ġekil ve Konum Toleransları

Transkript

1 ġekil ve Konum Toleransları (GEOMETRIC TOLERANCES, Tolerances of shape/form and location/position) Örnek: Punta mili iģlenirken, tam silindirik Ģekil elde edilememiģse (farklı çaplar elde edilmiģse) Ģekil toleransı, punta ucu eğilmiģse konum toleransı söz konusudur.

2 CĠSĠMDEKĠ GEOMETRĠK ELEMANLAR

3 Silindir ve Daire Yüzeyin Teknik Resmi İmalatta silindirde meydana gelebilecek farklılıklar için silindiriklik toleransı, dairesel yüzeyde meydana gelebilecek farklılıklar için dairesellik toleransı kullanılır.

4 SĠLĠNDĠRDE ġekġl BOZUKLUKLARI DAĠREDE ġekġl BOZUKLUKLARI

5 KADEMELĠ MĠLDE EKSEN KAÇIKLIĞI Eksen kaçıklığı boyut toleransıyla belirlenemeyeceğinden, bir konum toleransıyla açıklanmalıdır.

6 TANIMLAR ġekil toleransı: Ġdeal geometrik Ģekilden olabilecek farkı gösterir. r 2 r 1 olduğu sürece Ģekil toleransı sağlanır. ġekil farkı: Gerçek Ģeklin alt ve üst sınırları arasındaki fark.

7 TOLERANS BÖLGELERĠ Ölçülendirme türüne göre ve her toleranslı niteliğe göre tolerans bölgesi: a. Daire yüzey (daire ekseni bu dairesel tolerans bölgesi içinde bulunabilir demek) b. Ortak merkezli iki daire arasındaki yüzey c. Eşit aralıklı iki çizgi arasındaki yüzey d. Paralel iki doğru arasındaki yüzey e. Bir silindir içindeki boşluk f. İki ortak eksenli silindir arasındaki boşluk g. Paralel iki düzlem arasındaki boşluk h. Eşit aralıklı iki yüzey arasındaki boşluk j. Bir dikdörtgen prizma içindeki boşluk şeklindedir.

8 TOLERANS ÇEġĠTLERĠ VE SEMBOLLER Doğrusallık: Straightness Düzlemsellik: Flatness Dairesellik: Circularity (roundness) Silindiriklik: Cylindricity Bir çizginin Ģekli: Profile of a line Bir yüzeyin Ģekli: Profile of a surface

9 TOLERANS ÇEġĠTLERĠ VE SEMBOLLER Paralellik: Parallelism Diklik: Perpendicularity Açısallık: Angularity Konum: Position EĢ eksenlilik: Concentricity Simetriklik: Symmetry Yalpalama: Circular runout Toplam yalpalama: Total runout

10 ÇERÇEVE ÇEġĠTLERĠ Çerçeveler sadece sembolleri değil, baģka özellikleri de taģımalıdır.

11 SEMBOL ÇEġĠTLERĠ VE BÜYÜKLÜKLERĠ

12 ÇERÇEVE ÖLÇÜLERĠ

13 ĠLAVE SEMBOLLER

14 ÇERÇEVE ELEMANLARI

15 TOLERANS BÖLGELERĠNĠN GÖSTERĠLMESĠ a) Tolerans bölgesinin genişliği (çapı, hacmi); tolerans değerinin önünde sembolüyle gösterilir. b) Genel olarak tolerans bölgesinin genişlik doğrultusu, parçanın geometrik şekline diktir. c ve d) Birden fazla elemana uygulanan, aynı değerdeki tek veya ortak tolerans bölgesi kullanıldığında, ortak tolerans bölgesi ifadesi, çerçevenin üzerine yazılmalıdır.

16 TOLERANS ÇERÇEVELERĠNĠN RESĠMLE BĠRLEġTĠRĠLMESĠ Okun ucu: Tolerans, çizgiye veya yüzeyin kendisine uygulanıyorsa: elemanın çevresinin uzantısına (a) elemanın çevresi üzerine konur (b). OK, ÖLÇÜ ÇĠZGĠSĠNE EN AZ 4mm. Tolerans, ölçülendirilmiş elemanın eksenine veya simetri düzlemine ait olduğunda: ölçü çizgisinin uzantısına konur (c-e) Tolerans, eksene veya bütün elemanlar için bir orta düzleme uygulanır ise: eksen üzerine konur (f-h).

17 REFERANS ELEMANLARININ RESĠMLE BĠRLEġTĠRĠLMESĠ Referansı gösteren büyük harf tolerans çerçevesi içine yazılır. Üçgen içi boģ veya dolu olabilir (a). Referans üçgeninin tabanı: Referans elemanı, çizgi veya yüzeyin kendisiyse: çevre üzerine veya uzantısına konur (b). Referans, eksen veya simetri düzlemi ise: ölçü çizgisinin uzantısına konur (c). Yeteri kadar yer yoksa, iki oktan birinin yerine konur (d). Bir eksen yeterli doğrulukta tanımlanmıģsa: eksen veya ortak eksen üzerine konur (e). Referans çerçevesi referans elemanına doğrudan bağlıysa: referans harfi kullanılmaz (f, g). h): Tek referans j): İki referansla oluşturulan müşterek referans k): Seri oluşturan refranslarda önem sırası k): Birbirine göre üstünlüğün olmadığı durum.

18 BELĠRLĠ UZUNLUKLARDA TOLERANSIN BELĠRTĠLMESĠ SınırlandırılmıĢ bir uzunluğa ait tolerans, mümkün olan her yerde geçerli olduğunda, toleransla ilgili uzunluk değeri, eğik bir çizgiyle ayrılmıģ olarak gösterilmelidir (a). Daha küçük ve sınırlandırılmıģ bir uzunluğa ait tolerans, tüm elemanlar için geçerli olduğunda, çerçevenin alt kutucuğunda gösterilir (b). Tolerans, elemanın sadece sınırlandırılmıģ bir kısmına uygulanırsa (c). d) Referans, referans elemanının yalnız sınırlandırılmıģ bir kısmı için geçerli ise (d).

19 TEORĠK TAMLIKTAKĠ ÖLÇÜLER Bir elemana ait konum, profil veya eğiklik toleransı söz konusu olduğunda, teorik tamlıktaki profil veya açılara ait ölçülere TOLERANS VERĠLMEZ. Bu ölçüler, dikdörtgen bir ÇERÇEVE ĠÇĠNE ALINIR (a-b).

20

21 En çok malzeme Ģartı, MMC (Max. Material Condition) En az malzeme Ģartı, LMC (Least Material Condition) En büyük malzeme ölçüsü, alıģtırmalarda parçaların sınır ölçülerini belirleyen boyuttur. M sembolüyle gösterilir. Miller için EBÖ, delikler için EKÖ, MMC durumunu tanımlar. En küçük malzeme ölçüsü, MMC nin zıttıdır. L sembolüyle gösterilir. Özellikle savunma sanayii gibi toplam ağırlığın son derece önemli olduğu yerlerin ölçülendirilmesinde kullanılıyor. Ağırlığı limitli olan yerlerde LMC koyuluyor ki; iş bittiğinde bütün ölçüler toleransında olmasına rağmen, toplam ağırlık en düşük limitte olabiliyor. ÖRNEK: Mil +0.05, boyut toleransında ve silindiriklik 0.05 ve mil üst limitte üretilmiş olsun. Silindiriklik de üst limit olan 0.05'te. O zaman bu milin geçecegi delik için =0.10'luk daha büyük bir ölçü ihtiyaç demektir. O halde mil MMC'ye göre uretildi ama delik LMC oldu.

22 BOYUT - KONUM Toleransı KarĢılaĢtırması a) Koordinat sistemine göre yapılan ölçülendirmede, delik ve merkezinin toleransları (15±0,05) ten Tx=Ty=0,1 dir. Bu tolerans, kenarları 0,1 olan bir kare şeklindeki tolerans bölgesini gösterir. b) Gerçek konuma göre tolerans verildiğinde, tolerans bölgesi çapı, 0,141 olan bir daireyle gösterilir. (Resimde 0,141 yerine 0,2 alınmıştır). BU TOLERANS ALANLARI, DELİK MERKEZİNİN İÇİNDE BULUNMASI GEREKEN ALANI GÖSTERMEKTEDİR.

23 ġekġl ve KONUM Toleranslarının Teknik Resimde Ölçülendirilmesi ve Açıklamalar

24 ġekġl ve KONUM Toleranslarının Teknik Resimde Ölçülendirilmesi ve Açıklamalar Konum toleransı

25 BİRBİRİYLE İLGİLİ ELEMANLAR Konum toleransı ġekġl ve KONUM Toleranslarının Teknik Resimde Ölçülendirilmesi ve Açıklamalar

26 ġekġl - BOYUT Toleransı KarĢılaĢtırması a) da verilen milin boyut toleransı değişmemek şartıyla, aynı mil b) deki gibi elde edilmiş olabilir. Boyut toleransının yanında şekil toleransı da verilmekle, ideal geometrik şekilden ne kadar farklılık olabileceği belirtilmektedir.

27 ġekġl - BOYUT Toleransı KarĢılaĢtırması Şekilde; boyut toleransı ve çizgisel bir şekil toleransı verilen parçanın, şekil toleransına ait boyut toleransının tolerans sahası içinde olduğu görülmektedir.

28 DOĞRUSALLIK TOLERANSI Silindirik veya prizmatik yüzeyler üzerindeki doğru parçalarının durumu için kullanılır.

29 SĠLĠNDĠRĠK PARÇALARDA DOĞRUSALLIK 0,03 ÖRNEK a) Silindir boyunca alınan bir doğrunun doğrusallığı 0,03 değeri içinde olmalıdır. b) Böylece silindir yüzeyi üzerinde alınan herbir doğru, 0,03 aralıklı iki çizgi arasında bulunmak zorundadır. c) Ayrıca silindir ekseni, tolerans bölgesini sınırlayan çizgilerle aynı düzlem içindedir.

30 DOĞRUSALLIK KONTROLU Komperatör göstergesi, doğrusallık toleransı içinde kalmalıdır (az önceki örnek için 0,03).

31 DÜZLEM YÜZEYLERDE DOĞRUSALLIK Parça üzerinde doğrusallığın her iki yönde belirtilmesi gerekiyorsa, bu durum her iki görünüģ üzerinde verilmelidir. Örnek: 0,2 mm boyut toleransı içinde kalmak Ģartıyla, her iki yönde gösterge sapması 0,05 i aģmamalıdır.

32 DÜZLEMSELLĠK TOLERANSI Düz yüzeylere uygulanır. Parçanın verilen boyut toleransı, iki paralel düzlem arasında kaldığında düzlemselliği de gerçekleģtirilir (a). Parçanın üst yüzeyi verilen sınır ölçüleri arasında olabilir. Önemli olan, düzlemin kendi içinde düzlemselliğidir. Yoksa, boyut toleransına bağlı olarak düzlem olması değildir (b).

33 DÜZLEMSELLĠĞĠN KONTROLU Parçanın en az üç köģesi tablaya paralel olacak Ģekilde ayarlanır. Kompratör, her yöne hareket ettirilir. Önceki örnek için ibre 0,06 yı aģmıyorsa, düzlem doğru kabul edilir.

34 DAĠRESELLĠK TOLERANSI Silindirik bir parça herhangi bir yerinden eksene dik olarak kesildiğinde, silindir yüzeyindeki bütün noktaların merkezden eģit uzaklıkta olması durumudur.

35 DAĠRESELLĠĞĠN BELĠRTĠLMESĠ Dairesellikte yüzeyin bütün noktaları Ģekil bakımından kontrol edildiğinden, ayrı bir referans elemanı VERĠLMEZ.

36 SĠLĠNDĠRĠK PARÇALARDA DAĠRESELLĠK Silindir boyunca herhangi bir kesitte uygulanabilir. Dairesellikte boyut toleransı, Ģekil toleransından etkilenir. Boyut toleransı esas alındığında, Ģekil toleransı yetersiz kalabilir. Parçanın en küçük ölçüsü, Ģekil tolerans bölgesinin dıģına düģmemelidir.

37 KONĠK PARÇALARDA DAĠRESELLĠK Dairesellik konik yüzeylere de uygulanabilir. ÖRNEK: Konik yüzey üzerindeki herhangi bir dairesel yüzey çevresi, genişliği 0,05 olan dairesel bir halka içinde olmalıdır.

38 KÜRE YÜZEYLERDE DAĠRESELLĠK Dairesellik küre yüzeylere de uygulanabilir.

39 DAĠRESELLĠĞĠN ÖLÇÜLMESĠ Ölçme aleti dönüyor Ġki punta arasında parça dönüyor Parçanın ya da ölçme aletinin döndürülmesi temel prensiptir. Okunan değerin yarısı, tolerans bölgesi geniģliğidir.

40 SĠLĠNDĠRĠKLĠK TOLERANSI Silindirik parçalara uygulanır. Dairesellikten farklı olarak, bütün yüzeye uygulanır. Bir referans gerekmez. ÖRNEK: Parçanın silindirik yüzeyi, yarıçapları 0,05 farklı olan ortak eksenli iki silindir arasında bulunmalıdır.

41 SĠLĠNDĠRĠKLĠK DURUMU Dairesellikten farklı olarak, bütün yüzey tolerans bölgesine girmelidir.

42 SĠLĠNDĠRĠKLĠĞĠN ÖLÇÜLMESĠ (a) Parça ekseni etrafında döndürülürken, eksenel olarak hareket ettirilir. Parça iki punta arasında döndürülürken, ölçü aleti eksenel yönde hareket ettirilir. Her iki durumda ölçülen sapmanın yarısı daireselliği verirken, aynı sınırlar içinde kalması Ģartıyla, tüm silindirik yüzeyde bu değer değiģmemelidir. (b)

43 HERHANGĠ BĠR ÇĠZGĠNĠN ġekġl TOLERANSI (a) Bu tolerans dairesel olmayan düzensiz eğriler için verilir. ÖRNEK: AB eğri profili, merkezleri düzgün geometrik profildeki bir çizgi üzerinde bulunan ve 0,2 çaplı daireleri içine alan iki çizgi arasında olmalıdır. (b)

44 BĠR ÇĠZGĠNĠN ġekġl TOLERANSININ KONTROLU Bir önceki örnek için, kompratörün ibresi, eğri yüzeye paralel hareketi sırasında, 0.2 den fazla sapmamalıdır.

45 HERHANGĠ BĠR YÜZEYĠN ġekġl TOLERANSI (a) Parçanın AB yüzeyi tek yönde incelendiği taktirde, çizgi toleransı ile yetinilebilir. Diğer görünüģte bu profilin aynı Ģekli muhafaza etmesi için, yüzey olarak ele alınarak toleranslandırılması gerekir. Dolayısıyla tolerans bölgesi her iki görünüģ için belirlenmelidir. Görüldüğü gibi, bu bölge 3 boyutludur. (b)

46 YÜZEY TOLERANSININ ÖLÇÜLMESĠ Çizgi toleransının iki ayrı yönde ölçülmesiyle bulunabilir. ÖRNEK: Söz konusu yüzey, merkezleri gemetrik Ģekilde bir yüzey üzerinde bulunan ve 0,2 çaplı küreleri içine alan iki yüzey arasında bulunmalıdır.

47 PARALELLĠK TOLERANSI (a) (b) (a) Paralellik: Ġki doğru veya düzlemin her noktada birbirinden eģit uzaklıkta olması. (b) Paralellik toleransı için referans elemanı kullanılır.

48 PARALELLĠK TOLERANSI (referans elemanı doğru ise) (a) Tolerans değerinden önce Ø iģaretinin olması, tolerans alanının silindirik olduğunu ifade eder. (b)örnek: Üst deliğin ekseni, alt deliğin eksenine paralel 0,03 çaplı bir silindirik bölge içinde olmalıdır.

49 PARALELLĠK TOLERANSI (referans elemanı doğru ise) (a) Tolerans değeriyle birlikte herhangi bir iģaret belirtilmemiģse, tolerans yalnız bir düzlem için belirlenmiģtir. (b)örnek: Üst deliğin ekseni, alt deliğin eksenine paralel ve düģey düzlem içinde yerleģtirilmiģ 0,1 aralıklı iki doğru arasında bulunmalıdır.

50 PARALELLĠK TOLERANSI (referans elemanı doğru ise) (a) Tolerans bölgesi, birbirine dik iki düzlem için belirlenebilir. (b)örnek: Üst delik ekseni, yatay yönde 0,2; düģey yönde 0,1 geniģliği olan ve alt deliğin eksenine paralel bulunan bir dikdörtgenler prizması bölgesi içinde verilmelidir.

51 PARALELLĠK TOLERANSI (referans elemanı düzlem ise) Tolerans bölgesi, referans düzlemine paralel olan iki paralel düzlemle sınırlanmıģtır. ÖRNEK: Deliğin ekseni 0,01 aralıklı ve referans düzlemine göre paralel olan iki düzlem arasında bulunmalıdır.

52 PARALELLĠK TOLERANSI (referans elemanı düzlem ise) Tolerans bölgesi, referans elemanı olan düzleme göre paralel iki düzlemle sınırlanmıģtır. ÖRNEK: Üst yüzey, 0,09 aralıklı ve alt referans yüzeyine paralel iki düzlem arasında bulunmalıdır.

53 PARALELLĠK TOLERANSI (referans elemanı düzlem ise) Tolerans bölgesi, referans doğrusuna paralel olan iki düzlemle sınırlanmıģtır. ÖRNEK: Üst yüzey, 0,1 aralıklı ve mil eksenine paralel iki düzlem arasında bulunmalıdır.

54 PARALELLĠK KONTROLU (a) (b) a) Kompratör, prizmatik parçanı A yüzeyine göre sağa-sola hareket ettirilir. ÖRNEK: Bu hareketin sapma değeri 0.1 i aģmamalıdır. b) Paralel iki deliğin kontrolu için, deliklere miller alıģtırılmıģtır. ÖRNEK: Referans yüzeylerine göre kompratörlerde 0,01 i aģmayan bir sapma ölçülmelidir.

55 DĠKLĠK TOLERANSI Diklik toleransı için referans elemanı kullanılır. Hem düz hem silindirik elemanlar için uygulanır. ÖRNEK: Yan yüzey referans düzlemi A ya göre 0,03 toleransı içinde 90º dir.

56 DĠKLĠK TOLERANSI (referans elemanı doğru ise) (a) Tolerans bölgesi, referans düzlemine dik olan iki paralel düzlemle sınırlanmıģtır. (b)örnek: Deliğin ekseni, 0,1 aralıklı ve yatay delik eksenine dik olan iki paralel düzlem arasında bulunmalıdır.

57 DĠKLĠK TOLERANSI (referans elemanı doğru ise) (a) Tolerans bölgesi, referans doğrusuna göre dik olan iki paralel düzlemle sınırlanmıģtır. (b)örnek: Parçanın sol yüzü 0,2 aralıklı ve A eksenine dik olan iki paralel düzlem arasında bulunmalıdır.

58 DĠKLĠK TOLERANSI (referans elemanı düzlem ise) ġekil 103: Tolerans bölgesi, tolerans değerinden önce Ø iģareti bulunursa, referans dik bir silindirle sınırlanmıģtır. ÖRNEK: Silindir ekseni 0,1 çaplı ve (A) referans yüzeyine dik bir silindir bölge içinde bulunmalıdır. ġekil 104: ÖRNEK: Tolerans bölgesi, yalnız bir düzlemle sınırlanmıģsa, silindir ekseni 0,2 aralıklı ve referans düzlemine dik olan iki paralel doğru arasında bulunmalıdır.

59 DĠKLĠK TOLERANSI (referans elemanı düzlem ise) Örnek: Tolerans bölgesi, birbirine dik iki düzlemle sınırlanmıģsa, silindirin ekseni, referans düzlemine dik, 0,3x0,2 kesitli bir dikdörtgenler prizması içinde bulunmalıdır.

60 DĠKLĠK TOLERANSI (referans elemanı düzlem ise) Tolerans bölgesi, referans düzlemine dik olan iki paralel düzlemle sınırlanmıģtır. ÖRNEK: DüĢey yüzey 0,03 aralıklı ve A referans yüzeyine dik olan iki paralel düzlem arasında bulunmalıdır.

61 DĠKLĠK KONTROLU Parça bir kontrol tablasına bağlanır. Dikliği kontrol edilecek yüzey üzerinde kompratör gezdirilir. ÖRNEK: En fazla 0,02 sapma görülür.

62 EĞĠKLĠK (AÇISALLIK) TOLERANSI Eğiklik toleransı için referans elemanı kullanılır. 90º den farklı bir elemanın (yüzey veya eksen) durumunun, bir referans elemanına (düzlem veye eksen) göre tanımlanmasıdır. ÖRNEK: Eğik yüzey referans düzlemi A ya göre 20º lik açı yaparak 0,06 aralıklı iki düzlem arsındaki bölge içinde olmalıdır.

63 EĞĠKLĠK TOLERANSI değil, boyut toleransı!!! Bir önceki parçaya boyut toleransı verilseydi, durum böyle olurdu.

64 EĞĠKLĠK TOLERANSI (Referans elemanı doğru ise) (a) Tolerans bölgesi, referans doğrusuna belirli bir açıda eğik olan iki paralel doğruyla sınırlanmıģtır. (b)örnek: Deliğin ekseni, 0,3 aralıklı ve eksene göre 60º eğik olan iki doğru arasında bulunmalıdır.

65 EĞĠKLĠK TOLERANSI (referans elemanı düzlem ise) (a) Tolerans bölgesi, referans düzlemine belirli bir açıda eğik olan iki paralel doğruyla sınırlanmıģtır. (b)örnek: Deliğin ekseni, 0,01 aralıklı ve A referans düzlemine göre 60º eğik olan iki doğru arasında bulunmalıdır.

66 EĞĠKLĠK TOLERANSI (referans elemanı doğru ise) (a) Tolerans bölgesi, referans doğrusuna belirli bir açıda eğik olan iki paralel düzlemle sınırlanmıģtır. (b)örnek: Eğik yüzey, 0,5 aralıklı ve yatay eksene göre 75º eğik olan iki paralel düzlem arasında bulunmalıdır.

67 EĞĠKLĠK TOLERANSI (referans elemanı düzlem ise) Tolerans bölgesi, referans düzlemine belirli bir açıda eğik olan iki paralel düzlemle sınırlanmıģtır. ÖRNEK: Eğik düzlem 0,5 aralıklı ve A referans düzlemine göre 45º eğik olan iki paralel düzlem arasında bulunmalıdır.

68 EĞĠKLĠK KONTROLU Sinüs aparatı ile ölçülür. Parçanın eğik yüzeyi, sinüs aparatı ile ölçme yapılacak tablaya paralel duruma getirilir. Kompratör ile ilgili yüzey kontrol edilir.

69 KONUM TOLERANSI Konum, bir elemanın tam yerini tanımlar. Tolerans bölgesi, söz konusu olan merkez, noktanın teorik konumunda, bir küre veya bir daire ile sınırlanmıģtır. ÖRNEK: Arakesit noktası, söz konusu olan merkez, noktanın teorik konumuyla çakıģan 0,08 çaplı bir daire içinde bulunmalıdır.

70 Bir doğrunun konum toleransı (a) Tolerans bölgesi; Ø iģaretini, tolerans değeri takip ederse, sözkonusu eksen çizginin teorik konumu içinde bir silindirle sınırlandırılmıģtır. (b)örnek: Deliğin ekseni, çizginin belirli teorik konumu içinde olan 0,08 çaplı silindirik bir bölge içinde bulunmalıdır.

71 Düz bir yüzeyin konum toleransı (a) Tolerans bölgesi; sözkonusu yüzeyin teorik konumuna göre simetrik iki paralel düzlemle sınırlanmıģtır. (b)örnek: Eğik yüzey, 0,2 aralıklı ve A ile B referans elemanlarına göre, söz konusu düzlemin belirli teorik konumuna simetrik, paralel iki düzlem arasında olmalıdır.

72 EĢ merkezlilik ve eksenlilik toleransı Bir elemanın bütün arakesitlerinin, eksenlerinin bir referans ekseniyle aynı olması durumudur. EĢ merkezlilik; genellikle nokta, eģ eksenlilik ise çizgi veya eksenler için kullanılır. ÖRNEK: Küçük çaplı silindirin yüzeyi, kendi ekseni etrafında döndürüldüğünde, dönme yüzeyi oluģur.

73 Bir noktanın eģ merkezlilik toleransı Tolerans bölgesi; merkezi tolerans noktasıyla çakıģan bir daireyle sınırlanır. ÖRNEK: Ölçüsü, tolerans çerçevesine bağlı olan dairenin merkezi, A referans dairesiyle eģ merkezli, 0,2 çaplı bir daire içinde bulunmalıdır.

74 Kademeli bir milde eģ eksenlilik toleransı Tolerans bölgesi, ekseni referans ekseniyle çakıģan bir silindirle sınırlanmıģtır. ÖRNEK: Ölçüsü, tolerans çerçevesine bağlı olan silindirin ekseni, A ve B referans ekseniyle eģ eksenli, 0,5 çaplı silindir biçimli bölgenin içinde bulunmalıdır.

75 SĠMETRĠKLĠK TOLERANSI EĢ eksenlilik toleransının, silindirik olmayan parçalara uygulanmıģ halidir. Bir çizginin veya düzlemin simetriklik toleransında, tolerans bölgesi iki doğru veya iki düzlemle sınırlanmıģ veya dikdörtgen prizma Ģeklinde olabilir. ÖRNEK: Referans parçanın geniģliğidir. Kontrol edilen eleman; 0,05 tolerans bölgesi içinde simetrik veya referans elemanının merkez düzlemine göre eģit dağıtılmıģ olmasıdır. Tolerans bölgesi, iki paralel düzlemdir. Genellikle simetriklik toleransı yerine konum toleransı tercih edilmelidir.

76 SĠMETRĠKLĠĞĠN KONTROLU Parça, iki punta arasında önce bir yan yüzeyi, sonra 180º döndürülerek ikinci yüzeyi komparatörle ölçülür. ÖRNEK: Sapmanın 0,01 i aģmaması istenir.

77 YALPALAMA TOLERANSI Özel bir toleranstır. Hem Ģekli, hem konumu birleģtirir. Bir parça yüzeyinin, kendi ekseni etrafında döndürüldüğünde ideal Ģeklinden gösterdiği sapmadır. Silindirik veya konik parçalara uygulanır. Birçok Ģekil toleransını da içinde taģır. Dairesellik, düzlemsellik, silindiriklik, açısallık, paralellik, diklik ve ortak eksenlilik toleransı yerine yalpalama toleransı kullanılabilir.

78 KISMĠ YALPALAMA Yalpalamada bir parçanın ekseni etrafında döndürülmesi gerektiğinden, referans elemanına göre uygun silindir hangisi ise, o referans elemanı olarak iģaretlenir.

79 Silindirik yüzeylerin yalpalama toleransı Büyük silindirin radyal yalpalamasına ait tolerans bölgesi, eģ merkezli iki daireyle eksene dik iki düzlem içinde sınırlanmıģtır. Örnek: Radyal yalpalama, A yüzeyinin ekseni etrafında tam bir devir süresince, her ölçme düzlemi içinde 0,02 yi geçmemelidir.

80 Konik yüzeylerin yalpalama toleransı Konik yüzeyin yalpalamasına ait tolerans bölgesi, toleranslanmıģ elemanın ana doğrularına dik, eģ merkezli iki daireyle sınırlanmıģtır. Örnek: Her ölçme konisi üzerinde ok yönünde yalpalama, parçanın ekseni etrafında tam bir devir süresince 0,02 yi geçmemelidir.

81 RADYAL YALPALAMA KONTROLU Gerek silindir, gerekse konik parçaların yalpalama toleransları için parça, iki punta arasına alınır, ölçüm kompratörle yapılır. Radyal veya konik yalpalama, parçanın bir tam devir döndürüldüğünde, herbir dairesel elemanı için meydana gelen değiģimi kontrol eder. Ancakparçanın herhangi bir yeri ölçüldükten sonra kompratör, değiģik yerlere getirilerek ölçme tekrarlanabilir. ÖRNEK: Yarıçaptan ölçülen yalpalama toleransı 0,02 yi geçmemelidir. Veya çap olarak ölçülen değerin yarısı 0,02 yi aģmamalıdır.

82 Yanal yüzeylerin yalpalama toleransı Yanal yüzeylerin yalpalamasına ait tolerans bölgesi, her ölçme dairesi içindeki iki çemberle sınırlanmıģtır. Örnek: Eksenel yalpalama, parçanın ekseni etrafında tam bir devir süresince her ölçme dairesi üzerinde 0,01 i aģmamalıdır. Ölçme dairesi, merkezden belli bir uzaklıktaysa, bu durum belirtilmelidir.

83 EKSENEL YALPALAMA KONTROLU Eksenel yalpalamanın ölçülmesi için parça, iki punta arasına konur. Kompratör istenilen ölçme dairesinin yan yüzeyine temas ettirilerek sapma değeri, bir devir için ölçülür.

84 TOPLAM YALPALAMA Kontrol edilen silindirik veya yanal yüzeyinbelirli bir yerinde değil, bütün yüzey boyunca ölçülmesidir. Örnek: Silindirin konik yüzeyinin ve yanal yüzeyinin toplam yalpalama toleransı kompratörle ölçüldüğünde 0,02 yi aģmamalıdır.

85 TOPLAM YALPALAMA KONTROLU Toplam yalpalamanın ölçülmesi için parça, iki punta arasına konur. Bu ölçme, silindirin konik ve yanal yüzeyinin bir ucundan diğer ucuna kadar kesintisiz yapılmalıdır. Yani parça, hem ekseni etrafında döndürülecek, hem de kompratör eksen boyunca hareket ettirilecektir.

86 SĠLĠNDĠRDE TOPLAM YALPALAMA Toplam yalpalama, bir eksen etrafında oluģmuģ elemanlara uygulandığında, daireselliği, silindirikliği, paralelliği, doğrusallığı, açısallığı ve eģ merkezliliği de kontrol eder.

87 ÖRNEK O Referans eksenine göre, (a) a deliğinin ortak merkezlilik toleransı 0.03 D Referans eksenine göre, (b) silindirinin ortak merkezlilik toleransı 0.08 D Referans eksenine göre, (c) yüzeyinin yalpalaması 0.02 Ayrıca, b silindirik yüzeyinin, daireselliği; 0.05 b silindirik yüzeyinin, silindirikliği; 0.1

88 ÖRNEK

89 ÖRNEK

90 ÖRNEK

91 ÖDEV 5

92 ÖRNEK

93 20 ÖDEV Teknik Resim, s. 295 Pr , Ģekil KIRMIZI ile verilen ölçüler kitapta eksik. 80 Belirtilen yerlere Ģekil ve konum toleranslarını yazınız. A referans yüzeyine göre, a yüzeyinin paralellik toleransı; 0,06 A referans yüzeyine göre, b yüzeyinin diklik toleransı; 0,05 A referans yüzeyine göre, c yüzeyinin paralellik toleransı; 0,01 A referans yüzeyinin düzlemsellik toleransı; 0,2 B referans yüzeyinde doğrusallık toleransı; 0,1