13. Dominant 7 li akoru

Transkript

1 13. Dominant 7 li akoru 7 li akorlar 5 li akorların iki tane 3 lü aralığın üst üste konulması ile elde edildiğini biliyoruz. Bu yolla elde edebileceğimiz dört çeşit akor vardı. 1 Eğer bu akorları, akorun 5 lisinin üzerine bir 3 lü daha ekleyerek genişletirsek dört sesli bir akor elde ederiz, ki bu tip akorlar, bas ve yeni eklenen nota arasında oluşan 7 li aralık nedeniyle 7 li akorlar olarak adlandırılırlar. Ortaya çıkabilecek 7 li akorlar daha çeşitli olmasına karşın, tonal armonide bunlardan sadece beş tanesi kullanılır: Bunlardan en sık kullanılanı hiç kuşkusuz M5 akorunun üzerine ilave edilen m3 lü aralığı ile oluşan Dominant 7 li akorudur. Dominant 7 li (D7) Dominant 7 li akoru, isminden de anlaşılacağı üzere majör ve minör 2 tonun V. derecesi üzerinde doğal olarak oluşan 7 li akordur: V. derece üzerindeki 5 li akora eklenen ve disonans bir aralık olan 7 li nedeniyle gerilimi ve yarattığı tonik akoruna çözülme isteği daha yüksektir. 1 Bkz. Temel Bilgiler başlıklı 1. bölüm. 2 Minör tonlarda akorların oluşumunda III. derece (tonun ilgili majör tonu) hariç armonik minör dizisi içinde düşünülür. III. derece akoru istisna olarak doğal minör dizisi içindedir. Armoni Notları 13 Oğuz Usman 1

2 D7 akorunun kök hali ve çevrimlerinin Fransız sistemindeki şifreleri şu şekildedir 3 : Bu şifrelerdeki rakamların yanına değiştirme işaretleri yazılmaksızın, D7 akorunun oluşumu için gerekli olan arızalar kurulum esnasında eklenmelidir: Parti yönetimi kuralları 7 li akorların uygulanmasında dikkat edilmesi gereken esas konu, akorun 7 lisinin kullanımıdır. Bütün 7 li akorlar için geçerli olan bir kural olarak 7 li neredeyse her zaman basamaksal olarak iner: 3 Buraya kadar neredeyse bütün sistemlerde paralel giden akor şifreleri, 7 li akorlardan itibaren ülkeden ülkeye ve ekolden ekole farklılık gösterir. Analizde tercih ettiğimiz Amerikan sisteminde bütün 7 li akorların şifreleri aynı olduğundan, bundan sonraki konularda özellikle belirtilmeyecektir. Bunlar: 7 (kök hali) 6 (1. çevrim) 4 (2. çevrim) 4 veya 2 (3. çevrim) Armoni Notları 13 Oğuz Usman 2

3 Bu kuralın en yaygın istisnası V 7 akorunun I 6 akoruna bağlandığı durumlarda ortaya çıkacak bas katlamasını engellemek için 7 linin basamaksal olarak inmek yerine çıkmasıdır: Göz önünde bulundurmamız gereken bir başka konu da yeden sesinin kullanımıdır: Yeden sesi neredeyse her zaman basamaksal olarak çıkarak tonik sesine çözülür. Yeden sesinin üst partide olduğu durumlarda bu kurala özellikle uyulmalıdır: Burada şunu da belirtmemiz gerekir ki, değindiğimiz bu kurallar, dominant 7 li akorun normal çözülümünü yaparak I. veya VI. dereceye bağlandığı durumlarda geçerlidir. Daha ileride göreceğimiz kromatik ilerleyişlerde bu kuralların geçerliliği kalmayacaktır. Böylesi durumlarda 7 li veya yeden sesi yerinde kalabileceği gibi kromatik ya da anarmonik olarak değişebilir: Armoni Notları 13 Oğuz Usman 3

4 Bunun yanında, D7 akoru normal çözümünü yaparken de, 7 li ile çözümü arasına farklı sesler girebilir. Örnek olarak, 7 li önce akorun diğer seslerinden bir veya birkaçına giderek daha sonra beklenen çözümünü yapabilir: Ya da 7 li çözülmeksizin başka bir partiye geçebilir: Akorun 7 lisine geliş D7 akorunun 7 lisine her şekilde gelinebilmesine karşın, aşağı doğru atlama ile gelinmesinden kaçınılmalıdır. Dubois ayrıca (zorunlu tutmamakla beraber) D7 akorunun 7 lisinin bir önceki akorda da bulunduğu durumlarda bu sesin aynı partide tutulmasını tavsiye etmektedir. Aşağıdaki örneklerde, soprano partisindeki 7 liye farklı şekillerde gelinmiştir 4 : 4 Örneklerimizde soprano partisinde bulunan 7 li tabii ki diğer bütün partilerde de bulunabilir. Armoni Notları 13 Oğuz Usman 4

5 Kök halindeki D7 akoru D7 akorunun çözümünde göz önünde bulundurulması gereken kuralları iki maddede özetleyebiliriz: 1. 7 li (tonun 4. derece sesi) basamaksal olarak (tonun 3. derece sesine) inerek çözülmelidir; 2. Yeden sesi (tonun 7. derece sesi) basamaksal olarak (tonun 1. derece, yani tonik sesine) çıkarak çözülmelidir. Bu kurallara uyulduğunda görülecektir ki, kök halinde ve tam olarak (yani akorun kök, 3 lü, 5 li ve 7 lisinden hiçbiri dışarıda bırakılmaksızın) kullanılmış D7 akorunun, yine kök halindeki tonik akoruna bağlanışında tonik akoru eksik (5 lisiz) çıkacaktır: Burada ilk akla gelen, D7 akorunun 5 lisi olan soprano partisindeki sol sesinin fa ya gitmek yerine do ya atlayarak tonik akorunu tamamlaması olsa da, bu durumda bas ve bu parti arasında paralel 5 li hatasının çıkacağına dikkat edilmelidir: Armoni Notları 13 Oğuz Usman 5

6 Her ne kadar D7 akorunun 3 lüsü olan yeden sesinin ara partilerden birinde olması durumunda, bu ses toniğe gitmek yerine aşağı doğru atlama yaparak tonik akorunun 5 lisine gitmek yoluyla tonik akorunun tam olmasını sağlayabilirse de, bu pek tercih edilmeyen bir uygulamadır: Tonik akorunun tam olması için, D7 akoru 5 lisi eksik olarak kullanılmalıdır: Özetle, her iki akorun da kök halinde olduğu V 7 I bağlantısında, eğer: D7 akoru tam ise tonik akoru eksik; D7 akoru eksik ise tonik akoru tam olacaktır. Tam-eksik kuralının geçerli olduğu bir diğer durum da, kök halindeki iki dominant yedili akorunun birbirini izlemesidir. Bu durumda akorlardan ilk ya da ikincisi eksik alınmalıdır: Belirttiğimiz bu iki durum dışında D7 akorunun eksik alınması gerekmeyecektir. Armoni Notları 13 Oğuz Usman 6

7 D7 akorunun çevrimleri Dominant 7 li akorunun çevrimlerinin kullanımı, kök haline kıyasla çok daha basittir. Tıpkı kök halinde olduğu gibi şu iki kuralı göz önünde bulundurmalıyız: 1. 7 li (tonun 4. derece sesi) basamaksal olarak (tonun 3. derece sesine) inerek çözülmelidir; 2. Yeden sesi (tonun 7. derece sesi) basamaksal olarak (tonun 1. derece, yani tonik sesine) çıkarak çözülmelidir. Akorun diğer seslerinin daha geniş bir hareket alanı olmasına karşın genellikle ya basamaksal olarak hareket eder ya da yerlerinde kalırlar. Birinci çevrim D7 akoru Birinci çevrim D7 akorunun kullanımı, birinci çevrim V. derece akorunun kullanımına benzer. Bas partisinde yer alan 3 lü nedeniyle zayıf bir etki bırakan bu akor cümle içinde sıklıkla işleme ya da geçit görevlerinin dışında, bitirici etkisi olmayan güçsüz kadanslarda tercih edilir: İkinci çevrim D7 akoru Bu akor ise sıklıkla (tıpkı geçit 6 4 lı akoru gibi) I ve I 6 arasında geçiş yapmak için I V 4 3 I 6 ya da için I 6 V 4 3 I şeklinde kullanılır. Aşağıdaki örneğin son ölçüsünde olduğu gibi, I V 4 3 I 6 ilerleyişinde sondaki 6 lı akorun basını katlamamak, bas ve soprano arasında oluşan paralel 10 ların devamı ya da tercih edilen melodik hat gibi nedenlerle D7 akorunun 7 lisinin normal çözümünü yaparak inmesi yerine çıkması da tercih edilebilir. Ancak bu durumda alto ve soprano partileri arasında oluşmuş ilki eksik olan 5 li paraleli, bazı sistemlerde kabul edilebilir olmasına karşın Dubois armonisinde yasaktır: Armoni Notları 13 Oğuz Usman 7

8 Üçüncü çevrim D7 akoru 7 linin inici çözülümünden dolayı, 7 lisi bas partisinde olan bu akor neredeyse her zaman I 6 akoruna çözülür. Bu akora farklı şekillerde gelinebilir: V 4 2 I 6 bağlantısında, repertuarda sıklıkla görülen kalıplaşmış bir kullanım da D7 akorunda yeden sesinin dışındaki bir veya iki sesin yukarıya doğru 4 lü atlama yapmasıdır: Armoni Notları 13 Oğuz Usman 8