MAHREMIYET ALGILARI SEMPOZYUMU

Transkript

1 ORDU UNivERSiTESi ilahiyat FAKULTESi Din, Gelenek ve Ahlak Baglammda.. MAHREMIYET ALGILARI SEMPOZYUMU MART 2015 II Editorler Yavuz Dnal Yusuf Bahri Giindogdu ~evket Pekdemir Hasan Ats1z Samsun 2016

2 HZ. PEYGAM BER'iN SUN NETi NDE.. MESKEN MAHREMiYETiNiN KORU NMASI NA YON ELiK ESASLAR Nevzat AYDIN" ozet insanda fitri bir duygu ve deger olan mahremiyeti korumayi hedef edinen dinimiz, ch ~anya gore harem/ozel a1an olmas1 itibanyla mesken mahremiyetiru onems~tir. Kur'an ve Siinnet, ozel ve aile hayanrun korurunas1yla dogrudan ili~kili oldugu i9n mesken mahremiyetiru diizenleyen ilke ve esaslan ortaya koymuljtur. Siinnete gore ideal mesken, plaru ve yapis1 itibanyla mahremiyetin korundugu ve sagland1&t bir mekan; mahrem.iyet duygusunun ogrenildigi ve tezahiir ettigi ilk alanchr. Plaru ve casannundan, girerken izin istemeye vanncaya kadar mesken mahremiyetinin genel c;erc;evesini c;izen Hz. Peygamber, me5ken mahremiyetiru ihlal eden unsurlara derhal miidahale e~, mahremiyetin korunmasmda ev sahibine ve topluma sorumluluk yiiklemiljtir. Mesken mahremiyetine yonelik tehditlerin giderek artt1g1 giiniimtizde mimarlann aparttnanlan ve siteleri inlja ederken, Miisliimanlann aile hayaonda, Hz. Peygamber'in evrensel mesajlan dogrulrusunda, mesken mahremiyetine saygi duymalan, dokunulmazhguu ihlal etmemeleri dini ve insani bir zorunluluktur. Anahtar Kelimeler: SiillJ!et, Mesken, Mahremiyet, Harem, 6zel Hayat. Abstract The Basic Principles to Protect the Residential Privacy in the Prophet's Sunnah The religion of Islam aims co protect the privacy which is a human nature and a value, and therefore it has been concerned \'Vith the issue of the residential privacy. The Qur'an and Sunnah provide basic principles regarding residential privacy which are directly related to the protection of privacy and the family life. According to the Sunnah, the. ideal abode is a space w\lere the plan and the structure are maintained and provided according to the protection of privacy. It is also the place where sense of privacy is manifested and learned. Prophet Muhammad draws the general framework for the plan and design of residence from entering, dwelling and asking permission for entering home. He also determined the factors that violate the residence privacy and put respo~ibilicy to the family leader and the society. Yrd. Doi;. Dr., Bayburt Universitesi, ilahiyat Fakilltesi, idkab Egitimi Boliimii, [email protected]

3 DiN, GELENEK VE AHlAt: BAGLAMINDA MAHREMiYf'. ALGILARI SEMPOZYUMU ----:_J :~ Today there is an increasing threat to residential privacy. Therefore architects mj pay attention to residential privacy when they plan for apartment buildings and site5, Muslims pay attention w their family lives also. ~ey also must respect to the unive r'.; sal message of the Prophet in terms of residential privacy, and it is a humanitananl requirement for them to not violate it.. :.; Keywords: Sunnah, Residential, Privacy, Harem, Private Life. Mahremiyet Algismm Donii~iimii ve Suu.rlan Uzerine Yarat:tlnu lann ereflisi olan insamn onur, itibar, haysiyetini ve. mahremiyetini korumaya onem veren dinimiz, insanlann kendilerinfu:: kiyle beraber ba kalannm mahremiyet ve iffetini de muhafaza etmelerinin bir vazife oldugunu vurgulami tlr. Esasen, Peygamberimizin' insanllga getirdigi medeniyetin temelinde mahremiyet anlayi I vardrr. Gtiniimilzde bilgi ve ileti im teknolojilerindeki ge~melerin, sosyo= killtiirel, ekonomik ve siyasal alanlardaki degi imleri.p, oziinde mahremiyet alglslru donti tiirdilgtinil soylememiz mtimkilndiir. Bundan kastettigimiz bir nesil oncesine kadar mahremiyet alarnmn ic;erisinde de~ 288 gerlendirilen konulann Mok bu ozel alandan tarnam.j.yla <;lluru o.ldu&-t{ ya da i;lkmaya ba ladigxdir. 1 Mahremiyet algislillil degi iminin onemli. bir nedeni de, haya/utanma gibi fi.t:ri/insani degerlerin dejenere olmaya: ba lamas1dir. Mahremiyetin donil funilnti cinsellik, cii1sel taciz, kilrtaf hakk.i, aile hayatr, telefon dinleme gibi konularda kolayca gozleyebil~ memiz mfunkiindiir.. - Ki ilerin ozel hayat alanlanru daraltan pek i;ok geli menirl ya an::. d1gx giiniimilzde rnahremiyetin yeniden tarumlanmas1, smrrlannui 9: zilmesi ve mahrerniyet ihlalleri, i.izerinde di!<katle durulmas1 gereken: hususlar arasrndadrr. Son zamanlarda illkemizde bocek operasyonlan ve ~'tape"lerle gi.indeme gelen ortam dinlemeleri ile insan ic;in en degerli olan mahremiyet alanma miidahale edilerek, ozel hayann gizliligi_ ihlal edilmekte; modern mimari tarzi yaptla malar ve konut tasarmtla: rmda mahremiyetin smrrlan degi tirilmektedir. Dolayis1yla bir anlainda aile hayat:irun gizliligi ve konut dokunulmazhgx hakk.i da tacize ugramakta, insarunuz mahremiyet Uuru ve hassasiyetini yitirmektedir. Kamusal ve mahrem (ozel) olarak farkh bir boyut kazanan ic;(eri) ve di (ar1) kavramlan, gilniimiizde sorgulanmaya, aralanndaki slillflar delinmeye, evin mahremiyeti kamusal olarak tiiketilmeye ba lanrni tli. Oyle ki, ozel olanm tiiketilebilir bir meta haline geld1gi, ozel hayaon kanmsal alana kurban olarak sunuldugu, daha c;ok teknolojik sahada 1 Nalan c;:elikoglu, "Tiirkiyede Universite Gem;liginde Mahremiyetin Diin~iirnti", M.U.S.B.E, Yaymlanm~ Yiiksek Llsans Tezi, istanbul 2007, s ORDU ONIVERSiTESI ILAHIYAT FMOLTESI / MART '

4 r.. ' ~ OiN, GELENEK VE AHLAK ~GlAMINOA MAHREMiYET ALGILARI SEMPOZVUMU ~goriilen geli melerle, mahremiyet alarumn tehdit edilip sllljilandmlch&t -modern dilnyada, bireyin mahremiyetini koruma <;abas1, gereksiz ve bo~una bir <;aba olarak gorillmektedir.._ p 1 trl bir duygu olan ve insanhkla e zamanh zuhur eden mahremi ~etin, tarih boyunca toplumlann inan<;lanna, degerlerine ve killtiirlerine gore formatlanarak i<;erigi ve kullarum alarumn farkhla ti&t goriilmektedir. Ancak bu kavranun ic;eriginin belirlenmesinde dinin en onemli belirleyici unsur oldugu bir ger<;ektir. _. Mesken Mahremiyetinin Degi imi islam'a gore ev, insanda fit:rl olan mahremiyeti saglama yeridir. Ev 51gromachr, korunmachr, gizlenmedir; bir ba ka deyi l~ ev, di anya.gore "harem"; ev hayan mahremdir. Bu sebeple eve "haram" denmi ve _b.!ll'aya sfillibinin izni olmadan girilmesi yasakl~trr. Dinimiz evin "koruyucu" ozelliginin otesinde mahremiyetini de onems~ ve mesken mahremiyetini diizenlemi tir. Aile hayan, mesken mahremiyetiyle dogrudan ili ld oldugu i<;in mesken mahremiyetinin yok edili i ya da kaybec:lili i, temelinde aile olan toplumlan felakete siirill<leyen bir siirec;tir. Sosyal ili kilerin saglikh kurulabilmesi i<;in mahremiyete gerek 289 sinim vardrr. <;iinkii bireylerin gozetlendigi bir toplumda dostluk, samiiij.:iyet ve giiven ili kileri geli ernez. - Geli en algtlar. ve kavramlarla, modern toplurnda mesken mahremiyeti alarunda da degi im ve donii iimil gozlemle)ilek rniimkiindiir. Toplumumuzda ozellilde gem;ler arasmda zamanla evin rnahrem bir alan olar_ak algtlanrna diizeyinin azaldi&tm ya da bu konuda daha "esnek" dii iinmeye ba layanlann c;ogald1&t gorillrnektedir. Ornegin, rnahalle saldnlerinin ak am olunca perdelerini ortrnemeleri, balkonlannda ~ort gibi giysilerle oturmalan, e leri ya da sevgilileri ile samimi tavrrlar sergilemeleri ve etrafi izlemeleri hie; garipsenmeyen davraru lar halini aldi. insanlann sosyo-ekonomik diizeyi artnk<;a perde kapama ali kanhgi azalmaya ba ladi. Toplumda <;e itli etkilerden otiirii insanlar, artjk evlerinin ic;inin bir ba kas1 tarafmdan goriilmesinden rahats1z1ik duymamaya ba ladi. Modernle meyl_e birlikte geleneksel olan haremlik-selamhk uygulamaslillil varhldi kirriselerde ortadan kalkmaya ba layarak mekansal mahremiyetin sli1lflaniun degi tigini gormekteyiz. Yeni mimari diizenin OROU ONIVERSITESl ILAHiYAT FAKO LTESI / MART

5 DIN, GELENEK VE AHLAK BA~LAMINOA MAHREMIYET ALGILARI SEMPOZVUMU ~ geti.rdigi "a9}< mutfak, mekanlar aras1 saydamhk" gibi unsurlar, gele. neksel mahremiyet ac;1smdan bir de~iklik arz etmektedir. 2 Ev mahremiyeti ile ilgili algtlarm degi iminde, kitle ileti i.m ara9a. n, medya ve televizyon programlarmm yaru srra ki inin kendi varb&uu karutlamas1 ve toplumsal goriiniirliik kazarunasj..µlil etkili oldugu soylenebilir. Aynca gosteri e d~kiin olan insanl~ e yayi ve kendi varh&uu. gosterrne.yoniinde ev mahremiyetinin suurlar1 degi mi ya da daha daralllll tjr. Mesken mahremiyetin ihlal edilmesiyle, islam toplumda aile hayatj. ve ozellikle de -bu mahremiyetin merkezinde yer alan- kadmm mahremiyeti hedeflenini. tir. Evinde yani ''harem"inde ozgiir olan kaduun, bu durumundan rahatsizltk d~yanlar onu gorii~iir kllmak ic;in Frans1z pencere, perde ve mutfawa evin mimarisini degi ti.rmi ler. Boylelikle evin. di ariya ac;tlmasiyla kadm da dt artya ac;tlrm, mahremiyetine gol~ dii i.iriilm~ rjir Ozellikle dini degerlerin dejenerasyonu ve aile yap1smdaki degi~ imler de ev mahremiyetinin yok edili ine neden olmaktadrr. Giinii:. rniizde islam.l hayat tarz1 ve baki ac;lsl, ic; ve dt etkilerle ciddi yara ald1gmdan mesken mahremiyeti de eskiye nazaran daha az onemserimektedir. Toplumda son yillarda hfil<im olan popiller killtiir ve killtiirel yozla ma ile birlikte dini degerler noktasmdaki degi iklikler, mahremi~ yeti umursarnayan, ba kalarmm ozel alaruna tecaviizi.i normal kar lla_:: yan bir anlayi l da beraberinde getirmi ti.r. Meskeruerimizi er'i esaslara gore dizayn etmek ve bir degi iklige tabi tutmak, ancak ve ancak, aile ve toplumu yeniden in a etmekle mi.imkiindiir. Mesken ve Mahremiyet Arastndald Anlamh ili ki islam medeniyetinin merke?-ffide insarun kendisinden ba layan, giyi.mine, odasma, evipe, sokagma, mimarisine, ehrine ve illkesine va:. nncaya kadar halka halka geni leyen ve J:ier yere olc;i.i veren bir mahremiyet anlayi 1 vardrr. Mesken kelimesinin kokii olan "sekene" sozliikte "durma, rahat ve huzur bulma" manalanm ifade eder. "Konaklama ve geceleme yeri" anlammdaki mesken filih terimi olarak bir ki inin veya ailenin siirekli oturmak amac1yla yerle tigi y~ri ifade eder. Kur'an'da "sekene" fiil:i ve tiirevleri yirmi, mesken ve c;ogulu mesfildn on iki ayette sozliik ve orf- 2 Sibel Bozdogan, Modemizm ve Ulusun itl ast: Erken Cumhuriyet Tiirkiye'sinde Mirnari Kiiltilr, Metis Yay., istanbul 2002, ss OROU ONIVERSITESI ilahiyat FAK0LTESI / MART '

6 I --- oln, GELENEK VE AHLAK BAGLAMINDA MAHREMIYET ALGILARI SEMPOZVUMU ---- teki kullarudllyla gec;er. 3 Bir anlamda insanoglunun kendini ve neslini muhafaza etmek, hayat silrdiirebilmek ve siikfuia(huzur) kavu mak i 1 yapogi yuvaya mesken denir. Koken itibariyle, "yasaklamak, men etmek, mahrum etmek, mfun Jciin olmamak, el silrmemek, herhangi bir eyi terk etmek, ki inin namusunu korudugu yakmlan, saygi gosterile~ek ey" manalanndaki haram kelimesinden tilreyen mahrem ise "yasciklanan, hafam olan ey, J<utsal, mukaddes" anlamlanna gelir. 4 Mahremiyet ise, ayru kokten gelip, gizlilik, bir eyin (mahrem) gizli hali anlamlanru ic;ermektedir. 5 Kelimenin kokii olan "hilrmet'' ve bu kokten tilrerni olan ''harlrn" ile kelimeriin etimolojisi, "dokunulmas1 ve iblal edilmesi helal olmayan eyleri" ifade etmek ic;in kullarulmaktadrr. 6.Gizlilik ins~. bir ozelliktir. insan, j.nsalli ozelliklerini terk eo:nedigi miiddetc;e, gizlisi olan bir :varllktrr. Zaten koruyacagi, saklayacagr bir degeri olmayail insan, insani vaslflanru yi~tir. insarun s1ginma, korunma, gizlenme, sillrun ve huzur bulma yeri olan mesken, bu yoniiyle 1 'harem"dir. Yani mahrerniyetin muhafaza edildigi mekan olrnas1 itibanyla ev ve mahremiyet birbirinden aynlrnaz keiimelerdir. Mame- 291 miyetin biitiin unsurlanyla var 0Jn:ias1, mesken mahremiyetine bag4drr.. Omegin, cinsel hay.ann mahremiyetini koruyabilmek ic;in, oncelikle er'! bir mesken edinilmelidir. Mahrerniyet, ki ilere, ailelere hatta topluma mahsus ozel alanlann dokunulmazllgrdrr. ~er'i bir hiikiirn olan mahrerniyet kavranurun, mahrem kavramma nispet edilen anlamlanyla ilgili olarak, ba ta aile hukukuna ili kin konularda kullaruldigx goriilmektedir. Mahrem ve mahremiyet kavramlar1, kadin erkek ili kilerinde ozel bir kullarum kazamru, ozellikle cinsel ~okunulmaz~ alanx ic;erisinde algxlanrm trr. Bunun i9fldir ki, mahrerniyetin muhafazas1, insandaki ar ve haya duygusunun korunmaslillil bir tecellisidir. 3 Hamdi Dondiiren, "Mesken", DiA, c.29, s.316, Ankara ismail b. Hammad el-cevheri, Mucemus's-Slhah Kamus u Arab (haz.: Halli Me'mum :?eyha), Daru'l Marife, Beyrut 2008, s Bkz. Ebu'l Kasun Mahmud b. Omer ez Zem~eri, Esd$u'l Belaga, Daru'n-Nefais, Dun~k 2009, s.113; Mazhar Bag!J, Modern Bilinf ve Mahremiyet, Yann Yay., istanbul 2011, s Selahattin BagdatlJ, Hukuk Sozliigii, Der Yay., istanbul 1997, s. 291; Ejder Ytlmaz, Hulruk Sozliigu, Yetkin Yay., istanbuj 2005, s. 765; :?ilkrii Haluk Akal.in, Tiirkfe Sozlilk, Tiirk Dil Kurumu, Ankara 2005, s Ebu'l-Fadl Cemaliiddin Muhammed b. Miikerrem ibn Manzur, Lisdnu'l-Arab, DAru's-Sachr, Beyrut trz., c.xii, s OROU ONiVERSITESI ILAHIYAT FAK0LTESI / MART

7 Modem. hukukta mahremiyetin kaynagi ki inin kendisi olarak gi:is:. terilirken,7 Islam hukukunda mahremiyetin kaynagr, kanun koyucu ilfilll iradedir. Kaynagi Kur'an ve Si.innet olan mahremiyet, 9fui'in; "ba kalanmn ula Illasma Sllll! koydugu bir hak" olarak kar lidjza ~~~ maktachr. Bu hak bireylerin ozel hayatlanna saygi gosterihnesi, ki ilik haklanrun, onurlanrun ve ahsiyetlerinin korunmas1 a<;ismdan onem arz etmektedir. 8 Mahremiyetin kaynaguun ki inin kendisinin dlmasi.. dururnunda, fert saylsl kadar farkll bir mahremiyet algis1 olu ur. AYlU ekilde, toplumda ortalc bir mahremiyet anla~mdan bahsedilemez. Mahremiyetin alaru. ic;erisindeki en onemli hususlardan biri, mes~ ken mahremiyetidir. Mesken mahremiyeti derken aile Ya antlsiili da kastediyoruz. Ozel hayann ve aile hayatj.run gizliligini gen;ekle tinne noktasmda mesken, mahrem bir alanchr. Modem hukukta quna mesken ve ozel hayann korunmasi/konut dokunulm~gi denilmektecj.ir. Genel kanaate gore evin, ic;inde ya ayanlan sadece dogarun beklenen Ve bekienmedik degi imlerine kar I korumakla kalmayip aym zamanda mahrem ve ozel olam, ba kalanrun gozlerinden gizledigi, mii~. 292 dahale ve tehditlerden salanchrd1guu soylemek mi.imkiindiir. insan ev i<;erisinde di anya oranla daha rahat hareket eder; ev ic;erisinde ya arulanlar ki iye ozeldir. Mesken, insana di anda ya ayamad1gi eyleri ya: ama fusati verir. 0 ac;idai1 kimsenin mlidahale edemedigi ev ic;i mahremdir. Kamuya mal olmu, evlerinin di mda hemen her ortamda-sii~ rekli gozetlenip goriintiilenebilen insanlar sadece evlerinde kendile.iince ozel valdt gec;irebilmektedir. insan ic;in bannrna oncelikli ve temel bir ihtiyac; olsa da mesken ile arasmdaki ili ki, sadece pratik bir ili kiden ibaret degildir. Gerc;ekte insan i9n mekan sadece ic;inde banrulan bir yer degil, ayru zamanda onu besleyen, biiyiiten ve diger insanlarla ili kilendirerek var eden bir biiti.inliigu ifade etmektedir. Ev, bir yap1dan c;ok daha fazla bir eydir... Bir anda insarun hayatt oluverir. insamn hayatt olmakla da kalmaz, toplumun hayatl, aynas1 haline gelir. 7 Modem hukllicta mahremiyet, "gene! olarak, ki ilerin yalmz b~ma kalabildikleri, istedikleri gibi dii iiniip davranabildikleri, b~kalanyla hangi yer, zaman ve ko ullarda ne ol~d~ ili ki ve ileti lin kuracaklanna bizzat kendilerinin karar verebildikleri bir alaru ve bu "alan iizerinde sahip olwian hakla ifade eder'' eklinde tarumlanmaktadrr. Bkz. Mehmet Y-ukse~ "Mahremiyet Hakla ve Sosyo-Tarihsel G~imi", AU.S.B.F.D., c. 58, sayi:l, Ankara 2003, s ismail Giilliik, Avret Mahremiyeti Prensipleri A95mdan Gom1ntii, "Gen;eklik, Sana! Alem ve Cinsellik filzerine Flkhl Bir Analiz", islam Hulcuku Arll tmnalan Dergisi, sayi: 23, Konya 2014, ss ORDU ONIVERSiTESI ilahiyat FAKOLTESi / MART '

8 : -- DIN, GELENEKVE AHLAK BA~LAMINDA MAHREMiYET ALGILARI SEMPOZVUMU --- _ - Her millet kendi evini in a etmekte, evleriyle kendini in a etrnekte ve gostermektedir. Milletlerin killti.irii, ~ihniyeti, hayat _anlayi l evlerine yansunaktadrr. <;tinkii bi9rn killtiirdiir, killtiireldir. In a bir bi9mle ojur; bic;ime yon veren ise inan<;t::j.r, zihniyettir, algidrr. Evj.n ~i9mi, 50 syo-kiiltiirel katmanlann tamamma ~lk tutar''.9 Her kiilti.iriin kendine bas bir meskeni vardrr. Aradaki bu bagm kuwetini ifade i<;in, mimarlar arasmda U soz vecizele mi tir: ''Meskenlerimizi biz yapt:lguruz1 zannederiz, ama aslmda bizi ya pan meskenlerimizdir". insan, sahip oldugu manevi degerleri iizerinden eviyle aidiyet bagiru. kurmas1 gerekirken, irtibat:l para iizerinden kurunca eve ait olma bissi zayifuyor. Zira giiniimi.izde mekan ya da mesken, mahremiyet ba ta olmak i.izere insan i<;in "rniimki.in" ktldigi "irnkan ve degerlerin merkezi olma yerine, i<;i bo altllarak I ruhsuzla t::j.rllarak onu ''konut" sahlbi yapan bir piyasa unsuruna donii mii tiir. Evini dirll degerleriyle ekillendiren ve koruyanlar mahrem bir alan olmas1 itibanyla meskenin ki iye daha huzurlu ve ozgiir olma irnkaru sundugunu gorecektir. Gerc;ekte mesken, oncelikle ki inin aklmda ve kalbinde ba layan mahremiyet duygusunun/algtslillll ogrenildigi Ve 29: tezahi.ir ettigi ilk alandrr. Bireyin ozel alarunda, aile hayatt ic;erisµtde ozilndek.i mahremiyet duygusunu geli tirmesi mi.imkiin iken, aksine biittin ahlak ve utanffia /mahremiyet duygulanru ki.ic;i.irnsemeyi ogrenerek-hayat:l boyunca si.irecek bir ahlaks1zhlc zinciline baglanrnas1 da imkan dahilindedir. Ozel ve Kamusal Alan/Hayat Baglammda Mesken Mahremiyeti Bireyin "harem" bolgesi olan mesken ile mahrem/mahremiyet kavramlanrun ifade ettigi anlamlar "ozel alan"1 vurgulamakta, mahremiyet ile kutsal arasmda bir ili ki kurmaktadrr. "Mahremiyet alaru" ya da "ozel alan" kavramlan, ozel hayat:ln gizliligi ve korunmu lugu iizerine in a edilir. 10 "Kamusal'', herkesin denetimine a<;lk olaru c;a8f1 tmrken; "ozer si:izciigu ki inin ailesi ve arkada lan ile slilll'lanan mahfuz bir ya am bi:ilgesi anlamma gelmektedir. Devlet, kamusal alan; ev/aile ve rnahrern hayat ise ozel alan sayilmaktadrr. 6zel hayat:ln alani, evin belirli bir Sllllfla c;evrilmi alarudrr. Ozel hayat, "aile hayatt, bireysel olmayan, 9 10 Koksal Alver, "Ev Halieri", Mahalie Mektebi, sayi:19, Kenya 2014, s. 51. Ozel hayaon gizliligi ve korunmas1 hakkmda geni~ bilgi ii;in bkz". A~dullah i<ahraman, islam Hukuk ve Ahlak ilkeleri Baglammda Ozel Hayatm Gizliligi, Epabil Yay_., Ankara 2008, ss ORDU UNiVERSiTESf ilahiyatfak0ltesi /i7 29 MART

9 294 aile i<;i ili kilere ve kar tl.tl<h giivene dayab. bir hayat'' eklinde de tanun. l!llliilaktadrr. Mesken, ozel hayatm korunmasmda temel bir unsur olup_ dokunulmaz ozelligi ile ki ilerin "ozel yuvas1" olarak kabul edilmekte~ d rr insanlar hayatlanrnn bi.iyi.ik c;ogunlugunu kamusal alandan ziyad ozel alanda gec;irirler. Ozel hayatm en belirgin alalli mesken i<;erisinde aile hayatldir. Ailenin ozel hayatl, ki isel ozel I:iayata c;eic;eve te kil eder. Bunu ozel alanlarm di.izenleni inden ve kullarunundaii anliyorui. Mesela zarnan ic;erisinde oda sayislillil artmas1, yatak odalarmm kaptlanmn kilitlenmesi gibi pratikler bu durumu ac;ikc;a gozler oni.ine sermek-' tedir. Bir anlamda ozel hayatm c;izgileri hi<; durmadan donii mekte ve btiyi.ik bir degi ime ugramaktadrr. Her ne kadar kanmsal ve ozel alan sllllilan toplumdan topluma degi iklik gosterse de bu alanlannm slillflannm belirlenmesinde g{i- niimiizde daha c;ok siyasi-politik soylemler etkili olmaktadrr. Modemle me stirecinde c;lkan "yeni dergiler, reklamlar, romanlar, ev Ya anuru kamusal gozetim altma aldi ya da ba l<a bir deyi le modem ev ya anu kamusalla ti 12. Osmanli toplumunda evler, "kimlikleri farkh olai:i fazla sayida insarun bir araya gelebilecekleri bir kamusal mekan degil, ozel bir mekan" olarak degerlendirilmekteydi. Aynca haremlik-selarnhls; olarak aynlan evlerin mimarisi herhangi bir kamusalliga imkan ver~ memekteydi. 13 Kamusal ve ozel alan arasmdaki smrrlarm silinmek tizere oldugu.ya da ozelin kamusal kilmd1gr modem toplumda bu durum, rahatsrz edil~ meksizin ya amak ic;in mesken mahremiyetinin giivenligine ihtiya<; duyan bireyler ic;in ciddi sorun haline geldi. Hem kamusahn hem de mahrem olarun da ic;ini bo altarak smrrlann belirsizle mesi, ayru zamanda mahremiyetin kendisinin bir meta haline gelmesine sebep olmaktadrr. Temel insan haklarmdan olan mahremiyet, son yillarda yaptlan. yasal dtizenlemelerle koruma ve giivence altma ab.nmakla birlikte ki ilerin ozel ya am alanlanna yonelik tehditlerin, bilgi ileti irn teknolojile rinde gortilen hrzh geli melere paralel olarak giini.imi.izde giderek artu- 11 Kahraman, Ozel Hayatm Gizliligi, s Niliifer Giile, islamm Yeni Kamusal Yiizleri: islam ve Kamusal Alan Uzerine Bir Atolye c;altsmasi, ss Serdar Oztiirk, "Osman.I.! imparacorlugunda Kamusal Alarun Dinamikleri", Gazi Oniversicesi ileti~inl Fakiiltesi Dergisi, sayi: 21, Ankara 2005, ss OROU ONiVERSITESI ilahiyat FAKOLTESi / MART '

10 , DiN, GELEN EK VE AHIAK BA~lAMl~DA MAHREMIYET ALGllARI SEMPOZVUMU ---- guu gonnekteyiz. 14 Bu nedenle ki iye ait ozel alana miidahalelerin oniine gec;ilebilmesi ic;in oncelikle yaptlmas1 gereken, bireylerde mahremiyete ve ozel alana saygi bilincini olu turup geli tirmektir. siinnete Gore Mesken Edinme ve ideal Mesken insailln beslenme gibi asli olan bannma/konut ihtiyaclill kar tlarnasi bir zo~uluktur. Mesken ile aile birbirini tamamlayan unsurlar oldugundan Islam, aile ic;in mutlaka uygun bir meskenin gerekliligini vurgula.tdl tlr. Miistakil millk ve mesken edinmeyi tavsiye eden dinimize gore nafaka yiikiimlilliigi.inden olan mesken, kadirun kocas1 i.izerindeki haklanndan biridir. 15 Mesken kocanm mall duru.muna, orf ve adete gore kaduun anma layik, onun rahat ve mutlulugunu saglayacak ekilde tefri edilmi ve miistakil olmahd.ir. Cinselligi de ic;ine alan mutiuluk ortanu er'i meskende olu abilecegi ic;indir ki, kadm ancak er'i meskenin hazrrlanmasmdan sonra kadmhk gorevleri ile rniikellef tutu Iabilir. Kur'an'da mesken meselesi, daha ziyade aile, c;evre ve bane do I<unulmazh&"i konulan baglanunda ana hatlar1yla ele ahruru, tanzimi ve tatbiki siinnete ve Mi.isli.irnanlann uygulamasma brrala.lm.t trr. ~er'i mesken, c;evre artlanyla birlikte, aile fertlerine dinin gereklerini tatbik etme, aile olarak huzur ve emniyet ic;inde ya amaya elve~li bir mekan olmahd.ir. Bunun ic;indir ki, ki inin can ve mal giivenligini saglayaca&j, huzur ve emniyet ic;inde olacagi, dini ve diinyevi ihtiyac;ia nru kar tlayacag1 bir mesken edinmesi esasnr. Hz. Peygamber'in Ensardan birisi ic;in, "Ey Allah'im! Onun evini degi ti.r ve ehlinden daha hayirli bir aile ver" diye dua etmesi 16, bir taraftan oturulan meskenden rahatslz olundugunda, -ho larulacak ekilde dizayn edilmesini, mi.imki.in olmuyorsa- terkedilmesi gerektigini gosterirken; diger taraftan evin bulundugu c;evrenin onemine dikkat c;ekmektedir. Aile hayatiru te vik eden dinimiz, aile bireyleri arasmdaki mahremiyet meselesini de ayru derece onemsemi, meskenin mahrem.iyet esaslanna uygun bic;imde tanzim edilmesini vurgularru ttr. ~i.iphesiz evi helfil kazanc;ia in a etmek veya helfil kazanc;tan kirasiru odemek te onemlidir. insarun ''harem" bolgesi olan mesken, islam medeniyetinin. yeryiizi.indeki bir tezahi.irii, islam toplumunun arz iizerindeki damgas <;:elikoglu, "Mahremiyetin Don~funii", s.50 Talak suresinin altmc ayetinde bo~anm1~ kadmlann mesken ihtiyacuun kar tlanmas1, kocalan iizerine farz olunca, nikah alnndakilerin meskenlerinin tedarik edilmesi elbetteki daha evladrr. Buban, Ebu Abdullah Muhammed b. ismail, el-cdmiu's-sahih, <;agn Yay., istanbul 1992, Cenaiz, 85-86; Ebu Abdullah Muhammed b. Yezid el-kazvlni ibn Mace, es Siinen, <;agn Yay., istanbul 1992, Cenaiz, ORDU 0NiVERSiTESI ltahiyat FAKULTESi / MART

11 OiN, GELENEK VE AH!AK BA~LAMINDA MAHREMIYET ALGILARI SEMPOZVUMU hil.kmiindedir. Her medeniyet, kendi solugunu meskenlere vanncaya kadar ~imari eserlere ve hayata yans1trr. Bir b~ka de~le, mahremiyet dfillil Islam medeniyetinin degerler hiyerar isi, mesken ve mirnarided1 a vurulur.. islam medeniyetinde ev ic;i mekanlann fiziksel ozellikleri ile mah: remiyetin korunmas1 arasmda bir ili ki kunnak mfuilkiindiir. Miisliiman bir ailenin evinde, banyolu ebeveyn odas1, kiz veya erkek, ergeiilik'ya ma gelmi her <;ocuk ic;in miistakil hirer oda- imkans1zbk halinde erginlik <;agmdaki erkeldere bir oda, ~lara da bir oda- gerti bir mutfak ve misafir odas1, aynca imkanlar ol<;iisiinde haremlik selamhk.da bulunmahdir.17 Ancak bunlarm her zaman ger<;elde tirilememesi, mahremiyetin olmadigi anlamma gelmez, zira mekandan bagrms1z, gelenek ve <linden tevariis edilen zihinlerde yerle ik bir mahremiyet algis1 da vardrr. 18 Silnnete gore ideal mesken, plaru ve yaplsi ile insanda fi.tri olan mahremiyeti koruma yeridir. Bunun ic;indir ki, ev sahibi olmayi dtinya saadetin bir vesilesi olarak goren 19 Hz. Peygamber, insarun zarurl banruna ihtiyaaru oncelilde kar tlamasm1 tavsiye etmi ve "Her ki~ b~rrruza memur (vergi memuru) olursa evlensin, hizmet<;isi yoksa hizmet~ tutsun ve evi yoksa evyapsm." buyurmu tur.w "Kim zulmetineksizin ve ilahl hududu tecavilz etmeksizin bir bina yapacal< olursa, bundan Cenab-1 Hakk'rn mahlfil<atr istifade ettigi mifq: det<;e, ona kom uluk sevab1 hastl olur" 21 hadisiyle insarun zarurl mes:: ken ihti.yaclll kar tlamasm1 te~k eden Hz. Peygamber, daha islam'm ba lang1cmda Muhacirleri Ensar'm evlerine yerle tirmi, daha sonra ev in a eimeleri ic;in arsalar dagioru trr. 22 Hz. Orner de halifeligi zamamnda Basra ve Kufe ehirlerini kurdururken hazineye ait araziler ilzerinde bu ehirleri irl a ettirip halka ev ve arsalar verm.i tir. Bu ehirlere ashabtan bazisr da go<;ilp yerle mi tir. Hatta Hz. 6mer'in mesken temm 17 Ali Ozek, "Kurana Gore islami Mesken ya da Bir Mii.sli.imanm Evi Nastl 01.malldtr", Meskm ve Mesken Mimarimiz, Ensar N~yac, istanbul 1995, s <;:elikoglu, "Mabremiyetin Donii~iimii", s Hz. Osman'dan nakledildigine gore R.asullah ~oyle buyurmu~rur: "Ademoglu i9n ~u haslet Jerden brujka bir hakkt (ogiin.me vesilesi) yokrur; i9ij.de orurdugu ev, viicudunu orttiigu el bise, ya~a~idi devam ettirebilecek kadar ekmek ve su" Ebu isa Muhammed b. isa et Tirm!zl, es-siinen, <;:agn Yay., thk. Muammed Fuad Abdiilbfild, istanbul 1992, Ziihd, 30.. ~ 0 Silleyman b. el-~'as es-sicistani Ebu Davud, es-siinen, <;:agn Yay., istanbul 1992, imarer, 10; ibo Mace, Siinen, Ruhlin, Nureddin Ali b. Ebu Bekir ej. Heysemi, Meaneu'z.Zevaid ve Menbeu'l-Fevdid., 1982, c.iv, s Ebu Siileyman Hamd b. Muhammed b. Ibrahim Hattab~ Mealimu's-Siinen, Haleb 1932, c.3,s OROU ONiVERSiTESI ILAHIYATFAK0LTESi /27 2S MART '

12 ----- DIN, GEL NEK VE AH!AK BA~lAMINOA 111..AHREMiYET ALGILARI SEMPOZVUMU --- ve tesisinde te~ unsu.ru olsun i9n arsa ve evlerden ve~gi almad1gr nakledilir. Amr. b. As ve Zilbeyr b. Awam da Fustat ve Iskenderiyye ~ehirlerinin planlanru ~dirmi ler, bu planlara gore evler yap1p halka dagitarak bir <;ok Milsliiman ailenin yerle melerini saglami lardrr. 23 Mesken ediruneyi te Vil< eden Hz. Peygamber, ev ve arsalann srrf ticarl ama1tla sik Slk al.uup saolmasnu uygun gonneyip, tabir caizse bu konudaki spekillasyonlan onlemeye c;ah Illl Or. ~oyle ki, Sa.' d b. Hureys'ten gelen rivayete gore Hz. Peygamber, "Kim bir ev veya arsa satar da Taymeti ile bir benzerini sat:m almazsa o parada bir berelcet: ve lczymet yokt:ur" buyurmu tur. 24 Bu ve benzeri rivayetler, bir Miisliimarun ihtiyacr olan herhangi bir ev veya alcanru <;e i~ nedenlerden dolayi satmas1 gerektiginde, alacagi parayi tekrar ev veya ~ara yatumadik<;a, satmasuun ho kar tlanmayacaguu gostermektedir. Buuunla birlikte Hz. Peygamber, rnesken edirune hususunda bir 61- ~ ortaya koyarak, o donemin artlannda zaruri ihtiya<;tan fazla, goste- ~ i<;ill yaptlan bina in aao harcamalannda hayir olmayacaguu da belirtmi tir. Rasulullah rastgele ve fuzull in aatlann onilne ge<;mek ve bu Weri kontrol i<;in Hz. Ali'yi gorevlendirmi tir. 25 Hatta baz1 rivayetlerde 297 U uyanlar yer almaktadir. "K~inin ihtiyacz haricinde yaptzgi her bina Sll't:mda bir vebaldir. "26 "Her kim ihtiyacmdan fazla bina yaparsa, kryamet: gilnii onu boynunayiiklenmeye, o ki.$i zorlamr." 27 "Miisliiman, harcadzffe her ey ifin sevaba erer, ancak U in aat i i ha1if. tt28 ''Allah bir kuluna kodililk murad edince malzm binaya infalc ett:irir : 29 "Nafaka ifin harcanamn hepsi Allah yolunda harcanml gi.bidir, bina ifin harcanan miistesna, bunda hayir yoktur Ebu Ubeyd Kasun b. Sellam, Kitabu'l Emvfil, Kahire 1968, s ibn Mace, Ruhun, Ahmed b. Hanbel, el-miisned, <;:agn Yay., istanbul 199, c. I, s. 86, 138, 26 Ebu Davud, Silnen, Edeb, Heysemi, Meaneu'z-Zevaid, c.lv, s Ebu'l Hiiseyn Muslim ibnii'l-haccac el-ku~eyri, el Cdmiu's-Sahih, thk. Muammed Fuad Abdiilbaki <;:ago Yay., istanbul 1992, Zikr, 12; Buhan, Marda 19, Da'avat 30, R.ikfil< 7, Temenni 6; Ebti Abdurrahrnan Ahmed b. ~uayb en Nesfil, es-silnen, <;:ago Yay., istanbul 1992, Cenfilz, Buhari, isti'zan, 53; ~ihabuddin Ebu'l-Fadl Ahmed b. Ali b. ibnu Hacer el Askalaru, Fechu'l Biiri, Mtsl! 1959., c.m,s OROU ONiVERSiTE.Sl ILAHIYAT FAK0LTESi / MART

13 298 DIN, GELEN EK VE AHLAK BAGLAMINOA MAHREMiYET ALGILARI SEMPOZYUMU :' Bu ve benzeri sllllrlayici hiikiimlerle, giinfuniiz ifadesiyle, mai ve mi.ilk konusundaki ihtiraslann oniine ge<;ilmekte,, iftihar ve bobiirlenme vesilesi olmamas1 ic;in tedbir aluum olmaktadrr. Zira Kur'an-1 Kerim'de gec;mi iirnmetlerin, gerek giic; ve ha metleri ve gerekse zuliim ve fesat-' Ian ile meskenleri arasmda bir ilgi kurulmakta, meskenlerinin ahvfili'. iizetj.ne durulup ibret almaya te Vil< edilmektedir. 31. _ islam'm getirdigi olc;iiler, meskenlerde kqklii bir degi ime sebep olrnami tlr; ancak aile bireyleri arasmdaki mahremiyete dikkat edilmesi. ac;ismdan odalann aynlmas1, evlere ve odalara izinsiz girilmemesi, belli bir ya a gelen c;ocuklann yataklanrun aynlrnas1, kom~unun hakkma tecaviiz etmeden binalann konumlandrrilmas1 gibi hususlar, Mtislii~ manlara has bir rniillari kimligin olu masllll saglami tlr. Hz. Peygamber'in siinnetinde mesken mahremiyetinin korunmasmda iki husus on plana c;ikmaktadrr: 1) Konutun plan ve tasarurunda. mahremiyet unsutlanna dikkat edilmesi 2) Ev hayatmda mahremiyetin ogretilmesi ve uygulanmas1. 1) Konutun Plan ve Tasarurunda Mahremiyet Unsurlanna Dikkat Edilmesi "" Gerc;ekte meskenler, bir mekan b!c;imi olrnayip ayru zamanda bir. hayat/kiiltiir bic;imi olarak k.imligimizi, medeniyet tasavvurumuzu yan: s1tmaktadrr. Plaru, tasarurn, yapuru, yiiksekligi, biiyiil<lilgu, geni ljgi:_ mimarisi, goriiniimil klsacas1 her yoniiyle, ilgili medeniyetin solugum[ ta lffiaktadir. Bunun ic;indir ki, bir bina ic;erisinde ya ayacag1 medeniy~~ tin ilkeleri goz oniinde bulundurularal< in a edilir.. Barmma ve korunma gibi ihtiyac;lar insaru mekana bagunb. ktlmakla birlikte, insarun emanet olmas1 itibar1yla onu edebl (ahlaki) olarak irnar etme vazifesi vardrr. Her ma'mul gibi imar faaliyetleri de ki i-_ nin/toplumun degerler sistemine gore ekillenmektedir. Evler sabiplerini ifade ederler, ic;lerinde ya amak zorunda olan insanlan da annosfer olarak etkilerler. insana bir var olu bic;irni sunarlar. Herne kadar ic;ine girdikleri kabrn eklini alan s1vi maddeler olc;iisiinde net olmasa da insarun karakte.rini olu~turan ana unsurlardan biridir. 0 bakimdan mekan ile insan idealleri, dii iinceleri, degerleri ve davraru lan arasmda c~ 30 Ti.rmizi, Ki.yamet, ::;u ayet Sebe' kavminin ul~ngi ha metin meskenlerinde okundugunu soyler: "Ger~ekten (Yemen'de Y~amI olan) Sebe' kavrni i9n rneskenlerinde bir ayet varru. Sag ve soldan iki tarafu bah~eler (...) (Sebe', 34/15). Konuyla ilgili diger ayetler Neml, 27/52; Zuhruf, 43/33-35; Fecr, 89/8-9. OROU ONIVERSiTESi ilahiyat FAKOLTESi / MART '

14 -- DIN, GELENEK VE AHLA~BAcSLAMINOI) MAHREMIYET ALGILARI SEMPOZVUMU stlo baglar vardrr. Maddi bala.md~ binalarumzi biz irl a ettigimiz halde, bakikatte bizi yapan ve ki iligirnizi kazandl!an meskenle~zdir. 32 Yap1 kendi i9jide ya ayan bir organizma olarak gorilli.ir. Yap1 tasar Ianirken ic; mekandaki ya antl da kurgul~ve tasarun bu yonde gej,i - ir islam'da konut tasarum ve etrafmdaki unsurlarla ili kisirlin, rnedertiyetin ve ~er ti.irlii dege.rin merkezindeki Kur'.an ve Siinnet'e gore ekillenmesi gayet tabidir. Insaru ezen, degersiz sayan ve onu nesne olarak goren modern mimariye kaqillk islc1ml mimari yaranlm1 lann ereflisi olan insarn ozne olarak degerlendirir. Meskenlerimiz, sahip oldugumuz mane;, degerlerimize ve killti.iriimiize gore tasarlanrnas1 gerekirken, giinfuniizde evler, i9flde ya ayacak ojanlarm ahsi ihtiyac; ve taleplerine, mimarlann zevklerine gore dizayn edilrnektedir. 33 Degerlerin merkez noktasllllil degi meye ba ladigi mo,dem diinyada Miisliiman mimar veya ehir planlamac1s1, bir bina, "rezidans" ya da "mahalle" in a ederken, medeniyetinin kendisine rniras birakogi ilkeler iizerine dii iinrnezse, ya ken~ tarihinden ucuz kopyalar yapacak ya da Ban'da yaptlanlara benzer isla.ml ya da vahye dayanan hayat bic;imini katleden binalar in a edecektir. Kaldi ki, modern ve ult- 299 ra/post-modem parc;alanmailln zirveye nrmandigi apartmanlar, rezi ~danslar ufkumuzu kapl~nr arnk. 34 "Apartman" terirni; diikkan, magaza, otel, han kahve gibi "umurna a9j<" bir yerdir; bu nedenlerle konut kullarumi ac;ismdan "mahremiyet'' diizeyi di.i iik, idealden uzaknr. Mahremin ac;11rnas1, ayiplann if a ol.. mas1 yani yak.mhk dolayis1yla kom ular arasmda bir uzakla rnadan bahsedilebilir. Necip Faz1l "Evim" isimli eserinde ev - apartman/gokdelen tasviri yaparken ifade ettigi gibi, Bir yeni nesil geld~ iist iiste binenlerden; Gage pkayim derken bo luga inenlerden... Ancak eski Tiirk evlerinin tasarumnda mahremiyet kayglsl on plana 91<ngi ic;in evlerin avluya doniik ekilde planlanrni, sokaga doniik pencerelerin sayisllllil ise oldukc;a az oldugunu gorrnekteyiz. Aynca c;ogunlukla, avluya bakan pencerelerin kullantldigi dikkatleri c;elanektedir Ali ~afak, "islam Huki,J.ku A9smdan ~ehircilik ve Aile Meskeni Problemi", Atatiirk Universitesi ilahiyat Fakiiltesi Dergisi, sa}'l:5, Erzurum 1982, s.11. Turgut Cansever, "Mesken Mimarimizin Temel Meseleleri", Mesken ve-mesken Mimarimiz, EnsarNe riyat, istanbul 1995, s.52. Enver Giil en, "Babil Kulelerine Ka! t Bir Medeniyet Tasavvuru", Anadolu Gen~lik, Ayltk Siyaset, Aktiialite ve Fi.kir Dergisi, Ankara, 2014, s ORDU 0NIVERSiTESi ILAHIYATFAKOLTESi / MART

15 ---- DIN, GELENEK VE AHlAK BA<llAMINOA MAHREMiYET ALGll.ARI SEMPOZYUMU ~ 300 Bununla birlikte insanlann konforlu ve mahrerniyet alanlanmn konur~ dugu eski donem mimari ozelliklerine sahip olan evler bulamamasm. dan otiirii, konfor i<;erisinde ya ama arzulanrun da etkisiyle artj.k kon: forlu ama mahrerniyet ihlallerinin yogun oldugu apartmanlara ilgi gosterdikleri soylenebilir. 35 Giiniimiiz insam, yeni bir konut ve ya ama killtiiriinii sembolize eden apartman killtiirii.ne donmesiyle birlikte oturdugu meskene "hane/ev/varhgm zrrh.i/namus mahalli" olarak na~ zar etmeyi de terk etmeye ba larru trr. 36 <;iinku aparnnan Ban'dan alchguruz bir mekan bi<;irni degil, Ban'dan aldigmuz bir killtfu ve hayaf bi<;ll:nidir. ~unu rahatltlda soyl~yebiliriz ki apartmanlann ortaya <;tki mda "insan" meselesi hi<; yok. Insamn onuru, erefi, haysiyeti hi<; yok; sadece karlar ve menfaatler vardir. Bunun i<;indir ld, gtiniimiizde insanlar gerek mahrerniyeti saglama gerekse diger yonlerden mtistaldl evleri apartmanlara tercih eder hale gelmi tir. 37 Mahremiyet, mtinasebet, kom uluk gibi ternel insani vasiflannui sadece televizyon, bilgisayar gibi telmolojik ara<;.l~la degil; ya ad1&uruz yerin kurulma manogiyla da de~ebilmektedir. Bu ba Wc altmda siin: nete gore mahremiyetin tezahiir edecegi ve korunacagi ideal mesken plarum ana hatlanyla ortaya koyrnaya <;al.i acagrz., a) Meslcenin Geni~ ve Milstaldl Olmas1 Hadislerde salih /iyi rneskenin en <;ok vurgulanan niteligi geni ol= mas1drr. Bir hadiste insamn diinya saadeti i<;in gerekli olan ii<; ey.clen birisi, geni ev olaral< belirtilir. 38 Nur suresinin Ayetlerinden, bif Miisliimaiun evinin, birbhine kap1 ile ge<;ilen asgari 1ki bolmeden olu ;. mas1 gerektigi, bolmelerin ah ap kap1 veya perde ile mutlaka aynlmasi gerektigi anla tlrr. Meskenin geni ligi, aile fertlerinin saylsl ile dogru::. dan ili kili oldugu ic;in mutlak bir oda sayis1 vermek yerine, bunu ihtiyaca ve maddi imkana gore ki inin inisiyati.fine brrakmak daha do&i;u 35 c;:elikoglu, "Mahremiyetin Donil i.imii", s Li.itfi Bergen, "Lii.1<s Hayat: Apartman", Anadolu Genflik, Ayl1k Siyaset, Aktiialite ve Fikir Dergisi, Ankara, 2014, s Mesel di.inyarun en eski apartmanlanru yapan Fransa'da halkm yogun i.kiyetle.ri i.izerine 1963 yilinda referanduma gidilrni, ev mi apartman!dj sorusu halka sorulmu~tur. Oylamada hallan % 68'inin bir-iki katl1 miistfilcil evi tercih eonesi iizerine Fransa hiikiimeli iskan politikalanru az katll evler olarak degi tirmiljtir. Tiirkiye'de Aile Ara orma j<urumu'nun 1992 ytlmda Marmara Oniversitesi'ne yaptlrd1gi bir ankecre de alaru bin ~ye evde mi apamnanda rm oturmal< istersiniz sorusu sorulmu, kanlunctlann % 93'il "ev"i tercih ettigini belimni tir. Semih ~eker, "Apartmanlar insaru Eziyor", Anadolu Genflik,. Aylik Siyaset, Aktiialite ve Fikir Dergisi, Ankara, 2014, Sa'd b. Ebi Vakkas'tan gelen rivayette Hz.P~ygamber, "0~ ey Ademoglunun saadetinden die. Saliha kadtn, salih ev, salih binek.." buyurm~tur. bkz. Ahmed b. Hanbel, Miisned, c.i, s OROU ONiVERSiTESi ilahiyatfakultesi / MART '

16 --- DIN, GELENEK VE AHLAK BA~LAMINOA MAHREMiYfT ALGILARI SEMPOlYUMU --- oiur. Oda sayismm belirlenmesindeki en etkili unsur insanlardaki "inahremiyet" ve "avret" duygusudur. Meskenin ge~ tutulmas1 ve miistakil 01.mas1 prensibinin, mabre JJ1iyetin daha kolay korunmas1 gayesiyle belirlendigini soyleyebiliriz. ruvayetler, Hz. Peygamber'in hiicrelerinin talaiben 10x10 zira' ebadmda kare eklinde, duvarlanmn ise 7 veya 8 zira' boyunda oldugunu, ihtiyaca gore hanunlan i<;in yeni hiicreler ~a edilcligini bildirmektedir. Her odanm i<;inde servi agacmdan tutturulmu perdeyle aynlrm bir boliim vardt. Hz. Peygamber, kendisini ziyarete gelenlerle gorii iirken, harumtan bu harem lasmmda bulunurlard1. Bu evler yakl~ 3,5 x 5 m. ebadmda yan yana dizil..iiri odalardt. 39 Hadislerde geni lik fiziki a9dan oda sayisllll.il <;oklugu, manevi a<;1dan ise ic;erisinde Kur'an'm ve Allah'm iikredilmesi olarak tanunlan.iiu tj.r. 40 Stinnette meskenin geni ligi vurgulayan bir<;ok rivayet mevcuttur. 6megin, kurtulll Uil nastl olacagw soran Ukbe b. Amir'e Hz. Peygamber, "Diline hfilcin1 ol, evini geni let, hatalanna da agla (tovbe et)." cevablil1 verir. 41 Aynca Hz. Peygainber'in, "Ya Rabbf! Giinahzmz aftet, evimi geni. let, nzknm miibarek kzl" diye dua ettigi de rivayet edil- 301 ~tir. 42 Burada "geni lik" ten evin bereket ve bollugunun kastedilmi olmas1 kuwetle muhtemeldir. Sfilih meskenin hadislerde zikredilen diger vaslflan ise kom ulanrun iyi olmas1, ba ta mescid olmak iizere sosyal kurum ve tesislere yalan 01.mas1, ev sahibine huzur ve giiven vermesi, hava ve giine almas1 a9sllldan cografi konumunun iyi olmas1 olarak saytlabilir. 43 Esasen, "s~" olmarun artlan her donemin degi en ve geli en artlanna gore ilave edilecek ba ka vasrllara a<;1ktrr. Meskenin kotii olmas1, insanoglu i<;in diinyadaki ekaveti/bedbahtllk; darhgi ise olumsuz bir husus olarak be~tir. 44 Bir evin kotilliigu, saadet yuvas1 olamamasi; ko111 ulanrun kotilliigu, ezan ve kfunetin i itilmemesi, mescide uzakhgi ve havaslillil kotii olmas1drr. 39.ibrahim Canan, Kiitiibi-Sitte Muhtasan, Terciime ve ~erhi, Akc;ag Yay., Ankara 1988, c.m, s w Ebu Muhammed Abdullah b. Abdurrahman ed- 03.rimi, es-siinen, <;:agn Yay., isranbul 1992, Fezailii'l-Kur'an, 1 it Tumizi, Ziihd, 61; Siileyman b. Ahmed et-taberaru, Mucemus Sagir, Kahire, 1968, c.r, s.78. ~ Abdurrahman b. Kemal Celaleddin es-suyuti, Camiu's-Sagir, Daru'l-Kutubu'l ilmiyye, Beyrut 1981, c.11, s Ebu Abdullah Hfilcim en-neysabfui, el-miistedrek ala's-sahihayn, Haydarabad 1355, c.iv, s.167; Buhari, Edebii.'l-Mii.fred, Kahire 1379, c.m, ss i Hakim, Miistedrek, c.ll, s.162. : OROU ONiVERSITESI ILAHIYAT FAAULTESi / MART

17 ---- DIN, GELENEK VE AHLAK BA~LAM I NOA MAHREMIYfT ALGILARI SEMPOZVUMU - l Baz1 rivayetlerden, hicreti miiteakip bir lasun Muhacir kadmlann ev darhgmdan ikayet etmeleri iizerine, Hz. Peygamber'in bu mesele ile ciddiyetle ilgilendigi ve <;oziim iirettigi anla tlmaktadrr. Hz. Peygamber, <;e itli hadislerde evlerde misafir agulamaya, onlao_ ra ikramda bulunmaya te~ etmi, bir giin bir. gece konaklamanm misafirin hakk.t oldugunu belirtmi tir. 45 DolaylSlyla siinnette evde ziya. fet ya da misafir i<;in bir odarun in a edilmesi ongorillmekte ve bu husus "Her ey i<;in bir zekat vardrr, evin zekau da (evde verilecek) ziyafettir."- eklinde formille edilmekte~. Meseleye mahremiyet ai;1smdan bakuguruzda, kii<;iik/dar konutlarda mahremiyetin yeterince korunamayacagi ve ona bagh degerlerin kaybolacaguu soyleyebiliriz. 6megin, ana-baba gibi yakm akraba ile de olsa miistakil olmayan ve dar meskenlerde, bir arada ya antlmasi'ha linde gerektigi zam 1Il ve arzlj. edildigi bi<;imde davrarulamamas1, misa/ firin konakladigi siire i<;erisinde her an inabremiyetin zedelenebilecegi endi esi aile bireylerini rahats1z edebilir. Yikanma ve ortiinme gibi dinl oli;illerin ve mahremiyetin ihlaline de sebebiyet verebilecek boyle bir 302 ortamdan korunulmas1 i<;in geni ve miistakil bir mesken edinilrnesr gereklidir. b) <;oculdarm Odalarmm Ayrtlmas1 Hayatirun biiyiik lasmiru ge<;irdigi evinde, ki inin, ktlik-la.yafet oala.mmdan gonliince ve olduk<;a serbest olabilmesi i<;in miistakil bir oda=ya sahip bulunmas1 gereklidir. Ergenlik ya ma gelmi her i;ocuk i~ miistakil hirer oda- imkans1zlik halinde erginlik <;agma girmi erkeklere bir oda, k1zlara da bir oda- ayrtlmahdrr. <;iinkii beraber bulunduklan odada, giyinip soyunurken, yatarken, temizlenirken birbirlerinin ozel alaruru ihlal edebilirler. Aynca <;ocuklara i<; <;ama rrlanrun belki de ozel e yalanrun bulundugu bir ozel alan da gerekebilir. Bu alarun fark.h odalarda olrnas1 daha dogru olacaktl.r. Yer darligi gibi sebeplerle bu konu ertelenmemelidir. Gerekirse diger bir odada bir ko e olu turularak <;6ziim bulunmahdrr. Pedagoglar iki ya IIllil, <;ocugun annesi ile ayru odada yatmayip odaslillil aynlabilecegi uygun bir zaman oldugunu belirtirler. Zira <;ocukta meydana gelen bir lasllll ruhl bozukluklann, anne baba ile ayru odada yatlp kalkmasmdan ileri geldigi artik bilinen bir husustur. Ev i<;erisinde mahremiyetin korunmas1z olacagi ii<; vakitte anne ve babalann yaruna girerken izin ahrunasnn emreden Nur Suresinin 58. ve 45 ilgili hadisler ic;in bkz. Miislim, Lukata, 15,16,17; Tirmizi, Birrve Stla, OROU ONIVERSITESI ilahiyat FAKOLTESi / MART '

18 ~--- OIN, GELENEK VE AHlAK BA~lAMINDA MAHREMiYfT ALGllARI SEMPOZVUMU ayetleri, ergenlik c;agma gel.jn4 c;ocuklann mi.i.mki.inse ayn odada kalmalanrnn uygun olacagma i arettir. Bu emrin yerine gelmesi, Miis Iiirnarufl evinin en az iki oda olmasrm veya ihtiyac; halinde bir perde ile de olsa iki odaya c;evrilebilecek durumda bulunmasllli gerektirir. Haqls Ierde buluga ermi c;ocuklann ve ozellikle de laz ve erkek c;ocuklanrun odalanrun aynlmas1 ernredilir. 46 Hz. Peygamber'in, evin i<;erisinde bir ko ede, buluga ermi lozlann kalmas1 i<;in "hir" denen bir <;adrr kurdugu nakledilir. Hz. Peygarnber'in yarunda kalan c;ocugu olmasa da, e letinin her biri i<;in miistakil odalar yapnrdigi bilinmektedir. c) Meskenin <;ok Yiiksek Kath Olmamas1 Hz. Peygamber doneminde yerle ik kill.tiire sahip Araplarrn evleri, ta ve kerpi<; gibi malzemelerden in a edilmekte olup genellikle mlistakil/tek katli yaptlardi. Hz. Peygarnber'in nezaret ve i tiraki ile yap1lan mescit ve etrafmdaki kendisi ve ailesine ai.t hlicrelerin tavaru el degecek kadar alc;akn.47 Bununla birlikte Hz. Peygarnber devrinde Mekke ve Medine'de baz1 evlerin bir list kan oldugu rivayetlerden anla tlrnaktadrr. Omegin, Hz. Muhammed'in mlistakbel e i Hz. Hatice'nin, O'nu Suriye donli il Mekke'ye girerken, evinin list kanndan gozledigi, Medine'ye hicret sonrasmda Resfilullah'rn Ebu Eyyub el- Ensari'nin evinin alt katmda misafir _olarak kald1gi, sonradan ev sahibinin 1srarlah lizerine, list kata gec;tigi kaynaklarda nakledilmektedir. 48 Yine Hz. Peygamberin Medine'deki evlerinden birinin list klsmmda me rube ve ulliye diye zikredilen list katta yer alan klic;iik bir hlicrenin bulundugu, Hz. Peygamber'in hanimlanna dargm oldugu bir donemde buraya c;ekilerek bir mliddet orada kald1gi; hatta Hz. Omer'in Resfilullah'm burada ziyaret edip, Onun bir hasrr iistiinde yatngmi goriince duyguland1gi rivayet edilir. 49 Konu ile ilgili rivayetlerden Hz. Peygamber'in evlerin yiiksek /c;ok kath olmasrm uygun bulmadigi ve gerektiginde rniidahale ettigi artla tlmaktadrr. Bu konudaki memnuniyetsizligini <;e itli vesilelerle dile getirrni, hatta bunu "layamet alfunetlerinden biri" olarak tavsif etmi tifso Ebu Davud, Salat, 25; Hakim, Miistedrek, c.i, s.201. i 7 Canan, Kiitiib-i Sitte, c.m, s Muhammed Hamidullah, islam Peygamberi, i;ev. Salih Tug, irfan Yay. istanbul 1973, c.ii, s Miislim, 18/Talak, 30-34, c.il s Cibril hadisi olarak me~hur olan rivayerre Hz.Peygamber, yalm ayak, 9plak, yoksul koyun i;obanlanrun (yiiksek) bina yapmakta birbirleriyle y~malanru klyamet alametlerinden biri olarak haber v~tir. Buhan, irnan 37; Miislim, iman OROU ONiVERSITEsl ILAHiYAT FAKOLTESI / MART

19 DiN, GELENEK VE AHLAK BAGlAMINDA MAHREMIYET ALGllARI SEMPOZYUMU --- -~ A ;.j Hz. Enes'ten gelen bir rivayette, Allah Resulii'niin bir giin dol~tt:.1 ken etrafmdaki binalara gore yiiksek olan bir kubbe gordiigu, bundaii1 ho nutsuz oldugu, sahibinin verdigi selanu almayip ondan yijz <;evirdi. gi, ashab durumu bildirince adanun doniip kubbesini yikogr, bunun~ iizerine Hz. Peygamber'in "Bilin ki, zaruri olrnayan her bina, sahibine; bir vebaldir." buyurdugu nakledilir. 51 Hz. Peygamber'in benzer bir mii: dahalesi de amca~1 Abbas'm yaptj.rchgr gurfe'ye kar l olmu tur. HZ., Abbas, gurfe'nin yiktlmamas1 kar iligrnda bedelince sadakada bulun-, mayi israrla teklif etse de Hz. Peygamber, kabul etmeyerek ytlctlmasllll emreder: Hz. Omer'in de hilafeti doneminde benzer tepkileri gosterdigi' goriilmektedir. Humus emirinin ve Mlsrr'da Harlee b. Huza.fe'nin evle-: rinin iizerine -muhtemelen zevk ve safa/gosteri - i<;in oda yaptj.rdtldanm duyunca onlann yiktlmaslhl emreder. 52 Hz. Peygamber ve Hz. Omer'in bu miidahaleleri, fuihlerce israf~ gosteri ve ba kalanmn avretine itttla gibi sebeplerle izah edilmektedir~ Nitekim Hz. Peygamber, kom. usunun hava, riizgar ve giine ine mani olmamas1 i<;in evlerin c;ok kath yap11masma izin vermemi ti. Bir rivayette Rasulullah'm (s.a) Oyle buyurdugu belirtilir: "~a edecegin binanm yiiksekligini, kom unun binasmdan daha yiiksek yapma, aksi halde' onun riizganna mam olursun. Aynca kom unu pencerenden c;lkan ko= kuyla da rahats1z etme (yani onun dikkatini c;ekecek bir ~ey pi irincej ona da bir mik-rar gonder." 53 Bunun i<;indir Id, o donemde gosteri i onleme, binalarm brrbfrinlli golgelemesine mam olma, hava alanuru temin gibi nedenlerden dolay! yiiksek kath yaptlara izin verilmemi tir. Bunlara, yiiksek kath binalard~ ba kasmm mahremine tecaviiz imkarurun soz konusu olmasrm da ilav~ edebiliriz. Nitekim Hz. Omer, M1srr Valisi Amr ibnu'l-as'a gonderdigi. rnektupta gerekc;esini "... Harice, ko~ulann avretine itttla peyda etmek istiyor" diye ac;lklamaktadrr. 54 Bununla birlikte Hz. Peygamber'in ihtiyac;tan kaynaklanan, darllgi onleyecek yiikseltmelere izin verdigi goriilmektedir. Evinin darhgmdan ikayet eden Hfilid b. Velid'e "Binayi goge yiikselt ve Allah'tan (fiili olarak) geni lik talep et" el<linde c;oziim onermektedir. Hz. Peygamber'in siinnetinde meseleye "haklar" ve "insan haklan" a<;1smdan baktlchgrm da goriiyoruz. Hz. Peygamber'in "haklar"1 sayarken ''yeni yaptlacak bir evin kom~u evin a<;lkllk ve riizganru kesemeye- -~ 51 Ebu Davud;Edeb Canan, Kiitiib-i Sitte, c.ill, s Heysem1, Mecmeu'z Zevaid, c.viii, s Canan, Kiitiib-i Sitte, c.m, s ORDU 0NiYER5iTESi ilahiyat FAKOLTESi / MART '

20 -- DIN, GELENEK VE AHLAK BAGlAMINOA MAHREMIYET AtGllARI SEMPOZVUMU --- cegini, aksi takdirde ko~u hakkuun zedelenecegi" hadisini, saghkli konut. ve c;evre edinme hakkmm giivence altma almmas1 olarak deger Iendirebiliriz. Zira bir ev, i Iktan, manzaradan ve.riizgardan mahrum edilebilir mi? Toplumumuzda genellikle yiiksek binalarda ev mahremiyetine da }la az dikkat ediliyor. Bunun sebebi olarak ~a binalann birbirinden uzak olmas1 ve kahn perde yerine till diye tabir edilen ve goriintiiyil tamamen gec;irmeyen stis amac;h ewalann kullarulmas1 gosterilebilir. Eskiden birkac; perde kullamhrken, zamarurmzda perdeler artik eskisinden daha ince hatta ge~en dekorasyon trendlerine bakttguruzda perde kullarunu yok. Aksine daha biiyiik pencereler kullaruhyor. Gtiniimiizdeki yiiksek kath binalarda, apartman kiiltiiriinde az kath ko~u binalann haremine ittila edilerek ba ta mahremiyet olmak iizere riizganru ve havas1m kesme gibi bir c;ok hakkm '?edel~ndigini mii ahede ennekteyiz. Mahremiyet Slillflanrun a tlmas1, aparnnan hayattrun dogurdugu onemli problemlerden piridir. d) Evin Mii~temilat:nun Mahremiyete Gore Planlanmas1 Siinnete gore evin mii temilatln.ln mahremiyeti koruyacak ekilde 305 tasarlanmas1 esasnr. Rivayetlerden Hz. Peygamber'in bir has1- n oldugunu, giindiizleyin bunu (iizerine oturmak iizere) yayd1giru,' geceleyin de onunla ( evin ic;erisine kendisi ile ba kalan arasmda perde olmak j.iz.ere) bolme yapn&i anla ilmaktadg, Bz. Ai e'den gelen rivayete gore, "Bizim bir hasmm1z vard1. Onu giindiizleri yayar, geceleri de (onunla) hiicre yapardlk (... )." Hz. Peygamber'in azath cariyelerden Ruzeyne'nin rivayetine gore, "Hz. Ai e'nin hiicresinde (ihtiyac; halinde) ic;erisine girilerek saklarulan, hurma dallanndan (sa'a'f) oriilmii bir c;adrr vardi." 55 Konuyla ilgili rivayetlerden Hz. Peygamber'in hiicrelerinde, mahremiyet ve ba ka amac;larla perde germej<, kiic;iik c;apta c;adrr kurmak gibi c;e itli tedbirleri alarak, evi daha rahat kullanma gayretinde oldugu anla tlm~tadir. Gerc;ekte evdeki her bir in fil unsur, ic;erisinde ya ayanlann killtiiriinde mevcut inane;, deger ve ah kanliklara tekabiil etmektedir. Evin mil temilatmdaki oda, mutfak gibi unsurlar eskiden beri biitiin evlerde mevcut olmasma ragmen, hela, gusiilhane/banyo, misafir odas1, haremlik-selamhk, namazgfill gibi baz1 lasrmlann islanu killtiiriin geregi olarak ilave edildikleri.soylenebilir. ~imdi islam killtiiriiniin mesken 55 Canan, Kiitiib-i Sitte, c.m, s.l OROU ONIVERSITESI ltahiyat FAKOLTESI / MART

21 ---- OIN, GELENEK VE AHLAK BA~LAMINDA MAHREMiYET AlGILARI SEMPOZYUMU --- tasannuyla ortaya 9kan bu mii temilatm mahremiyeti koruma nokta.. smdaki i levselligin.i ac;tl<layahm. 1-Haremlik ve Selamhlc Dinimizin kadm-erkek ili kilerine ge. tirdigi diizenin bir geregi olarak, evlerde rahat otunnayi saglamak i9n, kadmlan.p oturabilecegi haremlige, erkeklerin o~abilecegi selarnhga ihtiyac; olur. Evin banyo, tuvalet, abdest alma yeri gibi birimleri buna gore yerle ti.rilmelidir. 2- Pencereler: Meskenlerin biitiin unsurlanyla dokunulmazli&i bir temel bir haknr. Nastl ba kas1111il meskenine izin almadan girile. mezse onun kaplslndan, penceresinden veya bir ba ka yerinden ic;eriye baktlamaz. Bu bala.mdan pencereler, ba kaslillil mesken dokunulmazhgiru ihlal etrneyecek, kom unun mahremini gormeyecek ekilde yaptlmahchr. Meskenlerin kap1 ve penceresinin yoriii hususunda mahremiyete riayet esas ahn.rru or. Omegin, kadmlann evlere rahat girip c;tlcmalan, bahc;ede ve evde rahat oturabilmeleri ic;in kom ulann mahrer,niyete saygili. davrarup kap1 ve pencereleri bu hassasiyete gore in a etmeleri gerekir. Genellikle giri kaptlanmn arkasmda yer alan aralik Cantre) 306 kismi bu amac;la tasarlaruru olabilir ya da kullantlrnaya uygundur. Hz. Peygamber'in hiicrelerinde tesettiirii ve mahremiyeti saglarnak_ amac1yla yaygm bir ekilde perde kullantldigi anla tlrnaktachr. Buha=ri'de gec;en "odasrmn perdesini ac;o" ciimlesinde kullantlan "es-sicfu 11 kelimesinin boydan boya ortadan boh.inmii perdeye itlak edildigme balahrsa Hz. Peygamber'in penceresinde (daha kullaru h olan) iki k.a: natli perde kullaruru olmas1 muhtei:neldir. 56 Osmanl1da list katlardaki pencereler; cumbah olup, d1 andan ic;erisi goriinmeyecek ekilde kafeslidir. Ev sahibi buradan, kap1ya gelenin kim oldugunu kendisi goriilmeden gorebilmektedir. Cumbadan balkona ge9 bir anlayi m, aile mahremiyetinin onemsizle tirilmesinin ilk adimlanndan biridir. Tanzimat'la ba layan balkon anlayt l, ayrn zamanda ailenin d1 ar1ya ac;tlmas1, evin gozetlenmeye uygun hale getirilmesidii. Narmk Kemal'in "Vatan Yahut Silistre"sinde Zekiye'nin ~kekle b~ondan konu~rnas1, ahlaki bozulrna olarak gazete ve dergilerde o donemde ele tirilmi tir. Edeb ve haya geregi, ic; c;ama mn ba kala!lillil gorecegi yere astlmamas1 gerekirken, balkonla beraber evdeki mahremlerin dl anya seyri saglanmi tlr. Balkon, ev mahremiyetindeki bir ihmalin Ban medeniyetinin haorma gerc;ekle tirilmesidir. Giiniimiizde gittikc;e yaygmla an Frans1z pencere, cam ya da iki/iic; kath perdeler yerine store 56 Canan, Kiirlib-i Sitte, c.m, s OROU ONIVERSITESI ILAHiYAT FAK0LTESI / MART '

22 ;-.- DIN, GELENEK VE AHLAK BA~LAMl{'IDA MAHREMIYET ALGILARI SEMPOZYUMU ---- modas1, lasacas1 ev mimarisindeki degi im, islami hayata yonelik ger ~ekle tirilen bir saldmdir. 3. Hamam: Ev i<;erisinde mahremiyeti zedelemeyecek ekilde yi- -karimaya _miisait yerler/banyo ohnahdir. islam'dan once varhgi d iiniilse de Islfuniyet'ten sonra hem abdest almak hem de gusletmek i~ evlerin vazge~ilmez bir unsuru olmu tur. Hastahgi srrasmda Hz. Peygamber'in legen i<;erisinde ytl<andigma dair nvayet ojmakla beraber Hz. Ai e'nin Peygamber'le bir~te guslettigine ve kendisine Hz. Peygamber'in gusliinden soran karde ine, Resfilullah'm az su ile guslettigini gostermek niyetiyle, perde gerisinde, bir sa' su ile ytl<and1gma dair rivayetler Hz. Ai e'nin hiicresinde gusle mahsus hususi bir mahallin varh&"iru ifade eder. 57 Eski evlerimizde d6 emenin altma gizlenmi sabit tekneler veya her odanm i<;inde gusillhane denen kii<;iik banyo hiicreleri bulunurdu. Giiniimiiz ev mimarisindeki ebeveyn banyolan, mahremiye- - ti gerc;ekle tirme konusunda olumlu bir geli medir. 4- Hela: Hela istibra ve istincayi, tuvalet temizligini yapmaya uy _gun, edep yerlerinin ba kalan tarafmdan goriilemeyecegi bir yap1da olmahdrr. Abdest alma yerlerinin mahremiyeti saglayacak ekilde olu turulmas1 gerekir. 58. Yakm doneme kadar Ban Avrupa'da evlerde ve saraylarda ojmadi&i gibi islam'dan onceki Arap topltimunda evlerde hela bulurunad!guu nvayei:lerden ogreniyoruz. ihtiyaci gelenlerin kazay-1 hacet i<;in kimse - nin goremeyecegi kadar uzak bir yere/yerle irn yeri d1 ma gittikleri, ba langic;ta Hz. Peygamber ve zevcelerinin de tesettiir ayeti ininceye -kadar aym uygulamayi devam ettirdikleri anla ihnal<tadrr, 59 Tesettiir ayetinin nazil olmasmdan sonra evlerde helfilar in a edilmi tir. Semhudl'nin kaydettigi bir rivayetten bu helamn Hz. Ai e'nin hiicre-. si ile klzl Fatuna'nm hiicresi arasmdaki bo lukta yer alc:hgi anla J.lmak Canan, Kiitiib-i Sitte, c.m, s Abdi.ilaz.iz BaymdU", "Meskenle Ilgili Fi.klu Meseleler'', Mesken ve Mesken Mimarimiz, Ensar N~riyat, isca.nbul 1995, s Kadmlann gece karanl.!gmdan istifade ~amdan ~ama Medine'nin d.i mda Mena.st' denen "husi1si yerler"e kaza'yi Meet yapo.klan, Hz. Peygamber (aleyhissalatu vesse!am)'in de bu maksatla ehir d1 ma ~ "kimsenin goremiyecegi kadar uzakl~ogi ve hatta. Mugammis denen ve Mekke'ye iii;te iki fersllh mesmede, (Ta.if yolu iizerine bulunan) bir yere kadar gittigi rivayetlerde zikredilir. Hz. Ai e, ifk hadisesini anlaorken, "... Bizier, o zaman Arap olmayanlann evleri yarunda edindikleri U helfilan, kokusundan tiksindigimiz ic;.in, evlerimizin yarunda bulundunnaz., Medine'nin larlanna i;ikardik. Kachnlar, her gece oraya ihtiyai;j.anru gidermek ic;.in i;ikarlarcli" demektedir. Bkz. Muslim, Tevbe, ORDU ONiVERSiTESI ILAHIYATFAKULTESI / MART

23 ---- OiN, GELEN EK VE AHLAK BA~LAMINDA MAHREMIYET AlGILARI SEMPOZVUMU ---- tadrr. Siinnetteki mesken tasarurn, hela ilavesiyle ~aat planlaruu degi tirmekle kalmamt, helanm yoniinil de belirler. tir. 60 e) Avlunun ve Bah~e Duvannm Olmast Hz. Peygamberin evinin plarunda avlunun, meskenin aynlmaz bir parc;a~a oldugu anla tlmaktadrr. Hz. Peygamber'in evi her bir kenan takriben yilz zira' olan kare avlu etrafinda srralanan dokuz adet hiicreden rniite ekkildi. Hz. Peygamber'in evlerinin bahc;e duvan muhtemelen hurma dallanndan olu uyord_u. Resulullah'm Dfune seferi srrasmda Ommii Seleme, "insanlann, gozlerinden korunmak ic;in" kerpic;ten bir duvar yap~o. 61 Hz. Peygamber doneminde her meskenin bah.c;esiyle birlikte smm ortaya konulurdu. Bundan hareketle yakm zamana kadar islam ehirlerinde evler bahc;eli olarak in a edilmi tir. Ancak zamamm~zm a.rtlan, bilhassa biiyilk ehirlerde. avlu veya bahc;e mefhumunu unutturmak istikametinde geli mektedir Duvarlar, bahc;eleri birbirinden aymnakla evlerin mahremine duyulan saygiyi ifade ediyordu. Kaptlar arasmda da bir mesafe varch. Ancak tarihi siirec;te ev hayaondan apartman hayatma gec;ildikc;e bu mesafeler 308 kalko. Bir kattaki dairelerin kaptlan birbirine ancak birkac; metre uzakhkta... Bahc;e arok kalmad18i ic;in mahremimizi saklayan duvarlarimizda yan daire ile ortak kullarumda. Esasen, bir evin konumu diger evin konumuna gore ekillenmeli, ne rahats1z edecek kadar yakm ne de sosyal ili kiyi zedeleyecek kadar uzak olmal1drr. Mahrerniyet kiiltiirii.,_ milziin degi iminde "ev''in "daire"ye doni.i rnesinin de etkili oldugu soylenebilir. 62 Zira hie; agac;s1z, bahc;esiz bir y~arn alaruna ev diyebilir rniyiz? Osmanh'mn i.ic; metrelik duvarlarla c;evrili "hayat"(avlu) ic;erisindeki evi tam islami bir ozellik ta rrken, duvarlan ytla.larak yok edilen ''hayat", evin ve ic;indekilerin d1 annm seyrine a<;tlmasmm bir ba langio olmu tur. "Hayao" olmayan evlerde nefes al.male zorla mca, nefes delikleri aranmt ve balkonlar yaptlml, pencereler biiyiltillmii herkesin gelip ge gi yollara sllir mesafeye yaptlm.1, till perdeler yayginla t:jnl IIll Of. Gorilldi.igu gibi islam'm kendi kurallanna gore olu turdugu islarn medeniyeti evi, Bah medeniyeti tipi evlere dogru kaydmhru trr. 60 BiiyUk ve kiic;iik abdesti bozarken lableye dogru donmeyi yasaklayan rivayetler ic;in bk:z. Buh rl, Vudu', 11; i:bn Mace, Taharet, 16-17; Ebu Davud, Taharet, Nebi Bozkun, "Asr-1 Saaderte Evler ve Ev Hayatt", Biitiin Yonleriyle Asr-1 Saaderte islam, En~ar Nl! iyat, istanbul 1995, c.iv, s Faztl Cem, "Bir Mekan Bic;imi Degil, Hayat Bic;imi Apartman", Anadolu Gen~lik, Ayltk Siya set, Aktiialite ve Fikir Dergisi, Ankara, 2014, s ORDU ONiVERS)TESl )LAHIYAT FAKULTESI / MART '

24 ~-- DIN, GELENEK VE AHLAK BAGLAMINDA MAHREM[YET ALGILARI SEMPOZYUMU --- Qturdugumuz meskenin plam ve tasannu ortak deger ve ideallere sahip olmadtguruz mi.mar tarafmdan dizayn edilirse, ~ahremiyet snurtaruun a tlmas1 ve ihlal edilmesi soz konusu olabilir. Omegin, evi ~levsel ktlacak ekilde ev halkirun hayatlnl gec;irdigi ortak bir alan, kiz ve erkek <;ocuklann <;~mas1 ve yatmas1 i9fi ayn birer odalan, ebeveynler i9jl ayn bir oda ve banyo bultinmayabilir. <;agda hk iddiasmdaki modem mimari, insanlann isteklerini, ger<;ek ihtiya~anru ve taleplerini kar tlamak yerine onlara kendi belirledigi bir ihtiya<; listesi sunar. 6rnegin, tuvalet ile banyosunun ayn ya da_ alafranga degil de alaturka rovalet olmas1ill isteyen bir ailenin bu basit arzusunu dikkate ahnayabilir. Meskenin saadet yuvas1 olmas1 da ancak siinnetin belirledigi ideal ol<;ii ve prensiplere uygun bir bi<;imde ~as1yla mi.imktinc;liir. Meskenlerin tasaruru ve yaplididda israf ve goste~e ka9namak arttyla, gerek di ve gerekse i<; mi.maride islaml deger ve has~asiyetlere, mahremiyet unsurlanna dikkat edilmelidir. 2) Ev Hayatmda Mahremiyetin Ogretilmesi ve Uygulanmas1 Mahremiyet, insanlar i<;in onemli bir degerdir. <;iinkii bu kavram -insan hayatm.l her geli im doneminde etkilemekte ve ona yon vermektedir. Mahremiyet egitiminin erken donemde ev i<;erisinde ba lamas1 gerektigi bir hakikattir. Mahremiyet egitimi, bireyin kendisinin ve insaruann 6zel alaruna saygi duymaya katki saglamayi hedefler. 63 Mahremiyetin alam, sadece mesken i<;erisinde fiziksel /maddi duvarlarla 9zilmez. Btitiin aile fertlerinin payla O&l aile hayan i<;erisinde kurulan bit mahremiyet alam da varchr ki, bu manevi duvarlarla <;evrilidir. Denetleyen ve gozetleyen bakt lann yasak olmas1, goriirunez duvarlann kurulmas1ru saglar. a) Evlere Girerken izin istenmesi Ahlakl bir ilke olarak ifade edebilecegimiz "evlere izinle girme (isti'zan) ", mesken dokunulmazhgi i9fi alman en onemli tedbirlerden biri olup ki ilerin ozel ve ailevi hayatlarlilln mahremiyetini ongoriir. Bir ba kasmm evine girerken veya bir aile i<;erisinde kii<;iikler biiyiiklerin odalanna -en azmdan giiniin belli saatlerinde- girerken izin istenmesi mederu hayatm gereklerinden olup adab-1 mua arattandanchr. <;tinkii gittigi ev her zaman girilmeye miisait bir durumda olmayabilir. Bu ilkenin amac1 s~dece cinsellik ya da avret mahallinin korurunas1yla Slillfh Ramazan Oiler, "Mahremiyet Egitim.i ve Onemip, Gaziosmanp~a ilahiyat Fakiilte.si Dergisi, Tokat 2014, c.ii, sayt:l,s OROU 0NiVERSITE5f ilahivat FAK0LTESI / MART

25 DIN, GEU:NEK VE AHLAK BAGLAMINDA MAHREMIYET ALGILARI SEMPOZYUMU ----:..t olmayip insarun meskeni vas1tas1yla korudugu biitiin degerleri kapsamaktadrr. islam'dan once her evin mahrem oldugu kabul edilmekle birlikte cahiliyy~ toplumu birinin evine vardlklannda mahrerniyete saygi gos: termeyip ihlal ediyorlardi. 64 Nfu suresinin "Ey irnan edenler, evleriniz; den ba ka evlere, izin almadan seslenip sahiplerine selam vermedetf girmeyiniz. Eger dii i.iniirseniz bu sizin ic;in daha iyidir" mealiildeld 27. ayeti bir ba kasmm evine girerken; ayetleri ise ev ic;:erisinde aile bireylerinin birbirlerinin yamna girerken izin istemelerini emretmektedir. Boylelikle Kur'an ilk muhataplanna mesken girme adabuu ogreterek mahremiyete saygi gostermelerini isterni tir.. isti'zan prensibi, heqeyden once insanlarda fltri olan mahremiyet d?ygusunun bir geregidir. islam bu duygunun muhafazasma itin~ gos ~ ~errni, avret, halvet, ihtilat, tesettiir gibi mefhumlara bagli pek c;:ok Islfuni degerin ve insan onurunun korunmasrm bu duyguya baglanu trr. 65 Ayetlerde odalara hangi saatlerde nastl girilecegi ile ilgili hiiki.imlerin ayrmnh olarak zikredilmesi, mahremiyet anlayi mm bir miislii- 310 man ic;:in ne kadar onemli oldugunu ortaya koymaktadrr. Medine'ye hicretin ilk ytllannda insanlar birbirlerine gittikleriride izin istemeden evin ic;:ine kadar girdikleri oluyordu. Bu durum ba ta Rasulullah (s.a.v) olmak iizere birc;:ok sahabeyi rahats1z ediyordu. Nitekim islam'a girdikten sonra ev ic;:inde ya anan bazi kurals1zhldardan rahats1zhk duyan Medineli bir hamrnefendi, bir giin Rasulullah'a (a.s.}. gelerek: ''Ya Rasulallah! Giiniin herhangi bir saatinde biri kapund~ odama dalabiliyor, goriirunek istemedigim bir halde beni g6rebiliyor: Artik bir ikaz yapsarnz da kimse kimsenin evine, aynca odasma izinsiz girmese, istemedigi bir goriintii ic;:inde iken gormese?" diye talepte bulunmu tur. Bunun iizerine evlere girerken izin istemenin gerekliligini ve adabnn bildiren Nur suresinin ayetleri nazil olmu tur. 66 Rlb'l ibnu Hira, Bern Amrr'e mensub bir adamdan naklediyor: "Re~ sulullah bir evde bulundugu srrada, yaruna girmek ic;:in "Girebilir miyim?" diye izin istedi. Allah Resulii, hizmet ;ine "<;lk, U gelene isti'zan adabrm ogret, bu maksatla ona "Esselami.in aleykiim, girebilir rniyim?" demesini soyle! II buyurdu. Adam bunu i itmi ti, (hizmetc;:iyi bekleme- 64 Kahraman, Ozel Hayann Gizliligi, s islam hukukunda isti'zan'm dini ve ahlakl gerekc;esi (hikrneti) haklanda bkz. Kahraman, Ozel Hayatm Gizliligi, s Elmalill Muhammed Hamdi Yazrr, Hak Dini Kur'an Dill, Eser Ne riyat, istanbul, trz. c.v, s ORDU ONiVERSITESi ilahiyat FAKOLTESI / MART '

26 ----- OiN, GELENEK Vf AHLAK BA~LAMINO~ MAHREM[YfT ALGILARI SEMPOZYUMU "' den): "Esselamii aleykiim, girebilir miyim?" dedi. Resulullah (a.s.) da ada.ma izin verdi, o da girdi. 67 Hz. Peygamber'in ibn Mes'ud'a yonelik "Senin, yaruma girmen i<;in iznin, perdenin kaldmlmas1 ve benirn 'fistltmu i itmendir. Seni bund~ ahkoyuncaya kadar iznim boyle devam edecek" 68 eklindeki bey~, jzne deli olmak iizere baz1 alametlerin konulabilecegini gosterir. Oyleyse, girl iz~e delfilet eden belli bir alaniet konmu ise bunun izhari halinde izin almadan girl yaptlabilir. 69 Bu hassasiyetin islam toplumundaki ac;lk bir tezahi.irii olarak UilU zikredebiliriz. Eskiden Anadolu'daki evlerin kaptlanna iki tokmak talahrdi. Bunlardan yabancr erkek misafirler i<;in olaru iistte bulunur ve kalm seslidir. ikincisini ev halki ve kadm misafirler kullanrr. Bu tokmak altta bulunur ve ince ses verir. Boylece ev halkl hazrrhks1z yakalanma- _Illl olurdu. Eve girmek ba kaslillil miilkiinde tasarruftur. 0 halde bu tasarruf millk sahibinin nzas1yla olmahdir. Siinnet, izin isteminin ekil ve ada -bllli, eve girerken dikkat edilmesi gereken hususlari beyan etmi tir. 311 b) Kendini Tamtma. Cabir b. Abdillah'm naklettigme gore, "Resulullah'a gelmi tim. Kap1yi c;aldun. "Kim o?" buyurdular. "Benim!" dedim. (Beni almak iizere) -c;j.ktl ancak "Ben! Ben!" diye soyleniyordu. (Belliydi ki kendimi taruona "tarzuru) begenmemi ti." 70 izin istenen kimse "benim" demenizle, sesten sizi tarumayacak biri ise ismi soylemek gerekir. Ancak her defa isim soylemenin zorunlu bir art oldugu soylenemez. Aynca ic;eriden gelen "Kimsiniz?"-sorusuna belirsiz bir kelirneyle "Benim" demek yerine, "Ben falanun, filan i<;in geldim" eklinde tanftlc1 bilgi verilerek kapl.illi1 ac;tlmas1 i<;in izin istenmelidir. c) Yiiziinii Kapiya Donmeme Rivayetlere gore Resulullah bir kimsenin evine girmek i<;in izin istemek iizere kaplslna geldigi zaman kap1ya kar 1 durmazd1. Bir ba ka ifadeyle yiiziinii kap1ya donmez, kapuun sagmda veya solunda durur, "Esselfunii aleykiim, esselamii aleykiim!" derdi. izin verilirse ic;eri girer, verilmezse geri donerdi." 71 Ba ka bir rivaye tte Allah Resulii, i<;eri girmek i<;in kap1suun kar 1Sl!ia dikilen ki iyi uyararak, nastl durmas1 ge- 67 EM Davud, Edeb, 137, (5177, 5178), Miislim, Selam 16, (2169) 69 Canan, Kiitiib-i Sicte, c.x, s.166. ni Buban, isti'zan 17; Muslim, Adab 38; Ebo Davud, Edeb 139; Tirmizi, isti'zan 18. n Ebt1 Davud, Edeb OROU ONIVERSiTESI ILAHIYAT FAKOLTESI / MART

27 ---- DIN, GElENEK VE AHlAK BAGLAMINOA MAHREMiYET AlGllARI SEMPOZYUMU rektigi soylemi tir. 72 Bu hadisler yabancr bir eve geldigimiz zaman kap1yi vururken duru adablnl tayin etmektedir.. Kap1 ~almchktan ya da zile bas1lchktan sonra, acelecilikten kaynak. lanan uygunsuz bir durumla kaqtla mamak i9fi kaplillil tam 6niinde degi). de sagma yahut soluna ~ekilerek beklemek daha uygun g6riilmii tiir. Bundan maksat, kap1 a~tlmca gozi.in i~eri kayroamas1 ve heniiz miisaade ~1kmadan evin rnahremiyetine itttla olunmamas1 ve bu. esnada selam vermek ise i~eriye duyurrnak ve izin talep etrnek i<;illdir. Si.innete gore ii;eri girmek i~in ii~ defa selam verildiginde ya da giiniimiizdeki ekliyle zile bastld1gmda/kap1 ~almd1gmda izin verilmezse geri doniilmesi uygundur. d) Aile Fertlerinin Birbirlerinin Yamna Girerken izin Almasi Dinirniz sadece aile dl llldaki bireylere kar 1 degil, "zevce ve sag elin sahip oldugu (canye) di mda kalan" biitiin aile bireylerine kar 1 korunrnas1 emredilen mahremiyet algisrm yerle tinnektedir. Konu la ilgili ayet ve hadislerden aile fertlerden her birinin birbirlerine -en az Kur'an'm belirttigi ii~ vakitte- isti'zanla gidip gelecekleri bir ortamda bulunmalai.1il1il gerektigi anla Ilmaktadrr. Ozellikle yatak ve soyunma odalanna izinsiz girilmemesine yonelik diizenlemenin, toplurnsal ihtiya9ardan ortaya ~tkti&i goriilmektedir. ~oyle ki, Hz. Ofl:ler'in bir giin oglen vaktinde evinde uyurken kap1s1il1il ~almmas1 ve aniden uyarup iizerini toparlayarnayip avret mahallinin goriilmesi ilzerine, durumdan. rahatsiz oldugu ve bu konuda ilahl bir diizenlemeyi arzu ettigi nakledilir. 73 Bir adam, Hz. Peygamber'e yoneliyor ve bir konuda ol~yii, edebi ogrenmek istiyor ve soruyor: "Annernin yanma girerken izin isteyeyim mi? Allah Resulil, "Evet!''. diye cevap veriyor. Adam diyor ki, "Arna hen evde onunla beraber kaliyorum. Resulullah, Om.in yanma girerken izin iste, ~uyuruyor. Bu sefer adam ~oyle soyliiyor:"ama ben onun hizme~ni de goriiyorum. Efendirniz Dyle buyuruyor: "Annenden izin iste. Onu ac;ik gormeye razi olur muswl?" Adam "Hayrr" diye cevap veriyor. Bu nun iizerine Hz. Peygamber, "Oyleyse ondan izin iste" buyuruyor. 74 Anne, insarun en yakmlanndan biri oldugu halde Allah Resulil, bu yakmhgm mahremiyet ol~ ve slnlflanru korumayi gerektigini vurgulu-. 72 Ebu Davud, Edeb Buhari, Edebii1 Mi1fred, 362; Ebu'l-Hasen Ali b. Ahmed en-nisaburi el-vahidi, Esbilbu'n Niizill, Beyrut 1982, s Malik b. Enes, el-muvatta, thk. M. Fuad Abdiilbaki, <;agn Yay., istanbul 1992, isti'zan, ORDU ONIVERSITESI ILAHiYAT FAKULTESi / MART '

28 ----- DIN, GELENEK VE AHlAK BA~l.AMINDA.MAHREMIYET ALGILARI SEMPOZVUMU --- yor. Anne-evlat arasmda bile bu ol<;iiler varken, bir evin kap1sma gittigimizde i<;eriye girmek i9n izin isteme mecburiyeti, ayru evi payl~ttguruz insanlara kar l da dikkat etmemiz gerektigi kolayca anla. tlrr. Nitekim bir ba ka hadiste zevce ve sag elin sahip oldugu cariye ~mda kalan biitiin aile efradma kar I mahremiyetin korurunas1 emredilir. 75 e) Evlerin D1~ar1dan Gozetlenmemesi Si.innete gore mesken mahremiyetini ihlfil, sadece girmek, saldrrroak ve. kundaklamakla tahakln1k etmez; bakmak, gozetlemek, dinleroek vb. yollarla da gerc;ekle ir. Bir kim.senin ba kasmm evinin i9fl.e pencere veya anahtar deligi gibi yerlerden bakmas1, i<;eridekileri gozetlemesi haram kthrum OI. <;iinkti bu davra~ bakan ac;ismdan bir ahlaki dii i.iklii.k, baktlan i<;in de bir mahcubiyet ve huzursuzluk kaynagidu. Zira 9plakligindan utanmak ya da "beden utanci" insanm oziinde vardir. insanlann btiyiik bir c;ogunlugu kiy~et a9smdan uygun duruplda olsalai: dahi, evlerinin i<;inin gorillmesinden ve gozetlenmekten rahats1z. olurlar. Gozetleme:fRontgencilik yoluyla mesken mahremiyetinin ihlfil 313 edilmernesi i<;in Hz. Peygamber, d1 andan baki lan rneskene izinsiz girrnek/tecavtiz etmekle bir tutmu ve helal olmayan fill olarak deger~ lendirmi tir. Bu baglamda Allah Resulti, "Hif kimse izin almakszzin bq kas1mn evinin ifine bakmasm. Kim izinsiz bakarsa aynen gi.nni gibidir" buyurmu tur. 76 S1guulacak bir yer oldugu i9n evin di ortamla ili k,isinin kontrollil tutulmas1 gerekir. Bireyin mahremiyeti, konut i<;erisindeki ya. anorun ~andan algtlanabilir ol(ma)mas1 ile ili kilidir. Ebu Hureyre'nin rivayetine gore Hz. Peygamber ".Goz iferi gi.rdi mi artzk izin yok" "izin istemek gorme sebebiyledir" 77 buyurarak, izinsiz ba kaslillil evinin i<;ine bakmaktan iddetle nehyetmektedir. <;i.inkii, i<;eri gortildtigu takdirde eve izinsiz girilmi ve haram i lenmi olur, arok iznin bir anlann da kalmann tir. Giri te izin istemek, goziin ev halkmm avretine/mahremine bakmarnas1 ve hallerine muttali olmamas1 i<;in emrolunmu tur. insan, yann ahirette kendi aleyhine delil olabilecek mahrem bir sahneyi goziine kaydetmemeli ve goz kameras!ill mahrem kare ve <;er<;evelere kar 1 a~ik tutmamalidir. Kur'an'da "... 9iinkii kulak, goz, kalh gi.bi aztilann hepsi de sorguya fekilecektir" buyurulmal<tadir. 78 Hz. Peygamber, ba kalarmm avretine/mahremine tecavilzti engellemek i~in yollar iizerine oturup 'IS ibn Mace, Nikah, Ebi'.i Davild, Taharet, 43. n EbCt Davud, Edeb, isra, 17/ OROU ONIVERSITESI ILAHIYAT FAKOLTESI / MART

29 ---- DIN, GELENEK VE AHLAK BA<.'iLAMINOA MAHREMiYET ALGILARI SEMPOZYUMU ---- sohbet etmeyi yasaklarm, sohbetlerin evde yapilmasllll ve gozleri harama bakmadan men etmenin, yolun haklanndan birisi oldugunu belirtini tir. 79 Hz. Peygamber, mesken mahremiyetini koruma konusunda ev sahibine ve topluma da onemli bir sorurnluluk yiiklemi ve "Bir kimse, kapzst as=ik biraktlml (veya girl kzsmmda perde olmayan) bir eve ugrar da (is=eriye) bakarsa kabahat onda degil, ev sahibindedir" 80 buyurmu tui. Bu hadis, mahremiyeti koruma hususuna sadece yoldan gec;enin veya eve ugrayan ziyaretc;inin degil ba ta ev sahibi olmak iizere herkesin dikkat etmesi gerektigini ifade etmektedir. Bu baglamqa bir hadiste mah, cam, yakmlan ve bannagi ugruna haks1z ekilde oldtiriilenlerin ehit saytlmas1 anlanihdrr. 81 Yabano birinin bu hususta kendisine dii en gorevi yapmas1 gerektigi gibi mesken sahibi de d.i anya kar l mahrerniyetin temini ic;in gerekli tedbiri alrnah; kap1, perde, tip gibi vas1talan tasarlarken ve kullanrrken dikkat etmelidir. Evin camma, balkonuna bakmak nastl edep d1 1ysa, carw, kap1yi, balkonu ba kalarllliil baki ma arz etmek de o derecede edep d1 1drr. Bu baglamda gi.iniimiizde moda 314 haline gelen perdesizlik veya mahremiyeti saglamayan lasa veya ince perdeler dii tindliriiciidi.ir. Esasen, ev aym zamanda oznenin (sahibinin) kontroliinde olan bir rnekanizma durumundadrr. Kendini if a etme, merak ve gozetleme, mesken mahrerniyete yonelik tehditlerin kaynaklandrr. Ki ilerin kendilerini if a etmeleri ve merak duygusunun ozel ya arn alanumza miidahale etme boyutu yadsmamaz derecede onemlidir. Bireylerde kar 1daki insanm davraru larmi izleme ve kendi davraru lanru denetleme ihtiyac1 vardrr. Gi.iniirniizde mesken mahremiyete yonelik en onemli tehdit, yeni kayit cihazlan ve kameralar vas1tas1yla ki ilerin bilgisi ohnadan ses ve goriintii kayitlanmn elde edilmesi, bir ba ka deyi le gozetlemedir. Gozetim toplumunda yeni teknolojilerin geli mesiyle birlikte gozetim olanaklar1 artml ve ki isel mahremiyetimizin ihlali daha fazla tehdit alona girmi tir. 82 Yukanda zikrettigimiz hadisler, Miisliirnanlan evlerin planlamasmda ve mesken hayaonda mahremiyet unsurlanmn yerle tirilrnesinde titizlige ve hassasiyete sevk etmektedir. 7 9 Buhari, isti'zan 2; Muslim, Libas Tirmizi, isti'zan, Buhari, Mezfilirn, 33; ibn Mace, Hudl1d, 21; Ebu Davud, Siinnet, Veysel Bozkurt, "Gozetim ve internet: Ozel Yasarrun Sonu mu?", Birikim Dergisi, sayi: 136, Agustos 2000,s. 71 ORDU ONiVERSITEsl ILAHIYAT FAK0LTESI / MART '

30 ~--- DIN, GELENEK VE AHLAK BAGLAMINDA MAHREM[YET ALGILARI SEMPOZVUMU --- f) izinsiz Eve Bakmamn Cezas1 Ba kasllllil evininin gozetlenmesini ya da evin mahremiyetine d1 andan bala. lann ginnesini yasaklayan Hz. Peygamber, meselenin ehemmiyetine binaen mahrerniyeti ihlal eden eylemleri cezas1z brra.krnami tlr. Rontgencilik yapan ld inin gozi.ini.in ~anlmas1 durumunda, diyet talep enne hakkuun olmadlguu belirtmi tir. Konuyla ilgili hadiste Allah Resuli.i, "Kim, bir bq kaszmn eville zttzzd peydd ederken gozil pkanlzr da diyet ifin milracaat etmeye kalkarsa bilsin ki hif bir hak talep etmeye hakkz yokru.r" buyurmu tur. 83 Aynca Hz. Peygamber, kendi evine pencereden izinsiz ba.km.1 olan bir adama, elindeld tara&i/dernir c;ubugu gostererek: "Bilseydim ki iferi bakzyordun, U taragvdemir fubugu_ gozilne sokardzm" derni tir. 84 ibnu Abbas'm bildirdigine gore Hal<em Ibnu Ebi'l-Asi'yi ic;eriye bakarken tespit eden Hz. Peygamber: "Ben sag oldugum mi.iddetc;e Medine'de oturmayacaksm" diyerek Tfilfe siinni.i ti.ir. 85 Konuyla ilgili hadisleri degerlendiren islam hukukc;ulan, mesken dokunulmazhgiru ihlal etmenin sue; oldugunu kabul etrni ve failin ta'zir, me ru mi.idafaa ve manevi tazminat yollanyla cezalandmlabilecegme hi.ikmetrni tir. 86 izinsiz eve bakmarun cezas1 hususunda imam ~am yukandald ha.disin zahlrine bagh kalarak, izinsiz olarak birinin evine bakarken gozi.in c;ikartlmas1 durumunda diyet gerekmeyecegi goril i.indedir. Ebu Hanife diyete hi.ikmeder, gozi.in oyulmasma cevaz vermez; der Id: "D1 ardan bakmak, eve izinsiz ginnekten daha agu bir sue; degildir. Kald1 Id, izinsiz girmenin cezas1 da gozi.in oyulmas1 degildir. Oyleyse dl ardan bakmakla hie; oyuhnaz. Hadis, zecrde mi.ibalagaya hamledilir." Mfilikiler de Hane.filer gibi hi.ikmederler, bakarun ne gozi.ine, ne de bir ba ka uzvuna kastedilemeyecegini soylerler. 87 Hz. Peygamber'in hadisindeki "gozi.ini.i c;lkarudrm" sozi.ini.i, bir anlamda baki larla meskene tecavi.iz, mahremiyetini ihlal gibi bir suc;tan insanlan sakmd.rrmak ve suc;un bi.iyi.ikli.igu/ davrani m c;irkinligini gostermek amacryla iddetli bir tehdit ile sakindmna/korkutma ifadesi olarak yorumlayabiliriz. Bununla birlikte siinnet, bi.iti.in ikazlara rag Nesai, Kasame, Buhari, Diyat 23, 15, isti'zan 11; Muslim, Adab 42, (2157); EbO. Davud, Edeb 136, (5171); Tirmizi, isti'zan 17, (2709); Nesfil, Kasame Heysemi, Mecmeu'z-Zevdid, c.viii, s islam hukukunda mesken dokunulmazliguu ihlal suc;u ve cezas1 hakkmda bkz. Kahraman, Ozel Hayann Gizliligi, ss Canan, Kiitiib-i Sitte, c.x, s OROU ONIVERSITESI ILAHIYAT FAK0LTESi / MART

31 ---- DIN, GELENEK VE AHLAK BA~LAMINDA MAHREMIYET ALGILARI SEMPOZVUMU --- men mesken mahremiyetini ihlal edenlere kar~ bir takun maddi ceza. lar uygulanacaguu hiikrne baglamaktadrr. Giiniimiizde ileti irrl ve teknolojinin geli mesiyle, baz1 cihazlarla ev sahibinin haberi olmadan evin i9 gozetlenebilmekte, yatak odasma dahi girilebilmekte ve kamerayla tespit edilebilmektedir. Ahlaki degerlerin erozyona ugrad1gi c;a&imtzda bu su<;lan maiiev1 miieyyidelerle engellemek c;ok zor goriirunektedir. Bunun i<;indir ki, mesken dokunulmazhguu ihlal suc;lanrun cezas1 kanun ve yasalarda, insarnn onur ve ahsiyetinin korunmas1 ilkesi dikkate almarak yeniden dilzenlenmelidir. g) Meskende Mahremiyet Egitimi <;ocuklarda mahremiyet duygusunu kazandmlacagi ve egitiminin verilecegi ilk yer ev/aile hayaodrr. <;ocugun ilk. ogretmenleri anne ve babas1; ilk okulu ise evidir. isti'zan ayetinde once ana-babalara ve ailedeki biiyilldere, kilc;illderin egitimi ile ilgili bir gorev verilmektedir: <;ocuklara, tic; vakitte yani sabah namazmdan once, ogleyin soyunuldugu vakit ve yats1 namazmdan sonra ana-babarun ve biiyillderin odalan- 316 na girmemeleri gerektigi ogretilmelidir. Bu vakitlerde onlann odalanna girmeleri ihtiyac; olursa, hemen kapiyi zorlayip girmelerinin yanli oldugu, en fazla lie; kere izin istemelerinin ve kap1yi c;almalarmm onemli oldugu giizelce anlatllmahdrr. {Jc;iinci.i defadan sonra da izin almamad1&i takdirde i<;eriye girmenin kesinlilde dogru olmayacagi iyice qgretilmelidir. Bi.iyiiklerin c;ocuklara, mahremiyet anlayi lill erken ya lardan itibaren kazandmnalannm farz oldugu konuyla ilgili ayetlerden anla-. tlmaktadrr. <;ocuklara mahremiyet duygusunu kazandirmas1 ac;1smdan biiyi.iklerin bir konuya daha ozen gostermeleri onem.lidir. <;ocuga ayn}rru olan odaya biiyillderin girerken kap1yi c;alarak izin istemeleri c;ok yerinde bir davraru tlr. Boylece c;ocuk, hem kendisine deger verildiginin farkma varacak, hem de ozel odalara girerken izin istenmesi gerektigini biiyillderinden gorerek ogrenmi olacaktlr. Anne-baba c;ocuklanna bµ terbiyeyi vermeli ve onlan degi ik hislere silriikleyebilecek soz, davra Ill ve kiyafete dikkat etmelidir. Sonu~ Mahremiyet ba ta olmak i.izere insanda var olan fitri duygu ve degerlerin, nastl korunacagi ve yonetilecegiyle ilgili olc;ii ve prensipler, dinirrlizce ortaya konmu tur. Zira eytamn ilk hilesi insamn avret yerle-. rini ac;1ga 91<armas1, bir anlamda mahremiyete saldrri i.izerine olmu tur insarun kendi vi.icudunun mahremiyeti oldugu gibi, i<;inde ya ad1gt meskenin de mahremiyeti vardrr. Mahremiyetin biitiin unsurlanrun OROU ONiVERSiTESI ILAHIYAT FAKULTESI / MART '

32 - DIN, GELENEK VE AHlAK BAGlAMINOA MAHREMIYET ALGllARI SEMPOZVUMU --- ger<;ew.~mesi bir anlamda mesken mahremiyetine dayandigi i<;indir ki, siinnette evin koruyucu otesinde rnahremiyetine ozel bir vurgu yaptldiguu goriiyoruz. Konuyla ilgili hadislerden Hz. Peygamber'in oncelil<le her Miislii.., marun zaruri mesken ihtiyac1m imkanlan ol<;iisiinde kar tlarnasrm onemsedigi, gereksinim d1 mda gi:isteri, iftihar vb. gayelerle fuzuli mesken edinmeyi uygun gormedigi anla tlmaktadrr. Siinnete gore ideal mesken, ld inin "harem" bolgesi, mahrerniyeti koruma yeri oldugu i~in evin plan ve tasarumnda rnahremiyet unsurlanna dikkat edilmesi gerekir. Bu baglarnda meskenin genuj, mi.i.stakil, az kath ve bah<;eli olmas1, rnfunktinse buluga emti <;ocuklara v~ misafirlere ayn oda tahsis edilrnesi, kap1, pencere, banyo, hela vb. mii temilatm mahremiyeti saglayacak ekilde in a edilmesi hedeflenmi tir. Evin mahremiyetine golge dii. iirecek yaptla malara, tehdit edici unsurlara derhal mi.i.dahale edilmi tir. Modem mimaride ebeveyn banyolanmn in a edilmesi, ses yahnmmm saglanmas1 gibi mahremiyet adma olumlt.,1 ge~meler olmakla birlikte, meskenlerin plan ve tasannunda mahremiyet unsurlannm pek 317 dikkate ahnmad1guu gormekteyiz. Cumbadan balkona, tahta parmak Wdardan geni pencerelere, renkli basrna perdelerden till perdelere' hatta perde ortillmeyen genuj pencereler; (Frans1z pencere/camlar).mesken mahremiyetini kaldrran, evleri di anya a<;an ve goriiniir ktlan hususlard1r. Kamusal ve mahrem (ozel) olaralc farkh bir boyut kazanan i<;(eri) ve d1 (an) kavramlan, gi.ini.i.mi.i.zde sorgulanmaya, aralanndaki smrrlar deliruneye, evin rnahremiyeti kamusal olarak ti.iketilmeye ba laruru. trr. Bu ifadelerle, Hz. Peygamber donerni ve sonrasmdaki ya da Osmanltlar donemindeki evlere, hayata doniilmesi gerektigilli kastetmiyoruz. Ancalc Mi.i.sli.i.man rnimarlarrrmz siteler, apartmanlar dikerken, daireler yaparken Milsli.imanlann hassasiyetlerine, mahrerniyete dik- ~tle i;ok giizel i.iriinler i;ikartabilir. Hz. Peygamber doneminin imkan ve artlannda meskenlerin yap1- s1, -gi.ini.i.mi.i.ze kiyasla- <;ok giivenilir ve korunakh olrnasa da islam toplumunda mahremiyet unsurlarµia hassasiyetle riayet edilmeye i;~il ~ ve bireylerde salt fiziki duvarlarla smrrli olmayan aktl ve gonilllere yerle en rnahremiyet bilinci olu IDU tur. Bireyin ilk mektebi olan meskende mahremiyet duygusunun/egitimin kazandrrtlmas1 noktasmda si.innette, evlere ve odalara girerken izin isterne, kendini tamtma, yiizii kap1ya donmeme, pencere/perde gibi arallklardai: b~kalarrmn odaslill gozetlememe gibi ilke ve esaslar belirlenmi~tir. Insanlann birbirlerinin rnahremiyetine sayglli OROU ONiVERSITeSi ilahiyat FAKULTESi / MART

33 ---- DIN, GELENEK VE AHlAK BAGlAMINOA MAHREMiYET ALGllARI SEMPOZYUMU :..~ -j davranmalanna vurgu yapilrru., mahremiyeti ihlal eden eylemler ceza-. s1z brraktlmarm trr." Hz. Peygamber, mabremiyetin ihlal edilmesinei sebep olmas1 halinde ev sahibinin de sorumlu olacaglill ifade ederek mesken niabremiyeti algislilln yerle mesi ve uygulanmasmda toplumsai, sorumluluk yilldemi tir. Bu konuda temel ilke hie; bir Miisliimanm, izin alniadikc;a kesinlikle ba kasmm evine, odasma, mabrem bolgesine gir" memesi, gozetlememesi, onun ozelini ogrenme c;abasmda bulunrnama~, s1drr. Bilgi ileti iln teknolojilerindeki geli melerle birlikte mabremiyet al-. gislillil degi tigi ve Slilirlanrun ihlal edildigi, ozel hayata/mesken mah~' remiyetine yonelik.tehditlerin c;ogald1gi son zamanlarda biitiin insanla-: rm- ozellikle Mi.iminlerin- Kur'an ve Siinnetin emri geregi.rnesken mahremiyetine saygi duymalan, dokunulrnazligmi.c;ignememeleri dini v~ insani bir vecibedir. Kaynak\!a Ahmed b. Hanbel, el-miisned, <;ago Yay., istanbul Akalm, $iikrii Haluk, Tiirlq:e Siizliik, Ttirk Oil Kurumu, Ankara ~eker, Semih, "Apartmanlar insaru Eziyor", Anadolu Genflik, Aylik Siyaset, Aktilalite ve Fikir Dergisi, Ankara, Alver, Koksal, "Ev Halleri", Mahalle Mektebi, sayi:l9, Konya Bagdat:IJ, Selahattin, Hukuk Siizlii,,Oi.i, Der Yay., istanbul Bagh, Mazhar, Modem Bil.inf ve Mahremiyet, Yann Yay., istanbul Baymdrr, Abdii.laziz, "Meskenle ilgili Ftldu Meseleler", Mesken ve Mesken Mimarimiz, Ensar Ne riyat, istanbul "'---:: Bergen, Liitfi, "Liiks.Hayat: Apartman", Anadolu Gen~lik, Ayl1k Siyaset, Aktiialice ve Fikii Dergisi, Ankara, Bozdogan, Sibel, Modemizm ve musun in asi: Erken Cumhuriyet Tiirkiye'sinde Mimari Kiiltiir, Metis Yay., istanbul Bozkun, Nebi, "Asr-1 Saadette Evler ve Ev Hayao", Biitiln Yiinleriyle Asr-1 Saadette islam, istanbul Bozkurt, Veysel, "Gozetim ve internet: Ozel Yasamm Sonu mu?", Birikim Dergisi, sa}'l: 136, Istanbul Buban, Ebt1 Abdullah Muhammed b. isl)lail, el-cdmiu's-sahih, <;:ago Yay., istanbul ' Buhari, Edebii'l-Miifred, Kahire Canan, ibrahim, Kiitiibi-Sitte Muhtasan, Terciime ve ~erhi, Ak~ag Yay., Ankara 1988, Cansever, Turgut, '"Mesken Mimarimizin Temel Meseleleri", Mesken ve Mesken Mimarimiz, Ensar Ne riyat, Istanbul Cem, Faztl, "Bir Mekan Bi~ Degi.1, Hayat Bi~ Apartman", Anadolu Genflik, Ayltk Siyase~ Aktilalite ve Fikir Dergisi, Ankara, Cevheri, ismail b. Hammad, Mucemus's-S1hah Kamus-u Arab (haz.: Halil Me'mum $eyha), Daru'l Marife, Beyrut <;:elikoglu, Nalan, "Ttirk iyede Universite Gen<;liginde Mahremiyetin Donii iimii'', M.U.S.B.E, Yaymlanmanwj Yiiksek Lisans Tezi, istanbul Daruru, Ebu Muhammed Abdullah b. Abdurrahman, es-siinen, <;ago Yay., istanbul, Oiler, Ramazan, "Mahremiyet Egirimi ve Onemi", GaziosmanpO a ilahiyat Fakiiltesi Dergisi, c.ii, sa}'l:l, Tokat Dondtiren, Harnili, "Mesken", DiA, c.29, s.316, Ankara Ebu Davud, Sii.leyman b. el-e 'as es-sicistful.i, es-siinen, <;agn Yay., istanbul OROU ONiVERSITESI ilahiyat FAKULTESi / MART '

34 ----- DiN, GELENEK VE AHLAK BAGLAMINDA MAHREMIYET ALGILARI SEMPOZYUMU Ebu Ubeyd Kasu:n b. SellaIJ1, Kirabu'l-Emvat, Ka?ire Giile, Niliifer, lslam'm Yeni Kamusal Yiizleri: Islam ve Kamusal Alan Uzerine Bir Atiilye <;alz masr, ss Giilliik, ismail, Avret Mahremiyeti Prensipleri Ai;ISmdan Giiriimii, "Geri;eklik, Sana! Alem ve Cinsellik iizerine Flkhl Bir Analiz", jslam Hukuku ArQ trrmalan Dergisi, say:t: 23, Konya W~. Giil en, Enver, "Babil Kulelerine ~1 Bir Medeniyet Tasavvuru", Anadolu Genflik, Ayltk Siyaset, Aktiialite ve Fikir Dergisi, Ankara, Hamidullah, Mul!ammed, jslam Peygamberi, i;ev. Salih Tug, irfan Yay. istanbul Hattabi, Ebu Silleyrnan Hamd b. Mul!ammed b. ibrahim, Mealimu's-Siinen, Haleb Heysemi, Nureddin Ali b. Ebu Bekir, Mecmeu'z-Zevdid ve Menbeu'l-Fevaid, 1982: ibn Mace, EbU Abdullah Mul!aJTimed b. Yezid el-kazvirll, es-siinen, <;:agn Yay., Istanbul ibnu Hacer, $ihabuddin Ebu'l-Fadl Ahmed b. Ali b. Askalaru, Fethu'l-Bdri, MISlr ibn Manzur, Ebu'l-Fad.l Cemaliiddin Muhammed b. Miikerrem, Lisanu1-Arab, Daru's-Sadir, Beyrut, trz., Kahraffian, Abdullah, js/am Hukuk ve Ahlak flkeleri Baglammda Ozel Hayatrn Gizlili.gi, Ebabil Yay., Ankara Malik b. Enes, el-muvatta, thk. M. Fuad Abdiilbfil<i, <;:agn Yay., istanbul Miislim, Ebu'l-Hiiseyn ibnii'l-haccac el-ku eyri,.el-ccimiu's-sahih, ilik. Muammed Fuad Abdill- - bfil<i <;:agn Yay., istanbul Nesfil, Ebu Abdurrahman Ahmed b. $uayb, es-siinen, <;:agn Yay., istanbul Nisabf!ri, Ebu Abdullah Hfil<im, el-milstedrek ala's-salwrll)'li Haydarabad zek, Ali, "Kurana Giire islami Mesken ya da Bir Miisliirnarun Evi Nas!l Olrnahdir'', Mesken ve Mesken Mimarimiz, Ensar Ne riyac, istanbul ztiirk, Serdar, "Osmanl..t irnparatorlugunda Kamusal Alanm Dinarnikleri", Gazi Universitesi ileti iin Fakiilresi Dergisi, say:t: 21, Ankara Suyuti, Abdurrahman b. Kemal Celaleddin, Carniu's-Sagir, Daru'l-Kutubu'l-ilmiyye, Beyrut 1981 $afak, Ali, "islam Huk-uku Ai;ismdan $ehircilik ve Aile Meskeni Problemi", Atatiirk Universitesi - -- ila11iyat Fakiiltesi Dergisi, sayi:5, Erzurum Tirmizl, Ebu isa Mul!ammed b. isa, es-siinen, <;:agn Yay., thk. Muammed Fuad Abdiilbfil<i, Istanbul Yam, Elmallli Mul!arnrned Hamdi, Hal< Dini Kur'an Dill, Eser Ne riyat, iscanbul, rrz. c.v, s Ytlmaz, Ejder, Hukuk Siizliigu, Yetkin Yay., iscanbul Vahidi, Ebu'l-Hasen Ali b. Ahmed en-nisaburi, Esbiibu'n-Nilzitl, Beyrut Yiiksel, Mehrner, "M~erniyer HakkJ ve Sosyo-Tarihsel Ge}4imi", AU.S.B.F.D., c. 58, sayi:l, Ankara Zemah eri, Ebu'I Ankara Mahmud b. Omer, Esdsu'l Belaga, Daru'n-Nefais, DIIDa k ORDU ONiVERSiTESI ilahiyat FAKULTESI / MART 2015