Yürüme ve koşma ile oluşan şoku absorbe etmek

Transkript

1

2 Yürüme ve koşma ile oluşan şoku absorbe etmek

3 Basıncı ayağın plantar yüzeyine eşit olarak dağıtmak ve aşırı duyarlı bölgelerden basıncı kaldırmak

4 Ayaktaki biomekaniksel dengesizliği düzeltmek

5 Biomekaniksel dengesizliği düzeltmenin mümkün olmadığı durumlarda, ayağı ağırlık taşımaya uygun bir pozisyonda destekleyerek hastanın kompanse edici hareketler yapmasını engellemek

6 Fonksiyonel deformiteyi düzeltmek

7 Tabanlık denilince ayakkabınıniçine yapılacak ilaveler kastedilir. Bunlar yumuşak, yarı sert veya sert olabilir. Tabanlık yapımında genellikle değişik sertlik derecelerindeki plastik materyal kullanılır. Esas amaç şokları absorbe etmek olduğunda polietilen form ya da milrosellüler kauçuk gibi düşük durametreli maddeler kullanılır. Aynı zamanda ayak arkları desteklenmek isteniyorsa, ya da yerleşmiş bir yapısal bozukluğun olumsuz etkileri minimale indirilmek isteniyorsa, belirli bölgelere durametresi daha yüksek maddelerle ilaveler yapılır. Amaç biomekaniksel dengesizliği mümkün olduğunca düzeltmek ise molded (mold üzerinde şekillendirme) denilen teknikten yararlanılır ve çoğunlukla daha sert materyaller kullanmak gerekir.

8 Ayak, vücutta en çok yüklenilen yapılardandır. Vücut ağırlığı ve yerin reaksiyonel kuvvetlerinin birbirini karşıladığı bölge olan ayak, ortaya çıkan eksternal ve internal kuvvetlerden, bu kuvvetlerin büyüklüğünden ve değişiminden doğrudan etkilenir. Normal sınırların dışına çıkan bu kuvvetler ayakta mekanik bozukluklara ve düzeltilmediği takdirde üst segmentleri de etkileyen patolojilere yol açar. Bu nedenle uygun ayakkabı ve ayakkabıya ilave edilen destekler veya uygun tasarlanan ayak ortezleri bozulmuş ayak biyomekaniğinin düzeltilmesi ve kuvvet dengelerinin tekrar kazandırılması bakımından önemlidir.

9 Günümüzde ayak anatomisine uygun olmayan ve ayağı desteklemeyen, ancak moda ile uyumlu, estetik olan, olmayan ancak kabul gören pek çok ayakkabı mevcuttur.

10 Uygun ayakkabının; - Ayağı dış etkilerden korumak, - Ayak stabilizasyonunu sağlamak, - Yer reaksiyonunu absorbe etmek, - Mevcut deformiteyi düzeltmek, - Deformite gelişimini önlemek gibi temel özelliklere sahip olması gerekir.

11 Erişkinde uygun ayakkabı; - Tabanı esnek ama vücut ağırlığı ile şekil değiştirmeyen, - Mümkünse ince köseleden üretilmiş, - Parmaklar için yeterli boşluğun bırakıldığı, - Sivri burun olmayan - Bağcıklı - Hafif - Kadınlarda 3-4,5 cm, erkeklerde 2,5-3,5 topuk yüksekliğine sahip, - Malleollerle ayakkabı boğazı tepe noktası arasında yeterli mesafenin bırakıldığı ayakkabıdır.

12 Yetişkin bir insan ayakta dururken ayak ön bölümünde ortalama 1 cm genişleme ve ayak uzunluğunda 0,5 cm uzama olur. Yapılan çalışmalarda sabah ile akşam alınan ölçüler arasında yaklaşık %4 lük bir hacim değişikliği olduğu görülmüştür. Ayakkabı seçiminde bu kriterlerin dikkate alınması gerekmektedir.

13 Daha iyi yerden yükselme sağlaması ve dengeli yürüyüş gerçekleştirilmesi açısından önemlidir. Görüş birliği bulunmamakla birlikte orta derece yumuşak dış tabanlı ayakkabılar yürüyüşün başlangıç döneminde idealdir. 2-6 yaş arası çocuklarda koncu sert olan, topuk yüksekliği 0,5-1 cm arasında değişen ayakkabılar kullanılması önerilir. 6-9 yaş arasında bağcıklı, geniş burunlu, bu dönemdeki hızlı büyüme de göz önüne alınarak yeterince geniş ve uzun ayakkabı kullanılmalıdır.

14 10-14 yaşları arası çocukların ayakkabı seçiminde oldukça hassas oldukları, marka ve estetiği ön planda tuttukları dönemdir. Bu dönemde ailenin uygun ayakkabı konusunda bilgilendirici olması ve çocuğa uygun ayakkabı giyme alışkanlığının kazandırılması önemlidir. Hangi yaşta olursa olsun, çocuk ayakkabılarının ayak büyümesini engelleyecek ölçüde dar olmaması gerekir.

15 Uygun ayakkabı - taban - topuk - konç - saya bölümlerinden oluşur. Taban bölümü önde 0,5-1 cm yükselir.

16 Taban ayağın plantar yüzünü korur. Klasik ayakkabı tabanı iki parçadan oluşur. Biri ayakkabının zeminle temas eden ve köseleden oluşan rijit dış taban yapısı, diğeri ayak tabanı ile temas eden deriden yapılan iç taban bölümüdür. Rijit taban yapısı önden arkaya doğru gittikçe zeminden yükselerek uzaklaşır. Yürüyüşün destek fazı sonu ve sallanma fazı başlangıcında metatarsophalangeal eklemlerin hiperekstansiyonunun gerçekleşmesinde rol oynar ve itme fazını kolaylaştırır.

17 Dış ve iç taban arasına topuk önünden başlayıp metatars başlarının gerisinde sonlanan çelik veya ahşap bar yerleştirilir. Ayağın longitudinal arkının plantardan desteklenmesine yardımcı olur. Ayakkabının beli olarak tanımlanan bu bölüm longitudinal arkın başlangıç ve bitişi dikkate alınarak oluşturulur ve genişliği genellikle 2,5 cm, kalınlığı 2 mm dir. Bel bölümü aynı zamanda ayakkabının dayanıklılığını da sağlar.

18 Ayakkabının en geniş kısmı metatars başlarına rastlar. Bu bölgenin dar olması ayağın ayakkabı içerisinde sıkışmasına ve ayak deformitelerine, geniş olması ise ayağın ayakkabı içerisinde hareketine neden olur.

19 Ayakkabının üst ön kısmıdır. Medial bölümü ayağın medial arkının yandan desteklenmesinde önemli bir görev üstlenir. Ayağın orta bölümünü sarar ve ön bölümünü içine alan parmak kutusu ile birleşir. Parmak kutusu, parmakları travmalardan korur ve parmaklarda deformite oluşumunu engeller.

20 Parmak ucu ile ayakkabı ön kısmı arasında 1 cm boşluk bulunması gerekmektedir. Parmak kutusu, parmakların dorsaline sürtünmemelidir. Bu bölgeden parmaklara olan herhangi bir bası veya ayakkabının parmak ucunda bırakılan yetersiz boşluk IP eklemlerde fleksiyon, MTP eklemlerde hiperekstansiyon deformitesinin gelişmesine neden olur ve bununla birlikte MTP eklemlerin plantar yüzünde ciddi nasırlaşmalar ortaya çıkabilir.

21 Parmak kutusu ve sayası dar üretilmiş ya da sivri burunlu ayakkabılar parmaklarla birlikte metatarsların sıkışmasına yol açar, ciddi ayak rahatsızlıklarına neden olur ve halluks valgus, çekiç parmak gibi deformitelere zemin hazırlar.

22 Ayakkabının topuğu posterior, lateral ve medialden saran üst bölümüdür. Yüksekliği lateral malleolün altına kadar uzanır. Topuğu ayakkabı içinde stabilize eden bölümdür. Hiçbir zaman tibiotalar ve subtalar eklem hareketini kısıtlamaz. Subtalar eklemde instabilite varsa ayakkabı koncunun sert olması ve malleolerin üzerine çıkması gerekir.

23 Boğaz olarak da isimlendirilen koncun ayakkabının diline doğru uzanan kapama bölümü 3 tipte oluşturulabilir. - Oxford tip - Derby tip - Cerrah tipi

24 Tipik oxford ayakkabısında koncun üst ucu malleollerin altında son bulur. Ancak ayakbileği ekleminde instabilite varsa konç kısmı malleollerin üstüne çıkmalıdır. Ayakkabı giyip çıkarmanın sorun olduğu durumlarda elastik bağ ya da velkrolu, fermuarlı ayakkabı kullanılabilir. Özellikle spastik hastalarda bağcıklı kısmın ayakkabı burnuna kadar uzatılması önerilir.

25 Ayakkabının dış taban bölümünün altında bulunan, ve anatomik topuk hizasında yer alan, yürüyüşte yerle ilk temas eden bölümüdür. Genellikle sert lastik veya köseleden yapılır. Çoğu alt ekstremite ortez ve protzlerinde tasarlanan ayakkabılar belli topuk yüksekliğindedir. İki cm yi geçmeyen düşük topuklar maksimum stabiliteyi sağlar ve metatars başlarına inen stresi en aza indirir. Bayan ayakkabılarında 45 mm, erkek ayakkabılarında 35 mm ye kadar olan topuk yüksekliği normal kabul edilmektedir.

26 Topuğun şekli, yüksekliği ve tabana yerleştirildiği bölge ayak mekaniğini etkiler. Topuğu anterior ve posterior bölümü yüksekse bu durum ayakta kontrolsüzlük yaratır, destekleyici mekanik etkisi ortadan kalkar, kullanılan ayak ortezinin sagital ve frontal düzlemdeki stabilizasyonunu azaltır.

27 Ortezde kullanılan plastiklerin kalınlığı 4-12 mm arasında düşünüldüğünde bu yüksekliğin kullanılacak ayakkabı topuğunda dikkate alınması gerekir. Literatürde yaklaşık olarak 4 mm kalınlık için1,25 cm, 8 mm kalınlık için 2,5 cm, 12 mm kalınlık için 3,75 cm topuk yüksekliğine gereksinim olduğuna dair çalışmalar bulunmaktadır.

28 Uygun ayakkabıda topuk ve tabana ait uzun eksenler arasında çok az sapma olur ve bu hafif mediale sapma şeklindedir. Ancak bazı ayak deformitelerinde topuk ve taban farklı tasarlanır, uzun eksenleri arasında aşırı mediale ya da laterale sapmalar vardır.