğünde oluşturduğu iyonlar... ve... şeklindedir. 5. (NH 4 ) 2 tuzu yalıtım malzemesi olarak kullanılır. 5. HCl ile NH 4 OH bileşiklerinden oluşan tuzun yaygın adı... dır. 6. Çamaşır sodası olarak bilinen tuzun sulu çözeltisinde Na + ve CO 3 2 iyonları bulunur. 6. Yaygın adı şap olan bileşiğin formülü... şeklindedir. 7. Alçı taşı olarak bilinen tuzun sulu çözeltisinde Ca 2+ ve NO 3 iyonları bulunur. 7. Tuzların sulu çözeltileri elektriği H 3 PO 4 ile NH 4 OH bileşiklerinden oluşan tuzun adlandırılması amonyum fosfattır. 8. Na 2, NH 4 NO 3, Al 2 ( ) 3, H 2 ve Mg(OH) 2 bileşiklerinden... tanesi tuz sınıfındadır. 9. Yemek tuzu olarak bilinen NaCl nötr tuzlardandır. 9. Lehim işlerinde ve kuru pil imalatında, yaygın adı... olan tuz kullanılır. 10. Yaygın adı güherçile olan tuz gıda sanayisinde tatlandırıcı olarak kullanılır. 10. Anyonu CO 3 2 olan tuzlar... tuzlar olarak sınıflandırılır. 1. D 2. Y 3. D 4. D 5. Y 6. D 7. Y 8. D 9. D 10. Y 1. güherçile 2. sofra tuzu 3. anti 4. Ca 2+, CO nişadır 6. KAl( ) 2.12H 2 O 7. iletir nişadır 10. karbonatlı 67

68 1. I. HCl + NaOH X + H 2 O II. H 2 CO 3 + Ca(OH) 2 Y + H 2 O denklemlerinde yer alan X ve Y tuzlarının yaygın adları nedir? 2. Tuz Kullanım alanı AÇIK UÇLU SORULAR X: Sofra tuzu Y: Kireç taşı 4. Tuz Yaygın adı I. NaCl Sofra tuzu II. NaHCO 3 Kabartma tozu III. Ca Göztaşı IV. KNO 3 Güherçile V. NH 4 Cl Nişadır Yukarıda verilen tuzlardan hangisinin karşısında verilen yaygın adı yanlıştır? III I. Na 2 CO 3 Cam endüstrisinde II. NaHCO 3 III. NaCl Gıda endüstrisinde Besinlerin saklanmasında IV. (NH 4 ) 2 Kuru pil imalatında V. KNO 3 Gübre endüstrisinde Yukarıdaki tuzlardan kaç tanesinin kullanım alanı yanlış verilmiştir? 1 5. I. (NH 4 ) 3 PO 4 bileşiği suda... ve... iyonları oluşturarak çözünür. II. Na 2 CO 3 bileşiği soda... olarak bilinir. III. Tıpta mide asidinin fazlalığının yol açtığı sancıları gidermede kullanılan tuzun formülü... şeklindedir. Yukarıdaki ifadelerde boş olan yerlere yazılması gereken doğru terimler nedir? + 3 I. NH 4, PO 4 II. külü III. NaHCO 3 3. I. Ca II. CH 3 COONa III. MgCl 2 IV. Al(OH) 3 V. NH 4 Cl Yukarıda verilen bileşiklerden kaç tanesi tuz sınıfı bileşiklerdendir? 6. HNO 3 (suda) + KOH(suda) X(suda) + H 2 O(s) tepkimesinde oluşan X bileşiği ile ilgili; I. Nötralleşme ürünüdür. II. Adı potasyum nitrattır. III. Barut, kibrit yapımında kullanılır. yargılarından kaç tanesi doğrudur? 68 4 Soru 3

69 1. Sindirim yolu ile aldığımız NaCl bileşiği ile ilgili; I. Nötr tuzdur. II. Yemeklerde tatlandırıcı olarak kullanılır. III. Doğadan doğrudan elde edilir. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III TEST 1 4. I. (NH 4 ) 3 PO 4 II. KNO 3 III. NH 4 NO 3 Yukarıdaki tuzlardan hangileri gübre sanayisinde kullanılır? A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III 2. Aşağıdaki tuzlardan hangisinin sistematik adı yanlış verilmiştir? Tuz Adı A) NaCl Sodyum klorür B) KNO 3 Potasyum nitrat C) (NH 4 ) 3 PO 4 Amonyum fosfor D) Na 2 CO 3 Sodyum karbonat E) NaHCO 3 Sodyum bikarbonat 5. Aşağıda formülleri verilen bileşiklerden hangisi tuz sınıfında değildir? A) H 2 CO 3 B) Na 3 PO 4 C) KCl D) Na 2 E) CaCO 3 6. Aşağıdaki tuzlardan hangisinin kullanım alanı yanlıştır? 3. NH 4 NO 3 bileşiği ile ilgili; I. Amonyum nitrat olarak adlandırılır. II. Suda moleküler halde çözünür. III. Gübre sanayisinde kullanılır. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III Tuz Kullanım Alanı A) Al 2 ( ) 3 Patlayıcı olarak B) Na 2 CO 3 Sabun sanayi C) CaCO 3 İnşaat malzemesi D) Ca Heykel yapımında E) NaHCO 3 Gıda endüstrisi 1. C 1. E 2. E 2. C 3. C 3. C 4. C 4. E 5. B 5. A 6. B 6. A 7. E 69

70 ÜNİTE ASİTLER, BAZLAR VE TUZLAR 7. Aşağıdaki tuzlardan hangisinin yaygın adı yanlıştır? Tuz Yaygın Adı A) KAI( ) 2.12H 2 O Şap B) NH 4 Cl Nişadır C) CaCO 3 Tuz ruhu D) NaHCO 3 Kabartma tozu E) Na 2 CO 3 Çamaşır sodası 10. Kalsiyum karbonat bileşiği ile ilgili; I. ( ) Formülü Ca 'tür. II. ( ) Yaygın adı kireç taşıdır. III. ( ) İnşaat malzemesi olarak kullanılır. IV. ( ) Ca(OH) 2 ile H 2 CO 3 bileşiklerinin nötrleşmesi sonucunda oluşur. V. ( ) Tuz sınıfındadır. yukarıdaki yargılardan kaç tanesi yanlıştır? A) 1 B) 2 C) 3 D) 4 E) Bir tuz ile ilgili aşağıdaki bilgiler veriliyor; Gübre endüstrisinde ve kibritlerde kullanılır. 8. Aşağıdaki reaksiyonların hangisinden tuz oluşmaz? A) KOH(suda) + HCl(suda) S B) NaOH(suda) + HNO 3 (suda) S C) NaOH(suda) + H 2 (suda) S D) Cu(k) + HCl(suda) S E) HCl(g) + NH 3 (g) S Güherçile olarak bilinir. Buna göre, bu tuzun formülü aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? A) KNO 3 B) NaCl C) NaHCO 3 D) Al 2 ( ) 3 E) (NH 4 ) 2 9. Aşağıdaki tuzlardan hangisinin kullanım alanı yanlıştır? Tuz Kullanım Alanı A) NH 4 NO 3 Patlayıcı imalatı B) KAI( ) 2.12H 2 O Cam sanayi C) Na 2 Tıp alanında D) Na 2 CO 3 Suyun arıtılmasında E) KNO 3 Gübre sanayi 12. Aşağıdaki tuzlardan hangisini oluşturan asit-baz çifti yanlış verilmiştir? Tuz Asit/Baz A) CaCl 2 HCl Ca(OH) 2 B) NaCN HCN NaOH C) K 2 CO 3 H 2 CO 3 KOH D) (NH 4 ) 2 H 2 S NH 3 E) CH 3 COONa CH 3 COOH NaOH C 8. D 9. B 10. A 11. A 12. D Soru