SARBANES OXLEY (2002) YASASI VE

Transkript

1 TRAKYA ÜNÝVERSÝTESÝ SOSYAL BÝLÝMLER ENSTÝTÜSÜ MALÝYE ANABÝLÝM DALI SARBANES OXLEY (2002) YASASI VE BAÐIMSIZ DENETÝME ETKÝLERÝ Hazýrlayan: Aslan Savaº DEMÝRCAN Danýºman: Yrd. Doç. Dr. Kýymet TUNCA ÇALIYURT Lisansüstü Eðitim, Öðretim ve Sýnav Yönetmeliði nin Maliye Ana Bilim Dalý Ýçin Öngördüðü YÜKSEK LÝSANS TEZÝ Olarak Hazýrlanmýºtýr. Edirne Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Mart,2007

2 Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürlüðü ne Bu çalýºma, jürimiz tarafýndan Maliye Ana Bilim Dalýnda YÜKSEK LÝSANS TEZÝ Olarak Oybirliði/Oyçokluðu ile kabul edilmiºtir. Prof. Dr. Emre BURÇKÝN Baºkan Doç. Dr. Fehmi YILDIZ Üye Yrd. Doç. Dr. Kýymet TUNCA ÇALIYURT Üye

3 i Tezin Adý: Sarbanes Oxley (2002) Yasasý Ve Baðýmsýz Denetime Etkileri Yazan: Aslan Savaº DEMÝRCAN ÖZET Finansal skandallar meydana geldiði her ülkede ekonomik, mali hatta çeºitli toplumsal sýkýntýlara yol açabilmektedir. Dolayýsýyla her ülke, kendi sermaye piyasalarýnda, bu tür finansal sýkýntýlarýn önüne geçebilecek çeºitli düzenlemelerin yapýlmasý yoluna gitmektedir. Özellikle, Enron sonrasý yaºanan finansal sorunlar, baºta Amerika Birleºik Devletleri nde (ABD) olmak üzere tüm ülkelerde endiºelere yol açmýº ve sonrasýnda çeºitli yasal düzenlemelere gidilmiºtir. Bu düzenlemelerin, mihenk taºý olarak kabul edilen Sarbanes Oxley Yasasý (SOX 2002) ABD de 30 Temmuz 2002 de yürürlüðe girmiºtir. Ancak, yasasýnýn yürürlüðe girmesinin üzerinden henüz beº yýldan az bir sürenin geçmiº olmasý sebebi ile yasanýn, amaçlanan sonuçlara ulaºýp ulaºmadýðý kararýnýn verilmesi için henüz erkendir. SOX 2002 Yasasý, denetim sektöründe çok radikal önlemlere neden olmakla beraber, beraberinde çeºitli maliyetlerde getirmiºtir. Söz konusu bu maliyetler, birçok anonim iºletmenin halka açýlmaktan vazgeçmeleri, üst düzey yöneticinin risk alma konusunda ihtiyatlý davranmasý ve böylelikle etkin bir iºletme yönetimine ulaºýlamamasý, öte yandan muhasebe finansman personelinin iº yükünün artmasýna kadar çeºitli baºlýklar altýnda incelenebilir. Ülkemizde ise, SOX 2002 Yasasý sonrasý Sermaye Piyasasý Kurulu (SPK) da düzenlemeler yapmýºtýr. Bu baðlamda Seri: X No:19 teblið ilan edilmiº ve denetim sektöründe faaliyet gösteren denetim ºirketlerinden söz konusu yasalara uymalarý istenmiºtir. Bu doðrultuda, tez çalýºmasýnýn anket uygulamasýnýn ilgili bölümlerinde, sektördeki tüm denetim iºletmelerine söz konusu teblið ile ne kadar uyumlu olduklarýný ölçen bir anket uygulanmýºtýr. Yollanan anket metinlerinin geri dönüº oranýnýn düºük olmasý, denetim iºletmelerinin SOX 2002 Yasasýna ve SPK nin yayýnlamýº olduðu ilgili tebliðe ilgisiz olmalarý ve/veya bilgi vermekten kaçýnmalarý ºeklinde yorumlanabilir.

4 ii SOX 2002 Yasasý genel anlamda denetim sektörüne önemli yenilikler getirmesine raðmen olumsuz ve eksik yönleri de bulunmaktadýr. Türkiye de SPK, Bankacýlýk Düzenleme ve Düzenleme Kurumu (BDDK), Türk Ticaret Kanunu (TTK), Kurumlar Vergisi Kanunu (KVK) ve ilgili diðer düzenlemeler yardýmý ile kurumsal yönetim uygulamalarý hayat geçirilmeye çalýºýlmaktadýr. Bu açýdan bakýldýðýnda Türk baðýmsýz denetim sektörü de dünyada ve Türkiye de yaºanan bu mevzuat deðiºikliklerine uymak zorundadýr. Anahtar Kelimeler: Sarbanes Oxley Yasasý, Baðýmsýz Denetim, Türkiye

5 iii Name of the thesis: Sarbanes Oxley (2002) Act and it s Effect to Independent Audit Author: Aslan Savaº DEMÝRCAN ABSTRACT Financial scandals may cause economical, social and financial problems in countries where scandals occur. However, every country are intenting to enact some regulations to obstruct this kind of scandals that cause large wave in financial and real market of countries. Especially, financial scandals after Enron has caused anxiety and following this various regulation have come to public opininon. The most important side of this regulation is SOX 2002 act passed in US Congress on 30 July 2002 in order to increase investor s confidence. On the other hand, it is early to decide whether reaching intented results or not because less than five years has passed since Act was enacted by Congress. Although SOX 2002 takes fundemantal regulation, it brings cost that can not be rejected. These costs can be examine under title of increase of responsabilities of accounting and finance staff and some companies give up going public, prudent behaviour of board of director about taking risk so that not to reach effective business administration. In our country, Securities and Exchange Commission(SPK) has decided to prepare regulations after SOX Related to this notification of Series: X No:19 was stated and wanted to obey this regulations from audit companies by SPK. In this context, in related part of survey application, the question were asked to whole audit companies in sector to measure how they were harmonious with notification which is stated by SEC. The low return rate of survey text which was sent to audit companies can be interpreted that audit companies do not interest notification of SEC and SOX 2002 and/or want to give information. In general, Although SOX 2002 brings significant innovations to auditing sector, it also has insufficient and negative aspects. In Turkey, Corporate Governance applications has been tried to implement with the help of SPK, Corporate Tax Law

6 iv (KVK), Banking Regulation and Supervision Agency (BDDK), Turkish Code of Commerce (TTK) and the other regulations. Looking from this point, Turkish independent auditing sector has to comply with amendment of law which become in both Turkey and the World also Key Word: Sarbanes Oxley Act, Independent Audit, Turkey

7 v ÝÇÝNDEKÝLER ÖZET...i ABSTRACT.iii ÝÇÝNDEKÝLER..v TABLOLAR LÝSTESÝ...ix KISALTMALAR LÝSTESÝ.. xi GÝRݪ... 1 PROBLEM...2 AMAÇ..2 ÖNEM.. 2 SAYILTILAR...3 SINIRLAMALAR 3 TANIMLAR ARAªTIRMA MODELÝ EVREN VE ÖRNEKLEM... 4 VERÝLERÝN TOPLANMASI....5 VERÝLERÝN ÇÖZÜMÜ VE YORUMLANMASI.. 5 BÝRÝNCÝ BÖLÜM HALKA AÇIK ANONÝM ݪLETMELER VE SORUMLULUKLARI 1.1.Anonim ªirket Kavramý ve Halka Açýk ݺletmelerin Sorumluluklarý Kurumsal Yönetim Anlayýºýna Genel Bir Bakýº Taným Kurumsal Yönetimin Önemi Türkiye de Kurumsal Yönetim Bankacýlýk, Düzenleme ve Denetleme Kurumunun Kurumsal Yönetime Ýliºkin Düzenlemeleri Kurumlar Vergisi Kanununda Kurumsal Yönetime Ýliºkin Yapýlan Düzenlemeleri Dünyada Kurumsal Yönetim... 25

8 vi 1.3. Anonim ªirketler ve Kurumsal Yönetim 27 ÝKÝNCÝ BÖLÜM DÜNYADA YAªANAN MUHASEBE SKANDALLARI ve SARBANES OXLEY 2002 YASASININ GETÝRDÝKLERÝ 2.1.Enron Enron un Batma Nedenleri Enron Olayýndan Çýkarýlmasý Gereken Dersler WorldCom Parmalat Sarbanes Oxley 2002 Yasasýnýn Getirdikleri Sarbanes Oxley 2002 Yasasýna Ýhtiyaç Duyulma Nedenleri ve Amacý Sarbanes Oxley 2002 Yasasýnýn Planlanmayan Sonuçlarý Sarbanes Oxley 2002 Yasasýnýn Ýçeriði Halka Açýk ݺletmeler Muhasebe Gözetim Kurulu Denetçi Baðýmsýzlýðý Sarbanes Oxley 2002 Yasasýnýn Dezavantajlarý Sarbanes Oxley 2002 Yasasý ve Küçük ve Orta Boy ݺletmeler Üzerindeki Etkileri Sarbanes Oxley 2002 Yasasýnýn Maliyetleri Sarbanes Oxley 2002 Yasasý ve Mevcut Sorunlar Sarbanes Oxley 2002 Yasasýnýn Avrupa Birliði ve Uluslararasý Alandaki Etkileri Sarbanes Oxley 2002 Yasasý Sonrasý Halka Açýk ݺletmelerin Yönetim Kurullarýnýn Yapmasý Gerekenler Sarbanes Oxley 2002 Yasasý Hakkýnda Diðer Önemli Konular. 87

9 vii ÜÇÜNCÜ BÖLÜM TÜRKÝYE DE SARBANES OXLEY 2002 YASASI SONRASI SERMAYE PÝYASASINDA VE BAÐIMSIZ DENETÝM SEKTÖRÜNDE MEYDANA GELEN DEÐݪÝKLÝKLER 3.1.Türkiye de Sarbanes Oxley 2002 Yasasý Sonrasý Baðýmsýz Denetim Sektöründe Meydana Gelen Deðiºiklikler Denetçi Hakkýndaki Deðiºiklikler Ýbraz Yükümü ve Bilgi Alma Hakký Denetim Raporu Onay Yazýsý Denetçilerin Sýr Saklamadan Doðan Sorumluluðu ªirket Ýle Denetçi Arasýndaki Görüº Ayrýlýklarý Topluluk Ýliºkileri Ýçin Özel Denetçi Denetimi DÖRDÜNCÜ BÖLÜM SARBANES OXLEY 2002 YASASI ARDINDAN TÜRKÝYE DE BAÐIMSIZ DENETÝM ªÝRKETLERÝNÝN UYUM SÜRECÝNÝN ÝNCELENMESÝ ÝLE ÝLGÝLÝ ANKET ÇALIªMASI 4.1. Araºtýrmanýn Amacý Araºtýrma Modeli Evren ve Örneklem Verilerin Toplanmasý Verilerin Çözümü ve Yorumlanmasý Bulgular ve Yorum Cevaplayan Denetçi Hakkýnda Sosyo Demografik Sorular Denetim Firmasý Hakkýnda Sorular Sarbanes Oxley 2002 Sonrasý Baðýmsýz Denetim Firmasýnýn Denetim Standartlarýndaki Deðiºiklikler Anket Sonuçlarýnýn Deðerlendirilmesi

10 viii BEªÝNCÝ BÖLÜM SONUÇ VE ÖNERÝLER 116 KAYNAKÇA..121 EKLER EK 1: SARBANES OXLEY 2002 YASASI SONRASI TÜRK BAÐIMSIZ DENETÝM SEKTÖRÜNDE YAªANAN DEÐݪÝKLÝKLER HAKKINDA ANKET ÇALIªMASI...

11 ix TABLOLAR LÝSTESÝ Tablo1.Sarbanes Oxley 2002 Yasasý Öncesinde ve Sonrasýnda Düzenleyici Yapýnýn Karºýlaºtýrýlmasý Tablo 2. HAÝMGK Gücü ve Bileºenleri Hakkýnda Denetçi Görüºleri Tablo 3. Denetim Ortaklarýnýn Rotasyon ªartlarý Tablo 4. Sarbanes Oxley 2002 Yasasýndan Önce ve Sonra Denetim Kurulu Raporlarý Ýçeriði Tablo 5. Bölüm 404 Ýle Ýlgili Olarak Yýllýk Maliyetler Tablo 6. Sarbanes Oxley 2002 Yasasýnýn Etkileri Tablo 7. Kurumsal Yönetim ve ªeffaflýk (1) Tablo 8. Kurumsal Yönetim ve ªeffaflýk (2) Tablo 9: Kurumsal Yönetim ve ªeffaflýk (3) Tablo 10. Ankete Katýlan Denetçilerin Cinsiyet Daðýlýmý Tablo 11. Ankete Katýlanlarýn Yaº Daðýlýmý Tablo 12. Ankete Katýlanlarýn Doðum Yerlerinin Coðrafi Bölge Daðýlýmý Tablo 13.Ankete Katýlan Firmalarda, Cevaplayan Denetçilerin Pozisyon Daðýlýmý Unvanlarý Tablo 14. Ankete Katýlanlarýn Mesleki Unvanlarý Tablo 15. Ankete Katýlanlarýn Sektörde Çalýºma Yýllarý Tablo16.Ankete Katýlan Denetim Firmalarýnýn Baðýmsýz Denetim Sektöründeki Tecrübeleri Tablo 17. Denetim Firmasýnýn Denetlediði Firma Sayýsý Tablo 18. Firmadaki Denetçi Sayýsý Tablo 19. Sarbanes Oxley 2002 Yasasý Hakkýnda Bilgi Sahibi misiniz? Tablo 20. Sarbanes Oxley 2002 Yasasý Sonrasý Sermaye Piyasasý Kurulu nun Yayýnlamýº Olduðu 19 Numaralý Tebliði, Yeni Enron Tipi Vakalarý Engellemesi Açýsýndan Yeterli Buluyor Musunuz? Tablo 21. Sarbanes Oxley 2002 Yasasý Sonrasý Denetim Yaptýðýnýz Firmalarý Denetim Amaçlý Ziyaretleriniz ve/veya Firmalarla Olan Toplantýlarýnýz Sýklaºtý mý? Tablo 22. Denetim Yaptýðýnýz Firmalarda Sarbanes Oxley 2002 Yasasý Sonrasý Ne Tür Deðiºmeler Gözlemlediniz?

12 x Tablo 23. Yolsuzluðu Engelleme Konusunda, Türkiye deki Firmalarýn Bu Konuda Almasý Gereken En Önemli Önlemler Sizce Nelerdir? Tablo 24. Sizce Türkiye nin Enron u hangi olaydýr? Tablo 25. Etik ve Yolsuzluðun Ýncelenmesi Derslerinin Okutulmasýnýn Gerekliliði Tablo 26. Siz Eðitiminiz Esnasýnda Etik ve/veya Yolsuzluðun Ýncelenmesi Dersleri Aldýnýz mý? Tablo 27. Denetim Sektöründe Çalýºmaya Baºladýktan Sonra Yolsuzluk (Teºhisi, Ýncelenmesi, Raporlanmasý v.b.) Konularda Özel Bir Eðitim Aldýnýz mý?

13 xi KISALTMALAR LÝSTESÝ $: Amerika Birleºik Devletleri Dolarý AA: Arthur and Andersen AB: Avrupa Birliði AATUHK: Amme Alacaklarýnýn Tahsil Usulü Hakkýnda Kanun ABD: Amerika Birleºik Devletleri AICPA: Amerikan Uluslararasý Ruhsatlý Kamu Muhasebecileri Birliði BDDK: Bankacýlýk Düzenleme ve Denetleme Kurumu CEO: Ýcra Kurulu Baºkaný CFO: Mali ݺler Müdürü CMUK : Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu CPA : Ruhsatlý Kamu Muhasebecileri DSK : Denetimden Sorumlu Kurul e-posta : Elektronik Posta HAÝMGK (PCAOB): Halka Açýk ݺletmeler Muhasebe Gözetim Kurulu IOSCO : Uluslararasý Menkul Kýymetler Organizasyonu ÝSMMO: Ýstanbul Serbest Muhasebeci Mali Müºavirler Odasý KVK: Kurumlar Vergisi Kanunu KOBÝ: Küçük ve Orta Boy ݺletmeler NYSE: New York Borsasý OECD: Ekonomik ݺbirliði ve Kalkýnma Örgütü PWC : PriceWaterhouseCoopers SEC: Amerikan Sermaye Piyasasý Kurulu SM: Serbest Muhasebeci SMMM : Serbest Muhasebeci Mali Müºavir SOX 2002 : Sarbanes Oxley 2002 SPK: Sermaye Piyasasý Kurulu SPKan : Sermaye Piyasasý Kanunu TMS: Türkiye Muhasebe Standartlarý TMSK : Türkiye Muhasebe Standartlarý Kurulu TMUD: Türkiye Muhasebe Uzmanlarý Derneði

14 xii TSPAKB: TTK: TURMOB: TÜSÝAD: YMM: YTL: vd. : Türkiye Sermaye Piyasasý Aracý Kuruluºlarý Birliði Türk Ticaret Kanunu Türkiye Serbest Muhasebeci Malî Müºavirler ve Yeminli Malî Müºavirler Odalarý Birliði Türkiye Sanayicileri ve ݺadamlarý Derneði Yeminli Mali Müºavir Yeni Türk Lirasý Ve diðerleri

15 1 GÝRݪ Sarbanes Oxley (2002) Yasasý ve Baðýmsýz Denetime Etkileri baºlýklý tez çalýºmasýnýn; Birinci bölümünde; halka açýk iºletmeler ve sorumluluklarý, kurumsal yönetim ve sermaye piyasasý mevzuat hükümleri doðrultusunda incelenmiºtir. Ýkinci bölümde ise; dünyada yaºanan muhasebe skandallarý ve ardýndan yapýlan düzenlemeler, Sarbanes Oxley 2002 Yasasý çerçevesinde incelenmiºtir. Üçüncü bölümde ise; Sarbanes Oxley 2002 Yasasý sonrasý Türk sermaye piyasalarýnda ve baðýmsýz denetim sektöründe yaºanan deðiºimler ve yasanýn yansýmalarý incelenmiºtir. Dördüncü bölüm ise; Sarbanes Oxley 2002 Yasasý sonrasý Türk baðýmsýz denetim sektörünün yasa ile uyumunu inceleyen anket ve sonuçlarýn deðerlendirilmesine ayrýlmýºtýr. Beºinci bölümde ise; sonuç ve öneriler bulunmaktadýr.

16 2 PROBLEM Yirminci yüzyýlýn baºýnda yaºanan muhasebe skandallarýnýn ardýndan, yürürlüðe giren SOX 2002 Yasasý baðýmsýz denetim sektörü ve halka açýk iºletmelerin bu konudaki sorumluluklarý açýsýndan tarihi bir geliºmedir. Halka açýk firmalarda yaºanan muhasebe skandallarýnýn tekrarlanmamasý ve yatýrýmcýlarýn koruma altýna alýnmasý amacýyla hazýrlanan bu yasanýn yankýlarý ABD de olduðu kadar Türkiye de de halka açýk iºletmelerin baðýmsýz denetiminde önemli deðiºiklikleri gündeme getirmiºtir. Bu deðiºikliklerin, Türkiye de hem halka açýk iºletmeler hem de denetim firmalarý açýsýndan gelecekte pek çok yaptýrýmý beraberinde getirmesi beklenmektedir. Bu beklenti, firmalar ve denetim firmalarý tarafýndan yeni maliyetleri ve sorunlarý da beraberinde getirecektir. AMAÇ Tezdeki amaç, SOX 2002 Yasasýna neden ihtiyaç duyulduðunu araºtýrmak, yasanýn yurt dýºý uygulamasýnýn sonuçlarýný deðerlendirmek, Türkiye de SPK nin bu yasanýn ardýndan açýklamýº olduðu mevzuat deðiºikliklerini incelemek ve bu deðiºikliklere uyum göstermesi gereken baðýmsýz denetim ºirketlerinin deðerlendirmelerini bir anket çalýºmasý ile açýklamaktýr. ÖNEM Dünyada, muhasebe alanýnda yaºanan önemli geliºmelere halka açýk iºletmelerin ne ºekilde uyum saðlandýðýnýn incelenmesi, Türkiye nin geliºimi açýsýndan önem taºýmaktadýr. Türkiye de ekonomik hayatýn geliºimi, Türk firmalarýnýn uluslararasý standartlarda yapacaklarý finansal raporlama ve baðýmsýz denetim ile daha da ivme kazanacaktýr. Bu da yerli-yabancý yatýrýmcýnýn halka açýk iºletmelere daha fazla güvenmesini saðlayacaktýr. SPK tarafýndan konu ile ilgili olarak açýklanan tebliðlere (19,20,21 sýra no lu tebliðler) uyumun ölçülmesi, bu ºirketlere yatýrým yapmýº yatýrýmcýnýn korunma derecesinin belirlenmesi ve bunun bir araºtýrma ve sayýlar ile ifade edilmesi, SOX 2002 Yasasý nýn Türkiye üzerinde etkilerinin belirlenmesi açýsýndan önem arz etmektedir.

17 3 SAYILTILAR Araºtýrmanýn önemli varsayýmlarý ºu ºekildedir. Yirminci yüzyýlýn baºýndan itibaren yaºanan muhasebe skandallarý ºunu göstermiºtir ki, muhasebe yolsuzluklarýnýn engellemesinde baðýmsýz denetim firmalarýnýn önemli açýklarý olmuºtur. ªirketlerin, uluslararasý ticaret yapmalarý nedeni ile tek bir ülkenin muhasebe skandallarýný engellemek için yapmýº olduðu çalýºmalar yeterli deðildir. Ancak standart kurallarýn sektörde uygulanmasý sayesinde kalýcý sonuçlar alýnabilir. Bu baðlamda, SOX 2002 Yasasý pek çok ülkede olduðu gibi Türkiye de baðýmsýz denetim ve sermaye piyasasý açýsýndan deðerlendirilerek Türkiye standartlarýna uygun olarak yürürlüðe konulabilir. Dünyadaki geliºmelere uyum saðlayabilmek için çoðu zaman ülke mevzuatýnýn yenilenmesi, kiºi ve kurumlarýn yeni mevzuatlara uymak zorunda býrakýlmalarý yeterli olmamaktadýr. Kalýcý sonuçlarýn alýnabilmesi ve ilgili taraflarýn yeni mevzuatý uygulamasý için uyumlaºtýrma çalýºmalarýnýn yapýlmasý da gerekmektedir. SINIRLAMALAR Konu ile ilgili olarak Türkçe kaynak bulmadaki zorluklar ve firmalarýn anket çalýºmasý sýrasýnda sorulara açýk ve net yanýtlar vermek istememesi önemli sýnýrlamalarý oluºturmuºtur. TANIMLAR Halka Açýk ݺletme: Halka açýk iºletme, ülkeden ülkeye göre farklýlýk göstermektedir. Ancak, halka açýk olmanýn temel kýstaslarý, hemen her ülkede, kýstaslara iliºkin uygulama farklýlýklarý bir yana, birbirine benzemektedir. Ülkemiz sermaye piyasalarýnda faaliyet gösteren kurumlarýn baºýnda yer alan halka açýk iºletmeler, hisse senetleri halka arz edilmiº olan veya arz edilmiº sayýlan anonim ortaklýklar olarak tanýmlanmaktadýr sayýlý Sermaye Piyasasý Kanunu (SPKan)nun 3/g maddesi bu kanunun uygulanmasýnda halka açýk anonim ortaklýk, hisse senetleri

18 4 halka arz edilmiº ve halka arz edilmiº sayýlan anonim ortaklýklardýr. demektedir. SPKan nun 11.maddesi uyarýnca ise pay sahibi sayýsý 250 den fazla olan anonim ortaklýklarýn hisse senetleri halka arz olunmuº sayýlmaktadýr. SOX 2002: ABD Baºkaný George W. Bush tarafýndan 30 Temmuz 2002 tarihinde imzalanarak yürürlüðe giren ve ismini, yasanýn hazýrlayýcýlarý olan Paul Sarbanes ve Michael Oxley isimli iki senatörden alan bu yasa ile aºaðýdaki baºlýklar yürürlüðe girmiºtir. Kamuya açýk ºirketlerin denetimlerinin gözlenmesi, Denetçi baðýmsýzlýðýnýn güçlendirilmesi, ªirket sorumluluðunun ve üst yönetim düzeyinde açýklama sorumluðunun arttýrýlmasý. ARAªTIRMA MODELÝ Tez yazýmý sýrasýnda, konu ile ilgili olarak kaynak taramasý yapýlmýºtýr. Ulusal ve uluslararasý olarak yayýnlanmýº her türlü kitap, dergi, makale ve internet sitelerinde yayýnlanmýº her türlü yayýn incelenmiºtir. Baðýmsýz denetim sektöründe faaliyet gösteren denetim kuruluºlarýnda anket çalýºmasý yapýlmýº ve elde edilen bilgiler istatistiksel olarak deðerlendirilmiºtir. EVREN VE ÖRNEKLEM Baðýmsýz denetim sektöründe faaliyet gösteren 91 denetim iºletmesine anket sorularý posta ve e-posta yolu ile yollanmýº geri dönüºüm oranýnýn arttýrýlmasýný saðlamak amacý ile röportaj yoluna baºvurulmuºtur. Sadece 29 denetim iºletmesinden yanýt alýndýðýndan söz konusu iºletmelere açýk uçlu sorularý kapsayan anket çalýºmasý gerçekleºtirilmiºtir.

19 5 VERÝLERÝN TOPLANMASI SPK nin web sitesinden elde edilen veriler doðrultusunda, denetim iºletmelerine ulaºýlmýºtýr. SOX 2002 Yasasý ve getirdiði yenilikler ile ilgili hakemli uluslararasý makalelerden ve Science Direct, Proquest ve gibi veri tabanlarýndan faydalanýlmýºtýr. Yasanýn Türkiye deki yansýmalarý ile ilgili olarak SPK nin ilgili tebliðleri ve hazýrlanmakta olan TTK yasa tasarýsý deðerlendirilmiºtir. VERÝLERÝN ÇÖZÜMÜ VE YORUMLANMASI Tez çalýºmasý ile ilgili olarak toplanan veriler ve anketin istatistiksel sonucu birlikte yorumlanarak sonuç elde edilmeye çalýºýlmýºtýr.

20 6 BÝRÝNCÝ BÖLÜM HALKA AÇIK ANONÝM ݪLETMELER VE SORUMLULUKLARI 1.1.Anonim ªirket Kavramý ve Halka Açýk ݺletmelerin Sorumluluklarý Anonim kelimesi Yunanca adsýz, isimsiz anlamýna gelen Anonymos kelimesinden alýnmýºtýr. Anonim kelimesi, bu tip ºirketlerin ortaklarýndan hiçbirine mal edilemeyeceði, ºirketin ortaklýklarýnýn belli olmadýðý anlamýný taºýr. Anonim ºirket tipi kuruluºlarýn karºýlýðý teºekküller, Fransýz Hukuku nda Société Anonyme, Alman Hukuku nda Aktiengesellschaft, Ýngiliz Hukuku nda Company limitet by Share, Amerikan Hukukunda Corporation veya Stock Corporation adýný alýrlar (Çevik, 1979: 122). Türk yazarlar daha geniº ve daha isabetli tanýmlar vermektedirler. ªöyle ki; Arslanlý (1960: 15) ya göre, Türk Ticaret Hukuku nda, anonim ºirket, bir ünvan altýnda, iktisadi amaç ve konular için kurulan, esas sermayesi muayyen ve paylara bölünmüº, borçlarýndan mameleki ile mesul, ortaklarýn sorumluluðu taahhüt edilen sermaye paylarý ile mahdut, ortaklarýn sýfatý paya göre taayyün eden, hükmi ºahsiyeti haiz, mahdut ehliyetli bir ºahýs birliðidir. Domaniç (1978: 41) e göre Anonim ºirket, bir unvan altýnda, iktisadi konular ile uðraºmak üzere en az 5 kiºi tarafýndan kurulan, sermayesi belirli ve kýymetli evrak vasfýnda senetlere baðlanabilen paylara bölünmüº, ºirket borçlarýndan ortaklarýn sorumluluðu sadece sermaye taahhütleri ile sýnýrlý, kuruluº ve iºleyiºi özel hükümlere dayalý tescil ile tüzel kiºilik kazanan sýnýrlý ehliyetli bir ortaklýktýr.

21 7 Ýmregün (1989: 22) e göre Bir ünvan altýnda iktisadi maksat ve konular için kurulan, sermayesi belirli ve paylara bölünmüº, borç ve taahhütlerinden malvarlýðý ile sorumlu, ortaklarýn sorumluluðu yüklendikleri sermaye paylarý ile belli bulunan, hak ehliyeti, iºletme konusu ile sýnýrlý tüzel kiºiliðe sahip bir ticaret ºirketidir. Halka Açýk ݺletmelerin Sorumluluklarý - Kurumsal Yönetim, - Anonim Ortaklýklarýn SPK Kaydýna Alýnmalarý, -Kanuna Tabi Olan Anonim Ortaklýklarýn Uyacaklarý Esaslar, -Yeniden Deðerleme Yapan Anonim Ortaklýklarýn Uyacaklarý Esaslar, - Anonim Ortaklýklarýn Kar ve Bedelsiz Pay Daðýtma Yükümlülükleri, -Ýhraççýlarýn Muafiyet ªartlarýna ve Kurul Kaydýndan Çýkarýlmalarýna Ýliºkin, Esaslar -Birleºme ݺlemlerine Ýliºkin Esaslar. 1.2.Kurumsal Yönetim Anlayýºýna Genel Bir Bakýº Muhasebe skandallarýnýn ardýndan dünyada ve Türkiye de kurumsal yönetim konularýndaki çalýºmalara hýz verilmiºtir. Kurumsal yönetimin geliºmesi ve SOX 2002 Yasasý uygulamasýnýn bir arada yürütülmesinin muhasebe ve finans uygulamalarýnda yolsuzluðu önleyeceði düºünülmektedir. Bu baðlamda SOX 2002 Yasasý ile ilgili açýklamalara geçmeden, kurumsal yönetimin tanýmýnýn yapýlmasýnda ve uygulamalardan bahsedilmesinde yarar vardýr. Türkiye de Corporate Governance kavramý bazen kurumsal yönetim bazen de kurumsal yönetiºim olarak çevrilmiºtir. Yönetim ve yönetiºim kavramlarýndaki farklýlýk aslýnda Türkçenin yetersizliðinden kaynaklanmaktadýr. Governance kavramýnýn tam Türkçesi bulunabilmiº deðildir. Genelde yönetiºim olarak tanýmlanmaktadýr. Çünkü yönetiºim, yönetimden farklý bir anlam içermektedir. Yönetim, idareye yönelik bir kavram olarak anlaºýlýrken, yönetiºim, idarenin yaný sýra geleceðe yönelik

22 8 tasarýmlarý da gerçekleºtiren ve bir takým prensipleri de kapsayan bir kavram olarak karºýmýza çýkar. Bununla beraber, literatürde yönetim kavramý daha fazla kullanýlmaktadýr(demirbaº ve Uyar, 2006: 19) yýllarý, kurumsal yönetim alanýnda, birçok giriºimlere ºahit olmuºtur. Bu giriºimlerin pek çoðu, henüz küresel bir düzenleme yok iken yapýlan ulusal düzenlemelerdir. Geliºmiº yedi ülke, küresel finansal piyasalar ve sermaye piyasalarý için bazý düzenleyici yapý oluºturmak ve olasý yollar bulmak için zaman harcamýºlardýr. Bu alandaki kurumlar olan dünya borsalar federasyonu ve uluslararasý sermaye piyasasý komisyonu, ulusal düzenlemelerin ayrýcalýðý olan fonksiyonlarý hiçbir zaman uygulama yoluna gitmemiºtir. Uluslararasý Menkul Kýymetler Organizasyonu (IOSCO) nun gündeminde yer alan, kurumsal yönetim uygulamalarýný içeren ve Avrupalý yetkililerce hazýrlanan hükümler Amerikan Sermaye Piyasasý Kurulu (SEC) tarafýndan direniº ile karºýlanmýºtýr. Ekonomik ݺbirliði ve Kalkýnma Örgütü(OECD) de bu konudaki boºluðu doldurabilmek adýna konuya dâhil olmak istemiº ancak sonuç alamamýºtýr(ugeux, 2004: 339) Taným Türkiye Sanayicileri ve ݺadamlarý Derneði (TÜSÝAD) (2002), ne göre birçok farklý ºekilde tanýmlanabilecek kurumsal yönetim, en geniº anlamda modern yaºamda insanlarýn bir amaca ulaºmak için oluºturduðu herhangi bir kurumun yönetimin düzenlenmesidir. Daha dar anlamda ise bir kurumun beºeri ve mali sermayeyi çekmesine, etkin çalýºmasýna ve böylece ait olduðu toplumun deðerlerine saygý gösterirken, uzun dönemde ortaklarýna ortak deðer yaratmasýna imkân tanýyan her türlü kanun, yönetmelik, kod ve uygulamalarý ifade eder. Öte yandan, ªehirli (1999), Kurumsal Yönetim anlayýºýný, Anonim ortaklýklarýn idaresinde ve faaliyetlerinde kar elde etme ve pay sahiplerine daðýtma ana unsuru ve amacýný taºýyan, geleneksel yapýlarýnýn yanýnda, pay sahipleri dâhil tüm menfaat sahiplerinin haklarýnýn korunmasýný ve bu

23 9 çerçevede söz konusu menfaat gruplarý arasýndaki iliºkilerin kurallarýnýn düzenlemesini hedefleyen bir kavramdýr ºeklinde tanýmlamaktadýr. Kurumsal yönetim; ºirketlerin, finansal piyasalardan fon saðlayabilmelerini, faaliyetlerini etkin bir ºekilde ve kuruluº amaçlarýna uygun olarak gerçekleºtirebilmelerini, faaliyet gösterdikleri sektör ve ülkenin hukuki düzenlemeleri tarafýndan kendilerine yüklenen yükümlülüklerini ve ºirket ortaklarýnýn, piyasa katýlýmcýlarýnýn ve toplumun beklentilerini karºýlayabilmelerini saðlamaya yönelik kanunlar, düzenlemeler, kotasyon kurallarý ve özel sektör uygulamalarýdýr (Gregory, 2000). Kurumsal yönetim olgusu ile gündeme gelen ºirketlerde iyi yönetim olgusu aslýnda; ºirket yöneticisinin doðru kararlar alabilmesi, demokratik katýlým kararlarýnýn hissedarlar baºta olmak üzere çýkarlarý etkilenebilecek herkesin ºirket yönetimini denetleyebilmesi, ºirketin keyfilikten uzak, hukuka ve kurallara baðlý ºeffaf yönetilmesi olarak deðerlendirilmektedir( Çetiner ve Erol,2007: 19) Kurumsal Yönetimin Önemi Kurumsal Yönetim, ºirketlerin piyasalar tarafýndan istikrarlý bir biçimde finanse edilmelerine imkân yaratmaktadýr. ªirketlerin Kurumsal Yönetim ilkelerini benimsemeleri ile yatýrým performanslarý arasýndaki iliºki de dikkat çekicidir. Burada özellikle söz konusu olan Kurumsal Yönetim uygulamalarý ile yatýrýmýn gittikçe artan uluslararasý niteliði arasýndaki iliºkisidir. Uluslararasý sermayenin akýºkanlýðý iyi yönetilen ºirketlerin çok daha büyük bir yatýrým havuzu içinden finansmana ulaºmalarýný mümkün kýlmaktadýr( Kurumsal yönetimin ekonomiler için önemini arttýran en önemli etken, küresel rekabettir. Önemli bir finans kaynaðýný temsil eden yabancý yatýrýmcýlar hesap verebilirlik düzeyi arttýkça, kendilerini daha güvende hissetmekte ve bu güveni tesis eden ülkeler, yabancý sermayeyi ülkeye çekme açýsýndan daha avantajlý konuma

24 10 gelmektedirler. ݺletmelerin öz kaynak yapýsýnýn güçlendirilmesi de yatýrýmcýlar kanalý ile olmaktadýr. Ýyi yönetilen ºirketlerin menkul kýymetleri, yatýmcýnýn gözünde daha cazip hale gelmektedir. Ayrýca kurumsal yönetim uygulamalarý, kar elde etme amacý ile etik olmayan bir ºekilde hareket eden iºletme sahibinin, kamuya zarar verme eðilimini engellemeye yöneliktir. Behct vd., (2002: 10), Kurumsal Yönetim neden daha önce deðil de son yirmi yýlda bu kadar önemli hale gelmiºtir? sorusunu ºu ºekilde yanýtlamaktadýr. Önem sýrasý gözetilmeksizin ilk olarak; dünyada yaºanan özelleºtirme dalgasý, ikinci olarak; emekli aylýðý reformlarýný ve büyüyen özel tasarruflarý, üçüncü olarak; sermaye piyasalarýnýn düzenlenememesi ve bütünleºmeleri ve dördüncü olarak; 1998 yýlýnda yaºanan Asya krizini ve son olarak; 1990 lý yýllarda Amerika da yaºanan ºirket çöküºleri ve finansal skandallarýný neden olarak göstermektedir. Poroy vd., (1995) a göre Anonim ortaklýklar, ilk ortaya çýktýklarýndan itibaren ekonomik ve sosyal hayatý etkileyen, büyük imkânlar yaratan, büyük baºarýlar yanýnda ayný derece büyük skandal ve yýkýntýlara da yol açan kuruluºlar olmuºlardýr. Bu açýdan bakýldýðýnda baºarýlý bir kurumsal yönetim anlayýºý, özel sektörü, böylelikle ortaklýklarýn performansýný etkiler ve bunlarýn sonucunda da iktisadi kalkýnmayý saðlar (Stone vd., 1998: 2). Shelton (1998) a göre Baºarýlý kurumsal yönetim uygulamalarý, sadece kaynaklarýn boºa harcanmamasýný saðlayan bir önlem olarak deðil, bununla beraber birçok ülkede talep edilen finansal ºeffaflýðýn, ortaklýklarý kontrolün ve yatýrýmcýlarýn korunmasýnýn da garantisi olarak görülmesi gerektiðidir. Temuçin (2002) e göre ise ªirketler açýsýndan bakýldýðýnda daha düºük sermaye maliyeti ile birlikte firmanýn performansýný artýrýr. Finansman imkânlarýný ve ºirketin likiditesini artýrýr. Krizlerin daha az

25 11 hasarla atlatýlmasýna yardýmcý olur. Ýyi yönetilen ºirketlerin sermaye piyasalarýndan daha çok yararlanmasýný saðlar. Kurumsal yönetim ilkeleri doðrultusunda yönetilen ºirketler, sermaye piyasalarýnda yatýrýmcý amaçlý fon talebini daha kolay bir ºekilde karºýlayacaktýr. Etkin bir kurumsal yönetim, uzun vadede de sermaye ihtiyacýnýn karºýlanmasýnda kolaylýk saðlayacaktýr. Ayrýca hýzlý bir ºekilde kaynaklarýn yatýrýma yönlendirilmesi sonucunda yakalanan kalkýnma ve büyüme ivmesi makro ekonomik anlamda ülke ekonomisine de katkýda bulunacaktýr. ªirketin varlýklarý üzerindeki kontrol, yöneticinin elinde olduðu için, yönetici kolaylýkla bütün nakit akýmlarýna el koyabilir veya maaºtan ayrý gelir ve yüksek ücret temin ederek kontrol erkinin özel faydalarýndan yararlanabilir. Eðer yatýrýmcýlar korunmuyor ve ºirketi kontrol edemiyorlar ise, onlarýn izlemeleri gereken rol hiç yatýrým yapmamaktýr. Bu durum, ºirketler için özellikle dýºarýdan finansmaný olanaksýz kýlabilir(gürbüz ve Ergincan, 2004: 6). Kurumsal yönetim yaklaºýmýnýn saðlayacaðý faydalar aºaðýdaki gibidir(demirbaº ve Uyar, 2006: 19). 1- Kurumsal yönetim anlayýºý ve bu konuda yapýlan düzenlemeler kurumsal yönetim ile ilgili konularýn tartýºýlmasýný teºvik etmektedir. 2- Genel kabul görmüº muhasebe ilkeleri ve denetim standartlarý gibi standartlar baºta olmak üzere çeºitli standartlar ve yönetim alanýnda kabul edilen standartlarýnda iºletmeler tarafýndan uygulanmasýný teºvik etmektedir. 3- Hem yönetim ile ilgili yasal yükümlüklerin hem de ortak kurumsal yönetim uygulamalarýnýn yatýrýmcýlara daha kolay anlatýlmasýný saðlamaktadýr. 4- Yönetim Kurulu ve üst düzey yöneticilerin performans deðerlendirmesinin yapýlmasýný kolaylaºtýrmaktýr. 5- Sermaye piyasasý mevzuatýnda ve ºirketler hukukunda yapýlmasý gerekli deðiºiklikler için zemin hazýrlanmasýna yardýmcý olmaktýr.

26 Türkiye de Kurumsal Yönetim Güven saðlama ve itibar üzerine kurulmuº olan kurumsal yönetim anlayýºý tek tip elbise anlayýºýnýn ötesine geçmek zorundadýr. Zira Türkiye gibi geliºmekte olan ve sermayenin istenilen düzeylerde tabana yayýlmadýðý, özellikle aile ºirketi modelinin yaygýn olduðu ülkelerde, kurumsal yönetim anlayýºý, öncelikle anonim iºletmelerde uygulanmalý böylelikle ülkemiz finansal yapýsýna uygun kurumsal yönetim stratejileri geliºtirilmelidir. Genel olarak incelendiðinde SPK, ºirketler tarafýndan faaliyet raporlarýna eklenmesi istenen bilgileri, kurumsal yönetim rehberin de olduðu gibi dört ana baºlýk altýnda toplamýºtýr. 1) Pay sahipleri, 2) Kamuyu aydýnlatma ve ºeffaflýk, 3) Menfaat sahipleri ve 4) Yönetim Kurulu. Ýlk bölüm de, pay sahiplerinin haklarý ve eºit iºleme tabi olmalarý konusundaki prensipler yer almaktadýr. Bu bölümde pay sahiplerinin bilgi alma ve inceleme hakkýna, genel kurula katýlým ve oy verme hakkýna, kar payý alma hakkýna ve azýnlýk haklarýna ayrýntýlý olarak yer verilmekte; ayrýca pay sahipliðine iliºkin kayýtlarýn saðlýklý olarak tutulmasý ve paylarýn serbestçe devri ve satýºý konularý ile pay sahiplerine eºit iºlem ilkesi ele alýnmaktadýr. Yönetim yapýsý, doðrudan ya da dolaylý tüm menfaat sahiplerinin haklarýný korumalýdýr. Hissedarlara eºit haklar verilmesi kurumsal yönetim yapýsý azýnlýk ve yabancýlarda dâhil olmak üzere, tüm hissedarlara eºit davranýlmasýný saðlayacak nitelikte olmalýdýr( Çetiner ve Erol,2007: 19). Ýkinci bölümde, kamunun aydýnlatýlmasý ve ºeffaflýk kavramlarý ile ilgili prensipler yer almaktadýr. Bu çerçevede ºirketlerin pay sahiplerine yönelik olarak bilgilendirme politikasý kurallarý oluºturmalarý ve kurallar bütününe sadýk kalarak

27 13 kamuyu aydýnlatmalarýna yönelik prensipler belirlenmiº, ayrýca dünyadaki geliºmeler ve ülkemiz koºullarý göz önünde bulundurularak periyodik mali tablo ve raporlarda yer alacak bilgiler bir standarda baðlanmýº ve iºlevsellik ön planda ayrýntýlandýrýlmýºtýr. Kurumsal yönetim yapýsý, finansal durum, performans, mülkiyet ve yönetimde dâhil olmak üzere ºirketi ilgilendiren her türlü maddi konuda zamanýnda ve doðru bilgilendirmenin yapýlmasýnýn garanti etmelidir( Çetiner ve Erol,2007: 19). Ararat (2005) e göre 2002 yýlýnda yapýlan yatýrýmcý görüºleri araºtýrmasýnda, yatýrýmcýlarýn yeni geliºen pazarlarda yatýrým kararlarýnda, en fazla önem verilen kýstasýn kamuoyunu aydýnlatma kalitesi ve kullanýlan muhasebe standartlarý olduðu not edilmektedir. Türkiye için özellikle belirtilen bir konu ºirketlerin kredi pozisyonlarý ile ilgili bilgilere eriºimdir. Bu baðlamda, bankalar ve ºirketler arasýndaki iliºkilerin ºeffaflýðýnýn önemsendiðini görülmektedir. Kamunun aydýnlatýlmasý ve ºeffaflýk ilkesi, gelecekteki potansiyel yatýrýmcý için de son derece önemlidir. Zira iºletmelerin, kaynak gereksinimlerini karºýlamada artarak hisse satýºýna baºvurmasý, yatýrýmcýlarýn ºirketlerin mali yapýlarý hakkýnda bilgi sahibi olmasýný daha da önemli kýlmaktadýr. Üçüncü bölüm, ise menfaat sahipleri ile ilgilidir. Menfaat sahipleri iºletmenin hedeflerine ulaºmasýnda ve faaliyetlerinde herhangi bir ilgisi olan kimse, kurum ve çýkar grubu olarak tanýmlanmaktadýr. ªirketle ilgili menfaat sahipleri pay sahipleri ile birlikte çalýºanlarý, alacaklýlarý, müºterileri, tedarikçileri, sendikalarýný, çeºitli sivil toplum kuruluºlarýný, devleti ve hatta ºirkete yatýrým yapmayý düºünebilecek potansiyel tasarruf sahiplerini de içermektedir. Bu bölümde ºirket ile menfaat sahipleri ve arasýndaki iliºkilerin düzenlenmesine yönelik prensiplerde yer almaktadýr. Son bölümde, ise yönetim kurulunun fonksiyonu görev ve sorumluluklarý faaliyetleri, oluºumu ile yönetim kuruluna saðlanan mali haklar ve yönetim kurulunun faaliyetlerinde yardýmcý olmak üzere kurulacak kurullara ve yöneticilere iliºkin prensiplerde yer almaktadýr(

28 14 Tekin (2003) e göre OECD ilkeleri doðrultusunda TÜSÝAD tarafýndan açýklanan kurumsal yönetiºim ilkeleri esas alýnarak, SPK tarafýndan halka açýk ºirketlerin baðýmsýz denetimine iliºkin yeni düzenlemelere gidilmiºtir. Sermaye Piyasasýndaki Baðýmsýz Denetim Hakkýndaki Seri: X No: 16 sayýlý Tebliðin 23. maddesine yapýlan ekleme ile hisse senetleri borsada iºlem gören ortaklýklarda zorunlu, görmeyenlerde ihtiyari olarak, yönetim kurulu kararý ile kurul bünyesinde en az iki üyeden oluºan Denetimden Sorumlu Kurul (DSK) kurulmasý esasý getirilmiºtir Bankacýlýk ve Düzenleme ve Denetleme Kurumunun Kurumsal Yönetime Ýliºkin Düzenlemeleri Bankalarýn kurumsal yönetim ilkelerine iliºkin yönetmelik, 1.Kasým.2006 tarih ve sayýlý resmi gazetede yayýnlanarak yürürlüðe girmiºtir. Yönetmelikle, bankalarýn çeºitli organlarýna, yöneticilerine ve uygulayacaklarý politikalara iliºkin çeºitli düzenlemeler, yatýrýmcý ve kamunun güvenini saðlama açýsýndan belirlenmiºtir( Banka Ýçerisinde Kurumsal Deðerler ve Stratejik Hedefler Oluºturulmalýdýr Banka yönetim kurulu, bankanýn görevi ile vizyonunu belirlemeli ve kamuya açýklamalýdýr. Yönetim kurulu, öncelikle bankanýn devamlýlýk arz eden faaliyetlerini yönlendirecek stratejileri belirlemeli, kendisi, üst yönetim ve diðer personel adýna kurumsal deðerlerin ve etik kurallarýn oluºturulmasýnda öncülük etmelidir. Oluºturulacak kurumsal deðerler ve etik kurallar, problemlerin zamanýnda ve gereðince deðerlendirilmesinin önemini yansýtmalý, hem banka içi hem de banka dýºý iºlemlerde rüºvet, yolsuzluk gibi yasa dýºý ve etik olmayan davranýºlarýn önüne geçilmesine yönelik olmalýdýr.

29 15 Kurumsal deðerlere ve ahlaki kurallara uygun olmayan eylem ve iºlemlerin personel tarafýndan banka içerisinde ilgili mercilere güvenli bir ºekilde iletilmesini saðlayacak uygun iletiºim kanallarý oluºturulmalýdýr. Yönetim kurulu, üst düzey yönetimin bankanýn faaliyetleri veya dahil olduðu grup içerisindeki rolü dolayýsýyla oluºabilecek muhtemel çýkar çatýºmalarýnýn belirlenmesine, bunlarýn önlenmesine ya da yönetilmesine yönelik gerekli politikalarýn uygulanmasýný saðlamalýdýr. Yönetim kurulu, banka içerisinde belirlenen politikalara uygunluðun izlemesine ve ilgili yönetim seviyelerinde muhtemel sapmalarýn rapor edilmesine imkân verecek sistemleri oluºturmalýdýr. Yönetim kurulu, sürekli ve etkin bir ºekilde, bankanýn hedeflerine ulaºma derecesini, faaliyetlerini ve performansýný deðerlendirmelidir. Yönetim kurulu, banka faaliyetlerinin kanuna, kanuna istinaden çýkarýlan düzenlemeler ile ilgili diðer mevzuata, ana sözleºmeye ve banka içi düzenlemeler ile oluºturulan politikalara uygunluðunu izlemelidir. Gereken durumlarda gecikmeden ve mümkün ise sorun ortaya çýkmadan önlemler almalýdýr. Banka Ýçinde Yetki ve Sorumluluklar Açýkça Belirlenmeli ve Uygulanmalýdýr Yönetim kurulu, yönetim kurulu üyeleri ile üst düzey yönetimin yetki ve sorumluluklarýný belirlemeli, üst düzey yönetimin faaliyetlerini ve yönetim kurulu tarafýndan belirlenen politikalara üst düzey yönetim tarafýndan uyulup uyulmadýðýný izlemelidir. Üst düzey yönetim, personel için yetki ve sorumluluklarý, politika ve uygulama usullerine, ahlaki kurallara ve profesyonel uygulamalara baðlýlýðý da içerecek ºekilde açýkça belirlemeli, belirlenmiº yetki ve sorumluluklarýn yerine getirilip getirilmediðini izlemelidir. Tüm personel nihai olarak yönetim kuruluna karºý sorumlu olduklarýnýn bilincinde olmalýdýr.

30 16 Yönetim Kurulu Üyeleri, Görevlerini Etkin Bir ªekilde Yerine Getirecek Nitelikleri Haiz ve Kurumsal Yönetimde Üstlenmiº Olduklarý Rolün Bilincinde Olmalý ve Banka Faaliyetleri Hakkýnda Baðýmsýz Deðerlendirme Yapabilmelidir Yönetim kurulu üyeleri, a) Banka ve hissedarlara karºý sadakatle görevlerini yürütmeli, b) Banka gözetimindeki görevlerini anlamalý, c) Banka iºleri için yeterli zaman ayýrmalý ve yönetim kurulu toplantýlarýna katýlmalý, ç) Yönetim Kurulu üyesi, görevini basiretli bir biçimde ve iyi niyet kurallarý çerçevesinde yerine getirmeli, d) Bankanýn tabi olduðu mevzuatý bilmeli ve bankanýn düzenleyici ve denetleyici otoriteleri ile iliºkilerinin etkin olmasýný saðlamalý, e) Banka aleyhine sonuç doðurabilecek baskýlara boyun eðmemeli ve bu amaçla maddi menfaat kabul etmemeli, f) Diðer üyeleri yanýltmak amacýyla eksik ve taraflý bilgi vermemelidir. Yönetim kurulu; a) Faaliyetlerini eºitlikçi, ºeffaf, hesap verebilir ve sorumlu bir ºekilde yürütmeli, b) Düzenli aralýklarla, üyelerin atama ve seçimleri dahil olmak üzere kendi yönetim uygulamalarýnýn etkinliðini deðerlendirmeli, eksikliklerin veya zayýflýklarýn tespiti halinde gerekli deðiºiklikleri yapmalý, c) Banka üst yönetimini sorgulamalý ve yönetimden yeterli açýklama alabilmeli, ç) Tarafsýz tavsiyelerde bulunmalý, d) Her türlü etkiden ve çýkar çatýºmalarýndan baðýmsýz olarak karar verilebilmesini teminen yeterli sayý ve kompozisyonda üyeden oluºmalý, e) Üye sayýsý, üyelerin verimli ve yapýcý çalýºmalar yapmalarýna, hýzlý ve rasyonel kararlar almalarýna ve gerekli kurullarýn oluºumuna ve çalýºmalarýný etkin bir ºekilde organize etmelerine olanak saðlayacak ºekilde belirlenmeli, f) Diðer kuruluºlarla olan iliºkilerinde menfaat çatýºmalarýna ve yükümlülük altýna girmekten kaçýnmalý,

31 17 g) Banka politikalarý ve kurum içi iletiºim kanallarýnýn oluºturulmasý, kurumsal amaçlarýn gerçekleºmesinde kaydedilen ilerlemelerin izlenmesi için üst düzey yönetim ile düzenli olarak toplanmalýdýr. Üst Düzey Yönetim Görevlerini Etkin Bir ªekilde Yerine Getirecek Nitelikleri Haiz ve Kurumsal Yönetimde Üstlenmiº Olduklarý Rolün Bilincinde Olmalýdýr Üst düzey yönetim, gerekli bilgi ve yeteneðe sahip olmadýklarý alanlara atanmamalýdýr. Üst düzey yönetim görevlerini adil, ºeffaf, hesap verebilir ve sorumlu bir ºekilde yürütmelidir. Üst yönetim banka iºlerinin; görev, vizyon, hedefler, politikalar çerçevesinde yürütülmesini saðlamalý, yönetim kurulunun onayladýðý finansal ve operasyonel planlara uygun olarak hareket etmeli, görevlerini yerine getirirken kanuna, kanuna istinaden çýkarýlan düzenlemeler ile ilgili diðer mevzuata, ana sözleºmeye ve banka içi düzenlemelere uymalýdýr. Üst düzey yönetim, banka iºleri ile ilgili olarak doðrudan ya da dolaylý olarak hediye kabul etmemeli, haksýz menfaat saðlamamalýdýr. Üst düzey yönetim, banka ürün ve hizmetlerinin pazarlamasýnda ve hizmet iliºkisi süresince müºteri haklarýný gözetmelidir. Üst düzey yönetim, banka ile müºterileri arasýnda haksýz menfaatten uzak iyi iliºkiler kurulmasý ve taraflar arasýnda yapýlan anlaºma koºullarýna uygun hareket edilmesi amacýyla gerekli önlemleri almalýdýr. Bankanýn Müfettiºleri Ýle Baðýmsýz Denetim Elemanlarýnýn Çalýºmalarýndan Etkin Olarak Yararlanýlmalýdýr. Bankanýn risk yönetimi, iç kontrol ve iç denetim sistemlerindeki problemlerin tespit edilebilmesi ve bankanýn finansal raporlarýnýn bankanýn mali durumunu ve performansýný doðru yansýtmasýný saðlamak için, üst yönetim, risk yönetimi, iç kontrol

32 18 ve iç denetim sistemlerinin önemini kavramalý ve banka personelinin kavramasýný da saðlamalýdýr. Yönetim kurulu, banka müfettiºleri ile baðýmsýz denetim elemanlarýnýn bulgularýný, üst düzey yönetimden aldýðý banka faaliyetlerine ve performansýna iliºkin bilgilerin doðruluðunun kontrolünde kullanmalýdýr. Denetçilerin baðýmsýzlýklarý ile itibarlarýna katký saðlayacak önlemler alýnmalýdýr. Üst yönetim, banka müfettiºleri ile iç kontrol elemanlarýnýn tüm bulgularýný zamanýnda ve etkin bir ºekilde kullanmalý ve saptanmýº problemlerin üst düzey yönetim tarafýndan zamanýnda düzeltilmesini saðlamalýdýr. Ücret Politikalarýnýn Bankanýn Etik Deðerleri, Stratejik Hedefleri ve Ýç Dengeleri Ýle Uyumu Saðlanmalýdýr. Yönetim kurulu, yönetim kurulu üyelerine, üst düzey yönetime ve diðer yetkili personele verilecek ücretlerin Bankanýn ahlaki deðerleri, iç dengeleri ve stratejik hedefleri ile uyumlu olmasýný saðlamalýdýr. Yönetim kurulu üyelerinden oluºan kurullarýn üyelerine üstlendikleri sorumluluklar dikkate alýnmak suretiyle ücretlendirme yapýlmalý ancak, ücretleri bankanýn kýsa dönemli performansýyla iliºkilendirilmemelidir. Ýcrai görevi bulunan yönetim kurulu üyeleri ile üst düzey yönetime, bankanýn performansýna baðlý teºvik ödemeleri yapýlmasý mümkün olmakla birlikte, bu teºvik ödemeleri bankanýn kurumsal deðerlerine olumlu yönde etki edecek ºekilde ve objektif koºullara baðlý olmalýdýr. Üst düzey yönetim, personel alým ve terfi uygulamalarýnýn nesnel kýstaslara dayandýrýldýðýndan emin olmak, eðitim, tecrübe ve sorumluluklarý göz önüne almak amacýyla gerekli süreçleri uygulamalý ve denetlemelidir. Bu süreçler organizasyonun genel politika ve iºe alým, eðitim, ölçme, danýºmanlýk, terfi, tazminat ve disiplin gibi prosedürleriyle uyumlu olmalýdýr. Üst düzey yönetim, bilgi ve beceri gereksinimlerinin

33 19 sürekli olarak denetlendiðinden ve organizasyonun belirlenen hedeflerle uyum becerisi gösteren iº gücünü elde etme yetisine sahip olduðundan emin olmalýdýr. Banka tarafýndan, pay sahipleri, mudiler, piyasa katýlýmcýlarý ve kamuoyunun bankanýn yapýsý ve amaçlarý hakkýnda yeterli düzeyde bilgi sahibi olmalarý saðlanmalý, böylelikle, üst yönetimin banka yönetimindeki etkinliklerini deðerlendirebilmelerine imkân tanýnmalýdýr. Bilgiler ilgili kiºi ve kurumlarýn karar vermelerine yardýmcý olacak ºekilde, zamanýnda, doðru, tam, anlaºýlýr, tarafsýz, kolay eriºilebilir ve eºit bir ºekilde kamuoyunun kullanýmýna sunulmalýdýr. Ana ortaklýk bankalar, yýl sonlarý ile Mart, Haziran ve Eylül aylarý itibarýyla kredi kuruluºu veya finansal kuruluº niteliðinde olan ya da olmayan baðlý ortaklýk, birlikte kontrol edilen ortaklýk ve iºtiraklerinin finansal tablolarýný Türkiye Muhasebe Standartlarýný (TMS) esas olarak konsolide etmek suretiyle kamuoyunu bilgilendirmeye yönelik gerekli uygulamalarda bulunmalýdýr. Kamuoyunun aydýnlatýlmasýnda, bankanýn internet sitesi aktif olarak kullanýlmalýdýr Kurumsal Yönetimde ªeffaflýk Saðlanmalýdýr. Banka tarafýndan, pay sahipleri, mudiler, piyasa katýlýmcýlarý ve kamuoyunun bankanýn yapýsý ve amaçlarý hakkýnda yeterli düzeyde bilgi sahibi olmalarý saðlanmalý, böylelikle, üst yönetimin banka yönetimindeki etkinliklerini deðerlendirebilmelerine imkân tanýnmalýdýr. Bilgiler ilgili kiºi ve kurumlarýn karar vermelerine yardýmcý olacak ºekilde, zamanýnda, doðru, tam, anlaºýlýr, tarafsýz, kolay eriºilebilir ve eºit bir ºekilde kamuoyunun kullanýmýna sunulmalýdýr. Ana ortaklýk bankalar, yýl sonlarý ile Mart, Haziran ve Eylül aylarý itibarýyla kredi kuruluºu veya finansal kuruluº niteliðinde olan ya da olmayan baðlý ortaklýk, birlikte kontrol edilen ortaklýk ve iºtiraklerinin finansal tablolarýný TMS yi esas olarak

34 20 konsolide etmek suretiyle kamuoyunu bilgilendirmeye yönelik gerekli uygulamalarda bulunmalýdýr. Kamuoyunun aydýnlatýlmasýnda, bankanýn internet sitesi aktif olarak kullanýlmalýdýr Kurumlar Vergisi Kanunu nda Kurumsal Yönetime Ýliºkin Yapýlan Düzenlemeler Uzun bir süreden beri yeniden yazýlmakta olan ve yasalaºan yeni KVK de çok önemli deðiºiklikler ve geliºmeler yer almaktadýr. Bunlardan bir tanesi de KVK nýn 17.maddesinde düzenlenmiº olan Örtülü Kazanç ile ilgili maddeye yönelik deðiºikliklerdir. Aslýnda söz konusu madde, ruhu itibariyle deðiºtirilmemiº Transfer Fiyatlandýrmasý baºlýðýyla yeniden kaleme alýnarak Transfer Fiyatlamasý Yoluyla Örtülü Kazanç Daðýtýmý konusu daha kapsamlý ve açýk ifadelerle anlatýlmýºtýr. Yeni maddenin metni genel olarak, Türkiye nin üye olduðu OECD nin çok uluslu ºirketler ve vergi idareleri için 1995 yýlýnda bir rapor çalýºmasý ºeklinde yayýmlamýº olduðu genel transfer fiyatlandýrma prensipleri ile uyum halindedir. Bu çerçevede, Madde metninde yeni tanýmlar yapýlmýº ve hâlihazýrdaki kanun maddesinde de ifade edilen bazý kavramlar bu defa teknik terim olarak açýklanmýºtýr(kurtçu ve Yýlmaz 2005). Yeni KVK nýn 13. maddesi transfer fiyatlandýrmasý yoluyla örtülü kazanç daðýtýmýnýn önlenmesine yöneliktir. Taslakta yer alan madde metni aºaðýdaki gibidir. 1- Kurumlar, iliºkili kiºilerle emsallere uygunluk ilkesine aykýrý olarak tespit ettikleri bedel veya fiyat üzerinden mal veya hizmet alým ya da satýmýnda bulunursa, kazanç tamamen veya kýsmen transfer fiyatlandýrmasý yoluyla örtülü olarak daðýtýlmýº sayýlýr.

35 21 2- Alým, satým, imalat ve inºaat iºlemleri, kiralama ve kiraya verme iºlemleri, ödünç para alýnmasý ve verilmesi, ikramiye, ücret ve benzeri ödemeleri gerektiren iºlemler her hal ve ºartta mal veya hizmet alým ya da satýmý olarak deðerlendirilir. 3- Ýliºkili kiºi; kurumlarýn kendi ortaklarý, kurumlarýn veya ortaklarýnýn ilgili bulunduðu gerçek kiºi veya kurum ile idaresi, denetimi veya sermayesi bakýmýndan doðrudan veya dolaylý olarak baðlý bulunduðu ya da nüfuzu altýnda bulundurduðu gerçek kiºi veya kurumlarý ifade eder. Ortaklarýn eºleri, ortaklarýn veya eºlerinin üstsoy ve altsoyu ile üçüncü derece dâhil yansoy hýsýmlarý ve kayýn hýsýmlarý da iliºkili kiºi sayýlýr. 4- Kazancýn elde edildiði ülke vergi sisteminin, Türk vergi sisteminin yarattýðý vergilendirme kapasitesi ile ayný düzeyde bir vergilendirme imkâný saðlayýp saðlamadýðý hususunun göz önünde bulundurulmasý suretiyle Bakanlar Kurulu nca ilan edilen ülkelerde veya bölgelerde bulunan kiºilerle yapýlmýº tüm iºlemler, iliºkili kiºilerle yapýlmýº sayýlýr. 5- Emsallere uygunluk ilkesi, iliºkili kiºilerle yapýlan mal veya hizmet alým ya da satýmýnda uygulanan fiyat veya bedelin, aralarýnda böyle bir iliºkinin bulunmamasý durumunda oluºacak fiyat veya bedele uygun olmasýný ifade eder. 6- Kurumlar, iliºkili kiºilerle yaptýðý iºlemlerde uygulayacaðý fiyat veya bedelleri, aºaðýdaki yöntemlerden iºlemin mahiyetine en uygun olanýný kullanarak tespit eder. a-karºýlaºtýrýlabilir fiyat yöntemi: Bir mükellefin uygulayacaðý emsallere uygun satýº fiyatýnýn, karºýlaºtýrýlabilir mal veya hizmet alým ya da satýmýnda bulunan ve aralarýnda herhangi bir ºekilde iliºki bulunmayan gerçek veya tüzel kiºilerin birbirleriyle yaptýklarý iºlemlerde uygulayacaðý piyasa fiyatý ile karºýlaºtýrýlarak tespit edilmesini ifade eder. b-maliyet artý yöntemi: Emsallere uygun fiyatýn, ilgili mal veya hizmet maliyetlerinin makul bir brüt kâr oraný kadar artýrýlmasý suretiyle hesaplanmasýný ifade eder.

36 22 c-yeniden satýº fiyatý yöntemi: Emsallere uygun fiyatýn, iºlem konusu mal veya hizmetlerin aralarýnda herhangi bir ºekilde iliºki bulunmayan gerçek veya tüzel kiºilere yeniden satýlmasý halinde uygulanacak fiyattan, makul bir brüt satýº kârý düºülerek hesaplanmasýný ifade eder. d- Emsallere uygun fiyata yukarýdaki yöntemlerden herhangi birisi ile ulaºma olanaðý yoksa mükellef, iºlemlerin mahiyetine uygun olarak kendi belirleyeceði diðer yöntemleri kullanabilir. 7- Emsallere uygunluk ilkesi doðrultusunda tespit edilen fiyat veya bedellere iliºkin hesaplamalara ait kayýt, cetvel ve belgelerin ispat edici kâðýtlar olarak saklanmasý zorunludur. 8- Ýliºkili kiºilerle yapýlan mal veya hizmet alým ya da satýmýnda uygulanacak fiyat veya bedelin tespitine iliºkin yöntemler, mükellefin talebi üzerine Maliye Bakanlýðý ile anlaºýlarak belirlenebilir. Bu ºekilde belirlenen yöntem, 3 yýlý aºmamak üzere anlaºmada tespit edilen süre ve ºartlar dâhilinde kesinlik taºýr. 9- Tamamen veya kýsmen transfer fiyatlandýrmasý yoluyla örtülü olarak daðýtýlan kazanç, Gelir ve Kurumlar Vergisi kanunlarýnýn uygulamasýnda, bu maddedeki ºartlarýn gerçekleºtiði hesap döneminin son günü itibarýyla daðýtýlmýº kâr payý veya dar mükellefler için ana merkeze aktarýlan tutar sayýlýr. Daha önce yapýlan vergilendirme iºlemleri, taraf olan mükellefler nezdinde buna göre düzeltilir. ªu kadar ki, bu düzeltmenin yapýlmasý için örtülü kazanç daðýtan kurum adýna tarh edilen vergilerin kesinleºmiº ve ödenmiº olmasý ºarttýr(KVK madde:13). Transfer Fiyatlandýrmasý Transfer fiyatlandýrmasý, iliºkili kiºiler arasýndaki mal teslimi ve hizmet ifasý hallerinde söz konusu mal ve hizmetlere uygulanan bedel veya fiyat, transfer fiyatýdýr( Kurtçu ve Yýlmaz 2005).

37 23 Benzer ºekilde transfer fiyatlandýrýlmasý, Bir iºletmenin gelirgider veya kâr paylaºýmý olarak baðýntýlý olduðu, kar paylaºýmý açýsýndan ayný çýkar birliðine dâhil olan, ana ºirket veya alt ºirketlerle veya yönetim ve denetimi itibariyle hâkim durumda olduðu ortaklýk, iºtirak ve ºubeleriyle, karºýlýklý olarak mal ve hizmet sunumunda uygulanan fiyatlama olarak tanýmlanabilir( Beylik (2004) e göre transfer fiyatlamasý (veya transfer fiyatlandýrmasý) doktrinsel bilgi ve araºtýrma olmaktan çýkmýº, iktisadi hayatta yerini almýºtýr. Bir fiyatlama sistemi olarak baðlý ºirketler arasýnda kullanýlmaktadýr. Hükümetler ise, bu fiyatlama sistemini dikkatli bir ºekilde takip etmektedirler. Çünkü bu sistemin yanýltýcý amaçlarla kullanýlmasý ulusal devletlerin gelirlerinin azalmasýna yol açmakta, ülkeden döviz çýkýºlarý gerçekleºmekte, diðer ülkelere kâr ve sermaye transferleri olmaktadýr. Küreselleºme olgusu ile birlikte ülkelerin vergi sistemlerindeki farklýlýklardan yararlanmak üzere ortaya çýkan transfer fiyatlandýrmasý, son yýllarda üzerinde tartýºýlan konulardan birisidir. Bir ticari iºletmenin kendi bölümleri ya da kollarý arasýndaki mal ve hizmet satýºlarýnda uyguladýklarý fiyat olarak tanýmlanabilir. Bu baðlamda, birden fazla ülkede faaliyet gösteren ºirketler, ülkelerin vergi yüküne göre merkez oluºturmakta ve bu baðlamda ülkelerarasý fiyatlandýrma yöntemleri ile vergi yükü ülkedeki faaliyetinde kârý azaltýcý fiyatlandýrmaya yönelmektedir(sevið 2003).

38 24 KVK de yapýlan yeni düzenlemeler ile aºaðýdaki yenilikler getirilmiºtir. 1) Örtülü Kazanç daðýtýlabilecek kiºiler iliºkili kiºiler olarak belirlenmiº ve iliºkili kiºi tanýmý yapýlmýºtýr. 2) Hali hazýrda KVK nin 17. Maddesinde iliºkili kuruluºlar arasýndaki 4 bent halinde ayrý ayrý sayýlan iºlemler, mal veya hizmet iºlemleri ifadesi kullanýlarak daha özet olarak ve fakat daha kapsamlý bir tanýmlama ile ifade edilmiºtir. 3) Transfer fiyatý tespitinde emsallere uygunluk ilkesi tanýmlanmýºtýr. 4) Emsallere uygun fiyat tespitinde uygulanabilecek ve OECD düzenlemeleri çerçevesindeki geleneksel yöntemlerin tanýmlarý verilmiºtir. Böylece, hâlihazýrdaki Örtülü Kazanç maddesindeki, nasýl tespit edileceðine dair hiçbir yöntem önerilmemiº bulunan emsaline göre göze çarpacak derecede yüksek veya düºük fiyat uygulanýp uygulanmadýðýnýn ne ºekilde tespit edileceðine dair yöntemler ortaya konulmuºtur. 5) Mükelleflere, iliºkili kiºilerle yaptýklarý iºlemlerle ilgili olarak belirleyecekleri yöntem konusunda Maliye Bakanlýðý na baºvurarak anlaºma yapabilme imkâný getirilmiºtir. 6) Zararlý vergi rekabetine yol açtýðý kabul edilen ülkelerde veya bölgelerde bulunan kiºilerle yapýlan iºlemler de iliºkili kiºilerle yapýlmýº iºlem olarak deðerlendirilecektir. 7) Tamamen veya kýsmen transfer fiyatlandýrmasý yoluyla daðýtýlan kazanç, örtülü kazanç ºartlarýnýn gerçekleºtiði hesap dönemi sonu itibariyle elde edilmiº kar payý sayýlacak ve dolayýsýyla hem kurumlar vergisine hem de duruma göre temettü stopajýna tabi tutulacaktýr (Kurtçu ve Yýlmaz 2005). Transfer fiyatlamasýnýn faydalarý ise aºaðýdaki gibi belirtilmektedir. 1- ªirketlerde kurumsal yönetimin ve azýnlýk haklarýnýn güçlendirilmesi, 2- Türk vergi sisteminin uzmanlaºarak baºvuru kurumu haline gelmesi,

39 25 3- Yabancý sermayedarlarýn, kendilerine yabancý olmayan bu konuyu OECD standartlarýnda uygulayabilme imkânýna kavuºmasý( Nas, 2006). Tasarýda yer alan transfer fiyatlamasýnýn, mükellefler tarafýndan uygulamasýnýn yapýlmasý için firmalarýn muhasebe bölümlerinin bu konuda güçlendirilmesi ve yönetim muhasebesinin uygulanmasý gerekmektedir. Bununla birlikte, transfer fiyatlandýrmasý hesap ve yönteminin tamamen mükellefe býrakýlmasý ise sistemin ilk zayýf noktasýdýr. Her ne kadar mali idare ile anlaºarak yöntem belirlenebilecek olsa da, bu yöntemin doðru bir ºekilde uygulanýp uygulanmadýðýnýn denetiminin, baðýmsýz kiºi ya da kuruluºlarca uluslar arasý kabul görür ºekilde yaptýrýlabilecek tarzda öngörülmediði bir yapýda, tam bir sistem iºleyiºinden bahsetmek mümkün deðildir. Bu nedenle kurumlar vergisi kanunundaki bu düzenlemelere paralel olarak, baðýmsýz denetime yönelik düzenlemelerinde birlikte ele alýnmasý gereðidir( Dünyada Kurumsal Yönetim ªirket skandallarý, kamuoyunda büyük tepki uyandýrmýºtýr. Batan ºirketler, hissedarlar adýna deðil, ºirket yöneticilerinin çýkarlarýna hizmet adýna yönetilmiºlerdir. Bu durum, yöneticilerin kendilerine verilen yetkileri ahlaki olmayan sonuçlara ulaºmak için kullanmalarýndan baºka bir ºey deðildir. Dolayýsýyla kamuoyu, toplumun finansal piyasalara güveninin yeniden saðlanmasýnda, yönetsel anlamda düzenlemelere ihtiyaç duymuºtur. Bergen (2005) e göre 2001 ve 2002 yýllarýndaki Arthur and Andersen(AA) muhasebe skandallarý ve Enron, WorldCom gibi ºirket çöküºleri ardýndan hükümet, yatýrýmcýlar ve Amerikan kamuoyu gelecekte benzer olaylarýn önlenmesi adýna kurumsal reformlar talep etmiºlerdir.

40 26 Bu amaçla kongre 2002 yýlý Temmuz ayýnda kurumsal yönetimi ve finansal bilgilerin doðruluðunu saðlayan ve güvence altýna alan SOX 2002 isimli yasayý geçirmiºtir. SOX 2002 Yasasý ile ilgili olarak bazý kurumsal deðiºiklikler ºu ºekildedir (Yakhou ve Dorweiler, 2004b: 368). Organizasyonel deðiºiklikler: 1-Kurullarýn yapýsý 2-SOX 2002 Yasasýna uygun üye geçmiºleri bulunan denetim kurullarý 3-Yükümlülükleri ifºa eden bilgi kurullarý 4-Ahlaki kanunlar Deðiºim Alaný: 1. SEC ve SOX kýsýtlamalarý 2. SEC yasa yapýcý uygulamalarý 3. Denetim Kurulu prosedürü, ºirket politikalarý, yönetici çýkarlarý ve harcamalarý 4. Ödünç Para alma, verme v.b 5. Sermaye Piyasasý ve güvene dayanan görevin ihlali Kurumlarýn bakýº açýsýndan, kurumsal yönetimdeki deðiºiklikler kýsýr döngünün engellenmesinde esastýr (Yakhou ve Dorweiler, 2004b: 368). Kurumsal yönetimdeki deðiºikliklerin, uygulamayý düzenlemeye ve gelecekteki kurum yönetiminin örneðini oluºturmaya yönelik olduðunu ifade edilmektedir (Yakhou ve Dorweiler, 2004b: 370). ABD de, SOX 2002 Yasasý ve bundan esinlenerek, SEC düzenlemeleri, ayný zamanda Haziran 2002 de New York Borsasýnýn (NYSE) kurumsal muhasebe ve kayýt standartlarý kurulu ve SEC tarafýndan onaylanýp finanse edilen kurallar, Japonya da ise Mayýs 2002 de Japon kurumsal yönetimini yeniden yapýlandýran bir dizi kanunlar yürürlüðe girmiºtir. Bu arada 2003 yýlýnda Japonya, direktörler kurulu için yeni bir

41 27 gönüllü yapý oluºturmuºtur. Japonya da ºirket yönetimi, geleneksel olarak direktörler kurulundan oluºmakta ve bu sistem kendini sürekli kýlmaya çalýºmakta ve herhangi bir paydaº baskýsýndan, kurul düzeyinde kaçýnmaktadýr. Geleneksel Japon modelinin paydaº deðerini arttýrmaya amaçlayan bir model olduðunu söylemek oldukça zordur. Almanya da ise 26 ªubat 2002 de Alman kurumsal yönetim standartlarý yayýnlanmýºtýr. Avrupa Birliði (AB) için yüksek düzeydeki ºirketler hukuku uzmanlarý tarafýndan istisnai dokümanlar hazýrlanýp 2002 de yayýnlanmýºtýr. Fransa da kayýtlý ºirketlerde daha iyi kurumsal yönetimi amaçlayan Rapport Bouton Eylül 2002 de yayýnlanmýº ve Loi sur la Sécurité Financière Fransýz Maliye Bakaný Francis Mer tarafýndan önerilmiº ve Fransýz Parlamentosuna ªubat 2003 te sunulmuºtur (Ugeux, 2004: ) 1.3.Anonim ªirketler ve Kurumsal Yönetim Kurul, SPK ye tabi ihraççýlarýn kaydýný tutar. Sermaye piyasasý araçlarýnýn herhangi bir ºekilde halka satýldýðýný veya halka açýk anonim ortaklýk statüsünün kazanýldýðýný öðrenen ortaklýklar kurul kaydýna alýnmak üzere SPK ye baºvururlar. Kanuna Tabi Olan Anonim Ortaklýklarýn Uyacaklarý Esaslar Menkul kýymetleri halka arz olunan ortaklýklar ile hisse senetleri halka arz olunmuº sayýlan ortaklýklarýn yerine getirmeleri gereken yükümlülükler Seri: IV No:1 sayýlý SPK ye tabi olan anonim ortaklýklarýn uyacaklarý esaslar tebliði ile belirlenmiºtir. Yeniden Deðerleme Yapan Anonim Ortaklýklarýn Uyacaklarý Esaslar Kurulun Seri: VIII, No:3 sayýlý yeniden deðerleme yapan anonim ortaklýklarýn SPK açýsýndan uyacaklarý esaslar tebliðine göre hisse senetlerini halka arz etmiº olan veya ortak sayýsý 250'den fazla olduðu için arz etmiº sayýlan ortaklýklardan yeniden deðerleme yapanlarýn deðer artýºýný sermayelerine ekleyerek ortaklarýna bedelsiz hisse senedi vermeleri kurul iznine tabi deðildir, yeniden deðerleme deðer artýº fonu tahvil

42 28 ihraç limitinin hesaplanmasýnda dikkate alýnýr ve bu fonun sermaye eklenmesi nedeniyle kayýtlý sermaye tavanýn aºýlmasý mümkündür. Anonim Ortaklýklarýn Kar ve Bedelsiz Pay Daðýtma Yükümlülükleri Anonim ºirketlerde kâr daðýtýmý konusunda TTK bazý esaslar koymuº, SPK ise halka açýk ºirketlerde kâr daðýtýmýnda da bazý yeni hükümler getirmiºtir. Bu nedenle, kar daðýtýmý konusunda, TTK, halka açýk iºletmeler açýsýndan SPKan ve vergi kanunlarý birlikte dikkate alýnmalýdýr. Ýhraççýlarýn Muafiyet ªartlarýna ve Kurul Kaydýndan Çýkarýlmalarýna Ýliºkin Esaslar Kanun kapsamýna giren ihraççýlardan; anonim ortaklýk niteliðini haiz olmayanlar, sermaye piyasasý araçlarýný halka arz etmeyenler, aktif toplamý, brüt satýº hâsýlatý, ihraç veya halka arz tutarý Kurul un belirleyeceði miktardan az olanlar veya diðer sermaye piyasasý araçlarýný ihraç veya halka arz edenler Kurul ca bu Kanuna tabi olmalarýndan kaynaklanan yükümlülüklerinden kýsmen veya tamamen muaf tutulabilirler. Bu muafiyet ºartlarý, ihraççýlarýn Kurul kaydýndan çýkma veya çýkarýlma esaslarý ile halka arz iºlemlerinden kýsmen muafiyet ºartlarý tebliðlerle belirlenir (SPKan Md. 11/4). Birleºme ݺlemlerine Ýliºkin Esaslar Ortaklýk devralma veya yeni ortaklýk kurulmasý yoluyla birleºme iºlemlerinde taraflardan en az birinin halka açýk anonim ortaklýk olmasý durumunda, birleºme iºlemlerinde uyulacak esaslar Kurul un Seri: I, No:31 birleºme iºlemlerine iliºkin esaslar tebliði ile düzenlemiºtir(

43 29 Sorumluluklarýný Yerine Getirmeyen Halka Açýk ݺletmelere Uygulanacak Yaptýrýmlar SPKan da cezai sorumluluk 47. maddede düzenlenmiºtir. Buna göre diðer kanunlara göre daha aðýr bir cezayý gerektirmediði takdirde sermaye piyasasý araçlarýnýn deðerini etkileyebilecek, henüz kamuya açýklanmamýº bilgileri kendisine veya 3. kiºilere menfaat saðlamak amacýyla kullanarak, sermaye piyasasýnda iºlem yapanlar arasýndaki fýrsat eºitliðini bozacak ºekilde mameleki yarar saðlamak veya bir zararý bertaraf etmek içerden öðrenenlerin ticaretidir. Bu fiili iºleyen SPKan nun 11. madde kapsamýndaki ihraççýlarla, sermaye piyasasý kurumlarýnýn veya bunlara baðlý veya bunlara hâkim iºletmelerin yönetim kurulu baºkan ve üyeleri, yöneticileri, denetçileri, diðer personeli ve bunlarýn dýºýnda meslekleri veya görevlerini ifa etmeleri sýrasýnda bilgi sahibi olabilecek durumunda olanlarla, bunlarla temaslarý nedeniyle doðrudan veya dolaylý olarak bilgi sahibi olabilecek durumundaki kiºiler; Yapay olarak, sermaye piyasasý araçlarýnýn, arz ve talebini etkilemek, aktif bir piyasanýn varlýðý izlenimini uyandýrmak, fiyatlarýný ayný seviyede tutmak, arttýrmak veya azaltmak amacýyla alým ve satýmýný yapan gerçek kiºilerle, tüzel kiºilerin yetkilileri ve bunlarla birlikte hareket edenler, Sermaye piyasasý araçlarýnýn deðerini etkileyebilecek yalan, yanlýº yanýltýcý, mesnetsiz bilgi veren; haber yayan; yorum yapan ya da açýklamakla yükümlü olduklarý bilgileri açýklamayan gerçek kiºilerle, tüzel kiºilerin yetkilileri ve bunlarla birlikte hareket edenler, SPKan nun 4. maddesinin 1. ve 3. fýkralarýna aykýrý hareket edenlerle, sermaye piyasasýnda izinsiz olarak faaliyette bulunan veya yetki belgeleri iptal olunduðu veya faaliyetleri geçici olarak durdurulduðu halde ticaret unvanlarýnda, ilân veya reklâmlarýnda sermaye piyasasýnda faaliyette bulunduklarý intibaýný yaratacak kelime veya ibare kullanan veya faaliyetlerine devam eden gerçek kiºilerle, tüzel kiºilerin yetkilileri,

44 30 Yatýrýmcý tarafýndan sermaye piyasasý faaliyetleri sebebiyle veya emanetçi sýfatýyla veya idare etmek için veya teminat olarak veyahut her ne nam altýnda olursa olsun, sermaye piyasasý kurumlarýna kayden veya fiziken tevdi veya teslim edilen sermaye piyasasý araçlarý, nakit ve diðer her türlü kýymeti kendisinin veya baºkasýnýn menfaatine satan veya rehineden veya her ne ºekilde olursa olsun kullanan, gizleyen yahut inkâr eyleyen veyahut bu amaca ulaºmak ya da bu fiillerini gizlemek için bilgisayar ortamýnda tutulanlar dâhil kayýtlarý tahvil ve taðyir eden ilgili gerçek kiºilerle tüzel kiºilerin yetkilileri, SPKan nun 15. maddesinin son fýkrasýnda belirtilen iºlemlerde bulunarak kârý ve/veya mal varlýðý azaltýlan tüzel kiºilerin yetkilileri ve bunlarýn fiillerine iºtirak edenler, Karºýlýksýz olarak sermaye piyasasý araçlarýnýn geri alým taahhüdü ile satýmýný yapan ilgili gerçek kiºilerle, tüzel kiºilerin yetkilileri, 2 yýldan 5 yýla kadar hapis ve Yeni Türk Lirasýn (YTL) dan YTL sýna kadar aðýr para cezasý ile cezalandýrýlýrlar. Suçun iºlenmesinde, bu bentte yazýlý hallerden iki veya daha fazlasý birleºirse, hapis cezasýnýn asgarî haddi 3, azamî haddi 6 yýldýr. SPKan nuna göre, Kurul veya Kurul tarafýndan görevlendirilenlere istenecek bilgileri vermeyen veya eksik veya gerçeðe aykýrý olarak verenlerle; defter ve belgeleri bu görevlilere ibraz etmeyen, saklayan, yok eden veya bunlarýn görevlerini yapmalarýný engelleyenler, Defter ve kayýt tutmayanlar, defter ve kayýtlarda gerçeðe aykýrý hesap açan veya kayýt tutanlar ve bunlarda her türlü muhasebe hilesi yapanlar, Kasýtlý olarak gerçeðe aykýrý baðýmsýz denetleme raporu düzenleyenler ve bu raporun düzenlenmesini saðlayanlar, 1 yýldan 3 yýla kadar hapis ve YTL sýndan YTL sýna kadar aðýr para cezasý ile cezalandýrýlýrlar. Suçun iºlenmesinde, bu bentte yazýlý hallerden iki veya daha fazlasý birleºirse, hapis cezasýnýn asgarî haddi 2, azamî haddi 4 yýldýr.

45 31 SPKan nun; 6. maddesinin ikinci fýkrasýna (sermaye piyasasý araçlarýnýn halka arzý için yapýlan ilan ve açýklamalarýn abartýlý veya yanýltýcý bilgi içermesi), 7. maddesinin (Sermaye piyasasý araçlarýnýn halka satýºýnda Kanun a aykýrýlýk), 9. maddesinin (Satýº sonuçlarý hakkýnda Kurul a bilgi vermeme), 10.maddesinin (Ýzahnamelerdeki deðiºikliklerin 10 gün içinde Kurul a bildirilmemesi), 10/A (Sermaye piyasasý araçlarýnýn kaydileºtirilmesi düzenlemelerine aykýrýlýk), 11. maddesinin (Ortak sayýsý 250 yi aºtýðý halde Kurul a kayýt için baºvurulmamasý), 12 nci (Kayýtlý sermaye düzenlemelerine aykýrýlýk) maddelerine, 13 üncü maddesinin beºinci fýkrasýna (tahvil veya sermaye piyasasý aracý niteliðindeki borçlanma araçlarýnýn tamamý satýlmadan veya iptal edilmeden yenisini ihraç etmek), 13/A maddesinin üçüncü fýkrasýna (varlýða dayalý menkul kýymetler itfa edilinceye kadar, bunlarýn karºýlýðýný oluºturan alacaklar ve duran varlýklarýn, baºka bir amaçla tasarruf edilememesi, rehin edilememesi, teminat gösterilememesi, haczedilememesi), 14 üncü maddesinin üçüncü fýkrasýna (Kayýtlý sermaye sistemini kabul eden anonim ortaklýklar tarafýndan hisse senedi ile deðiºtirilebilir tahvil çýkarýlmasý halinde deðiºtirme sonucunda verilecek hisse senetleri ile ortaklýðýn çýkarýlmýº sermayesinin toplamý kayýtlý sermayeyi aºmasý), 15 inci maddesinin, birinci fýkrasý (birinci temettü oranýnýn Kurul ca belirlenenden düºük olmasý), ikinci fýkrasý (ortaklara birinci temettü ayýrmadan kardan pay alan diðer kiºilere pay ayrýlmasý), üçüncü fýkrasý (temettünün yýlsonunda mevcut bütün paylara daðýtýlmamasý), dördüncü fýkrasý ( temettü avansýnýn Kanun hükümlerine aykýrý daðýtýlmasý), beºinci fýkrasý (bedelsiz paylarýn artýrým tarihindeki mevcut paylara daðýtýlmamasý), 16. maddesi (mali tablo, baðýmsýz denetim hükümlerine aykýrýlýk) 16/A maddelerine (kamunun aydýnlatýlmasýnda özel durumlarýn bildirimine aykýrýlýk), 25 inci maddesinin (a) bendine (Kurul mensuplarýnýn görev sýrlarýný açýklamalarý), 28 inci maddesinin (b) bendine (Kurul a kayýt ücretinin yatýrýlmamasý), 34 üncü maddesine (izinsiz sermaye piyasasý faaliyetinde bulunmak), 38 inci maddesine (yatýrým fonlarýyla ilgili hükümlere aykýrýlýk),

46 32 40/b maddesine (Birliðe üye olmadan faaliyette bulunmak), 45 inci maddesine (Kurul denetçilerine bilgi ve belge vermemek), 46 ncý maddesinin, ikinci fýkrasýna (faaliyetleri sürekli durdurulan kurumlarýn malvarlýklarýnýn üçüncü kiºilere devri, rehni, teminata verilmesi, haczedilmesi), beºinci fýkrasýna (faaliyetleri geçici durdurulan kurumlarýn malvarlýklarýnýn üçüncü kiºilere devri, rehni, teminata verilmesi, haczedilmesi), 46/A maddesine (Yatýrýmcýlarý Koruma Fonu hükümlerine aykýrýlýk) 46/B maddesine (Tedrici Tasfiye hükümlerine aykýrýlýk) aykýrý hareket edenler, YTL sýndan YTL sýna kadar aðýr para cezasý ile cezalandýrýlýrlar. Ýdarî Para Cezalarý SPKan nuna dayanýlarak yapýlan düzenlemelere, belirlenen standart ve formlara ve kurulca alýnan genel ve özel nitelikteki kararlara aykýrý hareket ettiði tespit edilen gerçek kiºiler ve tüzel kiºiler hakkýnda gerekçesi belirtilmek suretiyle Kurul tarafýndan YTL sýndan YTL sýna kadar para cezasý verilir. Ýdarî para cezalarýnýn uygulanmasýndan önce ilgilinin savunmasý alýnýr. Savunma istendiðine iliºkin yazýnýn teblið tarihinden itibaren 1 ay içinde savunma verilmemesi halinde, ilgilinin savunma hakkýndan feragat ettiði kabul edilir. Ýdari para cezalarýnýn verilmesini gerektiren fiillerin tekrarý halinde, verilen para cezasý 2 katý, 2. ve müteakip tekrarlarda 3 katý artýrýlarak uygulanýr. Bu cezalarýn verildiði tarihten itibaren 2. yýl içinde idari para cezasý verilmesini gerektiren ayný fiil iºlenmediði takdirde önceki cezalar tekrarda esas alýnmaz. SPKan nun 40/C maddesinin 5. fýkrasýndaki yükümlülüðe (Birlik Statüsü ne ve Birlikçe alýnacak kararlara) uymayan üyelere, Türkiye Sermaye Piyasasý Aracý Kuruluºlarý Birliði(TSPAKB) Yönetim Kurulunca YTL sýndan YTL sýna kadar para cezasý verilir. Birlik, verdiði cezalarý bir taraftan ilgiliye teblið etmekle beraber diðer taraftan tahsil ve gelir kaydý için yatýrýmcýlarý koruma fonuna bildirir. Bu cezalar ilgililere teblið tarihinden itibaren 30 gün içerisinde yatýrýmcýlarý koruma fonuna ödenmediði takdirde bu fon tarafýndan 6183 sayýlý Amme Alacaklarýnýn Tahsil Usulü Hakkýnda Kanun (AATUHK) hükümlerine göre takip ve tahsil olunur ve fona irad kaydolunur.

47 33 Cezalarýn Artýrýlmasý SPK kapsamýndaki ihraççýlarla, sermaye piyasasý kurumlarýnýn yönetim kurulu üyeleri, denetçileri, müdür ve diðer personeli ve yatýrým fonu temsilcileri ile sorumlularýnýn ortaklýðýn, kuruluºun veya fonun paralarý ve diðer mallarý ile sermaye piyasasý araçlarý, defter, evrak, dosya, kayýt ve diðer belgeleri üzerinde iºledikleri suçlarýn genel hükümlere göre belirlenen cezalarý yarý oranýnda arttýrýlarak hükmolunur. Usul Hükümleri SPKan nun 47. maddesinde yazýlý suçlardan dolayý kovuºturma yapýlmasý, Kurul tarafýndan Cumhuriyet Savcýlýðýna yazýlý baºvuruda bulunulmasýna baðlýdýr. Bu baºvuru ile Kurul ayný zamanda müdahil sýfatýný kazanýr. Bu Kanuna aykýrý fiillerin iºlendiðine dair bilgi edinen Cumhuriyet Savcýlarý, Kurulu haberdar ederek durumun incelenmesini isteyebilirler. Cumhuriyet Savcýlarý kovuºturmaya mahal olmadýðýna karar verirlerse, Kurul kendisine teblið edilecek bu kararlara karºý Ceza Muhakemeleri Usulü Kanununa(CMUK) göre itiraza yetkilidir. Kanunda yazýlý suçlarla ilgili davalar mahkemelerce acele iºlerden sayýlýr ve öncelikle karara baðlanýr(

48 34 ÝKÝNCÝ BÖLÜM DÜNYADA YAªANAN MUHASEBE SKANDALLARI VE SOX 2002 YASASININ GETÝRDÝKLERÝ 2.1.Enron Enron, bir mihenk taºý olarak finansal skandallar tarihinde yerini almýºtýr. Zira Enron vakasý, AA ile iliºkisinden dolayý sadece bir denetim hatasý deðil ayný zamanda, kötü yönetim ile hissedarlar ve çalýºanlarýn dolandýrýldýðý bir entrika niteliðindedir. ABD, dünyaya yayýlmýº en büyük yedinci ºirketi Enron un 2 Aralýk 2001'de iflas ettiðini ilan etmiºtir. Bu enerji ve ticaret devinin, 2001 Kasým'ýndaki varlýklar toplamý 70 milyar Amerika Birleºik Devletleri dolarý($) hisse senetlerinin NYSE de ki pazar deðeri de 80 milyar $ çalýºan sayýsý idi. ABD ekonomik tarihinin bu en büyük iflas olayýnýn ardýndan, ºirketin hisselerine yatýrým yapmýº yatýrýmcýlarýn servet kaybýnýn 80 milyar $ ulaºabileceði tahmin edilmiºtir. Çok sayýda pay sahibinin ºirket ve baðýmsýz deneticisi aleyhine mahkemelere baºvurduðu bu büyük olayýn, ABD toplum yaºamýnda ve kapitalizmin kaderinde önemli deðiºiklikler yapacaðý tahmin edilmektedir. Bu olayýn, muhasebe uzmanlýðý mesleði ve onun geleceði üzerinde de büyük deðiºiklikler yaratacaðý ºimdiden belli olmuºtur. Çünkü bu büyük baºarýsýzlýkta pay sahibi olanlar arasýnda, muhasebe uzmanlýðý mesleðinin dev ºirketlerinden (beº büyüklerden) ünlü AA firmasý da vardýr. Enron olayý, baðýmsýz denetim ve iºletme danýºmanlýðý alanýnýn en güçlü ºirketlerden AA'nýn denetimi altýnda batmýº olan üçüncü büyük firmadýr (Aysan, 2002).

49 Enron un Batma Nedenleri Analistlerin çoðu, Enron ve giriºimleri hakkýnda oldukça pembe tablolar çizdiler. Enron dan yapýlan açýklamalar da karýn katlanarak artacaðý, fiber-optik gibi sahalarda yüksek hýzlý veri transferiyle, filmlerin gösterim haklarýný satýn alarak, evlere video servisi gibi hizmetlere baºlayacaðýný duyuruyordu. Sadece bir kaç tane analist durumun pek de böyle göründüðü kadar iyi olmadýðýný söyledi. Analistler, fiber optik, telekominikasyon ve iletiºim sektörü oldukça riskli iºlerdir. Boru döºeyip 20 yýl bu hatlardan para kazanmaya benzemez. Altyapý devamlý deðiºir., diyerek Enron u uyardýlar. Ancak bu sesler hiç bir zaman dikkate alýnmadý. Enerji endüstrisinden Enron a yönelik uyarý sesleri geldi. Telekom iºine girerek, esas faaliyet alaný dýºýna çýkýyor ve kendini riske ediyor, denildi. Fiber gibi iºlerde Enron un cidden baºarýlý olup olmadýðýna dair sesler yükselmeye baºladý (Toraman, 2002: 85 ). Enron un çöküºüne neden olan en önemli unsurlardan biri yaptýðý yanlýº muhasebe uygulamalarýdýr. Ýçinde bulunduðu gerçek finansal pozisyonu, önemli miktardaki borcunu, zararlarýný yatýrýmcýlardan gizlemek ve onlara ºirketin durumunu, olduðundan iyi gösteren finansal tablolar sunmak için özel amaçlý giriºimleri ve gerçek deðer muhasebesi uygulamalarýný suiistimal ederek kullanmýºtýr. Böylece yanlýº finansal tablolar ile kamuyu yanýltmýºlardýr (Süer, 2004: 61). Enron un ºirket stratejisini deðiºtirerek, istikrarlý ve net ºekilde tanýmlanmýº temel iº kolunu( doðal gaz iºletmelerini) býrakarak madencilik, telekomünikasyon, e- ticaret gibi birçok farklý alana yönelmesi sonucu, yönetim uygulamalarý da gittikçe karmaºýk hale gelmiºtir. Yürütme yetkisi olmayan yöneticilerin giderek sarmallaºan riskler ile ve özelliklede bilânço dýºý ortaklýklar konusunda pek fazla bilgiye sahip olmadýklarý ortaya çýkmýºtýr. Yönetim kurulu da bu karmaºýk risklerin bizzat içinde yer almayarak yönetmekte olduklarý süreci etkin ºekilde

50 36 gözlemleyemediler. Enron yönetim kurulunun, Enron un çöküºünde ve iflasýndaki rolüne iliºkin olarak ºu unsurlar sýralanabilir. Hile: Enron yönetim kurulu, Enron ºirketinin yüksek risk içeren muhasebe iºlemlerine, uygun olmayan çýkar çatýºmalarý iºlemlerine, geniº ölçüde açýklanmamýº kayýt dýºý faaliyetlerine, yöneticilerin aºýrý tazminat bedellerine izin vererek, Enron un hissedarlarýný koruyamamýº ve ABD nin 7. büyük halka açýk ºirketinin çöküºünde katkýsý olmuºtur. Kurul, Enron un yönetiminin yýllardýr çok sayýda ºüpheli uygulamalarýna tanýk olmuºtur. Ancak Enron un hissedarlarýnýn, çalýºanlarýnýn ve iº ortaklarýnýn zararýna bunlarý görmemezlikten gelmeyi tercih etmiºtir. Uygunsuz Çýkar Çatýºmalarý: Açýkça görünen çýkar çatýºmalarýna raðmen, Enron yönetim kurulu, Mali ݺler Müdürü (CFO) Andrew Fastow, LJM adlý, Enron la iº yapan ve Enron un giderlerinden kazanç saðlayan özel amaçlý ºirketi kurup, iºletmesine izin vererek emsali görülmemiº bir anlaºmayý onaylamýºtýr. Kurul, LJM iºlemleri için yeterli kontrolü saðlayamamýº ve dolayýsýyla Enron un hissedarlarýný bu adaletsiz anlaºma nedeniyle uðrayacaklarý zararlardan koruyamamýºtýr. Kayýt dýºý faaliyetler: Yönetim kurulu, Enron un finansal durumunun olduðundan iyi gözükmesini saðlamak için milyonlarca dolarlýk faaliyetin kayýt dýºý olarak gerçekleºmesine bilerek izin vermiºtir. Kurul, Enron un çöküº nedenlerinde biri olan kayýt dýºý yükümlülüklerin kamuya yeterli düzeyde açýklanmasýný temin edememiºtir. Yöneticilerin aºýrý ücretlendirilmesi: Kurul, yöneticilere hizmetleri karºýlýðýnda aºýrý bedeller ödenmesini onaylamýº ve Enron un 2000 yýlýna ait performans planlama biriminin neden olduðu katlanmýº nakit yükünü kontrol etmede baºarýsýz olmuºtur.

51 37 Denetim Uygulamalarý a-denetim Kurulu Denetim kurulu nun, Enron un CFO su Andrew Fastow tarafýndan yaratýlan özel amaçlý giriºimlere ait iºlemlerin periyodik incelenmesi hususunda çok özel bir kontrol gücü vardý. Bu durum, iºlemleri doðrudan doðruya araºtýrmak için bir fýrsat yaratmaktaydý. Ancak kurul un incelemeleri, amaçlanan fonksiyonu yerine getirmek için çok kýsa, sýnýrlý ve yüzeyseldi. Kurul un hatasý, özel amaçlý giriºimleri ve Enron un muhasebe ve finansal raporlama uygulamalarýný yeterince anlamamasý, incelememesidir. b-baðýmsýz Denetim Enron un denetimini, ayný zamanda danýºmanlýðýný yapan AA ºirketi Houston da firmayý denetlemekle görevlendirilmiº olan David Duncan yönetimindeki ekip tarafýndan bazý dökümanlarýn imha edilmiº olmasý nedeniyle itham altýnda kalmýºtýr. AA ºirketi, Enron un finansal tablolarýný 1985 yýlýndan beri denetlemekteydi yýlýna kadar olan bu 16 yýllýk süreç, standartlarda belirtilen 5 yýllýk ideal süreden fazladýr. AA nýn Enron dan baðýmsýz denetim karºýlýðý aldýðý ücret, ayný ºirkete verdiði danýºmanlýk hizmetleri karºýlýðý aldýðý ücretten daha azdýr (Süer,2004: 70 73).

52 Enron Olayýndan Çýkarýlmasý Gereken Dersler Kamusal Otorite Açýsýndan ABD nin Enron olayýndan çýkarmasý gereken ilk ders, kamusal otoritenin, denetim mesleði faaliyetlerini yeniden düzenlemesi gerektiðidir. Ana amacý denetim müessesini güvence altýna almak ve kötü niyetli denetçileri disipline etmek olan, baðýmsýz bir üst kurulun oluºturulmasý gerekmektedir. Denetim müessesesinin idare edilmesi ve denetlenmesi görevleri, bu kurula verilebilir. Denetim fonksiyonunun kamusal otorite tarafýndan denetlenmesi, yatýrýmcýnýn güveninin yeniden oluºturulmasýnda kritik bir öneme sahiptir. Enron olayý piyasanýn bir hatasý deðil, piyasa kurallarýndan bir tanesinin ihlal edilmesidir. Her zaman, birileri birilerini dolandýracaktýr. Bu, hile ve hýrsýzlýklar karºýsýnda, kanunlarýn bulunmasý gerektiðinin en temel göstergesidir. Dolayýsýyla, Enron olayý tamamen kamusal otoritenin bir ayýbýdýr. Muhasebe Mesleði Açýsýndan Özellikle, ABD de bilânço dýºý faaliyetlerin ciddi ºekilde sorgulanmasý gerekmektedir. Bilânço dýºý iºlemlerin mevcut muhasebe standartlarý ve diðer düzenlemeler yardýmýyla ortaya çýkarabilmeleri oldukça zordur. Denetim ºirketleri ayný zamanda bir muhasebe mesleðidir. Bunun içinde denetim firmasý tarafsýz olmak zorundadýr. Yani denetleyeceði ºirketle ilgili hiçbir finansal iliºki içinde bulunmamasý gerekmemektedir. Ancak denetim firmasý ayný zamanda Enron ºirketinin danýºman firmasýydý. Bu durum, net bir ºekilde çýkar çatýºmasýna neden olmaktadýr. Çünkü denetçi, muhasebe problemleri olduðu ºeklinde bir rapor yayýnlarsa bu durum danýºman ºirketin gelirlerinin azalmasýna neden olmaktadýr. Denetimde esas unsur, muhasebe standartlarý çerçevesinde kamu çýkarlarýnýn korunup korunmadýðýnýn tespitidir. Kamu, bu sorgulamayý denetçilerin yapacaðýný ummaktadýr. Kamunun, denetçiden istediði ºeyler ile denetçinin kamuya verdiði ºeyler arasýnda derin bir

53 39 beklentiler uçurumu oluºmuºtur. Bu uçurum, denetim mesleðine olan güvenin yeniden tesis edilmesi ve denetim fonksiyonunun, finansal sistemin bir parçasý olduðu belirtilerek giderilebilecektir. Yatýrýmcý Açýsýndan Enron yöneticileri ve dýº denetçilerin, yatýrýmcýlara ve Enron çalýºanýna yalan söyledikleri çok açýk bir gerçektir. Fakat çalýºanlarýnda bu olumsuzlukta payý olduðu bir gerçektir. Çünkü çalýºanlar, emeklilik fonlarýnýn çoðunluðunu kendi ºirketlerine yatýrarak büyük bir risk almýºlardýr. Diðer bir önemli hatada çok az Amerikalýnýn bu konuda ihtiyatlý davranma yoluna gitmesi ve mevcut hukuki yapýnýn yardýmcý olmamasýdýr yýlýnda çýkarýlan ve Çalýºma Bakanlýðý tarafýndan yürütülen Emeklilik Geliri Güvenliði Yasasý çalýºanlara yapýlan tavsiyelerden dolayý, baðýmsýz danýºmanlarýn tavsiyesi dahi olsa, ºirketleri sorumlu tutuyordu. Enron olayý tam bir finans dersi gibidir. ªirketler kaybedebilirler, genel kural kiºilerin emeklilik varlýklarýný veya fonlarýný, tek bir ºirket veya ºirketlere yatýracaklarýna, yatýrým fonlarý gibi çeºitlendirilmiº yatýrým araçlarýnda deðerlendirmeleri daha doðru olacaktýr. Sonuç Enron olayý ile beraber muhasebe mesleðinin denetim fonksiyonu daha da ön plan çýkmýº ve yatýrýmcýnýn güveninin saðlanmasýnda denetçi ile denetlenen arasýndaki iliºkinin nesnel olmasýnýn önemi bir kez daha anlaºýlmýºtýr. Sonuç olarak, Enron tarihteki en büyük iflastýr. ªirket iflaslarý, beraberlerinde aðýr toplumsal sorunlar meydana getirirler. ªirket iflaslarý gelecekte de olmaya devam edecektir. Ancak, Enron olayýný diðer iflaslardan ayýran özellik, sadece büyüklüðü deðildir. Enron olayý, yargý süreci tam olarak tamamlanmamýº olsa bile, etik yaný aðýr basan tam bir Bizans Entrikasý görünümündedir. Enron un üst düzey yöneticileri,

54 40 politikacýlar, bürokratlar ve denetim ºirketinden oluºan bir dörtlünün neden olduðu aðýr bir yýkým vardýr (Toraman, 2002: 87 90). AA açýsýndan olaya bakýldýðýnda tehlikeli bir karar almýº ve cezasýný çekiyor ºeklinde düºünenler olabilir. Ancak olay, yalnýzca Enron ve AA yý etkilemekle kalmýyor, etkileri uzaklardan da açýk ºekilde hissediliyor. ªöyle ki; a-bu olay yüzünden bütün denetim firmalarý ciddi ºekilde zarar gördü ve/veya görecek. Büyük 5 denetim firmasýnýn kendileri için oluºturduklarý sigorta fonu büyük bir ihtimalle silinecektir. b-yatýrýmcýlarýn gözünde finansal bilgilerin ve denetçilerin güvenilirlikleri çok kötü bir hale geldi. Tamamen düzgün ºekilde kayýt tutan firmalar bile töhmet altýnda kalýyor ve borçlanma maliyetleri gereksiz yere yükseliyor. c-yatýrýmcýlar bilgilere olan güveni tamamen yitirdikleri takdirde ºirketler halktan ne borç olarak ne de sermaye olarak kaynak toplayabilir. Piyasalarýmýzý böyle tehlikelerden korumak için finansal raporlarýn yeniden güvenilir hale getirilmesi gerekiyor. Güvenin yeniden saðlanmasý için yapýlacak bazý temel ºeyler var. Denetçiler gerçekten hem müºteriden, hem de danýºmanlýktan baðýmsýz olmalý, muhasebe standartlarýnda basitleºtirmeye gidilmeli ve özün önceliði kavramýna dayalý olarak muhasebeciler sorumlu tutulabilmeli. Muhasebe standartlarýnýn belirlenmesinde ihtiyaçlara daha hýzlý cevap verebilecek bir yapý getirilmeli. Denetçileri de denetleyecek daha sýký bir yöntem geliºtirilmelidir( 2.2.WorldCom Amerikan ºirketlerinin finans ve muhasebe pratiklerini denetleyen en yüksek makam olan SEC, mali durumunu farklý göstermek için 3,8 milyar $ muhasebe hilesi yaptýðý ortaya çýkarýlan ABD'li iletiºim devi WorldCom hakkýnda dolandýrýcýlýk davasý açmýºtýr. SEC'in, New York mahkemesinde açtýðý davayla yýllýk 35 milyar $ ciroya sahip WorldCom'un iflasa bir adým daha yaklaºtýðý ifade edilmektedir.

55 41 Amerika'nýn ikinci büyük Telekom ºirketi WorldCom'un mali tablolarýnda usulsüzlük yaptýðý, ºirketin 2001'deki 1,4 milyar $ ve 2002'nin ilk üç ayýnda 130 milyon $ karýnýn doðru olmadýðý ortaya çýkmýºtýr. ªirketten yapýlan açýklamada, mali iºlerden sorumlu genel müdür yardýmcýsýnýn muhasebe kayýtlarýnýn gider kayýtlarýnda yaptýðý yaklaºýk 4 milyar $ usulsüzlük nedeniyle iºten çýkartýldýðý belirtilirken, 2001 yýlý ve 2002 yýlý birinci çeyrek sonuçlarýný net zarar gösterecek ºekilde yeniden açýklayacaðý duyurulmuºtur. ABD nin en büyük ikinci telefon ºirketi WorldCom un kârýný olduðundan fazla göstermesi üzerine ºirketin hisse senetleri büyük ölçüde deðer kaybetmiºtir. Skandal, ayrýca borsada iºlem gören diðer iletiºim hisse senetlerini de olumsuz etkilemiºtir. Qwest Communications, Lucent Technologies, Nortel Networks gibi iletiºim ºirketlerinin hisse senetleri büyük deðer kaybýna uðramýºtýr. Amerika nýn ikinci büyük telefon ºirketinin bilânçolarýný ºiºirerek karýný kâðýt üzerinde yaklaºýk 4 milyar $ fazla gösterdiðinin anlaºýlmasý üzerine ºirket, muhasebe müdürü Scott Sullivan ýn iºine son vermiºtir. WorldCom, son 15 aya ait kar rakamlarýnýn yeniden hesaplanýp açýklanacaðýný duyurmuºtur. ªirketin geçen yýl 1,4 milyar $ kar ettiði yolunda daha önce yapýlan açýklamanýn gerçek olmadýðý, 2001 yýlýnda ve 2002'nin ilk 3 aylýk döneminde toplam 3,8 milyar $ ºirket giderinin yanlýºlýkla sermaye yatýrýmý olarak gösterildiði bildirilmiºtir. WorldCom ºirketi, masraflarýný azaltacaðýný ve bu arada 17 bin çalýºanýný iºten çýkaracaðýný açýklamýºtýr. Ancak NYSE uzmanlarý, toplam borçlarý 30 milyar $ yaklaºan WorldCom'un iflasýn eºiðinde olduðuna inanmaktaydýlar. (

56 Parmalat 2003 yýlýnýn sonlarýnda 8 milyon $ açýk ile Avrupa nýn en büyük kurumsal skandalý, Parmalat ýn muhasebe kayýtlarýnda ortaya çýkmýº ve finansal problemlerin ilk belirtileri 2003 yýlýnýn baºlarýnda gündeme gelmeye baºlamýºtýr. ªirketin, 500 milyon $ deðerinde ki hisselerini satmaya baºlamasýyla Mart ayýnda ºirketin CFO su Fausto Tonna istifa etmiº ve yerine ise Alberto Ferraris atanmýºtýr( Parmalat skandalý, SEC tarafýndan tarihteki en kapsamlý kurumsal finansal hile olarak tanýmlanmýºtýr. Parmalat olayý, Enron ve WorldCom gibi skandallarýn hemen ardýndan, okyanusun her iki yanýndaki finansal skandallarýn kýyaslanabilmesi için, iyi bir fýrsat sunmaktadýr. Parmalat ýn yönetim yapýsý her ne kadar iyi organize olmuº gibi gözükse de, Enron un tersine zayýf bir yapýya sahipti. Bu soruna raðmen, Parmalat, yatýrýmlarýný büyütme eðilimini sürdürmüº ve yatýrýmcýlardan kaynak bulma konusunda baºarýlý olmuºtur(ferrarini ve Giudici, 2005: 2). Parmalat ýn Tarihçesi Parmalat ýn tarihi, 1961 yýlýnda baºlamaktadýr. Calisto Tanzi babasýnýn ölümünün hemen ardýndan aile ºirketi olan Parmalat ý devralmýºtýr de ise Calisto Tanzi süt üretip satmak için Dietalat isimli ºirketi kurmuºtur te ise Ýsveç ºirketi yüksek sýcaklýk iºlemi adý verilen bir uygulamayý geliºtirdiðinde, Calisto Tanzi hemen bu devrim niteliðindeki geliºmeyi kendi iºletmesinde uygulamaya baºlayarak, soðutma iºlemine gerek duymadan ömür süresi 6 ayý aºan süt üretmeyi baºarmýºtýr ten 1986 ya kadar ürünlerinde krem yoðurttan, tereyaðýna, kýyýlmýº domatese, meyve suyuna kadar çeºitlendiremeye gitmiºtir. Bu büyüme, geniº çaplý araºtýrmalar ve belirli tüketici sektörleri için saðlýklý yeni ürünlerin üretimine neden olan geliºmeler tarafýndan sürekli desteklenmiºtir (Gavridis ve Ficerella,2004: 40).

57 43 Parmalat genel olarak, aºaðýdaki 4 alanda faaliyetlerini sürdürmüºtür. Bunlar; 1- Süt Bölümü: Süt, Parmalat ýn en geniº üretim bölümüdür. Ürünler, pastörize süt, yüksek sýcaklýk iºlemine tabi tutulan süt, süt tozu, koyulaºtýrýlmýº süt ve beºamel sostur. Ürünler, Avrupa, Güney Amerika, Orta Amerika, Kuzey Amerika, Afrika ve Avustralya nýn da içinde bulunduðu dünyanýn dört bir yanýna satýlmaktaydý. 2- Taze Ürünler Bölümü: Bu bölüm de yoðurt, dondurma, tatlýlar, tereyaðý ve peynir bulunmaktadýr. 3- Sebze Bölümü: Bu bölüm de, meyve suyu ve nektarý, meyve türevleri, domates türevleri, buzlu çay, sebze çorbasý yer almaktadýr. 4- Pastahane Ürünleri: Bu bölümde çerezlik, bisküviler, pizza ekmek ve pasta yer almaktadýr (Gavridis ve Ficerella,2004: 40). Krizin Ortaya Çýkýºý Kriz, Kasým ayýnda kendini göstermeye baºlamýºtýr. Alberto Ferraris in bir haftadan kýsa bir süre içinde istifa etmesiyle yerine Luciano Del Soldato ºirkete yardýma çaðrýlmýº, Aralýkta Del Soldato, ºirketin ihtiyacý olan fonlarý bulamamasý nedeni ile istifa etmiºtir. Enrico Bandi, ºirket yönetimine getirilmiºtir. Baºbakan Silvio Berlusconi yolsuzluk soruºturmasý açýlmasýný teklif etmiº ve Calisto Tanzi yi ºirketin baºýna geçmeye davet etmiºtir. Baºarý sembolü olarak görülen Calisto Tanzi, ºirketin iflasýnýn açýklanmasýndan hemen sonra yolsuzluk suçundan alýkonulmuºtur. Ýtalyanlar, böyle büyük bir kurumun bir anda çökmesinden dolayý ºok olmuºlardýr. Calisto Tanzi nin tutuklanmasýndan sonra, San Vittore hapishanesindeki sorgusunda, fonlarý Parmalattan Parmatour isimli ºirkete ve diðer ºirketlere aktardýðýný itiraf etmiºtir(

58 44 Dýº Denetim Firmalarýnýn Rolü Enron skandalýnda olduðu gibi, Parmalat ta da denetim firmalarýnýn büyük hatalarý olmuºtur. Enron olayýnda AA nýn büyük hatalarý olmuºken Parmalat olayýnda Deloitte and Touche sorumluluk sahibidir. Dikkatleri çeken ise AA ve Deloitte and Touche ýn ayný firmalar olduðudur. AA nýn çöküºünden sonra Deloitte and Touche AA nýn Ýtalya ºubesini kurmuºtur(gavridis ve Ficerella, 2004: 53). Melis (2004: 10) e göre Ýtalya da dýº denetim firmalarý, hissedarlar tarafýndan 3 yýllýðýna atanmaktadýr. Üç yýlsonunda yasalar denetim firmasýnýn zorunlu rotasyona tutulmasýný istemektedir. Grant Thornton, Parmalat a ºirketin zorunlu denetçi rotasyonu kuralý ile uyum saðlamak adýna, denetçi firmayý deðiºtirinceye kadar dýº denetçi olarak 1990 dan 1998 e kadar hizmet vermiºtir da Deloitte and Touche denetim görevini üstlenmiºtir. Denetçi rotasyonunun muhasebe hilelerini ortaya çýkaracaðýný tartýºmak oldukça zordur. Nitekim Deloitte and Touche yapmýº olduðu denetimler boyunca önceki denetim firmasýnýn yapmýº olduðu denetim hatalarýný ortaya çýkaramamýºtýr. Aslýnda Deloitte and Touche hiçbir zaman Parmalat ýn finansal sorunlarýný ilgilendiren, hiçbir sorunun var olduðunu ileri sürmemiºtir. Sonuç Parmalat skandalý, hissedarlarýn, denetçiler, hukukçular ve aracý kuruluºlar ile ilgili sorunlarýný su yüzüne çýkarmýºtýr. Ayný zamanda, kýta Avrupasý nýn tamamýný simgeleyen zayýf kanun gücünün de varlýðýný ortaya çýkarmýºtýr. Sorun sadece adý olan ancak etkinliði olmayan kanunlarda deðildir. Ýtalyan sistemi, kurumsal yönetim tartýºmalarýndan etkilenmektedir. Modernizasyon taleplerine sadece adý olan kanunlar üzerinde bir ºeyler yapmaya çalýºarak karºýlýk vermeye çalýºmaktadýr.

59 45 Sorun, uygulama sistemine ºekil verecek kararlý çabalarýn olmamasýdýr. Sebepte uygulamadan kaynaklanmaktadýr. (Ferrarini ve Giudici, 2005: 56). 2.4.SOX 2002 Yasasýnýn Getirdikleri WorldCom, Enron gibi saygýn halka açýk anonim ortaklýklarý kapsayan geniº kapsamlý finansal skandallar finansal bilgileri kullananlarý ve finansal bilgilerin faydalarýný olumsuz yönde etkilemiºtir yýlýnda George W. Bush tarafýndan imzalanarak yürürlüðe sokulan SOX 2002 Yasasý, finansal raporlamanýn ve denetçilerin dürüstlüðünü ve kalitesini korumayý ve geliºtirmeyi, ayný zamanda yatýrýmcý ve çýkar sahiplerinin güvenliðini yeniden inºa etmeyi amaçlamaktadýr (Marianne, 2005: 4) SOX 2002 Yasasýna Ýhtiyaç Duyulma Nedenleri ve Amacý Gökalp (2005: 108) e göre Denetlenen firmalarda karºýlaºýlan çarpýklýklarýn düzeltilmesi, denetçi firmalarýn toplumsal sorumluluklarýnýn bilincinde hareket etmesini saðlamak amacý ile ve yolsuzluklarýn, denetim sistemindeki çarpýklýlýklarýn, kamuoyunda gördüðü tepkiye karºýlýk SOX 2002 Yasasý 2002 yýlýnda Amerikan Kongresi nde kabul edilmiºtir. Bu nedenlerin yanýnda mevcut genel kabul görmüº muhasebe ilkelerinin farklý yorumlara yol açmasý ve yetersiz kalmasý dolayýsýyla bu yasa ile muhasebe standartlarýný tekrar düzenlemesine ihtiyaç duyulmuºtur. Yasaya ihtiyaç duyulmasýnýn önemli nedenlerinden biri de denetim sisteminde yaºanan sýkýntýlardýr. Tackett (2004: ) denetim baºarýsýzlýklarýna neden olan dört temel unsurun varlýðýndan bahsetmektedir. ªöyle ki; a-art niyetli olmayan, bireysel hatalarýn neden olduðu denetçi hatalarý b-denetçi sahtekârlýklarý c-finansal çýkarlardan kaynaklanan aºýrý nüfuz d-kiºisel denetçi- müºteri iliºkisinden kaynaklanan sorunlar

60 46 Buna karºýn yasa ile getirilen aºaðýdaki düzenlemeler yaºanan bu sýkýntýlarý önlemeye yöneliktir. a-halka Açýk ݺletmeler Muhasebe Gözetim Kurulu nun(haýmgk)aktiviteleri, b-denetim kurullarý ile ilgili yeni görevler, c-yeni kriminal cezalar ve çýkar sahiplerinin korunmasý, d-denetçi danýºmanlýðýnýn kýsýtlanmasý, e-yeni finansal raporlamalar ve denetim süreci(tackett, 2004: 342). Yasanýn amacý, kamunun otoritesini, denetim mesleði ve ºirket üst düzey yöneticileri üzerinde, yatýrýmcýlar lehine arttýrmaktýr. ºeklinde özetlenebilir. Bu amaçla, baðýmsýz bir üst kurula ihtiyaç duyulmuº ve kurulun faaliyetleri yasa ile belirlenen hükümler doðrultusunda geniºletilmiºtir. Ayrýca sorumluluklarýný yerine getirmeyen yöneticilere de aðýr cezai yaptýrýmlar söz konusudur. Süer (2004: 78) Yasanýn amacýný ºu ºekilde ifade etmektedir. Sermaye piyasasýna göre açýklanan ºirketlere iliºkin kurumsal bilgilerin doðruluðunun ve güvenilirliðini arttýrarak yatýrýmcýlarý korumaktýr. Bu yasada yatýrýmcýlarýn sermaye piyasalarýna olan güvenini yeniden tesis etme düºüncesi ön plandadýr. Güvemli (2004: 103) ye göre Yasa, kurumsal yönetime ve kamunun aydýnlatýlmasýna iliºkin çýtayý oldukça yükseltmiºtir. Pek çok ºirket gönüllü olarak yasanýn emredici olmayan hükümlerini yerine getirmektedir. Yasa da yer alan düzenlemelerin uygulanmasý, ºirket içi kontrolü ve yönetimi daha etkin hale getirmektedir. Öte yandan Gökalp (2005: 109) yasanýn yürürlüðe girmesi ile niyetlenen amaçlar arasýnda ºunlarý saymaktadýr. 1. Yatýrýmcýya doðru zamanýnda detaylý ve anlaºýlýr finansal bilgi sunulmasýnýn saðlanmasý, 2. Daha iyi kurumsal yönetimin saðlanmasý,

61 47 3. HAÝMGK ile daha sýk yaptýrýmlarýn saðlanmasý 4. Ýç kontrollerin daha etkin yapýlmasýnýn saðlanmasý, 5. Dýº denetim firmalarý tarafýndan desteklenen ve iç denetimden sorumlu denetim kurullarýnýn baðýmsýz hareket etmesinin saðlanmasý, 6. Denetim yapan denetçi firmalardan alýnabilecek diðer hizmetleri sýnýrlandýrmak amaçlanmýºtýr. 7. Ayrýca kanuna aykýrý hareket etmeyi önlemek amacý ile aðýr cezai müeyyideler getirilmiºtir. Price (2006: 17) a göre yasanýn amacý; Halka açýk iºletmeler için yapýlan finansal raporlamada, baðýmsýz denetlemede ve muhasebe hizmetlerinde, kaliteyi ve ºeffaflýðý arttýrmak, muhasebe uygulamalarýnda standart bir çerçeve belirlenmesi sürecini yaygýnlaºtýrmak ve halka açýk iºletmeleri denetleyen ºirketlerin baðýmsýzlýðýný kuvvetlendirmek ºeklinde ifade edilmektedir. Yasa ºu amaçlarý desteklemek için düzenlenmiºtir. 1. HAÝMGK tarafýndan denetim düzenlemelerinin yapýlmasý, 2. Denetim müºterileri için yapýlan ve denetim ile ilgili olmayan hizmetlerin yasaklanmasý 3. Halka açýk ºirketlerin Ýcra Kurulu Baºkaný (CEO) ve CFO larý tarafýndan finansal raporlarýn saðlanmasý. Kanun koyucular tarafýndan, amaçlanan hedeflere ulaºmada yasanýn baºarýsý tam anlamý ile yasa tarafýndan etkilenenlere baðlý olacaktýr. Yasanýn ilan edilen amaçlarý arasýnda, yatýrýmcýyý korumak amacý ile SPKan larý ve diðer amaçlara göre kurumsal bilgilerin doðruluðunu ve güvenilirliðini korumak vardýr(

62 SOX 2002 Yasasýnýn Planlanmayan Sonuçlarý Price (2006: 18) a göre yasanýn planlanmayan sonuçlarý ºu ºekilde sýnýflandýrýlabilir. a- Halka açýk iºletmeler halka açýlmaktan uzaklaºmaktadýr. b- Gereksiz devlet yasalarý ortaya çýkmaktadýr. c- Emsal teftiºler için ºeffaflýk çaðrýsý hýzla artmaktadýr. a- Halka Açýk ݺletmeler Halka Açýlmaktan Uzaklaºmaktadýr Price (2006: 18) a göre 2005 de yapýlan bir araºtýrmanýn sonucuna göre, halka açýk kuruluºlarýn yüzde 20 si anonim olma sýfatlarýný terk etmeyi düºünmektedirler. Bunlarýn birçoðu yýllýk gelir olarak 1 milyon $ ýn altýnda kazanmakta ve bir arada yönetim ve kamu bildirim reformlarýnýn çok sýký olduðu düºüncesi, en sýk karºýlaºýlan gerekçe olarak ortaya konulmaktadýr te Foley & Lordner isimli bir hukuk ºirketi tarafýndan yapýlan bir araºtýrmaya göre orta düzey halka açýk iºletmelerin üst düzey yöneticilerine göre, yasaya uyum hükümlerinin sonucu olarak halka açýlmanýn direkt maliyetleri neredeyse yüzde 100 olarak artmýºtýr. b-gereksiz Devlet Yasalarý Ortaya Çýkmaktadýr SOX 2002 Yasasý ile beraber ülke genelinde iyi niyetle tasarlanan ama aslýnda gerekli olmayan birçok yasa gündeme geldi. Söz konusu bu düzenlemelerin gerekli olup olmadýðý henüz ileri sürülmemekte ve buna karºý bir tepki oluºtuðu hatta olmasý gerekenin üzerinde bir tepkinin ortaya çýktýðý görülmektedir (Price 2006: 8). c-emsal Teftiºler Ýçin ªeffaflýk Çaðrýsý Hýzla Artmaktadýr Emsal teftiºlerin yapýlmasý kararý, 1980 lerin sonunda Amerikan Uluslararasý Ruhsatlý Kamu Muhasebecileri (AICPA) tarafýndan Ruhsatlý Kamu Muhasebecileri (CPA) mesleðinin kendi düzenlemelerine yönelik

63 49 egemen bir adým olarak alýndý. AICPA üyelerinin bu yönde karar almalarýnýn altýnda yatan sebep, bunun iyileºtirici, eðitici ve sonuçlarýnýn güven verici olduðunu düºünmeleridir ( Price 2006: 8). Marianne (2005) Yasanýn nihai etkisinin kesin olmadýðýný ifade etmekte ve yasanýn etkisini, yasadan etkilenen ºirketlerin yasanýn gerekliliðini anlamasýna ve yasanýn finansal raporlama kalitesini korumada ve geliºtirmede etkili olduðuna inanmasýna baðlamaktadýr. Kurumsal yönetimin ve muhasebe mesleðinin deðiºtiðini ifade etmekte ve muhasebecilerin, bu deðiºiklikten kaynaklanan tehlikeleri göðüsleyebilmeleri için yasa ile nasýl uyumlu olunabileceðini bilmeleri ve yasanýn uygulamalarýný ve ºartlarýný anlamalarý gerektiðini ileri sürmektedir. Cantekinler (2003: 22) e göre Yasanýn etkisi yalnýzca ABD ile kýsýtlý kalmamýº baºta Avrupa olmak üzere tüm dünyaya yayýlmýºtýr. Yasa, sadece ABD borsalarýna kayýtlý yabancý ºirketleri deðil, bu ºirketler ile ilgili olarak denetim faaliyetlerini yürüten, yabancý denetim firmalarýný da etkileyecek hükümleri kapsayarak AB ºirketleri için bir takým problemler yaratmaktadýr. SOX 2002 Yasasý öncesi, Amerikan sermaye piyasalarýnda faaliyet gösteren yabancý ºirketlerin kurumsal yönetim ilkelerini açýkça ortaya koymalarý yeterli iken, SOX 2002 Yasasý ile beraber yabancý ºirketlerinde Amerikan ºirketlerinin uymakta olduðu kurallara uymalarý zorunlu hale getirilmiºtir. AB ilgili kurullarý, SOX 2002 Yasasý nda yer alan çeºitli konularýn Birliðin kendi standartlarý ile uyum saðlamadýðýný dolayýsýyla ABD borsalarýnda kayýtlý AB ºirketleri ile bunlarýn baðýmsýz denetimini gerçekleºtiren AB denetim firmalarýnýn ek bir yük altýna gireceði görüºünü ortaya koymuºtur. SOX 2002 Yasasý nda yer alan konular ile ilgili olarak kendi ülkelerindeki standartlara göre faaliyet gösteren AB ºirketlerinin, yabancý bir mevzuata uyum saðlamak için ek çalýºmalar yapmalarý yerine SOX 2002 Yasasýnýn AB ºirketleri için onlarýn uygulamalarýný tanýmaya yönelik bir takým kural deðiºiklikleri yapmasý önerilmektedir.

64 SOX 2002 Yasasýnýn Ýçeriði Kýrlýoðlu ve Akyel (2004: 31) e göre SOX 2002 Yasasýnýn temelinde, yöneticilerin ve ºirket çalýºanlarýnýn ºirkete iliºkin görevlerinde ilkeli hareket etmelerini ve buna uygun davranmalarýný saðlamak, uygun davranmayanlarý ciddi ºekilde cezalandýrmak yer almaktadýr. ªirket yöneticileri ve çalýºanlarý açýsýndan aðýr para ve hapis cezalarý içeren yasa ºirket yöneticileri, avukatlarý ve denetçileri için de yeni yükümlülükler içermektedir. Yasa ile ºirket üst düzey yöneticilerine aðýr sorumluluklar yüklenmiºtir. Adeta finansal raporlamanýn her anýndan haberdar olmasý beklenen yöneticiler, stres altýnda karar almaya sürüklenmektedir. Dolayýsýyla kendilerinden beklenen etkin yönetici olma sýfatýný yerine getirebilmeleri için kendilerini güvende hissetmeleri gerekmektedir. Yasaya göre CEO ve CFO lar finansal raporlama süreci boyunca, iç kontrol ve finansal raporlarý doðrulamak ile sorumludurlar. Bunun anlamý, eðer finansal bilgiler yanlýº bulunduðunda gerek CEO lar gerekse CFO lar adi ve kurumsal olarak sorumlu tutulabilirler. Ancak, büyük ºirketlerde, CFO lardan, ºirketin alt tabakalarýný etkileyebilecek, tüm detaylarý kontrol etmesini beklemek neredeyse imkânsýzdýr. Tüm finansal bilgileri ve finansal raporlama süresi boyunca, iç kontrolleri onaylayacak bir pozisyon içinde olan, üst düzey yöneticilerin, ºirketin doðru finansal durumunu gösteren finansal beyanatlarý etkileyen diðer çalýºanlarýn davranýºlarý nedeni ile sigortaya ihtiyaçlarý vardýr (Billing ve Evans, 2005: 24). Bunun yanýnda yöneticilere getirilen bir baºka sorumlulukta, iç kontrol sistemini inceleme ve denetleme yönündedir. ªirketin kamuya açýklanacak mali tablolarýnýn yayýnlanmasýndan 90 gün önce ºirketin iç kontrol sisteminin etkinliðini deðerlendirmeleri ve yapýlan deðerlendirmeye iliºkin varmýº olduklarý sonucu yayýmlanacak raporda kamuya açýklamalarý zorunlu kýlýnmýºtýr (Kýrlýoðlu ve Akyel 2004: 31).

65 51 Güngör (2003a: 76) e göre SOX 2002 Yasasý muhasebe kanunundan ziyade, ºirket yöneticileri ile ilgili çok ciddi bir takým suçlarýn tanýmlandýðý ve cezalarýn öngörüldüðü, ºirketlerin karar verme sisteminde etkili olan diðer kiºilerle ilgili bir takým yeni yükümlülüklerin getirildiði ve bu yükümlülüklerin yerine getirilmediði durumlarda yaptýrýmlarýn düzenlendiði bir kurumsal yönetim kanunudur. Güngör ( 2003 a: 77) e göre SOX 2002 Yasasý ile beraber yapýlmaya çalýºýlan en önemli ºeylerden bir tanesi de denetim kurullarýnýn baðýmsýzlýklarýný güçlendirmek, rollerini arttýrmaktýr. Yasa metni 11 ana baºlýktan ve 66 alt baºlýktan oluºmaktadýr. 1. HAÝMGK 2. Denetçi baðýmsýzlýðý 3. Kurumsal sorumluluk 4. Zenginleºtirilmiº mali bildirimler 5. Analist çýkarlarýnýn çatýºmasý 6. Komisyonun kaynaklarý ve yetkileri 7. Çalýºmalar ve raporlar 8. Kurumsal ve kriminal kötüye kullanma sorumluluðu 9. Beyaz yakalýlarýn suç ve cezalarýnýn arttýrýlmasý 10. Kurumsal vergi beyaný 11. Kurumsal kötüye kullanma ve sorumluluk Linsley (2003: 21) yasanýn temel hükümlerini ºu ºekilde açýklamaktadýr. 1- Üyeleri SEC tarafýndan atanan HAÝMGK oluºumu 2- Denetim ile eº zamanlý yapýlan ancak denetim ile ilgili olmayan hizmetlerin yasaklanmasý. 3- Denetçilerin denetim kurullarýna rapor vermeleri. 4- Denetim kurullarý üyeleri baðýmsýz direktörler olmalýdýr.

66 52 5- Denetim kurullarýnýn denetçilerin atanmasý ve gözetiminden sorumlu olmalýdýr. 6- Her halka açýk iºletmenin CEO ve CFO larýnýn çalýºtýklarý ºirketlerin finansal tablolarýnýn, firmanýn faaliyetlerinin ve finansal pozisyonunun adaletli bir dökümü olduðunun sunulmasýndan açýkça sorumlu tutulacaðýnýn belirtilmesi. 7- Baº denetçi ve gözetmen ortaðý herhangi bir denetimde en fazla 5 yýl hizmet vermelidir. 8- Düzenlemelerin, kurallarýn ve diðer materyallerin ifºasý ve ayný zamanda bunlarýn birbirinden baðýmsýz olarak, yönetim analiz ve tartýºmalarýnda açýklanmasý Koç(2002) ise yasanýn temel hükümlerini ºu ºekilde açýklamaktadýr. 1. Bir ºirketin CEO ve CFO doðru olmayan mali tablolarý onaylarsa 20 yýla kadar hapis ve 5 milyon $'a kadar para cezasýna çarptýrýlacaktýr. 2. Ýncelemelerde istenen defter ve belgelerin yýrtýlmasý, resmi bir iºlemin engellenmesi, zorlaºtýrýlmasý veya etki edilmesi 20 yýla kadar hapis cezasýný gerektirmektedir. 3. Fax, , posta yolu ile yapýlan hilelerin cezasý 5 yýldan 20 yýla çýkarýlmýºtýr. 4. Yanlýº yolda olan ºirket yöneticilerine yapýlan ekstra ödemeler önlenmekte, bunlar geri alýnmaktadýr. 5. Üst yöneticilere avans, kredi verilmesi yasaklanmýºtýr. 6. ªirket yöneticilerinin hisse senedi satmalarýný derhal açýklamalarý mecburiyeti konmuºtur. 7. Hisse senedi hileleri aðýr suç kapsamýna alýnmýºtýr. 8. SPKan nu ihlal edenlerin, aldatýlmýº yatýrýmcýlara ve diðer maðdurlara tazminat ödemelerini önlemek için iflaslarýný istemeleri engellenmektedir.

67 53 9. Mali tablolarý önemli ölçüde yanýltýcý gösteren, baðýmsýz denetmeni yanýltmak maksadýyla hareket eden ºirket görevlileri kanuna karºý gelmiº sayýlacaklar ve cezalandýrýlacaklardýr. 10. Denetim firmasýnýn ve denetmenin rotasyonu Bir denetim firmasýnýn bir ºirkete son 5 yýlýn her birinde ayný baº denetçi (koordinatör denetçi veya denetimi gözden geçirmeden sorumlu denetim ortaðý) ile denetim hizmeti vermesi kanuna aykýrý sayýlmýºtýr. Bir denetim firmasýnýn bir ºirketin denetmeni olacaðý yýl sayýsýna bir limit konulmasý üzerinde ABD Sayýºtay Baºkaný'nýn bir çalýºma yapmasý ve 1 yýl içerisinde raporunu Temsilciler Meclisi ile Senato'ya sunmasý öngörülmüºtür. Böylece deðiºik bir gözle denetim yapýlmak suretiyle gerçeðin ortaya çýkarýlmasý amaçlanmýºtýr. 11. ªirketlerde denetim kurulu kurulmasý öngörülmüºtür. Denetim kurulu, yönetim kurulunun bir kurulu olacak ve denetim firmasýnýn atanmasý, ücretinin ödenmesi ve çalýºmasýnýn gözetiminden (yönetim ile denetmen arasýndaki mali raporlarla ilgili anlaºmazlýklarýn çözülmesi dahil) denetim raporunun veya ilgili çalýºmanýn hazýrlanmasý veya sunulmasý bakýmýndan doðrudan sorumlu olacaktýr. Denetim firmasý raporunu denetim kurulu verecektir. Denetim kurulu her üyesi, yönetim kurulunun üyesi olacak, ancak görevinde baðýmsýz olacaktýr. Baðýmsýz sayýlmak için denetim kurulu üyesi, denetim kurulu, yönetim kurulu veya diðer herhangi bir kurul üyesi görevinden ayrý olarak; a. ªirketten danýºmanlýk veya diðer bir iº için ücret kabul edemeyecek; veya b. ªirkete baðlý bir kimse veya onun kontrolünde olmayacaktýr.

68 Kamu görevlilerine doðru bilgi veren çalýºanlara intikam almak niyetiyle zarar verenlere (iºleri, geçimlerini saðlama dahil herhangi bir zarar) 10 yýla kadar hapis cezasý ve maddede belirtilen para cezasý öngörülmüºtür. 13. Denetim firmalarýný denetlemek üzere HAÝMGK kurulmuºtur. Kurul, SEC tarafýndan harekete geçirilecek ve aºaðýdaki görevleri yapacaktýr: a. Denetim firmalarýný kaydetmek, b. ªirketler için kanuna göre denetim raporu hazýrlanmasý standartlarýný belirlemek veya kabul etmek veya her ikisini yapmak, c. Kayýtlý denetim firmalarýný denetlemek, d. Kayýtlý denetim firmalarý ve bu firmalarla baðlantýlý kiºilerle ilgili inceleme, soruºturma ve disiplin iºlemlerini yapmak ve gerektiðinde uygun cezalar vermek, e. Yatýrýmcýlarý korumak veya kamu yararýný artýrmak için, kayýtlý denetim firmalarýnca ve bunlara baðlý kiºilerce verilen denetim hizmetlerinin kalitesini geliºtirmek, yüksek mesleki standartlarý ilerletmek veya aksine durumlarda kanunu uygulamak gibi kurulun veya SEC in uygun göreceði diðer görevleri yapmak Halka Açýk ݺletmeler Muhasebe Gözetim Kurulu Kurul, denetim sektörü üzerinde, kamunun bir düzenleyici ve denetleyici eli gibidir. Kurul un ihtiyaç duyulduðu anda muhasebe standartlarýna iliºkin olarak yeni düzenleme yapma yetkisi, kurula verilen önemin ve kuruldan beklenen görevlerin ne denli önemli olduðunun bir göstergesidir. Bu tür kurullarýn varlýðýndan, ahlaki olmayan denetçi davranýºlarýnda, caydýrýcý rol oynamasý beklenmektedir. Giles v.d., (2004: 36) e göre SOX 2002 Yasasýnýn tanýmlanan en kapsamlý denetim reformu, halka açýk iºletmeleri ve onlarýn denetçilerini gözetim altýnda tutmak için kurulmuº olan HAÝMGK dir. SOX 2002 Yasasý Kurul a, denetim standartlarý ve denetçilerin baðýmsýzlýðý kurallarýný

69 55 düzenleyen yetkiler vermektedir. Ayný zamanda Kurul un, denetçileri, SOX 2002 Yasasý, SPKan larýna ve diðer meslek standartlarýna uyumlu olup olmadýklarý konusunda denetleme yetkiside vardýr. Tackett (2004: 342) e göre Kurul un etkin ve düzenleyici bir gücü vardýr. Halka açýk iºletmelerin denetiminde her türlü, kural, prosedür, ya da standardý yeniden yapýlandýrma ya da deðiºtirme hakkýna sahiptir. Kurul un yeni kurallar ya da denetim standardý oluºturma kapasitesi önemli ve potansiyel olarak, genel kabul görmüº muhasebe standartlarýnýn geliºtirilmesinde önemli bir adýmdýr. Bununla beraber, kurul un bu düzenleyici gücü, bu tür denetim hatalarýnýn azaltýlmasýnda önemli bir rol oynayacaktýr. Eðer mali müºavirlik firmalarýnýn denetimi HAÝMGK gibi baðýmsýz kurullar tarafýndan mercek altýna alýnmýº olsaydý mali müºavirlik firmalarý kalite kontrol ve denetim süreçlerini bariz ºekilde güçlendirirlerdi. Bu da denetim hatalarýnýn açýkça azaltýlmasýna neden olurdu. Kurulun Görevleri Özbirecikli (2002: ) kurulun görevlerini ºu ºekilde açýklamaktadýr; 1. Denetim raporu sunmasý gereken firmalar için denetim raporu düzenleyen muhasebe firmalarýnýn kaydedilmesi, 2. Denetim raporunun hazýrlanmasý ile ilgili denetçi, kalite kontrol, etik, baðýmsýzlýk ve diðer standartlarýn oluºturulmasý, 3. Kayýtlý muhasebe firmalarýnýn denetimlerinin yönetimi, 4. Kayýtlý muhasebe firmalarýnýn ve bu firmalara baðlý olarak çalýºan kiºilerin kusurlu görüldüðü durumlarda, inceleme ve disiplin iºlemlerinin belirlenmesi ve gerekli cezanýn verilmesi, 5. Yatýrýmcýlarýn ve kamu çýkarlarýnýn korunmasý amacý ile kurul veya komisyon tarafýndan uygulanmasý gerekli görülen yüksek mesleki standartlarýn gerçekleºtirilmesi,

70 56 6. Bu kanun a, kurul kurallarýna, mesleki standartlara ve denetim raporunun hazýrlanmasý ve yayýnlanmasý ile ilgili Sermaye Piyasasý hükümlerine uyumu güçlendirmek, muhasebecilerin sorumluluk ve yükümlülüklerini yerine getirmelerini saðlamak, 7. Kurul personelinin ve kurul un faaliyetlerini yönetmek ve bütçesini hazýrlamak, Giles v.d (2004: 36 37) e göre Kurul, faaliyetlerini sermaye piyasasý kuruluna, sermaye piyasasý da yýllýk olarak kongreye ait gözetim kuruluna rapor vermektedir. Kurul un denetim ve muhasebe mesleði üzerinde ºöyle düzenleyici etkileri vardýr. 1. Halka açýk anonim ºirketleri denetleyen firmalarý kayýt altýna almak ve bu ºirketlerden gelen yýllýk ücretleri toplamak, 2. Halka açýk anonim ºirketlerin denetlemesini saðlamak amacý ile standartlar oluºturmak, 3. Denetim firmalarý için kalite kontrolü, ahlak ve baðýmsýzlýða iliºkin kurallar oluºturmak, 4. Kayýtlý denetim firmalarýnýn teftiºini saðlamak. Teftiº 100 ya da daha fazla halka açýk anonim ºirketi denetleyen firmalar için yýllýk olarak yapýlacak. 100 den daha az halka açýk anonim ºirketi denetleyen denetim firmalarý içinse 3 yýlda bir kez olacaktýr, 5. Yasanýn ºartlarýnýn bozulmasý durumunda kamu muhasebe firmalarýný inceleyecek ve disipline edecek düzenlemelerin hayata geçirilmesi. Eðer denetim ºirketlerinin faaliyetlerinin devamý isteniyorsa, HAÝMGK daha hoºgörülü davranmalýdýr ve gözetim görevine daha etkili bir yaklaºým izlemelidir. Bu yüzden denetçiler, HAÝMGK nu denetim hatalarýný önleyen ve önceden tahmin eden bir strateji belirlemeye ikna etmelidirler. Bunu yaparken de HAÝMGK ile iletiºim halinde olmalýdýrlar. Böylelikle denetimin kalitesini arttýrabilirler(mc Donnell, 2004: 101).

71 57 Kurulun Oluºumu Kurul, Sermaye Piyasasý tarafýndan atanan 5 tam zamanlý üyeden oluºmaktadýr (Giles v.d,2004: 36). Özbirecikli (2002: 99) e göre Kurul üyelerinden 2 si bir veya daha fazla eyalet yasalarýna uygun olarak sertifikalý kamu muhasebecisi olacaktýr. Diðer 3 ü ise sertifikalý kamu muhasebecisi deðildir. Bu üyelerden biri kurul baºkaný olursa, en az son beº yýldan bu yana mesleki uygulamalarda bulunmamýº olmalýdýr. Kurul üyeleri tam mesai esasýna göre hizmet vereceklerdir ve birlikte çalýºacaklardýr. Üyeler baºka biri tarafýndan mesleki veya iº baðlantýsý gibi nedenler ile istihdam edilemezler. Hiçbir üye muhasebe firmasýnýn karýndan pay alamaz veya herhangi bir ödemeyi kabul edemez. Kurul üyelerinin baðýmsýzlýðý, mali ve iº iliºkileri yönünden tam anlamý saðlanmalýdýr. Aksi halde tam baðýmsýzlýktan söz edilemez. Ayrýca üyelerden ikisinin mali müºavir olmasý kurul un sektörün sorunlarýný anlamada daha önemli rol oynamasýný saðlayacaktýr.

72 58 Tablo1: Sarbanes-Oxley 2002 Yasasý Öncesinde ve Sonrasýnda Düzenleyici Yapýnýn Karºýlaºtýrýlmasý Tanýmlamalar SOX 2002 Öncesi SOX 2002 Sonrasý Düzenleyici Gözetim SEC SEC Kamu Çýkarlarý Gözetimi Kamu Gözetim Kurulu HAÝMGK Profesyonel organizasyonlar ve onlarýn düzenleme ile iliºkilendirilmiº rolleri *Denetim Standartlarý * Profesyonel Etik Amerikan CPA Enstitüsü *Denetleme Standartlarý Kurulu * Etik Kurulu * SEC Uygulama Bölümü yoluyla düzenleyici HAÝMGK aºaðýdaki gruplarýn kurulmasýndan ve/veya izlenmesinden sorumlu yarý resmi bir kuruluºtur. *Denetleme standartlarý *Denetçi etiði ve baðýmsýzlýk Standartlarý *Denetim Kalite Kontrol sorumluluklarý bulunan *Denetim firmasý kalite Standartlarý profesyonel bir kuruluºtur. kontrol standartlarý *Denetim Firmalarýnýn *Denetim firmasý inceleme Teftiºi bültenleri *Kural ihlalleri soruºturmalarý *Ýhlal edenlere yönelik yaptýrýcý önlemler Finansal Muhasebe Finansal Muhasebe Muhasebe Standartlarý Standartlarý Kurulu Standartlarý Kurulu Giles, Jill P., E.K. Venuti ve R.C.Jones(2004): The PCAOB and Convergence of the Global Auditing and Accounting Profession, The CPA Journal,Vol.74 No.9,36-39

73 59 Hill v.d. (2005: 34) kurul ile ilgili olarak denetçiler açýsýndan aºaðýdaki sonuçlara ulaºmýºlardýr. Tablo 2. HAÝMGK Gücü ve Bileºenleri Hakkýnda Denetçi Görüºleri HAÝMGK Denetim standartlarýný düzenlemeli mi? Evet Hayýr Bilgim yok Kalite kontrol standartlarý %54 %32 %14 Etik standartlarý %66 %25 %9 Baðýmsýzlýk standartlarý %69 %23 %8 Denetim standartlarý %36 %56 %8 HAÝMGK soruºturma ve disiplin tutanaklarýný yürütmeli mi? Soruºturmalarýn yürütülmesi %73 %18 %9 HAÝMGK bileºenlerini onaylýyor musunuz? 5 üyeden ikisinin Mali Müºavir olmasý %16 %72 %12 HAÝMGK baºkaný atanmadan önce en az 5 yýl Mali %15 %72 %13 Müºavir olarak çalýºmamalýdýr. Nancy T Hill; John E McEnroe; Kevin T Stevens.(2005): Auditor s Reactions to Sarbanes-Oxley and the PCAOB, The CPA Journal; November,32 34 Denetçiler, genel anlamda HAÝMGK yi ve üstleneceði faaliyetleri onaylamaktadýrlar. HAÝMGK baºkanýnýn mali müºavir olmasý ve atanmadan 5 yýllýk sektör deneyimine sahip olmasý, kurul un etkinliðini arttýracak ve denetim sektörü tarafýndan kabullenilmesine olanak saðlayacaktýr. Özbirecikli (2003: 99) ye göre Kurul, yatýrýmcýlarýn çýkarlarýný korumak amacý ile SPKan na tabi ºirketlerin denetim faaliyetlerini denetlemek sureti ile doðru, bilgi verici ve baðýmsýz bir denetim raporu hazýrlamasýný saðlamak için oluºturulmuºtur. Kurulun bir tüzel kiºiliði olacak, kar amaçsýz bir kurum olarak faaliyette bulunacak ve yasa ile sona erdirilinceye kadar faaliyetini sürdürecektir. Kurul, federal hükümetin veya eyaletin resmi görevlisi sýfatý ile sermaye piyasasý komisyonuna baðlý olarak faaliyette bulunacaktýr.

74 60 Kurul un tüzel kiºiliðe sahip olmasý ve kar amaçsýz olarak yapýlandýrýlmasý bir anlamda özel sermayeye olan güvenini kaybetmiº olan yatýrýmcýyý, tekrar finansal piyasalara yönlendirme amacýna hizmet etmektedir. Kurula Kayýt Özbirecikli (2003: 99) ye göre Komisyon kararlarýndan itibaren 180 gün içinde Kurul a kayýt yaptýrmayan muhasebe firmasýnýn hazýrladýðý veya hazýrlanmasýna iºtirak ettiði denetim raporu meºru sayýlamaz. Muhasebe firmalarý Kurul un belirleyeceði detaylarý içeren bilgileri sunmak zorundadýr. Bu bilgiler; 1-Muhasebe firmasýnýn, önceki takvim yýlýnda denetim raporunu hazýrladýðý firmalarla, cari yýlda denetim raporunu hazýrlamak için anlaºma yaptýðý firmalarýn isimleri, 2-Muhasebe firmasý tarafýndan, her bir müºteri firmadan sýrasýyla, denetim hizmeti, diðer muhasebe hizmetleri ve denetim dýºý hizmetler için dönemsel tabanda alýnan ücretler, 3-Kurul un istemeyi uygun bulabileceði; muhasebe firmasýnýn, tamamlanan son mali yýla ait diðer cari finansal bilgiler, 4-Muhasebe firmasýnýn muhasebe ve denetim uygulamalarýna iliºkin kalite kontrol politikasýný gösteren tablo, 5-Muhasebe firmasýna baðlý olarak çalýºan ve denetim raporlarýnýn hazýrlanmasýna iºtirak eden veya katkýda bulunan tüm muhasebecilerin sertifika numaralarý ile birlikte bir listesi, 6-Herhangi bir denetim raporu ile ilgili olarak muhasebe firmasýna veya muhasebe firmasýna baðlý olarak çalýºan herhangi bir kiºiye baðlý olarak devam eden bir dava veya disiplin suçu iºlemiº ise ilgili bilgiler,

75 61 7-Bir önceki takvim yýlýnda düzenlenen denetim raporu ile ilgili olarak, muhasebe firmasý ile müºteri firma arasýndaki anlaºmazlýklara iliºkin, müºteri firma tarafýndan dosyalanmýº bilgilerin suretleri, Kurul, reddetme veya daha fazla bilgi isteme gibi durumlar olmadýkça baºvuru tarihinden itibaren 45 gün içinde baºvuruyu sonuçlandýrýr. Denetim, Kalite Kontrol ve Baðýmsýzlýk Standartlarý ve Kurallarý Kurul un, denetim, kalite kontrol ve baðýmsýzlýkla ilgili standart ve kurallar belirlenmesine yönelik faaliyetleri, muhasebe meslek mensuplarý grubu veya danýºman gruplarý tarafýndan önerilen standartlarýn kabulü, düzeltilmesi, azaltýlmasý gibi iºlemleri içerir. Bu standartlar, kayýtlý denetim firmalarý tarafýndan denetim raporlarýnýn hazýrlanmasý ve sunulmasýnda kullanýlmak üzere oluºturulur. Kurul un bu iºlemleri gerçekleºtirmeye yönelik faaliyetleri; kabul edeceði denetim standartlarýný ve her kayýtlý muhasebe firmasýnýn uymasý gereken ºartlarýn temini içermektedir. Her bir kayýtlý muhasebe firmasý; 1) 7 yýldan az olmayan bir döneme ait denetim raporu ile ilgili çalýºma kâðýtlarýný ve diðer finansal bilgileri, ayrýca raporda ulaºýlan sonucu destekleyecek yeterli detayý hazýrlamak, 2) Söz konusu denetim raporunun uygunluðu hususunda 2. bir ortak denetçi görüºü temin etmek veya 2. ortak ile ayný görüºe ulaºmýº olmak veya Kurul un belirleyeceði kalifiye bir kiºi tarafýndan ulaºýlan sonuçla ayný görüºte olmak. Bu kiºinin söz konusu denetim faaliyetinde görev almamýº veya baðýmsýz bir denetçi olmasý gerekir. 3) Her denetim raporunda, müºteri firmanýn iç kontrol yapýsýný ve süreçlerini kontrol etme amaçlarýný açýklamak ve denetçinin bu kontrolden ulaºtýðý bulgularý, iç kontrol sistemin ve süreçlerinin müºteri firmanýn varlýk hareketlerini ve iºlemlerini doðru ve açýk bir ºekilde yansýtan kayýtlarýn korunmasýný içerip içermediðini, kayýtlarýn finansal

76 62 tablolarýn genel kabul görmüº muhasebe ilkelerine uygun olarak hazýrlanmasýný saðlayacak ºekilde tutulmuº olduðuna ve fatura düzenleme ile harcama yapma faaliyetlerinin sadece yönetim tarafýndan yetkilendirilmiº kiºiler tarafýndan yapýldýðýna iliºkin garantiyi saðlayýp saðlamadýðýný, iç kontrollerde saptanan materyal zayýflýðýný ve uyumsuzluðunu ifade etmek (Özbirecikli, 2003: 99). Kayýtlý Denetim Firmalarýnýn Denetimi Kurul, her kayýtlý denetim firmasýnýn ve bu firmalara baðlý olarak çalýºan kiºilerin bu kanuna, kurul kurallarýna, komisyon kurallarýna veya denetim baºarýsý, denetim raporunun sunulmasý gibi müºteri firmalarý kapsayan konular ile ilgili mesleki standartlara uyum düzeyini deðerlemek için sürekli bir gözetim programý uygulayacaktýr. Düzenli olarak denetim raporu düzenlediði müºteri sayýsý dönem bazýnda yüzden fazla olan kayýtlý muhasebe firmalarý her dönem, 100 ve 100 den az olan kayýtlý muhasebe firmalarý da en az 3 yýlda bir denetlenir. Kurul, farklý denetim programlarýný, bu kanunun kamu çýkarlarýný yatýrýmcýlarýn korunmasý amaçlarý ile uyumlu bulunursa denetim programýný düzenleyebilir (Özbirecikli, 2003: 99). Denetim ve Disiplin ݺlemleri Kurul, kurul un kurallarýna göre, bu kanunun herhangi bir hükmünü kurulun kurallarýný, denetim raporunun hazýrlanmasý ve sunulmasý ile ilgili SPKan larýný ihlal eden kayýtlý denetim firmalarýnýn, kayýtlý denetim firmalarýna baðlý olarak çalýºan kiºilerin veya her ikisinin uygulamalarýna yönelik incelemeyi yürütebilir. Kurul un gerekli ve uygun olduðuna karar vermesi durumunda; kayýtlý muhasebe firmasýndan veya bu firmalara baðlý olarak çalýºan kiºiden, Kurul un inceleme için önemli bulduðu materyalleri beyan etmesi istenebilir. Kayýtlý denetim firmasý veya kayýtlý muhasebe firmasýna baðlý olarak çalýºan kiºinin sahipliðinde bilgi, belge ve denetim çalýºmalarý istenebilir ve bu bilgi belge ve denetim çalýºma kâðýtlarýnýn teyidi için inceleme kapsamýnda defter ve kayýtlar

77 63 incelenebilir. Kayýtlý muhasebe firmasýnýn herhangi bir müºterisinin sahipliðinde bulunan belde ve kanýtlar incelemeyle ilgili materyal olarak istenebilir (Özbirecikli, 2003: 100). Disiplin ݺlemleri a-tebligat ve Kayýt Tutma Kurul un kurallarýna göre, Kurul kayýtlý muhasebe firmasý veya kayýtlý muhasebe firmasýna baðlý olarak çalýºan kiºi hakkýnda disiplin iºlemi yapýlmasýnýn gerekli olup olmadýðý konusunda karar verilebilir. Kurul bu aºamada; Belirli bir konuda firma veya kiºiyi itham eder. Bu suçlama ile ilgili olarak firma veya kiºiye tebligat yapýlýr ve kendini savunma fýrsatý verilir. ݺlemler ile ilgili olarak kayýt tutulur. (Özbirecikli, 2003: 100). b-duruºma Taraflarýn rýzasý olmadýkça veya iyi bir neden gösterilerek kurul tarafýndan aksi istenmedikçe bu bölümde geçen duruºma, kamuya açýk olmayacaktýr (Özbirecikli, 2003: 100). c-destekleyici Ýfade Kurul tarafýndan verilen ceza kararý ºu açýklamalar ile desteklenecektir: CPA firmasý veya kayýtlý muhasebe firmasýna baðlý olarak çalýºan kiºinin her bir fiili, uygulamasý veya kural ihlal, Kurul tarafýndan ihlal edildiði saptanan mesleki standart, kurul kuralý, sermaye piyasasý yasasý hükmü veya bu kanunda yer alan belirli bir hüküm, Verilen ceza (Özbirecikli, 2003: 100).

78 64 d-yaptýrýmlar Kurul, kanun ve standartlarýn ihlali durumunda ºu yaptýrýmlarý uygulamaya karar verebilir: Geçici olarak faaliyet durdurma veya kaydýn süresiz olarak feshi, CPA firmasýna baðlý olarak çalýºan kiºinin geçici veya süresiz olarak faaliyetini durdurma veya CPA firmasýndan ihracý, CPA firmasýna baðlý olarak çalýºan kiºinin faaliyetlerinin, fonksiyonlarýnýn, aktivitelerinin sýnýrlandýrýlmasý Her bir kanun ya da kural ihlali için; a-meslek mensubu olmayan kiºiye 100 bin $ dan, diðer kiºilere 2 milyon $ dan fazla olmamak üzere, b-uygulanabilir kanun, yönetmelik veya meslekli standartlarýn ihlaline neden olan ihtiyatsýz, kasýtlý veya bilinçli davranýºlarda bulunan meslek mensubu olmayan kiºilere 750 bin $ dan diðer kiºilere 15 milyon $ dan fazla olmamak üzere para cezasý uygulanýr (Özbirecikli, 2003: 100) Denetçi Baðýmsýzlýðý Güredin (1994: 5) e göre denetim, Ýktisadi faaliyet ve olaylar ile ilgili iddialarýn önceden saptanmýº ölçütlere uygunluk derecesini araºtýrmak ve sonuçlarý ilgi duyanlara bildirmek amacý ile tarafsýzca kanýt toplayan ve bu kanýtlarý deðerleyen sistematik bir süreçtir. Çankaya (2005: 135) ya göre denetimin konusu, Ekonomik olaylara iliºkin bilgilerdir. Ekonomik olaylar arasýndaki iliºkileri bilgi sistemi ve muhasebe saðlar. Dolayýsýyla denetimin konusunu; 1. Bilgi sistemi, 2. Muhasebe kayýt ortamý, 3. Mali tablolar, 4. Ýç raporlar ve vergi beyannamelerinin içeriði oluºturur.

79 65 Uysal (2004: 19 20) a göre SEC in Haziran 2000 tarihinde, denetçi baðýmsýzlýðýna iliºkin olarak gündeme getirdiði, kural önerisi, temel olarak, bir denetçinin ne zaman baðýmsýz olmadýðý, denetim müºterisi ile finansal iliºkiler ve istihdam iliºkileri, denetim müºteri için ya da onunla ittifak halinde sunulabilecek denetim dýºý hizmetlere iliºkin hükümler ve söz konusu hizmetlere iliºkin ücretlerin açýklanmasý konularýný kapsamaktadýr. Söz konusu kural, bir denetçinin baðýmsýzlýðýnýn belirlenmesinde geçerli olabilecek 4 ilke belirlemiºtir. Bir muhasebeci denetim müºterisi ile karºýlýklý ya da çeliºen çýkarlara sahip olamaz. Muhasebeci, kendi yaptýðý iºi denetleyemez. Muhasebeci, denetim müºterisin yönetimi ya da bir çalýºaný gibi iºlev göremez. Muhasebeci denetim müºterisin savunan eylemde bulunamaz. Bu dört ana prensipten hareket eden SEC, baðýmsýzlýðý bozan özel durumlarý detaylandýrmýºtýr. Ancak bunlar gerçek hayatta karºýlaºabilecek durumlarýn hepsini göstermeyebilir, yasada olmayan durumlarýn deðerlendirilmesinde ise yine dört ana prensiplere bakýlarak karar verilecektir. Baðýmsýzlýðýn bozulabileceði özel durumlar ana baºlýk olarak ºunlardýr ( Önder, 2001). 1- Finansal iliºkiler, 2- Ýstihdam iliºkileri, 3- ݺ iliºkileri, 4- Denetim dýºý hizmetler.

80 66 SOX 2002 Yasasý Sonrasý Denetim Yasada öne çýkan en belirgin konu denetçi baðýmsýzlýðýdýr. Denetçi ve denetlenen arasýndaki iliºkinin baðýmsýz olmadýðý yönündeki genel bir izlenim, ilan edilen mali raporlara olan güveni sarsmýºtýr. Dolayýsýyla denetçi ve halka açýk iºletmeler arasýndaki iliºki SOX 2002 ve SEC tarafýndan kýsýtlanmýºtýr. Latshow(2003: 13 14) a göre Denetçi ve denetlenen arasýndaki iliºkinin yeterince baðýmsýz olmadýðýna iliºkin yargýyý kýrmak adýna yasa ile aºaðýdaki kýsýtlamalar getirilmiºtir. 1. Denetimi yapýlan müºteri firmanýn finansal tablolarý veya muhasebe kayýtlarý ile ilgili hizmetler veya defter tutma faaliyeti, 2. Finansal bilgi sistemleri tasarýmý, 3. Deðer takdiri veya deðerleme hizmetleri, 4. Sigorta istatistik hizmetleri, 5. Firmalara iç denetim hizmeti sunulmasý, 6. Yönetim fonksiyonlarý veya insan kaynaklarý 7. Borsa aracýlýk hizmetleri, broker, satýmcý, yatýrým danýºmanlýðý veya yatýrým bankacýlýðý hizmetleri, 8. Denetimle ilgili olan yasal hizmetler ve uzmanlýk konusu hizmetler. Güngör (2003b: 218) e göre ise, 3568 sayýlý SMMM(Serbest Muhasebeci Mali Müºavirlik) ve YMM(Yeminli Mali Müºavirlik) kanunu çerçevesinde; mali tablolarýn ve beyannamelerin vergi mevzuatý hükümlerine uygunluðunu incelemek ve uygunluðu tasdik etmek, konu hakkýnda yazýlý görüº vermek ve rapor düzenlemek faaliyetleri ikinci fýkrada belirtilen yapýlamayacak faaliyetler kapsamýnda deðerlendirilemez. Öte yandan Uzay (2004: 7 8), kanunun, denetçi baðýmsýzlýðý altýnda oluºturduðu kurallarý ºu ºekilde özetlemiºtir.

81 67 Denetim dýºý hizmetler: Defter tutma ve finansal tablolar veya muhasebe kayýtlarý ile ilgili diðer hizmetler; finansal bilgi sistemlerinin tasarýmý ve uygulanmasý; deðerleme hizmetleri, doðruluk görüºleri veya ortak denetim raporlarýna katký; aktüeryal hizmetler; iç denetim hizmetleri; yönetim fonksiyonlarý veya insan kaynaklarý; aracý yatýrým danýºmaný veya banka hizmetleri; hukuki hizmetler ve denetim ile ilgili olmayan uzmanlýk hizmetleridir. Denetim kurulunun ön onayý: Müºteri iºletmeye sunulacak denetim ve denetim dýºý hizmetlerin, iºletmenin denetim kurulunun ön onayýndan geçmesi gerekmektedir. Denetim kurulunun onayýný alan bir denetim dýºý hizmetin, yatýrýmcýya periyodik olarak yapýlan açýklamalarda belirtilmesi gerekmektedir. Sorumlu ortak rotasyonu: Müºteri iºletmeye denetim hizmeti veren, baºlýca sorumluluða sahip denetim ortaðý veya denetimin gözlemlenmesinden sorumlu denetim ortaðý, ayný müºteri iºletmeye 5 mali yýldan fazla hizmet veremez. Denetim kurulu ile iletiºim: Denetim firmasý, müºteri iºletme denetim kuruluna, denetim süreci ile ilgili önemli hususlarý zamanýnda raporlamalýdýr. Çýkarlarýn çatýºmasý: ªayet, müºteri iºletmede genel müdür, kontrolör, muhasebe ve finansman müdürü veya eº deðer konumlarda hizmet veren bir kiºinin, müºteri iºletmeye denetimin baºladýðý tarihten önceki bir yýllýk süre içinde, denetim firmasýnda iºe baºlamasý ve müºteri iºletmenin denetimine katýlmasý durumunda, denetim firmasýnýn söz konusu müºteri iºletmeye denetim hizmeti vermesi yasaktýr. Diðer Düzenlemeler: Denetim firmalarýnýn zorunlu rotasyonuna iliºkin olarak, ABD sayýºtayýnca bir araºtýrma yapýlacaðý belirtilmektedir. Ayrýca SOX 2002 Yasasý ile getirilen standartlarýn, kayýtlý olmayan küçük

82 68 ve orta ölçekli denetim firmalarý için uygulanmasýnýn düºünülmediði belirtilmektedir. Yasanýn denetim üzerindeki etkisi denetçi baðýmsýzlýðýdýr. Yasa ile tüm düzensizlikler çözüme kavuºturulmuºtur. Denetim firmalarý için, kesinleºmiº hizmetler, yasa tarafýndan sýnýrlandýrýlmýº veya kapsam dýºý býrakýlmýºtýr (Yakhou ve Dorweiler 2005a: 43) Denetçilerin, Denetim Kurulu Tarafýndan Önceden Onaylanmasý ªartý Ýle Verebilecekleri Hizmetler Eðer, CPA firmasýndan alýnan denetim dýºý hizmetlerin toplamý denetim firmasýna bir yýl boyunca ödenen tutarýn yüzde 5 inden az ise bu hizmetler, halka açýk kurum tarafýndan denetim dýºý hizmet olarak tanýnmazlar, bu durum istisna teºkil etmektedir ve önceden onay alýnmaksýzýn söz konusu hizmetin yapýlmasý mümkündür. Burada yýl kavramý, denetim dýºý hizmetin yapýldýðý mali yýlý ifade etmektedir. Bazý hizmetlerin, denetim dýºý hizmet olmadýklarý öngörülerek oluºturulmasý durumunda, söz konusu hizmetlerin önceden onay alýnmadan gerçekleºtirilmesi mümkündür. Onay yükümlülüðünün son istisnasý; denetim kurulu önüne getirilen ve denetimin tamamlanmasýndan önce denetim kurulu veya denetim kurulunun onaylama yetkisi verdiði üyesi/üyeleri tarafýndan onaylanan hizmetlerdir(güvemli 2004: 113). Denetçi Ortaðýnýn Rotasyonu Rotasyon ºartý, denetçinin nesnelliðini korumaya yönelik olarak atýlmýº önemli bir adýmdýr. Zira uzun yýllar süren denetim iliºkisi sonucunda, denetçi ve denetlenen arasýnda iº iliºkisinin dýºýnda meydana gelen bir iliºki, denetimin, yatýrýmcýya ve kamuya hizmet eden fonksiyonunu gölgelemektedir. Denetlenen ve denetçi arasýnda zaman içinde oluºan samimiyet, denetçinin nesnelliðini gölgelemektedir.

83 69 Thompson ve Lange (2003: 10) a göre Denetimde yer alan sorumlu ortak baº denetçinin veya denetimin gözetiminden sorumlu ortak denetçinin, geleceðe yönelik olarak 5 yýl üst üste ºirkete iliºkin denetimlerde görev almasý yasaktýr. ªirkete iliºkin denetimlerde görev alacak denetçilerin rotasyona tabi tutulmasý esastýr. Öte yandan, çok açýktýr ki, denetim partnerinin rotasyonu halka açýk iºletmelerin, denetiminde yeni bir bakýº açýsýný yakalamada önemli bir unsurdur. SOX 2002 Yasasý ile ilgili olan ilgili düzenlemelerde, SEC, partner ortaðý rotasyonu gereksinimlerine, denetim iºini vermede yeni bir bakýº açýsýný yakalama ihtiyacý ile uzman muhasebecilerin denetim takýmýnda bir araya getirilme ihtiyacý arasýndaki dengeyi kurmak amacýyla ihtiyaç duymaktadýr. Denetim ortaðý rotasyonu, SOX 2002 Yasasýnda düzenlenirken bu yeniliðin daha iyi denetimi garanti edeceðine dair herhangi bir kanýt bulunmaktadýr( George (2004: 26) e göre, Denetim hatalarýnýn yarýsý 7 yýllýk ya da daha fazla denetçi- müºteri iliºkisine dayanmaktadýr. Bu tür denetim hatalarý tipik olarak yatýrýmcý açýsýndan maliyeti yüksek olan hatalardýr. Ayný zamanda, hata oranlarýnýn denetim iliºkisinin ilk yýllarýnda daha yüksek olduðu ve en yüksek hata oranýnýn, 7 yýllýk ya da daha fazla, süre içindeki iliºkide gerçekleºtiðini de belirtmektedir. Zorunlu rotasyonun, aslýnda denetim hatalarýný arttýracaðýna iliºkin iddia ºu ifadelere dayanmaktadýr(george, 2004: 26). 1-Denetim hatalarý, bariz ºekilde yeni iº antlaºmalarýnda meydana gelmektedir. 2-Müºteriye iliºkin özellikli bilgi ve deneyim eksikliði, bu baºarýsýzlýðýn nedenini oluºturmaktadýr. Uzun denetim iliºkisine sahip ºirketlerde açýkça görülen yüksek oranlý hatalara raðmen, Enron, WorldCom ve diðerleri gibi büyük baºarýsýzlýklar SOX 2002 Yasasýnýn 203 no lu Bölümünde denetim

84 70 ortaklarýnýn zorunlu rotasyonu ile sonuçlanmýºtýr. Yetkililer, zorunlu denetim rotasyonunun, denetim kalitesini arttýracaðýna ya da denetim ücretlerini azaltacaðýna dair herhangi bir güvenilir bir kanýt bulamamýºtýr

85 71 Tablo 3: Denetim Ortaklarýnýn Rotasyon ªartlarý Denetim Ortaðý Rotasyon Gereksinimleri Baº Denetim Ortaðý 5yýl Rotasyon; 5yýl Ara 6 Mayýs 2003 tarihinden sonra 1. mali yýldan itibaren geçerli; Hizmete, daha önce lider yada sorumlu ortak olarak hizmet verilen dönem dahil olmaktadýr. Ýkinci derece denetim ortaðý Aºaðýdaki koºullarý saðlamalarý ºartý ile denetim taahhüdünün parçasý olan diðer denetim ortaklarý: Ýhraççýya ya da ana firmaya 10 saat ya da daha fazla süre denetim hizmeti verilmesi; ya da Aktif veya gelirlerinin, ihraççýnýn konsolide aktif veya gelirlerinin yüzde 20 sini yada daha fazlasýný oluºturan bir baðlý ºirkette lider sorumlu ortak olarak görev yapmasý; 5 yýl sonra rotasyon; 5 yýl ara 6 Mayýs 2003 tarihinden sonra 2. mali yýldan itibaren geçerli; Hizmete, daha önce lider ya da sorumlu ortak olarak hizmet verilen dönem dahil olmaktadýr. 7 yýl sonra rotasyon; 2 yýl ara; 6 Mayýs 2003 tarihinden sonra 1. mali yýldan itibaren geçerli; Hizmete, 6 Mayýs 2003 öncesinde denetim ekibinde hizmet verilen süre dahil deðildir. PricewaterhouseCoopers, Navigating the Sarbanes Oxley Act, March 2003,s.8.

86 72 Denetim Kurullarýna Sunulan Denetim Raporu Sýradan bir müºteri firma için denetleme iºini yapan her bir kayýtlý muhasebe ºirketi, müºteri firmanýn denetim kuruluna, zamanýnda aºaðýdaki konularda bilgi verecektir: Kullanýlan tüm muhasebe politikalarý; a- Firmanýn yönetim görevlileri ile genel kabul görmüº muhasebe standartlarý baðlamýnda tartýºýlan mali bilgilerin tüm alternatif iºlemleri ve kullanýmýndan doðan sonuçlarý ayný zamanda CPA firmalarýnca tercih edilen iºlemler, b- Firma yönetimi ile CPA firmasý arasýndaki diðer önemli yazýlý görüºmeler (

87 73 Pandit vd. ( 2005: 44) e göre yasa öncesi ve sonrasý denetim raporlarý aºaðýdaki gibidir. Tablo:4 SOX 2002 Yasasýndan Önce ve Sonra Denetim Kurulu Raporlarý Ýçeriði 2003 Raporlarý 2004 Raporlarý Açýk bir ºekilde, denetim kurulu üyelerinin, NYSE kurallarý tarafýndan tanýmlandýðý gibi baðýmsýz olduðunun belirtilmesi %73 %82 Açýk bir ºekilde kuruldaki finansal uzmanlarýn adlandýrýlmasý veya %15 %43 en az bir üyenin finansal uzman olmasý Denetim kurulunun baðýmsýz denetçinin atanmasýndan, %35 %47 tutulmasýndan ve harcamalarýndan sorumlu olduðunun ifºasý Denetim kurulu, baðýmsýz denetçinin yaptýklarýnýn gözetiminden %69 %86 sorumlu olacaðýnýn ifºasý Denetim ile ilgili olmayan hizmetlerin ön onayýna gönderme 0 %59 yapmak Denetim, muhasebe ve iç kontrol konularýný ilgilendiren ve 0 0 çalýºanlardan gelen sürece iliºkin ºikâyetler için, prosedürün var olduðunun ifºasý Raporlama yýlý boyunca, kurulunun toplanma zamanlarýnýn %19 %26 belirtilmesi Raporlarýn, denetçinin baðýmsýz olduðunu, denetimle ilgili olmayan %17 %49 hizmetlerin denetçinin baðýmsýzlýðýný bozmadýðýna dair kesin sonuçlar içermesi Pandit, Ganesh M, Subrahmanyam Vijaya, Conway, Grace M. (2005): Audit Committe Reports Before and After Sarbanes Oxley, The CPA Journal, Vol.75 No.10,42 44

88 74 Deðiºime Uyum Saðlama geliºtirilmiºtir. Sermaye Piyasasý Yasasý, bu kanunla, aºaðýdaki eklemeler yapýlmak sureti ile Denetim kurulu yapýsý, denetim yaptýran müºteri firmanýn yönetim kurulu üyeleri arasýndan seçilen kiºilerden oluºmaktadýr. Denetim kurulu nun amacý, firmanýn muhasebe ve finansal raporlama süreci ile finansal tablolarýn denetimi yapmaktýr. Bir firmada böyle bir kurul un mevcut olmamasý durumunda tüm yönetim kurulu üyeleri denetim komisyonu olarak kabul edilir( Menfaat Çatýºmasý Denetim hizmeti alan ºirketin CEO ve CFO ve finansal kontrolörü denetimin baºlamasýndan önceki son bir yýllýk dönem içinde CPA firmasýnda herhangi bir ºekilde denetçi sýfatý ile görev almýº ise, kanun CPA firmasý tarafýndan söz konusu ºirkete denetim hizmeti verilmesini yasaklamýºtýr( SOX 2002 Yasasýnýn Dezavantajlarý Birçok ºirket, yasa ile uyum maliyetlerinin çok yüksek olduðundan ve denetçilerin kendilerini pahalý prosedürlere zorladýklarýndan ºikâyet etmektedirler. Yapýlan araºtýrmalara göre, Bölüm 404 ün ortalama uyum maliyeti 4,4 milyon $ civarýndadýr. Hatta konu ile ilgili ºikâyetler o denli çoðalmýºtýr ki yasanýn mimarlarýndan olan Paul Sarbanes Bölüm 404 ün tamamý ile kaldýrýlmasýný dahi önermiºtir. Uzmanlar SOX 2002 Yasasýnýn Bölüm 404 ile raporlama kültürünü deðiºtirerek onu daha ºeffaf hale getirdiðini ifade etmektedirler. Ayný zamanda yasaya uyum maliyetinin artýº gösterdiðine dikkat çekmektedirler ( Swartz, 2005: 23).

89 75 Bergen (2005) e göre Bölüm 404, iç kontrol yapýsýnýn oluºturulmasý ve bu yapýnýn etkinliðinin deðerlendirilmesi ºartýný koºmaktadýr. Bu kontrol yapýsý iç finansal raporlama ve denetim üzerinde kontrolleri kapsamaktadýr. Bu kontrol yapýsýnýn uygulanmasý beklenenden daha fazla maliyetli olmuºtur yýlý ile beraber SOX 2002 Yasasýnýn maliyetlerinin, uluslar arasý finansal yönetim tarafýndan yapýlan 224 halka açýk iºletmeyi kapsayan ankete göre Temmuz ayýnda, Haziran ayýndaki beklentilerinin üzerinde yüzde 62 oranýnda arttýðý görülmüºtür. Anonymos (2005: 19) Anonim ºirketlerin yüzde 55 i, ºirketlerin finansal raporlarýnda, Bölüm 404 ün yatýrýmcýya ve dýº kullanýcýlara daha fazla güven saðladýðýna inanmaktadýr. Yýllýk 25 milyon $ ve daha fazla geliri olan ºirketlerin, yüzde 83 ü bu görüºe katýlmaktadýr. Bununla beraber bariz ºekilde ºirketlerin yüzde 94 ü ise uyum maliyetlerinin faydayý geçtiði konusunda hemfikirdirler. Anonymos (2005: 19) Aslýnda Bölüm 404, iyi niyetli bir uygulamadýr. Yasayý uygulama çabasý gereðinden fazla abartýlmýºtýr. Bölüm 404 sürecinin, etkinliðini ve verimliliðini geliºtirmek için ºirketler, aºaðýdaki tavsiyelerin anlaºýlýp anlaºýlmadýðý konusunda rapor yayýnlamýºlardýr. * Daha fazla risk tabanlý denetim yaklaºýmlarýna izin verilmesi(yüzde 71 oranýnda uzlaºma), * Döküman derecesinin azaltýlmasý (yüzde 66 oranýnda uzlaºma), * Kontrol sorunlarýnýn iyileºtirilmesi için esneklik saðlanmasý, Bölüm 404 her ºirketten; * Finansal raporlama için yeterli iç kontrol yapýsýnýn kurulmasý ve sürdürülmesi için yönetim sorumluluðunun ilan edilmesini, * Finansal raporlama için ºirketin iç kontrol yapýsýnýn ve prosedür etkinliðinin, ºirketin mali yýlý sonunda olduðu gibi yönetim deðerlendirmesini istemektedir.

90 76 Tablo:5 SOX 2002 Bölüm 404 Ýle Ýlgili Olarak Yýllýk Maliyetler Bir yýllýk maliyetler Temmuz 2004 Mart 2005 ölçülen maliyetler Haziran 2004 ölçülen maliyetler Ýç maliyetler $ $ $ Dýº maliyetler $ $ $ Denetçi ücretleri $ $ $ Toplam $ $ $ Anonymous.(2005): Sarbanes-Oxley Act Improves Investor Confidence, But at a Cost, The CPA Journal, Vol.75 No.10,19 20 Genel anlamda SOX 2002 Yasasýnýn ºirketler üzerindeki olumsuz etkilerini sýralayacak ºu baºlýklara ulaºabiliriz(koehn ve Del Vecchio 2004: 36 37). 1- ªirket Birleºimleri Üzerindeki Etkileri: Michael Oxley in, yasanýn risk alýmýndaki potansiyel ürpertici etkileri hakkýndaki endiºesi, birleºme aktivitelerindeki yavaºlamalar ile desteklenmektedir. 2- Denetim kurullarý tarafýndan arttýrýlan çaba: Deloitte and Touche gözlemleri göstermektedir ki denetim kurullarý toplantýlarý daha sýk olmakta ve uzun sürmektedir. Yasadan önce 66 ºirketin 11 tanesinin yýlda 6 defadan daha fazla toplantý yaptýðý gözlenmiºtir. Yasadan bu yana 39 ºirket sýklýkla toplantý yapmaktadýr. Yasadan önce ºirketlerin yarýsýnýn 1 saat ya da daha az toplantý yaptýðý gözlenmiºtir. Kanýtlar göstermiºtir ki kurul üyeleri, denetim kurullarý toplantýlarý dýºýnda, daha uzun süreler çalýºmaktadýr. 3- Denetim piyasalarýnýn daralmasý: 22 Ocak 2003 te, denetim hizmeti veren firmalardan HAÝMGK ile uyumlu olmalarý istenmiºtir. 23 Ocak 2003 itibari ile halka açýk ºirketler muhasebe gözetim kurulu ile uyumlu hale gelen firma sayýsý 598 e ulaºmýºtýr. Ancak küçük denetim firmalarý, halka açýk ºirketler, HAÝMGK ile sigorta maliyetleri, personel eðitimi ve artan sorumluluk riski gibi uyum maliyetlerine daha fazla dayanamamýºtýr.

91 77 4- Denetim piyasasýnda rekabetin azaltýlmasý: Genel muhasebe ofisinin yaptýðý araºtýrmalara göre, büyük dörtler olarak adlandýrýlan denetim firmalarý Amerikan halka açýk iºletmelerinin yüzde 78 sini denetlemektedir. Ancak yaºanan son skandallar sonucunda Ernst and Young denetim firmasýnýn 6 ay boyunca yeni müºteri kabul etmesi engellenmiºtir. Diðer büyük firmalarda ileride benzer yaptýrýmlar ile karºýlaºabilecektir. Tablo 6:SOX 2002 Yasasýnýn Etkileri ETKÝLER Yasalaºanlar Amaçlanan Sonuçlar ªirket birleºmeleri ve kazanýmlarý üzerindeki etkisi Denetim kurullarý tarafýndan arttýrýlan X çaba Denetim piyasasýnýn daralmasý Denetim piyasasýndaki rekabette düºme Muhasebe maliyetlerindeki artýº X Kayýtlý yönetim gereksinimlerindeki X artýº Ücret artýºý X Denetim ücretlerindeki artýº X SEC yaptýrýmlarý üzerindeki etkisi Beklenmedik Sonuçlar Kiºisel ºirketler üzerindeki etki X X Yabancý ºirketlerin uyum sürecindeki X isteksizliði Kurumsal ºeffaflýk düzeyindeki artýº X Danýºmanlýktaki artýº X Avukatlar için daha fazla iº yükü X Eðitim etkisi X Denetim sürecindeki deðiºiklik X Denetçilerin denetimi X Yeni ölçütler X Jo Lynne Koehn; Stephen C. Del Vecchio: ( 2004) Ripple Effects of the Sarbanes-Oxley Act The CPA Journal; February, Vol.74, No.2, X X X X

92 SOX 2002 Yasasýnýn Küçük ve Orta Boy ݺletmeler Üzerindeki Etkileri Küçük ve orta boy iºletmeler(kobý) göreceli olarak yasanýn uygulanmasý esnasýnda, geniº kapsamlý maliyetlere maruz kalmýºlardýr. Küçük ve orta ölçekli iºletmeler yasaya uyum amacý ile gelirlerinin önemli bir kýsmýný ayýrmak durumda kalmýºlardýr (Morgenstern vd., 2004 ). Bergen (2005) e göre Bu firmalarýn çoðu, tam tersine, yasanýn sýký gereksinimleri karºýlamak için, iºletmeyi küçültmeyi öngören tedbirler almayý ya da firmayý kapamayý dahi göze almýºlardýr. Wharton okulu çalýºmalarýna göre, 2003 yýlýnda 2002 ye göre halka açýk iºletmelerin kapanýºlarý 3 kat artmýºtýr. Bu davranýº, tasarruf güdüsü ya da kamuoyunun dikkatinden kaçma amaçlý olabilir. Wharton okulu çalýºmalarý ºunu ortaya çýkarmýºtýr ki birçok ºirket SOX 2002 Yasasýna uyum sebebi ile katlanýlan yüksek maliyetlerden kaçýnma adýna hisse senetlerini kayýt altýna almamýºtýr. Bununla beraber, bazý iºletmeler ise kamuoyu baskýsý ve dýº gözetlemeden kaçýnma adýna bu yola baºvurmuºlardýr. Wharton okulu çalýºmalarý ºunu ortaya çýkarmýºtýr ki nakit akýºý yüksek ve düºük kalitedeki muhasebe sistemi olan firmalar karanlýða sürüklenmektedir. SEC, küçük ve orta ölçekli iºletmelerin yüz yüze kaldýðý bazý güçlükleri ortadan kaldýrabilmek adýna bazý adýmlar atmýºtýr. Kurumlara raporlama kontrolleri için 1 yýllýk bir uzatmada verilmiºtir. Aralýk 2004 yýlýnýn ortalarýnda SEC, yasanýn etkilerini ve sermaye piyasasý kurallarýnýn küçük ölçekli iºletmelerde etkisini ölçmek için danýºma kurullarýnýn kurulmasýný ilan etmiºtir. Haziran 2005 te Foley& Lordner halka açýk iºletmelere ve diðer iºletmelere, elektronik posta (e-posta) yolu ile yollamýº olduðu ankette, CEO, CFO, kurul üyelerine vb. SOX 2002 Yasasýna uyum ile ilgili bazý sorular yöneltmiºtir. 147 halka açýk iºletmeye ulaºýlmýº ve bunlardan yýllýk geliri 1 milyar $ ve daha fazla olan 48 ve yýllýk geliri 1 milyar $ altýnda olan 93 ºirketten yanýt gelmiº 6 ºirket ise yýllýk gelirlerine iliºkin herhangi

93 79 bir soru cevaplamamýºlardýr. Halka açýk ºirketlere yöneltilen sorular aºaðýdaki gibidir ( Hartman 2005: 8). 1. Kurumsal yönetim ve ºeffaflýk reformlarý ºirketinizin yönetim harcamalarýný ne oranda arttýrmýºtýr. Tablo 7: Kurumsal yönetim ve ºeffaflýk(1) Büyük oranda etkiledi %70 %54 %33 Orta düzeyde etkiledi %22 %35 %53 Biraz etkiledi %8 %8 %8 Hiç etkilemedi %1 %1 %8 Cevap yok - %3-2. SOX 2002 Yasasý ile yürürlüðe giren kurumsal yönetim ve ºeffaflýk reformlarýnýn çok sýký, kararýnda, yeterince sýký olup olmadýðýný düºünüyor musunuz? Tablo 8: Kurumsal yönetim ve ºeffaflýk(2) Çok sýký %82 %67 %55 Kararýnda %16 %27 %38 Yeterince sýký deðil %2 %2 %5 Cevap yok - %4 %3 3. Yasanýn yürürlüðe girmesiyle, kurumsal yönetim ve ºeffaflýk ilkelerinin sonucu olarak, ºirketiniz aºaðýdakilerden hangisini planlamaktadýr. Tablo 9: Kurumsal yönetim ve ºeffaflýk(3) Özelleºmeyi %20 %21 %13 ªirketin satýºý %10 %6 -( N/A) Birleºme %14 %7 -( N/A) Deðiºiklik yok %75 %71 %68 Cevap yok %1 %3 %20 Hartman, Thomas E.(2005): The Cost Of Being Public in The Era of Sarbanes- Oxley, Foley&Lardner, June

94 80 Öte yandan SEC, aºaðýdaki baºlýklar altýnda çeºitli maliyet hesaplamalarý yapmýºtýr( Morgenstern v.d., 2004). 1. Personel Sorumluluðu Yasa ile beraber, cezalarýn artmasý ve SOX 2002 Yasasýnýn uygulanmasýnýn önemi artmýºtýr. SOX 2002 Yasasý, kurum memur ve yöneticilerinin yasa ile beraber getirilen ceza ve yükümlülükler ile karºý karºýya kalma riskini arttýrmýºtýr. Birçok kurum yöneticisi ve memuru, iºlerini yaparken kiºisel yükümlülükler konusunda artýk daha fazla endiºeye kapýlmaktadýrlar. 2. Yönetici ve Memur Sigortasý Artan yönetici ve memur sorumluluklarý ile beraber, her iki grubun sigorta maliyetleri artmýºtýr. 3. Direktör Harcamalarý Yeni yükümlülükler, ºirket kurullarýnda baðýmsýz direktörler bulunmasýný istemektedir. Sonuç, halka açýk iºletme kurularýnda bulunacak baðýmsýz direktörler talebindeki artýºtýr. ªirketler artan ek direktör harcamalarýný yüklenmektedirler. Ayný zamanda finansal uzmanlarýn, kalitesinin arttýrýlmasý ve baðýmsýz direktörler için, yürütülen kurumsal araºtýrmalarý yapan firmalara ödenen ücretler katlanmaktadýr. 4. Kontrol Yazýlýmlarý Birçok ºirket, Bölüm 404 tarafýndan ºart koºulan finansal açýklama kontrollerinin, uygulanmasýnda ve tasarýmlanmasýnda yardýmcý olan enformasyon teknolojilerini kullanmaktadýr. Çünkü Bölüm 404 ile uyum, çaba gerektirmekte, ºirketler yasa ile baðlantýlý enformasyon teknolojileri maliyetlerinin devam edeceðine inanmaktadýr. Yetkililer, yazýlým, danýºma hizmetleri, çalýºanlarýn eðitimi konularýnda harcanan paranýn 480 bin $ olacaðýný tahmin etmektedirler.

95 81 5. Üretim Kayýplarý Yasa, üst düzey ºirket yönetimlerini, yasanýn gereksinimlerini karºýlamaya odaklamaktadýr. Bu maliyet miktarýnýn belirlenmesi imkânsýz olduðu gibi, dinamik bir ºekilde yatýrýmcýdan yatýrýmcýya deðiºmektedir. Foley & Lordner çalýºmalarýnda, anonim ºirketlerin üretim kayýplarý 2001 yýlýnda yasa öncesi, 46 bin $ dan 160 bin $ a çýktýðýný saptamýºtýr mali yýlý için artýº oraný yüzde 247 dir SOX 2002 Yasasýnýn Maliyetleri D Aquila (2004: 8) yasanýn maliyetlerini direkt ve endirekt olmak üzere iki ºekilde incelemiºtir. Direkt Maliyetler D Aquila (2004: 6 8) a göre muhtemelen en göze çarpan maliyet, muhasebe ve denetim ücretleridir. Yapýlan araºtýrmalara göre, Bölüm 404 e uyum maliyeti olarak yýllýk tasarlanan 2 milyon $ lýk maliyet aºaðýdaki ölçütlere dayandýrýlmaktadýr. Yaklaºýk saatlik kurum içi çalýºma, saatlik kurum dýºý çalýºma, Ýlave olarak eklenen 590 bin $ lýk denetim ücreti. Maliyetlerin artmasýnýn önemli bir nedeni, daha fazla muhasebe elemaný çalýºtýrma ihtiyacýnýn ortaya çýkmasýdýr. Bu da yasanýn bir baºka sonucunu gözler önüne sermektedir. Yasa, skandallarda önemli payý olan ve kontrol altýna alýnmaya çalýºýlan muhasebecilik ve denetim mesleðini icra edenler açýsýndan büyük bir refah kaynaðý olmuºtur. Yasanýn yürürlüðe girmesi ile birlikte muhasebeci ve denetimcilere olan talep dikkat çekecek derecede artýº göstermiºtir. Bu alanda çalýºanlarýn sayýsýnýn kýsýtlý olmasý, yasanýn getirdiði tüm sorumluluklarý az sayýdaki meslek sahibinin omuzlarýna yüklediði için de yasanýn etkin olarak iºlemesi konusunda ºüpheler mevcuttur(

96 82 Endirekt Maliyetler a-anonim ªirket Olmak D Aquila (2004: 8) ya göre 2003 yýlýnda, hukuk firmasý Foley & Lordner tarafýndan yapýlan bir araºtýrmaya göre, orta düzey anonim ºirketlerin üst düzey yöneticileri, uyum hükümlerinin sonucu olarak, Halka açýlmanýn direkt maliyetlerinin neredeyse yüzde 100 olarak arttýðýný ummaktadýrlar. Yasanýn yürürlüðe girmesinden sonra, 1 yýllýk dönem içinde sürpriz olmayan bir ºekilde halka açýk iºletmelerin, anonim sýfatlarýný kaybetmelerinde artýº yaºanmýºtýr. Büyük ºirketler için maliyetler yüksek olmasýna raðmen küçük ºirketler üzerindeki maliyetler oransal olarak artmýºtýr. Eðer genç ve büyümekte olan iºletmeler halka açýlmanýn finansmanýný saðlamada, alternatif kaynaklar ararlarsa maliyetleri muhtemelen artacaktýr (D Aquila, 2004: 9). Amerikalý olmayan bazý ºirketler, yasanýn maliyetlerini gerekçe göstererek NYSE ye girmeme yönünde karar alýrken kayýtlý olan bazýlarýnýn da SOX 2002 Yasasý maliyetleri nedeniyle borsadan ayrýldýðý belirtilmiºtir. Hukuk firmasý Foley & Order e göre halka açýk ºirketlerin yüzde 20 si yasanýn maliyetleri nedeniyle anonim sýfatlarýný tasfiye etme yoluna gitmeyi tasarlamaktadýr. Neticede, yatýrýmcýlara verilen mali bilgilerin kalite ve miktarýný artýrma amacýyla çýkarýlan bir yasanýn ºirketleri düzenlemenin dýºýna çýkmaya zorlamasý üzücü bir geliºme olarak deðerlendirilmektedir( b-karar Verme ve Verimlilik ªirketler, SOX 2002 Yasasý döneminde, daha ihtiyatlý olacak mýdýr? Temel kararlarý yeniden gözden geçirmek uzun zaman alýrsa, ºirketler karar almada çekingen davranacaklar mýdýr? Uyum konusunda artan dikkat verimliliði etkileyecek midir? Tüm bu sorularýn cevabý muhtemelendir. Eðer çalýºanlar, iç kontrolü iyileºtirmek, finansal

97 83 raporlarý deðerlendirmek, direktörler kurulu için daha fazla bilgi derlemek gibi konularda ek zaman harcarlarsa diðer önemli aktivitelerde sorun yaºayacaklardýr (D Aquila, 2004: 9). c-baðýmsýz Direktör D Aquila ( 2004: 8-9) a göre Direktörler ile ilgili birçok endirekt maliyet, baðýmsýz direktörler üzerindeki yeni önemden kaynaklanmaktadýr. Yasanýn 301 no lu Bölümü tüm denetim kurulu üyelerinin baðýmsýz olmasý gerektiðini ºart koºmuºtur. Ek olarak, direktörler kurulu üyelerinin çoðunluðu da baðýmsýz olmalýdýr. Baðýmsýz kurul üyelerinin yararý ºirketin genel gözetiminin saðlanmasýndaki tarafsýzlýðýdýr. Baðýmsýz direktörler bu duyarlýlýktadýr. Ayný zamanda finansal bilgilere direkt olarak eriºme ihtiyacý duymaktadýrlar ki bu bilgiler yönetimden elde edilmek zorundadýr. Bazý denetim kurullarý da kendilerine ºirket anlaºmalarýný anlama konusunda yardýmcý olacak bireyleri kiralamaktadýr. Çoðunlukla iç denetim bölümlerine ihtiyaç duyan küçük ve orta ölçekli iºletmeler, SOX 2002 Yasasýna uyum maliyetlerini büyük iºletmelere nazaran daha fazla hissetmektedir. Örneðin CFO larýn yüzde 38 nin iç denetim departmanlarýnýn olmadýðý ve sadece yüzde 9 nun yýllýk geliri 500 milyon $ dan fazla olan büyük ºirketler için çalýºtýklarý belirtilmektedir. Küçük ölçekli iºletmeler ise bu tür hizmetler için daha fazla personel ya da dýº kaynak istihdam etmek zorundadýrlar. PricewaterhouseCoopers(PWC )2003 yýlý anketine göre küçük ºirketlerdeki yöneticilerin yüzde 58 i yasaya uyumun maliyetli olduðuna inanmaktadýr.

98 SOX 2002 Yasasýna Raðmen Mevcut Olan Sorunlar Baret( 2005: ) e göre bazý açýlardan sorunlar yaºanmaktadýr. 1. Jüri, AA yý Enron olayýndaki hilelerden dolayý sorumlu tutmamýºtýr. Enron denetiminde Andersen in baº denetçi ortaðý olan David Duncan, Enron un çöküºünde SEC sorgulamasý esnasýnda tüm engellemelere raðmen suçu kabul etmiºtir. Aralýk 2001 de Kongre tanýklýðý boyunca, Andersen in CEO su Joseph F. Berardino Enron u kritik bilgileri saklamak ile suçlamýºtýr. 2. AA nýn Enron daki sorunlarý yakalamadaki baºarýsýzlýðýnýn nedeninde çýkar iliºkileri ve bilinç dýºý önyargýlar yatmaktadýr. 3. Son araºtýrmalara göre bilinç dýºý önyargýlý adalet, denetçiler ve yönetim arasýndaki suç çatýºmalarýndan daha fazla denetim hatalarýna neden olmaktadýr. 4. Yönetimler, tarihsel olarak muhasebe prensiplerini seçmiº ve iºletmelerin kendi finansal tablolarýný hazýrlamalarýný deðerlendirmiºlerdir. Denetim, ya müºteri yönetimlerin seçmiº olduðu muhasebe seçimlerini onaylamakta ya da reddetmektedir. Araºtýrmalar göstermektedir ki bilinç dýºý eðilim, denetçileri baðýmsýz olarak öneride bulunmalarýndan ziyade daha saldýrgan muhasebe önlemleri almaya itmektedir. 5. Samimiyet, iº iliºkilerinde bazý sorunlara yol açabilmektedir. Nitekim insanlar, kendilerine yakýn gördükleri insanlara zarar vermede daha isteksizdirler. Gerek ihtiyari gerek gayri ihtiyari, belki de bilinç dýºý bir hatadan ya da yanlýº beyandan ºüphelenen denetçi, bireye zarar vermek ile kendisinin çýkarlarý arasýnda seçim yapmak zorunda kalacaktýr. 6. AA, Enron ve diðer ºirketlere yapmýº olduðu hizmetler arasýnda iç kontrol hizmetleri vardýr. Aslýnda Andersen in dýº denetçileri firmanýn danýºmanlýk hizmetlerini deðerlendiriyorlardý. Enron 2000 li yýllarda denetim ile ilgili olmayan hizmetler için AA ya 27 milyon $ ödemiºtir. Ödenen bu ücret AA nýn baðýmsýzlýðýný sorgulamaya açýk hale getirmiºtir.

99 85 SOX 2002 Yasasýnýn bu problemler ile ilgili olarak 301 no lu Bölümü SEC ten sermaye ve borsa piyasalarýný idare eden kurallar çýkarmasýný istemekte ve içinde denetim kurullarý yer almayan ºirketleri yasaklamasýný istemektedir. SOX 2002 Yasasý ve yeni ve son SEC kurallarý, denetçi baðýmsýzlýðý ilgilendiren yasaya uygun olarak yönetsel kurallarý da güçlendirmiºtir. Bölüm 201 ise denetçi uygulamasý kapsamýna iliºkin defter tutma, finansal bilgi sistemleri düzenlemesi ve uygulanmasý çeºitli hizmetleri listelemiºtir SOX 2002 Yasasýnýn Avrupa Birliði ve Uluslararasý Alandaki Etkileri Montana(2003: 20) ya göre HAÝMGK ve SEC, SOX 2002 Yasasýna uyum ile ilgili olarak yabancý denetim firmalarýndan, muhasebe kurullarý ile uyumlu olmalarýný saðlamak amacý ile yeni hükümler yayýnlamýºtýr. SOX 2002 Yasasý gibi yeni hükümler hep bir direniº ile karºýlanmýºtýr. Özellikler yabancý denetim firmalarý uyum konusunda direniº göstermiº, hassas denetim dökümanlarýný HAÝMGK denetimine sunma konusunda isteksiz davranmýºlardýr. Finansal piyasalar Avrupa komisyonu direktörü David Right açýklamasýnda HAÝMGK nin kayýt sistemini uygulamaya sokmadan önce en azýndan bir yýl beklemesi gerektiðini böylece AB, ABD nin gereksinimleri ile örtüºen kendilerine ait yeni kurallarýn oluºturulacaðýný ifade etmektedir. Fakat Amerikalý yetkililer bunu reddederek saldýrgan tutumun yatýrýmcýlarýn güvenini kazanmada önemli olduðunu vurgulamaktadýrlar. AB, Avrupa menºeli denetim firmalarýnýn tescilleri konusunda zaman talep etmekte, böylece finansal piyasalardaki güvenin saðlanmasýnda bir iºbirliði saðlanabileceðini ifade etmektedir. AB iç piyasalar komiseri Frits Bolkestein Avrupa menºeli denetim firmalarýnýn tescilinin gereksiz olduðunu ifade etmektedir. Çünkü AB tescil, gözetim ve dýº denetim kalitesi konusunda ABD düzenlemelerine denk bir sisteme zaten sahiptir. Bu sistem gerek AB gerekse ulusal düzeyde geliºtirilmiºtir.

100 86 Buna ek olarak, AB üyeleri bazý hükümlerin üye devletlerin ulusal düzenlemeleri ile direkt olarak ters düºeceðini ifade etmektedir. Enron skandalýnýn patlak vermesi ile birçok hükümet benzer skandallarýn kendi sistemlerinde yaºanmamasý için düzenlemelerini tekrar gözden geçirip güçlendirmiºlerdir yýlýnda AB Dýº ݺleri Bakanlarý kurumsal yönetim uygulamalarýný kapsayan ºirketler hukuku alanýnda bir eylem planýn geliºtirme konusunda antlaºmaya varmýºlardýr. Yýldýrým (2005) a göre Çeºitli ülkelerde denetçinin baðýmsýzlýðý konusunda ciddi yaklaºýmlar ve düzenlemeler bulunmaktadýr. Eski Doðu Bloku ülkelerinde bile bu durum gözlenmektedir. Pazar ekonomisine sosyoekonomik geçiº sürecinin baºlamasýyla birlikte 1991 yýlýnda Polonya da denetim yasasý kabul edilmiºtir. Denetim yasasý, bir denetçiler odasý kurulmasý ve onun hak ve yükümlülüklerini de düzenlemektedir. Denetçiler odasýnýn denetleme kurulu en az 2 yýlda bir denetçiler ve denetim firmalarýný kontrol etmektedir. Denetleme Kurulu 5 üyeden oluºmakta ve denetçileri ve denetim firmalarýný kontrol eden müfettiº kurula baðlý olarak çalýºmaktadýr Polonya da denetçilerin baðýmsýzlýðý 2000 yýlýnda kabul edilen muhasebe yasasý ile saðlanmýºtýr. Bu yasa 1994 tarihli muhasebe yasasý, 2000 tarihli denetim yasasý ve 1999 tarihli oda etik kurallarý ndan faydalanmak suretiyle oluºturulmuºtur tarihli muhasebe yasasý nýn 66. maddesi baðýmsýz denetçinin baðýmsýzlýk kuralýna uygun hareket etmesi gerektiðini belirtmiºtir tarihli muhasebe yasasýnýn 66/2. maddesine göre, bir denetçi son 5 yýlda en az 1 yýllýk süreç içerisinde yýllýk gelirinin yüzde 50 sini saðladýðý teºebbüsler ile bunlarýn ºubeleri ve ailesel baðlarý olan teºebbüslerde denetim yapamaz. Bu yasada ayrýca denetçi ile akrabalýk iliºkisi olanlar arasýndaki durum da düzenlenmiºtir. Denetçi, Polonya yasalarýna göre kendi akrabalarý ya da evlenme yoluyla kazanýlan ikinci dereceye kadar akrabalarý ya da bakým ve gözetimi altýnda bulunan kiºilerin iºlerinde denetim görevini yerine getiremez.

101 SOX 2002 Yasasý Sonrasý Halka Açýk ݺletmelerin Yönetim Kurullarýnýn Yapmasý Gerekenler Guerra (2004: 14), yasa sonrasý halka açýk iºletmelerin neler yapmasý gerektiðini ºu ºekilde açýklamaktadýr. Direktörler kurulunun ve denetim kurulunun SOX 2002 Yasasý tarafýndan kararlaºtýrýlan yeni sorumluluklarý etkin ºekilde yerine getirmesi için yeniden yapýlandýrýlmasý, Çýkar çatýºmalarýnýn tekrar ortaya çýkmasýný engellemek için, atama iºlem ve yapýsýnýn ve harcama kurullarýnýn tekrar gözden geçirilmesi, Kurumsal yönetim politikalarýnýn, varlýðýnýn ve en iyi kurum yönetim uygulamalarýnýn varlýðýný temin etmek adýna yeniden gözden geçirilmesi, Yönetim performansý ve harcamasý konularýna deðinildiðinde, çýkar çatýºmalarýnýn ortaya çýkmasýný engellemek, Hissedarlardan toplanan gelirlerin, kurum yönetimine nasýl verileceðinin kararlaºtýrýlmasý, Kurul üyelerini yerine getirmesi gereken sorumluluklarý konusunda eðitmek SOX 2002 Yasasý Hakkýnda Diðer Önemli Konular Yasanýn gözetimine yasal olarak tabi olmayan halka açýk olmayan ºirketler dahi, özel ºirketlere uygulanan benzer yasalarýn olmadýðý durumlarda faaliyetlerine devam etmekte ya da SOX 2002 Yasasýna yetki veren diðer düzenleyici ana hatlara konu olmamaktadýr. Yasaya tabi olmanýn birçok nedeni vardýr. ªöyle ki; Eðer özel iºletmeler, halka açýlma kararýný verirse bunun maliyetlerini ya da yatýrýmcýlar ilk kamusal tekliften önce itaat konusunda ýsrarcý olacaklardýr, Eðer özel iºletmeler, bankalardan ya da diðer firmalardan sermaye bulmak için harekete geçerlerse, denetlenmiº finansal tablolar ve en

102 88 iyi kurumsal yönetim hakkýndaki teminatlar birer gereksinim olacaktýr, Sigorta ºirketleri, yöneticiler ve diðer görevliler için sigorta miktarýný belirleyebilmek amacý ile tasdiklenmiº finansal tablolarý isteyeceklerdir, Eðer özel iºletmeler herhangi bir amaçla finansal tablolarýný hazýrlayýp açýklarlarsa, kendilerinden SOX 2002 Yasasýna itaat etmeleri istenecektir (Dalton ve Dalton, 2005: 8). Utset (2005: 7) e göre Yönetici davranýºlarýnýn, standart açýklamalarý, yöneticilerin diðer insanlar gibi, maliyetlerden kaçýnma ve ödüllendirilme dürtüsü ile güdülendikleri zanný ile baºlamaktadýr. Örneðin, yöneticilerin sermaye piyasasý kanunlarýný ihlal edecek davranýºlarda bulunup bulunmama kararýný vermeye çalýºtýklarýný düºünelim. Bu karar sürecinde, yönetici, sivil ve kriminal suç ºekillerinden beklenen maliyet ile sermaye piyasasý kanunlarýný ihlal edilmesinden saðlanacak yararlarý kýyaslayacaktýr. Yöneticiler, fýrsatçý davranýºlarý baðlama konusunda, gerekli yeteneðe sahiptirler. Çünkü kurumsal sözleºme tamamlanmamýºtýr. Bu eksiklik, maliyetli stratejik davranýºlarý önlemek ya da birden fazla kurumsal aktörün yeterli organizasyonel güce sahip olacaðý ihtimalini doðurmaktadýr. Ek olarak, modern kurumlarýn karmaºýklýðý, finansal tablolar ve dokümanlarýn ifºasý, yöneticilere sermaye piyasalarýna, finansal bilgi transferinde, daha fýrsatçý davranma konusunda, daha geniº imkânlar tanýmaktadýr SOX 2002 Yasasý, sermaye piyasalarýnýn beklenen maliyetlerini arttýran bir takým hükümleri içermektedir. Yasadan önce, sermaye piyasasý kurallarýný çiðneyen yöneticiler, aðýrlaºtýrýlmýº kriminal cezalara muhataptýlar. Ek olarak, yöneticilerin cezalandýrýlmasý ve ortaya çýkarýlmasý için yasa, diðer kanunlarýn yanýnda, kurumsal sorumluluk kurallarýný da hayata geçirmiºtir. Ayný zamanda, çýkar çatýºmalarýný yasaklamýº, kurumsal ºeffaflýðý arttýrmýº, yöneticilerden kurumlarýnýn beyan dokümanlarýnda ve iç kontrol mekanizmalarý konusunda direkt sorumluluk almalarýný istemektedir.

103 89 Utset (2005: 5) e göre Son zamanlarda meydana gelen muhasebe skandallarýnda, kanun koyucular ve eleºtirmenler açgözlülüðün yöneticilerin yanlýº davranýºlarýnda önemli rol oynadýðý konusunda genel bir kanýya sahiptirler. Bu açgözlülük söylemi, gözlenmiº yönetici hatalarýnýn ºaºýrtýcý yanlarýný açýklamaya yardýmcý olsun diye kullanýlmýºtýr. Kanun koyucular, bu çeºit bulaºýcý yönetici hatalarýný daha iyi anlama kapasitesine sahip olmalýdýr. Utset (2005: 10-11) e göre Fýrsatçý yöneticiler, beklenen ödülün beklenen maliyetleri aºmasý durumunda hatalý davranacaklardýr. Yöneticilerin gözlenmiº en son hatalý davranýºlarý oldukça ºaºýrtýcýdýr. Aslýnda, suçlanan yöneticiler SOX 2002 Yasasýndan ziyade var olan yasaya göre mahkûm edilmiºlerdir. Aºaðýdaki liste bazý mahkûmiyetleri içermektedir. WorldCom dan Bernie Ebber: 25 yýl Dynergy den orta düzey yönetici James Olis: 24 yýl Adelphia iletiºimden Timothy Rigas:20 yýl Adelphia iletiºimden John Rigas: 10 yýl Enron dan Andrew Fastow: 10 yýl Martin Grass- Rita Aid:8 yýl WorldCom dan Scott Sullivan: Henüz mahkûm edilmedi ancak, anlaºmalý olarak 25 yýl ceza almasý durumu söz konusu Yasa ile beraber mali müºavirlik mesleði daha da fazla önem kazanmýºtýr. Zira sadece ahlak, baðýmsýz olma açýlarýndan deðil ayný zamanda finansal açýdan uzman ve deneyimli olmalarý öte yandan anonim iºletmelerde üstlenilen idari görevler mali müºavirlik mesleðinin önem kazanmasýna neden olmuºtur. Beresford (2005: 104) a göre, Mali müºavirler, ºirket yönetim kurullarýnda yeni görevler almaya baºlamýºlardýr. Son zamanlara kadar, birçok kurul, geniº bir ºekilde, diðer kuruluºlarýn CEO larýndan oluºmakta

104 90 idi. Son birkaç yýlda, kurul üyelerinin yapýsý daha çeºitli ve mali müºavirlerin direktör olarak hizmet vermelerine imkân verecek ºekilde oluºmuºtur. SOX 2002 Yasasý, tüm halka açýk anonim ortaklýklardan baðýmsýz direktörlerden oluºan bir denetim kurulu oluºturmasýný istemektedir. Tüm üyeler finansal anlamda uzmanlaºmýº olmalý ve ºirket, en azýndan bir tane denetim kurulu finansal uzmaný tanýmlamalý ya da neden bir tane uzmana bile sahip olmadýðýný açýklamalýdýr. Hissedarlar, direktörleri, kurumun gözetiminde kendilerinin temsilcisi olarak seçmektedir. Böylece, tüm direktörler genel bir gözetim sorumluluðuna sahip olmaktadýr. Mali müºavirler kurula, yalnýzca muhasebe ve denetim konularýnda bir yoðunlaºma umudu ile katýlmalýdýr. Bu noktada kurumsal yönetim elbette geniº bir konudur. Mali müºavirlerden bu konularda uzmanlýk beklenmezken onlar, bir çok alanda konuya dahil olmaktadýrlar. ªöyle ki; Kurumsal yönetim uygulamalarý, ºirket politikalarý ya da düzenlemelerinde bir baðlýlýðý kapsamakta ve mali müºavirler uyum testlerinin düzenlenmesi ve ºekillenmesinde büyük tecrübeye sahiptir. Yönetimin önemli bir ayaðý da ahlaki davranýºlardýr, mali müºavirler kendi etik standartlarýna uyma konusunda tecrübelidirler. Mali müºavirler, finansal etkileri anlama ve deðerlendirmede bir uzmanlýða sahiptirler.

105 91 ÜÇÜNCÜ BÖLÜM TÜRKÝYE DE SOX 2002 YASASI SONRASI SERMAYE PÝYASASINDA VE BAÐIMSIZ DENETÝM SEKTÖRÜNDE MEYDANA GELEN DEÐݪÝKLÝKLER SOX 2002 Yasasý sonrasý ülkemizde de çeºitli yasa koyucular tarafýndan bazý düzenlemeler yapýlmýºtýr. SPK nin 2 Kasým 2002 tarihinde sayýlý resmi gazetede sermaye piyasasýnda baðýmsýz denetim hakkýnda deðiºiklik yapýlmasýna dair yayýnladýðý tebliði ( Seri: X, No:19) aºaðýdaki ºekildedir. Baðýmsýz denetim kuruluºlarý ve bu kuruluºlarda istihdam edilen denetim elemanlarý ve diðer personel, bu Tebliðe göre baðýmsýz denetim hizmeti verdikleri firmalara, baðýmsýz denetim hizmeti verdikleri dönemde, bedelli veya bedelsiz olarak; a) Defter tutmak ve buna iliºkin diðer hizmetleri verme, b) Finansal bilgi sistemi kurma ve geliºtirme, iºletmecilik, muhasebe, finans ve bunlarýn uygulamalarý ile ilgili iºlerde müºavirlik yapma, belge düzenleme ve rapor hazýrlama, c) Deðerleme ve aktüerya hizmetleri verme, d) Ýç denetim destek hizmetleri verme, e) Tahkim ve bilirkiºilik yapma, f) Diðer danýºmanlýk hizmetlerini verme, faaliyetlerinde bulunamazlar. Ancak, 3568 sayýlý Serbest Muhasebeci (SM) SMMM ve YMM Kanunu çerçevesinde; mali tablolarýn ve beyannamelerin vergi mevzuatý hükümlerine uygunluðunu incelemek ve uygunluðu tasdik etmek, konu hakkýnda yazýlý görüº vermek ve rapor düzenlemek faaliyetleri ikinci fýkrada belirtilen yapýlamayacak faaliyetler kapsamýnda deðerlendirilmez. Baðýmsýz denetim kuruluºunun, yönetim veya sermaye bakýmýndan doðrudan ya da dolaylý olarak hakim bulunduðu bir danýºmanlýk ºirketi, baðýmsýz denetim kuruluºunun hizmet verdiði müºterisine, ayný dönem için danýºmanlýk hizmeti veremez.

106 92 Bu kapsama, baðýmsýz denetim kuruluºunun gerçek kiºi ortaklarý ve yöneticileri tarafýndan verilen danýºmanlýk hizmetleri de dahildir. Baðýmsýz denetim kuruluºlarý; sürekli ve/veya özel denetimlerde en çok 5 hesap dönemi için müºteri yönetim kurulu tarafýndan seçilir. Seçilen baðýmsýz denetim kuruluºu ile yapýlan baðýmsýz denetim sözleºmesi müºteri yönetim kurulunca imzalanarak yürürlüðe girer. Yönetim kurulunca yapýlan baðýmsýz denetim kuruluºu seçimi, sürekli denetimlerde genel kurulun onayýna sunulur. Baðýmsýz denetim kuruluºunun tekrar ayný müºteri ile sürekli ve/veya özel denetim sözleºmesi imzalayabilmesi için en az iki hesap döneminin geçmesi zorunludur. Denetimden Sorumlu Kurullar Hisse senetleri borsada iºlem gören ortaklýklar; yönetim kurulu tarafýndan kendi üyeleri arasýndan seçilen en az 2 üyeden oluºan DSK kurmak zorundadýrlar. Kurulun 2 üyeden oluºmasý halinde her ikisinin, ikiden fazla üyesinin bulunmasý halinde üyelerin çoðunluðunun, genel müdür veya icra kurulu üyesi gibi doðrudan icra fonksiyonu üstlenmeyen ve yönetim konularýnda murahhaslýk sýfatý taºýmayan yönetim kurulu üyelerinden oluºmasý zorunludur. Hisse senetleri borsada iºlem görmeyen ortaklýklar da; isteðe baðlý olarak, bu maddede düzenlenen esaslar çerçevesinde DSK oluºturabilirler ve bu hususa kamuya yaptýklarý açýklamalarda yer verebilirler. DSK; ortaklýðýn muhasebe sistemi, finansal bilgilerin kamuya açýklanmasý, baðýmsýz denetimi ve ortaklýðýn iç kontrol sisteminin iºleyiºinin ve etkinliðinin gözetimini yapar. Baðýmsýz denetim kuruluºunun seçimi, denetim sözleºmelerinin hazýrlanarak baðýmsýz denetim sürecinin baºlatýlmasý ve baðýmsýz denetim kuruluºunun her aºamadaki çalýºmalarý DSK nin gözetiminde gerçekleºtirilir. Ortaklýðýn hizmet alacaðý baðýmsýz denetim kuruluºlarýnýn seçimi ve bu kuruluºlardan alýnacak hizmetler, DSK nin ön onayýndan geçtikten sonra ortaklýk yönetim kuruluna sunulur.

107 93 Baðýmsýz denetim kuruluºu; ortaklýðýn muhasebe politikasý ve uygulamalarýyla ilgili önemli hususlarý, daha önce ortaklýk yönetimine ilettiði Kurulun muhasebe standartlarý ile genel kabul görmüº muhasebe ilkeleri çerçevesinde alternatif uygulama ve kamuya açýklama seçeneklerini, bunlarýn muhtemel sonuçlarýný ve uygulama önerisini, ortaklýk yönetimiyle arasýnda gerçekleºtirdiði önemli yazýºmalarý, derhal DSK ye yazýlý olarak bildirir. Ortaklýðýn muhasebe ve iç kontrol sistemi ile baðýmsýz denetimiyle ilgili olarak ortaklýða ulaºan ºikayetlerin incelenmesi, sonuca baðlanmasý, ortaklýk çalýºanlarýnýn, ortaklýðýn muhasebe ve baðýmsýz denetim konularýndaki bildirimlerinin gizlilik ilkesi çerçevesinde deðerlendirilmesi konularýnda uygulanacak yöntem ve kriterler DSK tarafýndan belirlenir. DSK, kamuya açýklanacak yýllýk ve ara mali tablolarýn, ortaklýðýn izlediði muhasebe ilkelerine, gerçeðe uygunluðuna ve doðruluðuna iliºkin olarak ortaklýðýn sorumlu yöneticileri ve baðýmsýz denetçilerinin görüºlerini alarak, kendi deðerlendirmeleriyle birlikte yönetim kuruluna yazýlý olarak bildirir. DSK, faaliyetleriyle ilgili olarak ihtiyaç gördüðü konularda baðýmsýz uzman görüºlerinden yararlanabilir. DSK nin ihtiyaç duyduðu danýºmanlýk hizmetlerinin maliyeti ortaklýk tarafýndan karºýlanýr. DSK; en az 3 ayda bir olmak üzere yýlda en az 4 kere toplanýr ve toplantý sonuçlarý tutanaða baðlanarak yönetim kuruluna sunulur. DSK kendi görev ve sorumluluk alanýyla ilgili olarak ulaºtýðý tespit ve önerileri derhal yönetim kuruluna yazýlý olarak bildirir. DSK nin görev ve sorumluluðu, yönetim kurulunun TTK den doðan sorumluluðunu kaldýrmaz.

108 94 Mali Tablo ve Yýllýk Rapor Hazýrlanmasý ve Bildiriminde Sorumluluk Mali tablo ve raporlarýn kurulun muhasebe standartlarý ile genel kabul görmüº muhasebe ilkelerine uygun olarak hazýrlanmasýndan, sunulmasýndan ve gerçeðe uygunluðu ile doðruluðundan, TTK ve sermaye piyasasý mevzuatý çerçevesinde ortaklýk ve aracý kurumun yönetim kurulu sorumludur. Ortaklýk ve aracý kurumun yönetim kurulu, belirtilen kapsamda hazýrlanacak mali tablolar ve yýllýk raporlarýn kabulüne dair ayrý bir karar almak zorundadýr. Ayrýca ortaklýklar ve aracý kurumlarýn mali tablo ve yýllýk raporlarýnýn ilaný ve bildirimi sýrasýnda söz konusu yýllýk ve ara mali tablolar ile yýllýk raporlarýn; ortaklýk genel müdürü, mali tablo ve yýllýk raporlarýn hazýrlanmasýndan sorumlu bölüm baºkaný veya bu sorumluluðu üstlenmiº görevli ile yönetim kurulunca bir iº bölümü yapýlmýº ise, mali tablo ve yýllýk raporlarýn hazýrlanmasýndan sorumlu yönetim kurulu üyesi tarafýndan aºaðýdaki açýklamalarla birlikte imzalanmasý ve kamuya yapýlacak açýklamalarda da bu konuya yer verilmesi zorunludur. a) Mali tablo ve yýllýk raporlarýn kendileri tarafýndan incelendiði, b) Ortaklýktaki ve aracý kurumdaki görev ve sorumluluk alanýnda sahip olduðu bilgiler çerçevesinde, raporun önemli konularda gerçeðe aykýrý bir açýklama içermediði ya da açýklamanýn yapýldýðý tarih itibarýyla yanýltýcý olmasý sonucunu doðurabilecek herhangi bir eksiklik içermediði, c) Ortaklýktaki ve aracý kurumdaki görev ve sorumluluk alanýnda sahip olduðu bilgiler çerçevesinde, raporun iliºkin olduðu dönem itibarýyla, mali tablolarýn ve rapordaki diðer mali konulardaki bilgilerin, ortaklýðýn mali durumu ve faaliyet sonuçlarý hakkýnda gerçeði doðru biçimde yansýttýðý.

109 95 Ortaklýk ve aracý kurum yönetim kurulu; mali tablo ve yýllýk raporlarý imzalamakla yükümlü olan görevlilerin, ortaklýkla ve konsolide mali tablolar kapsamýna giren baðlý ortaklýklar, iºtirakler ve müºterek yönetime tabi ortaklýklar ile ilgili önemli bilgilere ulaºmasýný saðlayacak tedbirleri almakla yükümlüdür. Ýmza yükümlüsü görevliler, gerek ortaklýðýn iç kontrol sistemiyle, gerekse kendilerinin bilgiye ulaºma sistemiyle ilgili eleºtiri ve önerilerini ortaklýk yönetim kuruluna, DSK ye ortaklýðýn ve aracý kurumun denetimini yapmakta olan baðýmsýz denetim kuruluºuna bildirmekle ve raporu incelemeleri sýrasýnda kullandýklarý iç kontrol sistemi hakkýnda bilgi vermekle yükümlüdürler Türkiye de SOX 2002 Yasasý Sonrasý Baðýmsýz Denetim Sektöründe Meydana Gelen Deðiºiklikler SOX 2002 Yasasý ile beraber birçok ülkede olduðu gibi Türkiye de de çeºitli düzenlemeler yapýlmýºtýr. Yapýlan deðiºikliklere yalnýzca SPK açýsýndan bakmak elbette yeterli olmayacaktýr. Zira AB ile bütünleºme sürecindeki ülkemiz, gerek AB müktesebatý gerekse dünyada yaºanan diðer ekonomik ve ticari deðiºimlere ayak uydurabilmek amacý ile 1 Ocak 1957 tarihinden beri yürürlükte olan 6762 sayýlý TTK de deðiºiklik yapma yoluna gitmiºtir. Yeni yasa tasarýsý özellikle denetim konusunda çeºitli yenilikler getirmektedir. Fýçýcý (2004) ya göre Yeni TTK yasa tasarýsý denetim üzerine kurulmuº bir kanundur. Bu kanun, birinci maddesinden sonuncu maddesine kadar muhasebe ve müºavirlik mesleðini ön plana çýkarmaktadýr. ªirketleri baðýmsýz denetim kuruluºlarý denetleyecektir. Küçük anonim ºirketleri ise en az iki YMM veya iki SMMM denetleyebilecektir. ªöyle ki TTK yasa tasarýsýna göre; 1- Anonim ºirketin ve ºirketler topluluðunun finansal tablolarý ile yýllýk raporu denetçi tarafýndan denetlenir. 2- Denetçinin denetiminden geçmemiº finansal tablolar ve yýllýk rapor düzenlenmemiº hükmündedir. 3- ªirketin ve topluluðun finansal tablolarý ile yýllýk faaliyet raporu, denetleme raporunun sunulmasýndan sonra deðiºtirilmiºse ve deðiºiklik denetleme raporunu

110 96 etkileyebilecek nitelikteyse, tablolar ile yýllýk faaliyet raporu yeniden denetlenir. Yeniden denetleme ve sonucu raporda özel olarak açýklanýr. Denetçinin onay yazýsý, yeniden denetlemeyi de yansýtan uygun ekleri içerir. ªirketin veya topluluðun finansal tablolarýnýn, konsolide tablolarýn ve yýllýk raporlarýnýn denetimi, envanterler de dahil olmak üzere, muhasebelerin denetimini kapsar. ªirketin ve topluluðun finansal tablolarýnýn ve yýllýk raporlarýn denetimi, ayrýca TMS ile kanuna ve esas sözleºme hükümlerine uyulup uyulmadýðýnýn incelenmesini de içerir. Denetleme, denetçilik mesleðinin gerekleri ile meslek etiðine ve uluslararasý standartlara uygun olarak ve özenle yapýlýr. Denetleme, ºirketin veya topluluðun, durumunun dürüst resim ilkesine uygun olarak yansýtýlýp yansýtýlmadýðýný; yansýtýlmamýºsa bunun sebeplerini; bu birinci fýkranýn ikinci cümlesi anlamýnda aykýrýlýklarý ve yanlýºlarý açýkça ortaya koyacak tarzda yapýlýr ve gerçeði dürüstçe belirtir. Denetim; a) ªirketin yýllýk raporunun ve finansal tablolarýnýn; b) Topluluðun yýllýk raporunun, finansal tablolarýnýn denetçinin denetleme sýrasýnda elde ettiði bilgilerle uyum içinde olup olmadýðýný ve c) Ayrýca ºirketin yýllýk raporunun ºirketin; topluluðun yýllýk raporunun topluluðun, genel durumu hakkýnda tatmin edici bir takdim niteliðini taºýyýp taºýmadýðýný belirtecek ºekilde yapýlýr. Ayrýca yýllýk rapor ile diðer raporlarda gelecekteki geliºime iliºkin risklerin gereði gibi ifade edilip edilmediði de açýklanýr. Topluluðun finansal tablolarýnýn denetiminden sorumlu olan denetçi, topluluðun konsolide tablolarýna alýnan ºirketlerin finansal tablolarýný, özellikle konsolidasyona tâbi uyarlamalarý ve mahsuplarý, bu maddenin birinci fýkrasý anlamýnda inceler; meðerki, konsolidasyona alýnan ºirket kanun gereði veya böyle bir gereklilik bulunmaksýzýn, bu kýsým hükümlerine uygun olarak denetlenmiº olsun. Bu istisna, merkezi yurtdýºýnda

111 97 bulunan bir ºirketin bu kanunun öngördüðü denetimle eºdeðer bir denetime tâbî tutulmuº olmasý halinde de geçerlidir. Denetçi, yönetim kurulunun, 378. madde uyarýnca ºirketi tehdit eden veya edebilecek nitelik taºýyan tehlikeleri zamanýnda teºhis eden, etkin bir sistem kurup kurmadýðýný, bu sistemi iºletip iºletmediðini ve kendisine sunulan sonuçlarý deðerlendirip önlem alýp almadýðýný da denetler ve raporuna kaydeder Denetçi Hakkýndaki Deðiºiklikler Seçim, Görevden Alma ve Sözleºmenin Feshi 1- Denetçi, ºirket genel kurulunca; topluluk denetçisi, ana ºirketin genel kurulunca seçilir. Denetçinin, her faaliyet yýlý ve her halde görev ifa edeceði faaliyet yýlý bitmeden seçilmesi ºarttýr. Seçimden sonra yönetim kurulu gecikmeksizin denetleme görevini denetçiye verdiðini Türkiye ticaret sicili gazetesinde ilân eder; ºirket de bunu web sitesinde yayýmlar. 2- Denetçiden denetleme görevi, sadece bu maddenin 4. fýkrasýnda öngörüldüðü ºekilde ve baºka bir denetçi atanmýºsa geri alýnabilir. 3- Konsolidasyona dâhil olan ana ºirketin finansal tablolarýný denetlemek için seçilen denetçi, baºka bir denetçi seçilmediði takdirde, topluluk finansal tablolarýnýn da denetçisi kabul edilir. 4- ªirketin merkezinin bulunduðu yerdeki ticaret mahkemesi, a) yönetim kurulunun, b) sermayenin yüzde 10 nu halka açýk ºirketlerde esas veya çýkarýlmýº sermayenin yüzde 5 ni oluºturan pay sahiplerinin, talebi üzerine, ilgilileri ve seçilmiº denetçiyi dinleyerek, seçilmiº denetçinin kiºiliðine iliºkin bir nedenin gerektirmesi, özellikle de onun taraflý davrandýðý yönünde bir endiºenin varlýðý halinde, baºka bir denetçi atayabilir.

112 98 5- Görevden alma ve yeni denetçi atama davasý, denetçinin seçiminin ilânýndan itibaren 3 hafta içinde açýlýr. Azýnlýðýn bu davayý açabilmesi için, denetçinin seçimine karºý oy vermiº, karºý oyunu tutanaða geçirtmiº ve seçimin yapýldýðý genel kurul toplantýsý tarihinden itibaren geriye en az 3 aydan beri ºirketin pay sahibi sýfatýný taºýyor olmasý gerekir. 6- Hesap yýlýnýn 4. ayýna kadar denetçi seçilememiºse, denetçi yönetim kurulunun, her yönetim kurulu üyesinin veya herhangi bir pay sahibinin talebi üzerine, 4. fýkrada gösterilen mahkemece atanýr. Ayný hüküm seçilen denetçinin görevi ret veya sözleºmeyi feshetmesi, görevlendirme kararýnýn iptal olunmasý, hükümsüzlüðü veya kanunî sebepler dâhil, denetçinin herhangi bir nedenle görevini ifa edememesi veya ifadan engellenmesi halinde de uygulanýr. Mahkeme kararý kesindir. 7- Denetçinin mahkeme tarafýndan atanmasý halinde, emsal dikkate alýnarak, ücreti ve olasý giderler için ön ödeme mahkemece belirlenir. Bunlara 3 iº günü içinde itiraz edilebilir ve itiraz 3 iº günü içinde kesin karara baðlanýr. 8- Denetçi, denetleme sözleºmesini sadece haklý bir sebebin varlýðýnda ve görevden alýnma davasý açýlmasý halinde feshedebilir. Taraflar arasýndaki, onay yazýsýna iliºkin görüº ayrýlýklarý, onay yazýsýna iliºkin ihtirazý kayýt (sýnýrlama) veya kaçýnma, haklý sebep sayýlamaz. Denetçinin sözleºmeyi feshinin yazýlý ve gerekçeli olmasý gerekir. Denetçi fesih tarihine kadar elde ettiði sonuçlarý genel kurula sunmakla yükümlü olup bu sonuçlar 402. maddeye uygun bir rapor halinde genel kurula verilir. 9- Denetçi iºbu maddenin 7. fýkrasýna göre fesih ihbarýnda bulunduðu takdirde, yönetim kurulu hemen, geçici bir denetçi seçer ve fesih ihbarýný genel kurulun bilgisine, seçtiði denetçiyi de ayný kurulun onayýna sunar.

113 99 Denetçi Olabilecekler 1- Denetçi, ancak bir baðýmsýz denetleme kuruluºu olabilir. Küçük anonim ºirketler, en az 2 YMM yi veya SMMM yi denetçi olarak seçebilirler. Baðýmsýz denetleme kuruluºunun kuruluº ve çalýºma esaslarý ve denetleme elemanlarýnýn nitelikleri Bakanlar Kurulu kararýyla düzenlenir. Aºaðýdaki hallerden birinin varlýðýnda malî müºavir veya serbest muhasebeci malî müºavir, baðýmsýz dýº denetleme kuruluºu, bunun pay sahiplerinden biri ve YMM nin, SMMM nin, baðýmsýz denetleme kuruluºunun veya onun pay sahibinin yanýnda çalýºan veya burada sayýlanlarýn mesleði birlikte icra ettikleri kiºi veya kiºiler, ilgili ºirkette denetçi olamaz. ªöyle ki, önceki cümlede sayýlanlardan biri, a) Denetlenecek ºirkette pay sahibiyse; b) Denetlenecek ºirketin yöneticisi veya çalýºanýysa veya denetçi olarak atanmasýndan önceki 3 yýl içinde bu sýfatý taºýmýºsa; c) Denetlenecek ºirketle baðlantýsý bulunan bir tüzel kiºinin veya bir ºirketin veya bir ticarî iºletmenin kanunî temsilcisi veya temsilcisi, yönetim kurulu üyesi ya da sahibiyse veya bunlarda yüzde 20 fazla paya sahipse; d) Denetlenecek ºirketle baðlantý halinde bulunan veya böyle bir ºirkette yüzde yirmiden fazla paya sahip olan bir iºletmede çalýºýyorsa veya denetçisi olacaðý ºirkette yüzde yirmiden fazla paya sahip bir gerçek kiºinin yanýnda herhangi bir ºekilde hizmet veriyorsa; e) Denetlenecek ºirketin defterlerinin tutulmasýnda veya finansal tablolarýnýn düzenlenmesinde denetleme dýºýnda faaliyette veya katkýda bulunmuºsa; f) Denetlenecek ºirketin defterlerinin tutulmasýnda veya finansal tablolarýnýn çýkarýlmasýnda denetleme dýºýnda faaliyette veya katkýda bulunduðu için 5. bende göre denetçi olamayacak gerçek veya tüzel kiºinin veya onun ortaklarýndan birinin kanunî

114 100 temsilcisi, temsilcisi, çalýºaný, yönetim kurulu üyesi, ortaðý, sahibi ya da gerçek kiºi olarak bizzat kendisi ise; g) 1. ilâ 6. bentlerde yer alan ºartlarý taºýdýðý için denetçi olamayan bir denetçinin nezdinde çalýºýyorsa, h) Son 5 yýl içinde denetçiliðe iliºkin meslekî faaliyetinden kaynaklanan gelirinin tamamýnýn yüzde 30 dan fazlasýný denetlenecek ºirkete veya ona yüzde 20 den fazla pay ile iºtirak etmiº bulunan ºirketlere verilen denetleme ve danýºmanlýk faaliyetinden elde etmiºse ve bunu cari yýlda da elde etmesi bekleniyorsa, denetçi olamaz; ancak Türkiye Serbest Muhasebeci Malî Müºavirler ve Yeminli Malî Müºavirler Odalarý Birliði,(TURMOB) katlanýlmasý güç bir durum ortaya çýkacaksa (h) bendindeki yasaðýn kaldýrýlmasý için belli bir süreyle sýnýrlý olarak onay verebilir. 2- Bir baðýmsýz denetleme kuruluºu, menkul kýymetleri borsada iºlem gören bir ºirket için 10 yýl içinde 6 defa onay yazýsý vermiºse, o ºirkete denetçi olamaz. 3- Bu madde hükümleri, ilgili konuda uzmanlýðý ºart olan iºlem denetçilerine de uygulanýr. Kanunda veya esas sözleºmede aksi öngörülmemiºse, iºlem denetçisi genel kurul tarafýndan atanýr ve görevden alýnýr Ýbraz Yükümü ve Bilgi Alma Hakký 1- ªirketin yönetim kurulu finansal tablolarý ile yýllýk raporunu düzenleyip, gecikmeksizin, denetçiye verir. Yönetim kurulu, ºirketin defterlerinin, yazýlarýnýn, belgelerinin, varlýklarýnýn, borçlarýnýn, kasasýnýn, kýymetli evrakýnýn, envanterinin incelenerek denetlenebilmesi için denetçiye gerekli imkânlarý saðlar. 2- Denetçi, yönetim kurulundan, kanuna uygun ve özenli bir denetim için gerekli olan bütün bilgileri vermesini ve dayanak oluºturabilecek belgeleri sunmasýný talep eder. Yýlsonu denetiminin hazýrlýklarý için gerektiði takdirde, denetçi 1. fýkranýn 2. ve bu fýkranýn 1. cümlesinde öngörülen yetkileri finansal tablolarýnýn çýkarýlmasýndan

115 101 önce de haizdir. Özenli bir denetim için gerekli olduðu takdirde denetçi bu fýkranýn 1. ve 2. cümlelerinde yer alan yetkileri yavru ve ana ºirketler için de kullanabilir. 3- Konsolide finansal tablolarýný çýkarmakla yükümlü olan ºirketin yönetim kurulu, konsolide finansal tablolarý denetleyecek denetçiye; topluluðun finansal tablolarýný, topluluk faaliyet raporunu, münferit finansal tablolarýný, ºirketlerin faaliyet raporlarýný, bir denetim yapýlmýº ise ana ºirketin ve yavru iºletmelerin denetim raporlarýný vermek zorundadýr. Denetçi, 1. fýkranýn 1. ve 2. cümlelerinde öngörülen yetkileri ana ve yavru ºirketler yönünden de kullanabilir Denetim Raporu 1- Denetçi, yapýlan denetimin türü, kapsamý ve sonuçlarý hakkýnda, gereken açýklýkta, anlaºýlýr, basit bir dille yazýlmýº ve geçmiº 2 yýlla karºýlaºtýrmalarý da içeren bir rapor düzenler. 2- Raporun özel bölümünde, öncelikle, yönetim kurulunun ºirket veya topluluðun durumu hakkýndaki irdelemeleri denetçi tarafýndan, kanaat bildirilerek, deðerlendirilir. Denetçi, deðerlendirme yaparken ºirketin; denetliyorsa ana ºirketin ve topluluðun finansal tablolarý ile yýllýk raporunu esas alýr. ªirketin ve topluluðun varlýðýný sürdürebilmesinin ºartlarý ile gelecekteki geliºmesi hakkýnda yönetim kurulunun yaptýðý tahlilleri özellikle irdeler; yeter ki denetlenen belgeler, yýllýk rapor ve topluluk yýllýk raporu buna olanak tanýmasýn. Raporda ayrýca denetim sýrasýnda: a) yanlýºlarýn saptanýp saptanmadýðý, b) yasal kurallara aykýrýlýklar tespit edilip edilmediði açýklanýr. ve ayrýca, c) 1- denetlenen ºirket veya topluluðun varlýðýný tehlikeye atan, 2- denetlenen ºirket veya topluluðun geliºmesine ciddi engel teºkil eden,

116 yönetim kurulunun ve diðer yöneticilerin kanunun ve esas sözleºmeyi aðýr surette ihlâl ettiðine iliºkin olgularýn, belirlenip belirlenmediði açýklanýr. 3- Denetim raporunun esas bölümünde: a- Defter tutma düzeninin, denetlenen belgelerin, finansal tablolarýn, yýllýk raporun, topluluk finansal tablolarýnýn ve topluluk yýllýk raporunun kanuna ve esas sözleºme hükümlerine uygun olup olmadýðý, b-yönetim kurulunun, talep edilen açýklamalarý yapýp yapmadýðý ve belgeleri ibraz edip etmediði açýkça ifade edilir. 4-Ayrýca, finansal tablolarý ile bunlarýn dayanaðý olan defterlerin; a-usulüne uygun tutulup tutulmadýðý b-genel kabul gören muhasebe ilkeleri çerçevesinde, ºirketin malvarlýksal, finansal ve kârlýlýk durumunun resmini gerçeðe uygun olarak ve dürüst bir ºekilde yansýtýp yansýtmadýðý açýklanýr. 5-ªirketin malvarlýksal, finansal ve kârlýlýk durumunun resminin gerçeðe uygun bir ºekilde yansýtýlmasý hususunda esaslý bir katký saðlayacaksa ve ekte yeterli açýklama yoksa ºirketin ve topluluðun finansal tablolarýnýn kalemleri ºemalandýrmaya tabi tutularak, gerektiðince açýklanýr. 6- Denetim raporunun ayrý bir bölümünde, yapýlan denetimin konusu, niteliði ve kapsamý belirtilir. 7- Denetim çerçevesinde, 398. maddenin son fýkrasý uyarýnca bir deðerlendirme yapýlmýºsa, bunun sonucu, denetim raporunun ayrý bir bölümünde gösterilir. Burada, ºirketi tehdit eden riskleri önceden teºhis eden iç gözetim teºhis sisteminin geliºtirilmesi için tedbir alýnmasýnýn gerekip gerekmediði, tehlike varsa, ºirketin bir tedbir veya çare uygulayýp uygulamadýðý hususu irdelenir.

117 Denetçi, raporunu imzalar ve yönetim kuruluna sunar Onay Yazýsý 1- Denetçi, denetimin sonucunu, ºirketin veya topluluðun finansal tablolarýna koyacaðý bir onay yazýsýnda özet ºeklinde belirtir. Onay yazýsý, denetimin konusu, türü ve kapsamý yanýnda denetçinin, denetimin sonucuna iliºkin deðerlendirmesini de içerir. Denetçi, herhangi bir itiraz ileri sürmediði takdirde, onay yazýsýnda, 398. madde uyarýnca yapýlan denetimde herhangi bir aykýrýlýðýn belirlenmediðini; ºirketin veya topluluðun finansal tablolarýnýn, denetçinin denetim sýrasýnda oluºan bilgilerine ve genel kabul gören muhasebe ilkeleri, uyarýnca yaptýðý deðerlendirmeye göre, doðru olduðunu ve ortaya konulan, ºirketin malvarlýksal, finansal ve kârlýlýk durumuna iliºkin resminin gerçeðe uygun bulunduðunu ve gerçeði dürüst bir ºekilde yansýttýðýný açýklar. 2- Onay yazýsýnda, denetimin sonucu, yönetim kurulunun sorumluluðunu gerektirecek bir durumun mevcut olup olmadýðýný ortaya koyacak, sorunlara iºaret edecek ve herkes tarafýndan anlaºýlabilecek tarzda belirtilir. ªirketin varlýðýný sürdürmesini tehlikeye düºüren riskler raporda ayrý olarak açýklanýr. 3- Onay yazýsýnda ayrýca, denetçinin deðerlendirmesine göre, ºirketin veya topluluðun yýllýk raporunun, ºirketin veya topluluðun durumunu isabetli ºekilde ortaya koyup koymadýðý da açýklanýr. Gelecekteki geliºmelerin birlikte getirebileceði rizikolarýn isabetli bir tarzda ifade edilip edilmediði hususunda ayrýntýya inilir. 4- Denetçi, çekinceleri varsa, onay yazýsýný sýnýrlandýrabilir veya kaçýnma yazýsý verebilir. Onay yazýsý olarak ifade edilemeyecek bir notun, kaçýnmada yer almasý da mümkündür. Sýnýrlamanýn ve kaçýnmanýn gerekçesi verilir. Sýnýrlamanýn konusu, amacý ve kapsamý belirli ve açýk olmalýdýr. Denetçi, onay veya kaçýnma yazýsýný yer ve tarih koyarak imzalar. Onay notundan, sýnýrlý onay notundan ve kaçýnma yazýsýndan hangisinin verildiðine denetleme raporunda iºaret olunur.

118 Denetçilerin Sýr Saklamadan Doðan Sorumluluðu 1- Denetçi, iºlem denetçileri ve özel denetçi, bunlarýn yardýmcýlarý ve baðýmsýz denetleme kuruluºunun denetime yardýmcý olan temsilcileri, denetimi dürüst ve tarafsýz bir ºekilde yapmak ve sýr saklamakla yükümlüdürler. Faaliyetleri sýrasýnda öðrendikleri, denetleme ile ilgili olan iº ve iºletme sýrlarýný izinsiz olarak kullanamazlar. Kasten veya ihmal ile yükümlerini ihlâl edenler ºirkete ve zarar verdikleri takdirde baðlý ºirketlere karºý sorumludurlar. Zarar veren kiºi birden fazla ise sorumluluk müteselsildir. 2 - Birinci fýkrada öngörülen yükümün yerine getirilmesinde ihmali bulunan kiºiler hakkýnda, verdikleri zarar sebebiyle, bir denetim için 100 bin YTL ye pay senetleri borsada iºlem gören anonim ºirketlerde ise 300 bin YTL ye kadar tazminata hükmedilebilir. Ýhmalleriyle zarara sebebiyet veren kiºilere iliºkin bu sýnýrlama denetime birden çok kiºinin katýlmýº veya birden çok sorumluluk doðurucu eylemin gerçekleºtirilmiº olmasý halinde uygulandýðý gibi, katýlanlardan bazýlarýnýn kasýtlý hareket etmiº olmalarý durumunda da geçerlidir. 3- Denetçinin bir baðýmsýz denetleme kuruluºu olmasý halinde sýr saklama yükümü bu kurumun yönetim kurulunu ve üyelerini de kapsar. 4- Bu hükümlerden doðan tazmin yükümü sözleºme ile ne kaldýrýlabilir ne de daraltýlabilir. 5- Denetçinin bu maddeden doðan sorumluluðuna iliºkin talepler rapor tarihinden baºlayarak 5 yýlda zaman aºýmýna uðrar ªirket Ýle Denetçi Arasýndaki Görüº Ayrýlýklarý 1 - ªirket ile denetçi arasýnda ºirketin ve topluluðun yýlsonu hesaplarýna, finansal tablolarýna ve faaliyet raporuna iliºkin, kanun, idarî düzenleme veya esas sözleºme hükümlerinin yorumu veya uygulanmasý konusunda doðan görüº ayrýlýklarý hakkýnda, yönetim kurulunun veya denetçinin talebi üzerine ºirketin merkezinin

119 105 bulunduðu yerdeki ticaret mahkemesi karar verir. Ýhtilaf acele iºlere özgü usüle göre karara baðlanýr ve karar kesindir. Harca ºirketin sermayesi esas olur. 2-Dava giderlerinin borçlusu ºirkettir Topluluk Ýliºkileri Ýçin Özel Denetçi Denetimi 1- a) Denetçi, ºirketin hâkim ºirketle veya topluluk ºirketleriyle iliºkileriyle ilgili olarak sýnýrlý onay veya kaçýnma yazýsý yazmýºsa veya, b) Yönetim Kurulu, ºirketin topluluk tarafýndan, bazý belirli hukukî iºlemler veya uygulanan önlemler dolayýsýyla kayba uðratýldýðýný ve bunlar dolayýsýyla denkleºtirme yapýlmadýðýný açýklamýºsa, Herhangi bir pay sahibinin talebi üzerine, ºirketin merkezinin bulunduðu yerdeki ticaret mahkemesi tarafýndan ºirketin, hâkim ºirketle veya hâkim ºirkete baðlý ºirketlerden biriyle olan iliºkisini incelemek üzere özel denetçi atanabilir.

120 106 DÖRDÜNCÜ BÖLÜM SOX 2002 YASASI ARDINDAN TÜRKÝYE DE BAÐIMSIZ DENETÝM ªÝRKETLERÝNÝN UYUM SÜRECÝNÝN ÝNCELENMESÝ ÝLE ÝLGÝLÝ ANKET ÇALIªMASI 4.1. Araºtýrmanýn Amacý Araºtýrmanýn amacý, Türk baðýmsýz denetim ºirketlerinin Sarbanes Oxley 2002 Yasasý sonrasý, SPK nin yayýnlamýº olduðu Seri: X No: 19 tebliðe uyum sürecini incelemektir Araºtýrma Modeli Bu araºtýrma, anket ve literatür taramasý ºeklinde planlanmýºtýr. Anket üç bölümden oluºmaktadýr. Birinci bölümde anketi cevaplayan hakkýnda sosyo demografik sorular, ikinci bölümde ise araºtýrmaya konu olan firmalara iliºkin bilgiler, son bölümde ise SOX 2002 Yasasý sonrasý denetim ºirketlerinde meydana gelen deðiºikliklere iliºkin bilgiler elde edilmiºtir. 4.3 Evren ve Örneklem Anket cevaplarý, SPK internet sitesinde iletiºim bilgileri belirtilen ve sermaye piyasasýnda baðýmsýz denetim hizmeti vermekle yetkili 91 kuruluºun tamamýna e-posta, posta ile yollanmýº ya da cevaplar röportaj yolu toplanmýºtýr. 91 baðýmsýz denetim ºirketinin 29 tanesi anket sorularýný cevaplamýºtýr. 4.4 Verilerin Toplanmasý Anket sorularý daha önce yapýlan çalýºmalar incelenerek hazýrlanmýºtýr. Sorularýn özellikle açýk uçlu hazýrlanmasýnýn sebepleri; denetçilerin kendilerini cevap verme esnasýnda daha rahat hissetmelerinin saðlanmasý ve ºirketlerine özgü sorunlarýn aktarmalarýnýn istenmesidir. Anket sorularý kýdemli denetçilere yollanmýº ve ankete

121 107 ilaveten SOX 2002 Yasasý ve akabinde Türkiye de yaºanan deðiºikliklere iliºkin kýsa ve açýklayýcý bilgiler verilmiºtir. Anket geri dönüºüm oraný 29/91 ºeklinde gerçekleºmiºtir 4.5 Verilerin Çözümü ve Yorumlanmasý Sorularýn açýk uçlu olmasý sebebi ile elde edilen cevaplar öncelikle gruplandýrýlmýºtýr. Sonrasýnda bu gruplarýn frekanslarý dikkate alýnarak tablolar oluºturulmuº ve her tablonun altýna açýklama yapýlmýºtýr. 4.6 Bulgular ve Yorum gibidir. Anketimize cevap veren 29 denetim ºirketinden elde edilen cevaplar aºaðýdaki Cevaplayan Denetçi Hakkýnda Sosyo Demografik Sorular Tablo 10. Ankete Katýlan Denetçilerin Cinsiyet Daðýlýmý Cinsiyet Frekanslar Yüzdeler(%) Erkek Kadýn 7 24 TOPLAM Tablo 11. Ankete Katýlanlarýn Yaº Daðýlýmý Yaº gruplarý Frekanslar Yüzdeler(%) TOPLAM

122 108 Tablo 12. Ankete Katýlanlarýn Doðum Yerlerinin Coðrafi Bölge Daðýlýmý Doðum yerleri ( coðrafi olarak) Frekans Yüzdeler(%) Marmara Ege 3 10 Ýç Anadolu 8 28 Karadeniz 1 4 Doðu Anadolu 4 13 Akdeniz 2 7 Güney doðu Anadolu 0 0 TOPLAM Tablo 13. Ankete Katýlanlarýn Firmalarda Cevaplayan Denetçilerin Pozisyon Daðýlýmý Unvanlarý Unvanlar Frekans Yüzde (%) Denetçi Kýdemli Denetçi Sorumlu Ortak Baº Denetçi 8 27 TOPLAM Tablo 14. Ankete Katýlanlarýn Mesleki Unvanlarý Unvanlar. Frekans Yüzde (%) SMMM YMM 5 17 Cevap Yok 4 13 TOPLAM

123 109 Tablo 15. Ankete Katýlanlarýn Sektörde Çalýºma Yýllarý Tecrübe Frekans Yüzde (%) Cevap yok 2 7 TOPLAM Denetim Firmasý Hakkýnda Sorular. Tablo 16. Ankete Katýlan Denetim Firmalarýnýn Baðýmsýz Denetim Sektöründeki Tecrübeleri Firma tecrübesi( yýl) Frekans Yüzde (%) Cevap Yok 2 7 TOPLAM Tablo 17. Denetim Firmasýnýn Denetlediði Firma Sayýsý Firma (adet ) Frekans Yüzde (%) Diðer 3 10 Cevap yok TOPLAM

124 110 Tablo 18. Firmadaki Denetçi Sayýsý Denetçi sayýsý Frekans Yüzde (%) Cevap yok 2 7 TOPLAM SOX 2002 Yasasý Sonrasý Baðýmsýz Denetim Firmasýnýn Denetim Standartlarýndaki Deðiºiklikler. Tablo 19. SOX 2002 Hakkýnda Bilgi Sahibi misiniz? Bilgi Sahibi Misiniz? Frekans Yüzde (%) Evet Hayýr - - Toplam Ankete katýlan denetçilerin tamamý SOX 2002 Yasasý hakkýnda bilgi sahibi olduklarýný ifade etmektedirler. Denetçiler söz konusu bilgiyi mesleki makaleler, SPK tebliðleri, medya ve eðitim seminerleri esnasýnda elde etmiºlerdir.

125 111 Tablo 20. SOX 2002 Sonrasý Sermaye Piyasasý Kurulu nun Yayýnlamýº Olduðu 19 Numaralý Tebliði, Yeni Enron Tipi Vakalarý Engellemesi Açýsýndan Yeterli Buluyor Musunuz? Yeterli Buluyor Frekans Yüzde (%) musunuz? Evet Hayýr Cevap yok 1 3 TOPLAM Ankete katýlan denetçilerin yüzde 59 u tebliði yeterli bulurken tebliði yeterli bulmayanlarýn oraný yüzde 38 de kalmýºtýr. Tebliði yeterli bulmayanlar, sebep olarak uygulamada denetim ºirketlerinin denetim ve danýºmanlýk faaliyetlerini beraber yürüttüklerini ifade etmiºlerdir. Tablo 21. SOX 2002 Sonrasý Denetim Yaptýðýnýz Firmalarý Denetim Amaçlý Ziyaretleriniz ve/veya Firmalarla Olan Toplantýlarýnýz Sýklaºtý mý? Toplantýlarýnýz Sýklaºtý mý? Frekans Yüzde (%) Evet Hayýr 7 24 Cevap yok - - TOPLAM Ankete katýlan denetçilerin yüzde 76 sý yasa sonrasý denetim amaçlý ziyaretleriniz ve/veya firmalarla olan toplantýlarýn sýklaºtýðýný ifade ederken, yüzde 24 lük bir oranda soruya olumsuz yanýt vermiºlerdir.

126 112 Tablo22. Denetim Yaptýðýnýz Firmalarda SOX 2002 Sonrasý Ne Tür Deðiºmeler Gözlemlediniz? Gözlenen Deðiºimler Frekans Yüzde (%) Genel anlamda denetime 19 %66 verilen önem arttý Herhangi bir deðiºiklik yok 8 %28 Cevap yok 2 %6 TOPLAM Ankete katýlan denetçilerin yüzde 66 lýk bir dilimi yasa sonrasý, denetime verilen önemin arttýðýný belirtmiºlerdir. Öte yandan yüzde 28 lik bir kesim ise herhangi bir deðiºiklik gözlemlemediklerini ifade etmiºlerdir. Tablo 23. Yolsuzluðu Engelleme Konusunda, Türkiye deki Firmalarýn Bu Konuda Almasý Gereken En Önemli Önlemler Sizce Nelerdir. Alýnmasý gereken Frekans Yüzde (%) önlemler. Yasal boºluklar 9 31 doldurulmalý Personele iliºkin iyileºtirici 5 17 politikalar geliºtirilmeli. Diðer 9 31 Cevap yok 6 21 TOPLAM Ankete katýlan denetçilerin, yüzde 31 i yasal yaptýrýmlardaki düzenlemelerin hýzlandýrýlmasýný savunurken bu konuda hazýrlanmakta olan TTK yasa tasarýsýný vurgulamýºlardýr. Öte yandan yüzde 17 lik dilim ise muhasebe- finans personelinin maddi açýdan tatmin edilmesinin yaný sýra yolsuzluklar konusunda eðitilmesi gerektiðini savunmuºlardýr.

127 113 Tablo24. Sizce Türkiye nin Enron u Hangi Olaydýr? Türkiye nin Enron u Frekans Yüzde (%) TMSF ye devredilen batýk bankalar. TOPLAM Anketi bu sorusuna denetçilerin yüzde 100 ü TMSF ye devredilen batýk bankalar ºeklinde cevap vermiºlerdir. Tablo 25. Etik ve Yolsuzluðun Ýncelenmesi Derslerinin Okutulmasýnýn Gerekliliði Etik ve yolsuzluðun Frekans Yüzde (%) incelenmesi derslerinin okutulmasý Gereklidir Gerekli deðildir 7 24 Yanýt yok 3 10 TOPLAM Etik ve yolsuzluðun incelenmesi derslerinin okutulmasý konusunda, denetçilerin yüzde 66 sý bu derslerin okutulmasý gerektiðini savunurken, yüzde 24 ü gerekli olmadýðý düºüncesindedir. Öte yandan bu soruya cevap vermeyenlerin oraný ise yüzde 10 da kalmýºtýr. Tablo26. Siz, Eðitiminiz Esnasýnda Etik ve/veya Yolsuzluðun Ýncelenmesi Dersleri Aldýnýz mý? Yolsuzluðun incelenmesi Frekans Yüzde (%) dersleri aldýnýz mý? Evet 1 3 Hayýr Yanýt yok - - TOPLAM

128 114 Yüzde 97 lik gibi ezici bir çoðunluk, eðitimleri esnasýnda etik ve/veya yolsuzluðun incelenmesi ile ilgili herhangi bir ders almamýºtýr. Bu da, yolsuzluðu ortaya çýkarma noktasýnda önemli bir rol üstlenen denetçilerin önemli bir eksikliðini ortaya çýkarmýºtýr. Yüzde 3 lük gibi küçük bir dilim ise söz konusu dersleri almýºlardýr. Tablo 27. Denetim Sektöründe Çalýºmaya Baºladýktan Sonra Yolsuzluk (teºhisi, incelenmesi, raporlanmasý v.b.) Konularda Özel Bir Eðitim Aldýnýz mý? Özel Bir Eðitim Aldýnýz Frekans Yüzde (%) mý? Evet 8 27 Hayýr Cevap yok - - TOPLAM Ankete katýlan denetçilerin yüzde 73 ü konu ile ilgili olarak herhangi bir eðitim almadýklarýný belirtmiºlerdir. Herhangi bir eðitim alan yüzde 27 lik bir dilim ise bu eðitimi Ýstanbul Serbest Muhasebeci Mali Müºavirler Odasý (ÝSMMO) ya da TMUD( Türkiye Muhasebe Uzmanlarý Derneði) aldýðýný ifade etmiºlerdir.

129 Anket Sonuçlarýnýn Deðerlendirilmesi. Tez çalýºmasýnda anket çalýºmasýna katýlan 29 firmadan elde edilen sonuçlar yukarýdaki ºekildedir. Genel anlamda denilebilir ki ankete katýlan Türk baðýmsýz denetim ºirketleri SOX 2002 Yasasý ve ardýndan SPK tarafýndan uyum amacý ile çýkarýlmýº tebliðlerden bilgi sahibidirler. Ancak sonuçlar göstermektedir ki yolsuzluklarýn önlenmesinde önemli pay sahibi olan denetçilerin yüzde 97 gibi bir oranýnýn eðitimleri esnasýnda etik ve/veya yolsuzluðun önlenmesi hakkýnda herhangi bir eðitim almamýºlardýr. Öte yandan denetçilerin yüzde 73 lük gibi bir oranýnýn denetim sektöründe görev almaya baºladýktan sonrada yolsuzluk ile ilgili bir eðitim almadýklarý da görülmektedir. Tez çalýºmasý esnasýnda gözlenen, denetim firmalarýnýn SPK tarafýndan yayýnlanan Seri: X No: 19 tebliðe( a) Defter tutmak ve buna iliºkin diðer hizmetleri verme, b) Finansal bilgi sistemi kurma ve geliºtirme, iºletmecilik, muhasebe, finans ve bunlarýn uygulamalarý ile ilgili iºlerde müºavirlik yapma, belge düzenleme ve rapor hazýrlama, c) Deðerleme ve aktüerya hizmetleri verme, d) Ýç denetim destek hizmetleri verme, e) Tahkim ve bilirkiºilik yapma, f) Diðer danýºmanlýk hizmetlerini verme, faaliyetlerinde bulunamazlar.) aykýrý hareket ettikleri gerçeðidir.

130 116 BEªÝNCÝ BÖLÜM SONUÇ VE ÖNERÝLER Muhasebe mesleðinin, kapitalist ekonomilerde bu denli önem kazanmasýnda halka açýk iºletmelerin rolü büyüktür. Zira gerek büyük ölçekli, gerekse küçük ölçekli olsun yatýrýmcýnýn tasarrufunu bünyesine çeken bu tür iºletmeler bu açýdan bakýldýðýnda mikro anlamda önem kazanmasýnýn yanýnda ekonominin tamamýný düºünüldüðünde makro açýdan da önem kazanmaktadýr. Dolayýsýyla halka açýk iºletmelerde çýkar sahiplerinin her türlü hakkýnýn korunmasý ayný zamanda ekonominin tamamý içinde vazgeçilmez bir niteliktir. Zira Enron vakasýnda olduðu gibi, gerek yatýrýmcýnýn güveni açýsýndan, gerekse makro ekonomi açýsýndan telafisi çok zor olan sorunlar gündeme gelebilmektedir. ݺte bu noktada, muhasebe mesleðinin denetim iºlevi devreye girmektedir. Açýklanan mali tablolarýn ne kadar güvenli olduðu sorusunun bir anlamda yanýtý olan denetim, karar alýcýlara (Ortaklar, ݺletmeye Borç Verenler, Devlet, Sendikalar, Parlamento ve Diðer Gruplar) yol gösterir. Açýklanan bilgilerin doðruluðunun ölçülmesinde baºvurulan genel bir yöntem, bu bilgilerin baðýmsýz denetçiler tarafýndan denetlenmesidir. Denetçilerin baðýmsýzlýðý ABD de yaºanan Enron vakasý ile bir kez daha önem kazanmýºtýr. Enron sonrasý SOX 2002 Yasasý bir anlamda yatýrýmcýnýn güvenini tekrar saðlama bir anlamda ise denetçi baðýmsýzlýðýný tekrar saðlamayý amaçlamaktadýr. ABD yaºanan mali yolsuzluklar ardýndan 30 Temmuz 2002 tarihinde kongreden geçen SOX 2002 Yasasýnýn tüm dünyada olduðu gibi Türkiye de de yansýmalarý olmuºtur. Gerek SPK tarafýndan 19 no lu teblið ile doðrudan, gerekse hazýrlanmakta olan TTK yasa tasarýsý ile dolaylý olarak bu uyum süreci hayata geçirilmeye çalýºýlmaktadýr. Tez çalýºmasýndan elde ettiðimiz genel kaný Seri: X 19 no lu tebliðin denetçi baðýmsýzlýðýný yeterince saðlayamadýðýdýr. Bununla beraber pratikte gözlemlediðimiz, denetim ºirketlerinin, AA ve Enron örneðinde olduðu gibi dýº denetimini yaptýklarý halka açýk iºletmelerin ayný zamanda danýºmanlýðýný yapmalarýdýr.

131 117 O yüzden, sadece ilgili kurumlar tarafýndan bir anlamda öneri niteliði taºýyan tebliðler, cezai yaptýrýmlar aðýrlaºtýrýlmadýðý sürece bir anlam taºýmayacaktýr. Ulaºtýðýmýz bir baºka sonuç ise, kurumsal yönetim konusunun denetim ºirketlerinin gözünden kaçtýðý gerçeðidir. Kurumsal yönetimin, halka açýk iºletmeler ile denetim ºirketleri arasýnda iliºkileri daha koordineli bir hale geleceði gerçeði yadsýnamaz bir gerçektir. Öte yandan yasanýn yürürlüðe girmesini takip eden yýllar boyunca kurumsal yönetim ve ºeffaflýk konularý ºirketlerin bu yöndeki harcamalarýný önemli düzeyde arttýrmýºtýr. Ayný zamanda ºirketler, 2003 ve 2005 yýllarý arasýnda kurumsal yönetim ve ºeffaflýk ile ilgili reformlarýn çok sýký olduðunu düºünmektedirler. Makro ekonomi açýsýndan bakýldýðýnda ise kurumsal yönetim sayesinde, daha iyi yönetilen iºletmeler iktisadi büyüme ve kalkýnmaya daha fazla katkýda bulunacaklardýr. SOX 2002 Yasasý bir anlamda denetim konusunda devrim niteliði taºýmaktadýr. Bu yasanýn, ABD kongresi tarafýndan çýkartýlmasý konusunda bir kývýlcým olan Enron, AA tarafýndan 1985 yýlýndan bu yana denetlenmekteydi. Bu denetleme süresi SOX 2002 Yasasý hükümlerine aykýrý bir durum teºkil etmekteydi. Uzun süren denetim iliºkisi, denetçinin nesnelliðini gölgeleyebilmektedir. HAÝMGK, SOX 2002 Yasasý ile beraber denetim iºlevine yeni bir soluk kazandýrmýºtýr. Bu oluºumla beraber halka açýk iºletmeler ve onlarý denetleyen denetim ºirketlerinin üzerinde bir otorite kurulmaya çalýºýlmýºtýr. Bu oluºumun içinde yer alan beº üyeden ikisinin mali müºavir olmasý kurulun, finansal raporlamanýn doðru hazýrlanmasý ve etkin kontrolü açýsýndan olumlu bir geliºmedir. Her ne kadar daha etkin ve muhasebe dünyasý için çýkarýlmýº bir yasada olsa SOX 2002 Yasasý nýn beraberinde getirmiº olduðu çeºitli maliyetler söz konusudur. Halka açýk iºletmeler bu maliyetleri asgariye indirmek adýna hisse senetlerini halka açmaktan kaçýnmakta hatta var olan halka açýk iºletmeler anonim olma sýfatlarýný tasfiye etmektedirler. Zira 2003 yýlýnda, 2002 ye göre halka açýk iºletmelerin kapanýºlarý 3 kat artmýºtýr. Bu durum, sermayenin halka daðýlýmýný olumsuz bir ºekilde etkileyecektir.

132 118 SOX 2002 Yasasý ile yönetici bazýnda getirilen aðýr cezai müeyyideler, yöneticilerin risk alma eðilimlerini kýrarak sorunlara neden olmuºtur. Zira iºletmelerin CEO ve CFO larý yasa sonrasý sorumluluk almaktan kaçýnmaktadýr ki bu davranýº, iºletme yöneticilerinin kriz altýnda stres yönetimi konusunda kendilerinden beklenen saðduyuyu gösterememelerine neden olabilecektir. Yasa ile beraber iºletmelerin nitelikli muhasebe ve finans personeline olan ihtiyaçlarý daha da artmýºtýr. Bu konuda yaºanan eleman sýkýntýsý mevcut personelinde iº yükünün artmasýna neden olacak, bu ise verimliði önemli düzeylerde düºürecektir. Anketimize cevap veren denetçi firmalardan elde ettiðimiz önemli sonuçlar hakkýnda sonuç ve yorum ºu ºekildedir; Ankete katýlan denetçilerin tamamý SOX 2002 Yasasý hakkýnda bilgi sahibi olduklarýný ifade etmektedirler. Denetçiler, söz konusu bilgiyi mesleki makaleler, SPK tebliðleri, medya ve eðitim seminerleri esnasýnda elde etmiºlerdir. Denetçilerin dünyada, mali alanda yaºanan deðiºiklikleri yakýndan takip etmeleri denetimin kalitesini ve güvenilirliliðini arttýracaktýr. Zira SOX 2002 Yasasý baðýmsýz denetimi çok yakýndan etkilemiºtir. Ankete katýlan denetçilerin yüzde 59 u tebliði yeterli bulurken tebliði yeterli bulmayanlarýn oraný yüzde 38 de kalmýºtýr. Tebliði yeterli bulmayanlar, sebep olarak uygulamada denetim ºirketlerinin denetim ve danýºmanlýk faaliyetlerini beraber yürüttüklerini ifade etmiºlerdir. Yeterli bulanlarýn oranýnýn yüzde 59 u bulmasý kaygý vericidir. Zira 19 no lu teblið, teoride, denetim ve danýºmanlýk hizmetlerini birbirinden kesin çizgiler ile ayýrýrken, pratikte denetçilerin tebliðin hükümlerine uymamalarý ve tebliðin içeriðini bilmelerine raðmen teblið hakkýnda olumlu görüº bildirmeleri çeliºkili ve kaygý verici bir durumdur.

133 119 Ankete katýlan denetçilerin Yüzde 76 sý yasa sonrasý denetim amaçlý ziyaretlerin ve/veya firmalarla olan toplantýlarýn sýklaºtýðýný ifade ederken, yüzde 24 lük bir oranda soruya olumsuz yanýt vermiºlerdir. Oranýn yüzde 76 lara ulaºmasý SOX 2002 Yasasýnýn denetim piyasasýnda sadece teoride deðil uygulamada da yanký bulduðunun bir ifadesidir. Ankete katýlan denetçilerin yüzde 66 lýk bir dilimi, yasa sonrasý, denetime verilen önemin arttýðýný belirtmiºlerdir. Öte yandan yüzde 28 lik bir kesim ise herhangi bir deðiºiklik gözlemlemediklerini ifade etmiºlerdir. SOX 2002 Yasasý denetim alanýnda yaºanan tarihi bir geliºmedir. Yasa ile beraber kurumsal yönetim anlayýºý gündeme gelmiº ve önem kazanmýºtýr. Kurumsal yönetimin halka açýk iºletmelerde uygulama alaný bulmasý finansal yolsuzluklarýn önlenmesinde önemli bir adým olacaktýr. Denetçi baðýmsýzlýðýnýn saðlanmasýnda ise denetim ortaðýnýn rotasyonu önem taºýmakla beraber denetim ve danýºmanlýk hizmetlerinin birbirinden kesin çizgiler ile ayrýlabilmesi ve bu ayrýmýn korunabilmesi için ABD de olduðu gibi HAÝMGK gibi bir oluºumunda ülkemizde de uygulamaya sokulmasý olumlu bir adým olacaktýr. Denetçiler ile ilgili bir diðer dikkat edilmesi gereken konu, denetçilerin gerek eðitimleri esnasýnda gerekse sektörde çalýºmaya baºladýklarýnda yolsuzluk ve ilgili konularda eðitim almalarý gerektiðidir. Zira anketimizde ulaºtýðýmýz önemli sonuçlardan biri de denetçilerin gerek lisans eðitimleri esnasýnda gerekse denetim sektöründe çalýºmaya baºladýktan sonra konu ile ilgili herhangi bir eðitim almadýklarýdýr. Özellikle hazýrlanmakta olan yeni TTK yasa tasarýsý ile beraber baðýmsýz denetime kýstaslarýn getirilmesi, nitelikli denetçilere olan ihtiyacýn artmasýna neden olacaktýr. Ancak tasarýda geçen Hesap yýlýnýn dördüncü ayýna kadar denetçi seçilememiºse, denetçi yönetim kurulunun, her yönetim kurulu üyesinin veya herhangi bir pay sahibinin talebi üzerine, dördüncü fýkrada gösterilen mahkemece atanýr. ifadesi denetçinin baðýmsýzlýðý ilkesi ile çeliºmektedir. Zira denetçiler,

134 120 potansiyel müºterileri için risk, etik kurallar ve ºeffaflýk gibi kýstaslar açýsýndan deðerlendirme yapýp birlikte çalýºýp çalýºamayacaklarýna karar verirler. Bu baðlamda, bu maddenin tasarýdan çýkarýlmasý uygun olacaktýr(türmob,2005). Anketimizde 29/91 lik bir denetim firmasý oranýna ulaºýlmýºtýr. Ancak, bazý sorulara firmalarýn bazýlarýnýn cevap vermemesi anketin güvenilirliðini azaltmaktadýr. Bunun yanýnda, anket gönderilen firmalardan, cevap vermeyenler hakkýnda, neden cevap vermedikleri konusunda düºünüldüðünde bilimsel çalýºmaya destek vermek istememelerinden, SOX 2002 Yasasý ile ilgili çalýºmalar yapmadýklarýna kadar pek çok deðiºik yorumlar yapýlabilir. Bu baðlamda, tezi okuyanlarýn bu konuyu göz önüne almalarý gerekmektedir. Sonuç olarak, Enron ve A.A arasýnda yaºanan yasa dýºý iliºki ve takiben yaºanan yolsuzluk skandallarý ardýndan SOX 2002 Yasasýnýn yürürlüðe girmesi ile denetim sektörünün gözaltýna alýnmasý, söz konusu yasanýn sebepleri ve sonuçlarý açýsýndan bir devrim niteliði kazanmasýna neden olmuºtur. Hemen ardýndan Türkiye de sermaye piyasalarýný düzenleyen tebliðlerin ilaný, kurumsal yönetime olan önem ve ilginin artmasý, BDDK nýn çalýºmalarý, Türkiye Muhasebe Standartlarý Kurulu (TMSK) nun TMS yi uygulamaya sokmasý ve TTK yasa tasarýsýnýn denetim üzerine kurulmasý uygulamada Türkiye de denetime verilen önemin artmasý, çoðunluðun SPK nin tebliðlerini desteklemesi bize, SOX 2002 nin Türkiye de denetim sektörü tarafýndan desteklendiðini göstermektedir. Yeni TTK nin yürürlüðe girmesi ile denetim sektöründe bir çýðýr açýlacaktýr. Muhasebe dünyasý bu yeniliðe hazýr olmak zorundadýr.

135 121 KAYNAKÇA Anonymos.(2005): Sarbanes-Oxley Act Improves Investor Confidence, But at a Cost, The CPA Journal, Vol.75, No.10, AKBULUT,Hakan: Küreselleºme Kurumsal Yönetim SorunlarDergisi/Sayi4 ARARAT, Melsa.(2004): Kurumsal Yönetim ve ªeffaflýk, VI. Türkiye Muhasebe Denetimi Sempozyum, ÝSMMO, Yayýn No:49,Ýstanbul. ARSLANLI, Halil.(1960): Anonim ªirketler, C.1,Umumi Hükümler, Ýstanbul, AYSAN, Mustafa. Enron Olayý, Radikal Gazetesi, BARRET, Matthew.(2005): Enron Andersen What Went Wrong and Why Similar Audit Failures Could Happen Again, BEHCT, M., P. Bolton A. Roell.(2002): Corporate Governance and Control., Finance Working Paper, 02/2002, October 2002, BERESFORD, R.,Dennis.(2005): Take a Seat in the Boardroom, Journal of Accountancy, Vol.200, No.4, BERGEN, L., (2005): The Sarbanes-Oxley Act of 2002 And its Effects on American Business,Financial Service Forum College of Management University of Massachusetts Boston, June 2005 BEYLÝK, Cengiz,(2004): Transfer Fiyatlamasý, Yaklaºým Dergisi, Sayý 142, Ekim.

136 122 BILLING, Michael, EVANS, Kristen.(2005): A Sarbanes- Oxley Road Map: Improving Real Estate Data, Dialogue And Decision Making in Support of Good Corporate Governance, Journal of Corporate Real Estate, Vol.7 No.1, CANTEKÝNLER, Müºfik.(2003): Sarbanes Oxley Act ve AB ile Ülkemize Etkileri, Activeline, Ocak, s.22 ÇANKAYA, Ýslam.(2005):Serbest Muhasebecilik Mali Müºavirlik Staja Baºlama.8.b,Ankara: Meslek Yapýtlarý ÇETÝNER, Ertuðrul., EROL, Mikail.(2007): Kuramsal Yönetim ve Kurumsal Yönetimin Aile ªirketlerinde Yönelik Ampirik Bir Çalýºma, Muhasebe ve Denetime Bakýº, sayý:21,ocak, s ÇEVÝK, Orhan.(1979):Anonim ªirketler, Ankara D AQUILA, Jill M.(2004): Tallying the Cost of The Sarbanes- Oxley Act, The CPA Journal, November, Vol. 74,No.11,6-9. DALTON, Dan R. Dalton, Catherine.(2005): Sarbanes-Oxley Legislation and The Private Company: If Not a Marriage, Then Certainly an Engagement, The Journal of Business Strategy, Vol. 26, No.2, 7 8. DEMÝRBAª, Mahmut., UYAR, Süleyman. (2006):Kurumsal Yönetim Ýlkeleri ve Denetim Kurulu. Ýstanbul: Güncel Yayýncýlýk,1. Basým. DOMANÝÇ, Hayri.(1978): Anonim ªirketler, Ýstanbul. FERRARÝNÝ, Guido, GÝUDÝCÝ, Paolo.(2005) : Financial Scandals and the Role of Private Enforcement: The Parmalat Case Law Working Paper N 40/2005 May, 1 57

137 123 GAVRÝDÝS, Michael, FÝCARELLA, Nicola.(2004) Enron And Parmalat Two Twin Parables European School of Economics, Nottingham Trent University,1 56. GEORGE, Nahsa.(2004): Auditor Rotation And The Quality of Audits,The CPA Journal, December, GILES, Jill P., E.K. Venuti ve R.C.Jones.(2004): The PCAOB and Convergence of the Global Auditing and Accounting Profession, The CPA Journal,Vol.74 No.9, GÖKALP, Füsun.(2005): Genel Hatlarý Ýle Sarbanes Oxley Kanunu ve Türkiye'deki ªirketlere Etkisi, Muhasebe-Finansman Araºtýrma ve Uygulama Dergisi, Cilt:5, No:14, Ekim, GREGORY, H. L.,(2000), The Globalisation of Corporate Governance. GUERRA, Jorge E.(2004): The Sarbanes-Oxley Act and Evolution of Corporate Governance, The CPA Journal,Vol. 74, No. 3, GÜNGÖR. A.Feridun.(2003b): Denetçi Baðýmsýzlýðý Konusunda Sarbanes- Oxley Kanunu Sonrasý Geliºmeler-II,Yaklaºým, Sayý: 125,Mayýs, s GÜNGÖR. A.Feridun.(2003a): A.B.D de Yeni Muhasebe Denetim Yasasý ve Türkiyede ki Yansýmalarý,Muhasebe ve Finansman Dergisi, Sayý:18,Nisan,75-90 GÜREDÝN, Ersin.(1994):Denetim.6.b.Ýstanbul: Beta Yayýnevi GÜRBÜZ, Osman., ERGÝNCAN, Yakup(2004):Kurumsal Yönetim: Türkiye de ki Durumu ve Geliºtirilmesine Yönelik Öneriler. Ýstanbul: Literatür Yayýncýlýk, 1. Basým

138 124 GÜVEMLÝ, Batuhan. Baðýmsýz Denetim A.B.D deki ve Türkiye deki Uygulamalarýnýn Karºýlaºtýrýlmasý, Basýlmamýº Yüksek Lisans Tezi, Ýstanbul, 2004 Marmara Üniversitesi HARTMAN, Thomas E.,(2005): The Cost of Being Public in The Era of Sarbanes-Oxley, Foley&Lardner, June. ÝMREGÜN, Oðuz.(1989): Anonim Ortaklýklar, Ýstanbul,1989. KOEHN, Jo Lynne, DEL VECCHÝO,Stephen C.,:(2004) : Ripple Effects of the Sarbanes-Oxley Act, The CPA Journal, February, Vol.74 No KIRLIOÐLU, Hilmi, AKYEL, Nermin.(2004): Enron Sonrasý Baðýmsýz Denetimde Yaºananlar, Muhasebe Finansman Dergisi, Sayý:23,Temmuz, KOÇ, Kemalettin: ªirketlerin Muhasebe ve Denetim Skandallarýna Karºý Amerika'da Alýnan Önlemler, Dünya, 27.Aralýk.2002, LATSHAW, Craig A.,(2003): Fraudulent Financial Reporting: The Government and Accounting Profession React Review of Business, Spring,Vol.24, No LINSLEY, Colin.(2003): Auditing, Risk Management and a Post Sarbanes- Oxley World, Review of Business,Vol.24 No.3, MARIANNE L. James(2005): Accounting Student s Perceptions of The Sarbanes-Oxley Act Of 2002, California State University, Los Angeles, CA MELÝS, Andrea.(2004): Corporate Governance Failures. To What Extent is Parmalat a Particularly Italian Case? Facoltà di Economia, University of Cagliari,1-29.

139 125 MC DONNELL, Patrick J.(2004): The PCAOB and the Future of Oversight Journal of Accountancy, Vol.198, No.6, MONTANA, John.(2003): Sarbanes-Oxley One Year Later, Information Management Journal, Vol. 37 No.4,18-20 MORGENSTERN, Marc.,Nealis,Peter,Kleinöan,Kahn(2004): The Impact of Sarbanes Oxley On Mýd-Cap Issuers NANCY T., Hill, John E. McEnroe, Kevin T., Stevens.(2005): Auditor s Reactions to Sarbanes-Oxley and the PCAOB, The CPA Journal; November,32-34 ÖNDER, Türkan.(2001): Amerika da Yatýrýmcýlar Nasýl Korunmaktadýr? Baðýmsýz Denetimde Baðýmsýzlýk Ýlkesinin SEC (Securities and Exchange Commission) ve SPK açýsýndan incelenmesi, V. Türkiye Muhasebe Denetimi Sempozyumu, Ý.S.M.M. M.O Yayýnlarý:32,Ýstanbul. ÖZBÝRECÝKLÝ, Mehmet: A.B.D Yeni Muhasebe Meslek Yasasý: Amerika Birleºik Devletleri 107. Kongresinde Kabul Edilen Yeni Muhasebe Meslek Kanunu-I, Muhasebe Finansman Dergisi, Sayý:17,Ocak 2003, PANDIT, Ganesh M., SUBRAHMANYAM Vijaya, CONWAY, Grace M., (2005): Audit Committe Reports Before and After Sarbanes Oxley, The CPA Journal, Vol.75 No.10,42 44 POROY, R., TEKÝNALP Ü., ÇAMOÐLU E.,(1995): Ortaklýklar ve Kooperatif Hukuku, Ýstanbul: Beta Basým. PRICE, J. Clarke(2006): ABD de CPA larýn Karºýlaºtýðý Sorunlar Meydan Okuyuºlar ve Fýrsatlar, Muhasebe Finansman Dergisi, Sayý:29,s.15-19

140 126 PricewaterhouseCoopers: Navigating The Sarbanes Oxley Act 2002,March SEVÝÐ, Veysi: Transfer Fiyatlandýrmasý Dünya SHELTON, Joanna R.(1998): The Importance of Governance in the Modern Economy, New Corporate Governance for the Global Company International Conference, Brüksel. STONE, A., Hurley, K., KHEMANI, R.S,(1998): The Business Environment and Corporate Governance: Strengthening Incentives for Private Sector Performance, Business Environment Group, Private Sector Development Department, The Worldbank Group Yayýný. SÜER, Ayça Zeynep.(2004): Muhasebe Mesleðinde Enron Vakasý ve Getirdikleri, Basýlmamýº Yüksek Lisans Tezi, Ýstanbul: Ýstanbul Üniversitesi ݺletme Fakültesi, Eylül, SWARTZ, Nikki.(2005): Executives Praise SOX but Seek Changes,Information Management Journal; Jul/Aug 2005; Vol.39, No.4, ªEHÝRLÝ, K.(1999). Kurumsal Yönetim Araºtýrma Raporu. S.P.K Denetleme Dairesi, Sayý: XIV 4/55 3. TACKETT, James.(2004): Sarbanes Oxley and Audit Failure Critical Exanamination, Managerial Auditing Journal, Vol.19, No.3, THOMPSON, James. W., LANGE, Gerard. (2003): The Sarbanes Oxley Act and The Changing Responsibilities of Auditors,Review of Business, Spring, Vol.24, No.2, TORAMAN, Cengiz.(2002): Enron Olayý ve Bu Olaydan Çýkarýlmasý Gereken Dersler, Muhasebe Finansman Dergisi, Sayý:15,Temmuz,

141 127 Türk Sanayici ve ݺadamlarý Derneði.(2002): Kurumsal Yönetim En Ýyi Uygulama Kodu: Yönetim Kurulunun ݺleyiºi ve Yapýsý, Ýstanbul, Aralýk 2002, Yayýn No. T.Ü.S.Ý.A.D-T/ /336. UGEUX, Georges.(2004): Towards Global Convergence in Corporate Governance: an Assessment of The Current Situation, International Journal of Disclosure and Governance, Vol:1, No:4, UTSET, Manuel.A.,(2005): Time-Inconsistent Management & The Sarbanes- Oxley Act, University of Utah, Legal Studies Research Paper Series,1-29. UYSAL, Özgür Özmen.( 2004): Sarbanes Oxley Yasasý ve Sermaye Piyasasý ve Borsa Kurulunun Düzenlemeleri Açýsýndan Baðýmsýz Denetim Olgusu, Muhasebe ve Denetime Bakýº, UZAY, ªaban(2004): Türkiye de denetçi baðýmsýzlýðý Muhasebe Öðretim Üyeleri Bilim ve Dayanýºma Vakfý (MÖDAV), The 1st Annual International Accounting Conference, On The Way To Convergence, YAKHOU, M, DORWEILER, V.P, (2005a): Corporate Governance Reform: Impact On Accounting and Auditing, Corporate Governance, Vol.5, No.1, YAKHOU, M, DORWEILER, V.P, (2004b): Dual Reforms: Accounting and Corporate Governance,Managerial Auditing Journal, Vol.19, No.3, YILDIRIM, Murat.(2005): Uluslararasý Son Geliºmeler Iºýðý Altýnda Denetçinin Baðýmsýzlýðý, 3568 Sayýlý Yasa ve Türkiye'deki Son Durum,E-Yaklaºým Dergisi, Kasým, Sayý:28

142 128 Kanunlar, Tebliðler ve Raporlar tarihli ve sayýlý Resmi Gazete de yayýmlanarak yürürlüðe giren Seri: X, No:19 Sermaye Piyasasýnda Baðýmsýz Denetim Hakkýnda Tebliðde Deðiºiklik Yapýlmasýna Dair Teblið Türk Ticaret Kanunu Yasa Tasarýsý (TTK) Madde: 398,399,400,401,402,403,404,405,406 Türkiye Serbest Muhasebeci Malî Müºavirler ve Yeminli Malî Müºavirler Odalarý Birliði(TURMOB), Türk Ticaret Kanunu Tasarýsý Taslaðý Hakkýnda Görüº ve Öneri Raporu, , Ankara. Kurumlar Vergisi Kanunu(KVK) Madde:13 Ýnternet Kaynaklarý ( ) ( ) ( ) ( )

143 ) rumsal_yonetim_ilkelerine_iliskin_yonetmelik_ htm( ) 20yeni%20kurumlar%20vergisi%20taslag%C4%B1nda%20uluslar%20ar asi%20transfer%20fiyatlamasina%20iliskin%20duzenlemeler.pdf( ) ) Zeki Kurtçu, Güler Hülya Yýlmaz, ( ) www1.ku.edu.tr/files/corporate/governance/ktemucin.ppt ( )

144 130 EK 1 SARBANES OXLEY YASASI SONRASI TÜRK BAÐIMSIZ DENETÝM SEKTÖRÜNDE YAªANAN DEÐݪÝKLÝKLER HAKKINDA ANKET ÇALIªMASI Dünyada yaºanan muhasebe skandallarýnýn ardýndan Amerika Birleºik Devletleri nde yürürlüðe giren Sarbanes-Oxley Yasasý denetim sektörüne pek çok yenilik getirmiºtir. Bu geliºmelerin ardýndan Türkiye de de Sermaye Piyasasý Kurumu 19 numaralý teblið ile bu geliºmelere uyum saðlamaya çalýºmýºtýr. SARBANES OXLEY YASASI SONRASI BAÐIMSIZ DENETÝM SEKTÖRÜNDE YAªANAN DEÐݪÝKLÝKLER konulu tez çalýºmasýnýn amacý yasa sonrasý Türk denetim sektöründe yaºanan deðiºiklikler hakkýnda genel bir sonuç elde etmektir. Anketin KIDEMLÝ DENETÇÝ tarafýndan cevaplandýrýlmasý sonuçlarýn güvenilirliðini arttýracaktýr. Anketteki sorular açýk uçlu ºekilde hazýrlanmýºtýr. Böylece cevaplayana, fikirlerini özgürce yazma imkâný saðlanmýºtýr. Ankete katýlan denetim firmasýnýn adý, cevaplayan kiºi hakkýnda bilgiler ve verilen cevaplar kesinlikle gizli tutulacaktýr. Elde edilen sonuçlar genel olarak deðerlendirilecek ve sadece bilimsel amaçlar için kullanýlacaktýr. Cevapladýðýnýz anketi size zarf içinde sunulan zarfa koyarak en kýsa zamanda tarafýmýza göndermeniz tez çalýºmasýnýn kýsa sürede sonuçlanmasýný saðlayacaktýr. Teºekkür ederim A.Savaº Demircan Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü - Tez Öðrencisi Ýletiºim Adresi: Gazi Kemal Mah: Battal Bahçe 20.sk: No: Babaeski/Kýrklareli CEVAPLAYAN HAKKINDA SOSYO DEMOGRAFÝK SORULAR Cinsiyetiniz:. Yaºýnýz:. Doðum yeriniz:. Firmadaki unvanýnýz:.. Diðer unvanlarýnýz:. Üye olduðunuz mesleki kuruluºlar: Kaç yýldýr denetim sektöründe çalýºýyorsunuz?:

145 131 DENETÝM FÝRMASI HAKKINDA SORULAR Firmanýz kaç yýldýr baðýmsýz denetim sektörünün içindedir?: Firmanýzýn denetlediði firma sayýsýný belirtiniz: Firmanýzýn yaptýðý denetim tür/türlerini belirtiniz: Firmanýzdaki denetçi sayýsýný belirtiniz: SARBANES OXLEY SONRASI BAÐIMSIZ DENETÝM FÝRMASININ DENETÝM STANDARTLARINDAKÝ DEÐݪÝKLÝKLER SOX hakkýnda bilgi sahibi misiniz? Bu bilgiyi hangi kanallardan edindiniz?: SOX sonrasý Sermaye Piyasasý Kurulu nun yayýnlamýº olduðu 19 numaralý tebliði, yeni Enron tipi vakalarý engellemesi açýsýndan yeterli buluyor musunuz? (Baðýmsýz denetim kuruluºlarý ve bu kuruluºlarda istihdam edilen denetim elemanlarý ve diðer personel, bu Tebliðe göre baðýmsýz denetim hizmeti verdikleri iºletmelere, baðýmsýz denetim hizmeti verdikleri dönemde, bedelli veya bedelsiz olarak; a) Defter tutmak ve buna iliºkin diðer hizmetleri verme, b) Finansal bilgi sistemi kurma ve geliºtirme, iºletmecilik, muhasebe, finans ve bunlarýn uygulamalarý ile ilgili iºlerde müºavirlik yapma, belge düzenleme ve rapor hazýrlama, c) Deðerleme ve aktüerya hizmetleri verme, d) Ýç denetim destek hizmetleri verme, e) Tahkim ve bilirkiºilik yapma, f) Diðer danýºmanlýk hizmetlerini verme, faaliyetlerinde bulunamazlar.).. SOX sonrasý denetim yaptýðýnýz firmalarý denetim amaçlý ziyaretleriniz ve/veya firmalarla olan toplantýlarýnýz sýklaºtý mý?

146 132 Denetim yaptýðýnýz firmalarda SOX 2002 sonrasý ne tür geliºimler gözlemlediniz?... Yolsuzluðu engelleme konusunda dünyada yaºanan geliºmeleri düºündüðünüzde Türkiye deki firmalarýn bu konuda almasý gereken en önemli önlemler sizce nelerdir?.. Sizce Türkiye nin Enron u hangi olaydýr? Muhasebe dünyasýnda yeni skandallarýn yaºanmamasý için iºletme fakültelerinde muhasebe alanýný seçen öðrencilere etik ve yolsuzluðun incelenmesi derslerinin okutulmasý konusundaki düºünceleriniz nedir? Siz eðitiminiz esnasýndan etik ve/veya yolsuzluðun incelenmesi dersleri aldýnýz mý?

147 133 Denetim sektöründe çalýºmaya baºladýktan sonra yolsuzluk (teºhisi, incelenmesi, raporlanmasý v.b.) konularda özel bir eðitim aldýnýz mý? Aldýysanýz bu eðitimi nerden saðladýnýz? TEªEKKÜR EDERÝM.