Farmasötik Botanik 8. Hafta: Dicotyledonae, Dialypetalae Doç. Dr. Nilüfer ORHAN Farmakognozi Anabilim Dalı, Oda No:304 nsendogdu@gazi.edu.tr 2. ALT SINIF: DIALYPETALAE Takım: Polycarpicae (Ranales, Ranunculales) Odunlu ve otsu bitkileri kapsar. Çanak ve taç yapraklar çoğunlukla birbirinden kesin olarak ayrılmaz Çok sayıda dişi organ bir eksen etrafında sarmal olarak dizilir. Buna göre her çiçekten genellikle folikulus tipinde serbest meyva meydana gelir (Poly : çok, Carpos : Meyva) 2 grupta incelenirler A) Uçucu yağ taşıyan bitkilerin familyalar bulunduğu B) Uçucu yağ taşımayan bitkilerin bulunduğu familyalar Uçucu yağ: Bitkilerden ve bitki kısımlarından genellikle su buharı distilasyonu şeklinde veya sıkma ile elde edilen, yapısında genellikle terpenleri ve bazı aromatik yapıdaki maddeleri karışım halinde taşıyan, kendine has kokuda, normal ısıda uçucu, akıcı karışımlardır. A) Uçucu Yağ Taşıyan Bitkiler; Familya: Lauraceae (Defnegiller) Ranales takımının en önemli familyalarından Çoğunlukla tropiklerde yetişen, odunsu bitkiler, ağaç veya ağaççıklar Kışın yaprak dökmez, uçucu yağ taşır ve aromatiktirler Aromaticus: Güzel kokulu, aromalı Çiçekler hermafrodit veya tek eşeylidir. Periant 2 halkalı, 4-6 üyeli, küçük, beyaz veya yeşil renkli Stamen sayısı 12, ovaryum tek karpelden meydana gelmiş, üst durumlu Meyva drupa veya bakka, tek tohumlu Anadolu'da 1 cins yetişir: Laurus (Defne) Doç. Dr. Nilüfer ORHAN 1
Lauraceae (Defnegiller) Laurus nobilis (Defne ağacı, Tehnel) Park ağacı olarak da yetiştirilir Lauri aetheroleum (Defne yağı, Tehnel yağı) Pomat halinde romatizma ağrılarında Karın ağrılarını gidermek için haricen karına sürülerek kullanılır Defne yaprakları, Lauri folium Bitkinin uçucu yağ bakımından en zengin organı Defne yağı üretiminde Yemeklere lezzet vermek amacıyla Çok eskiden beri zaferin simgesi olarak, kahramanların, imparatorların taçlarında kullanılmış Eczacılık ambleminde yer alan bitki de defne dalıdır Sabun sanayiinde çok tüketilen defne yağı, Lauri aetheroleum, yaprak ve meyvalardan elde edilen uçucu yağdır. Cinnamomum cassia Çin tarçın ağacı Genç gövde ve dalların kabukları çıkartılıp kurutularak Cinnamomi cassiae cortex (Çin tarçını kabuğu) elde edilir Cinnamomum zeylanicum Seylan tarçını ağacı Vatanı Seylan ve Java adası Genç gövde ve dallarının kabukları alınır; mantar kısmı soyulup çıkartılır; geriye kalan, Cinnamomi cortex (Ph.E.) (Seylan tarçını kabuğu) isimli droğu oluşturur Doç. Dr. Nilüfer ORHAN 2
Cinnamomi cortex Uçucu yağ içerir Kan şekerini düzenlemeye yardımcı olur Eczacılıkta tat ve koku verici olarak kullanılan daha çok Seylan tarçınıdır Cinnamomum camphora Kafur ağacı Çok uzun ömürlü (1000 yıl) Ormanlar oluşturur 20-25 yaşındaki ağaçların odunu kesilip parçalanır Su buharı distilasyonu ile elde edilen uçucu yağ soğukta bekletilince kafur kristalleri çöker Camphora (Kafur) Camphora doğal kafur dur Drog kalp ve solunum analeptiği (solunum ritmini normale döndürücü) olarak kullanılır Rubefiyan etkilidir, romatizma ağrılarını gidermek amacıyla kullanılır B) Uçucu Yağ Taşımayan Bitkiler Familya: Ranunculaceae (Düğünçiçeğigiller) Rana: Kurbağa, Ranunculus: Küçük kurbağa Çoğunluğu nemli yerlerde yetiştikleri için bu isim verilmiş Kuzey Yarıkürenin ılıman ve soğuk bölgelerinde yetişen, bir veya çok yıllık, bir kısmı çalı formunda veya tırmanıcı bitkiler Familya: Ranunculaceae (Düğünçiçeğigiller) Yapraklar alternan, bazen oppozit veya hepsi tabanda toplanmış Lamina tam, az veya çok parçalı, pennat veya palmat damarlı Çiçekler aktinomorf veya zigomorf, hermafrodit, parçaları asiklik dizilişli Çiçek organları sarmal dizilişli, sayıları sabit değil, 5 veya 3 lü Familya: Ranunculaceae (Düğünçiçeğigiller) Periant ya kaliks-korolla şeklinde ayrılmış. Ya da kaliks petaloittir; üyeleri serbest Çoğunlukla nektaryum görülür Bazen petaller, bazen stamenler nektaryum şekline dönüşmüş (staminodyum) Entemogam Doç. Dr. Nilüfer ORHAN 3
Reseptakulum konveks ve uzamış Stamenler çok sayıda, ovaryum 1 veya çok karpelli ve apokarp, ovüller tek veya çok sayıda Meyva; folikül, nuks, kapsül veya bakka Aconitum napellus Kaplanboğan, Kurtboğan Yumruları, Aconiti tubera (Kaplanboğan yumrusu, Kurtboğan yumrusu) isimli droğu verir Alkaloit içerir Ağrı kesici olarak özellikle nervus trigeminus nevraljisinde ve ayrıca öksürük sedatifi olarak kullanılır Çok zehirli bir drog Bu ofisinal tür Avrupa' da yetişir Anadolu'da yetişen türler: A. orientale A. nasutum (Kuzeydoğu ve Doğu Anadolu) A. cochleare (Doğu Anadolu) Bu türler de alkaloit içerir A. cochleare A. orientale A. nasutum Cimicifuga racemosa Cimicifugae racemosae rhizoma Toprakaltı kısımları taşıdığı bileşiklerden dolayı hormonal ve vazodilatatör etkiye sahip Menopoz döneminde görülen sıcak basması ve terlemede; hormon düzenleyici ve sedatif olarak; uyku bozukluklarında ve romatizmada kullanılır Nigella sativa, Çörek otu Nigellae semen Tohumlar çok sayıda, siyah renkli ve köşeli Uçucu yağ içerir. Karminatif ve diüretik olarak kullanıldığı gibi, börek ve ekmeklerde lezzet verici olarak kullanılır N. damascena, N. arvensis Anadolu'da yetişen diğer türler Berberidaceae Familyası Doç. Dr. Nilüfer ORHAN 4
Podophyllum peltatum Bitkinin rizomları Podophylli rhizoma, bu rizomlardan elde edilen reçine, Podophyllinum (podofilin), kuvvetli pürgatif ve kolagog (Safra üretimini ve salgılanmasını uyarır) etkili droglar Podofillotoksin Zehirli olan bu droglar günümüzde daha çok deri tümörlerinin tedavisinde kullanılmakta Berberis crataegina Karamuk, diken üzümü Bitkinin odun kısmı, berberin isimli alkaloitten dolayı sarı renklidir. Berberis vulgaris Meyva ve kökleri başlıca berberin içerir. Takım: Rhoeadales (Papaverales) Familya: Papaveraceae Kuzey yarıkürenin ılıman ve subtropik bölgelerinde yetişen bitkiler Genellikle otsu, 1 veya çok yıllık Çoğunlukla beyaz veya renkli lateks taşırlar Yapraklar alternan dizilişli, tam veya derin parçalı, genellikle tüylü Çiçek tek başına, hermafrodit ve aktinomorf Sepal 2-3 tane, ekseriya kadük (Caducus = Erken düşen, düşücü) Korolla 2 sıra üzerinde dizilmiş 4-6 petalden oluşur, petaller tomurcuktayken buruşuk Stamen 4 veya daha çok sayıda, birkaç sıra üzerine dizilmiş Ovaryum üst durumlu, 2-çok karpelden yapılmış, sinkarp, tek gözlü, çok ovüllü Ovüller karpellerin birleşme yerinde toplanmıştır Stilus çok kısa, stigma parçaları karpel adedi kadar Meyva delik veya yarıklı açılan porisit kapsül, nadiren kapalı Bazı cinslerde meyva silikva gibidir, ancak arada perde yoktur. Papaveraceae Familyası 4 alt familyaya ayrılır, 3 tanesi ofisinaldir 1) Papaveroideae 2) Hypecoideae 3) Fumarioideae Doç. Dr. Nilüfer ORHAN 5
1) Alt Familya: Papaveroideae - Papaver sp. - Papaver somniferum (Haşhaş) (Meyva porisit kapsül) - Papaver rhoeas (Gelincik) 2) Alt Familya: Hypecoideae -Hypecoum (Meyva lomentum) 3) Alt Familya: Fumarioideae Fumaria sp. (Şahtere). (Meyva nuks veya 2 yarıkla açılabilen kapsül) Papaver somniferum, Haşhaş Tek yıllık Yapraklar mavimsi-yeşil Çiçekler; beyaz veya mor renkli Yasal düzenlemelere tabii Devlet kontrolü altında kültür Amasya, Çorum, Tokat, Bilecik, Afyon, Uşak, Denizli, Isparta, Konya gibi illerimizde ekimi yapılırdı 1972 de tamamen yasaklandı 1974 den itibaren Afyon, Burdur, Isparta, Denizli, Konya, Kütahya ve Uşak ta ekimine (afyon elde edilmemesi koşuluyla) izin verildi Anadolu'da iki alttür ekilir: P. somniferum subsp. anatolicum (kör haşhaş), olgunlukta meyva kapalı kaldığı için bu isim verilmiş P. somniferum subsp. spontaneum (açık haşhaş) daha az üretilen takson P. somniferum var. glabrum, Türkiye'de kültürü yapılan bitki P. somniferum var. album Hindistan'da kültürü yapılan varyete P. somniferum var. nigrum tohumları için Avrupa da yetiştiriliyor P. somniferum var. setigerum, yabani olarak yetişen bir bitkidir Doç. Dr. Nilüfer ORHAN 6
Çoğunlukla beyaz veya renkli bir lateks taşırlar Olgunlaşmamış haşhaş kapsüllerinin çizilmesiyle beyaz bir süt akar Bu süt kısa zamanda esmerleşir ve katılaşır Özel bıçaklarla toplanan kütle (sakız) bir araya getirilir, yoğurulur; buna Opium crudum (Ph.E.) (Afyon) adı verilir Bu drog, alkaloitler karışımı içerir ki bunlara afyon alkaloitleri adı verilir Alkaloitler arasında çok önemli ve etkili olanları, morfin, papaverin, kodein Afyon bağımlılık yapan bir drog olduğundan kullanılması yasak P. somniferum un yaprakları da kodekslerde kayıtlı Papaveris folium (Haşhaş yaprağı) Glaucium corniculatum Chelidonium majus Kırlangıçotu Papaveris immaturi fructus, olgunlaşmadan toplanmış ve tohumlarından kurtarılmış haşhaş kellesidir. Afyon alkaloitleri içerir Papaver fugax Papaver bracteatum Papaver orientale İran da ve Türkiye nin doğusunda dağlarda yetişen bir tür Papaver rhoeas Gelincik Doç. Dr. Nilüfer ORHAN 7
Fumaria officinalis Şahtere Takım: Rhoeadales (Papaverales) Familya: Brassicaceae (Cruciferae) (Turpgiller) Kuzey Yarıkürede ılıman ve serin bölgelerde yetişen, tek, iki, çok yıllık, çoğu otsu, bazıları da küçük çalı tipinde bitkiler Yapraklar alternan dizilişli, basit, bazen parçalı, stipula bulunmaz Çiçekler hermafrodit Kaliks ve korolla 4'er üyeli Stamenler 6 tane ve tetradinam Tetradinam: 4 kuvvetli, stamenlerden 2 si kısa, 4 ü uzun Ovaryum üst durumlu, 2 karpelden meydana gelmiş, sinkarp ve 2 gözlü Meyva tipi silikva, silikula, nuks veya lomentum'dur. Brassica nigra Siyah hardalotu Petallerin haç şeklindeki dizilişinden dolayı familyaya Cruciferae adı verilmiştir. Crux, Crucis : Haç, -fera: Taşıyan Sinapis nigrae semen (Siyah hardal tohumu); Kükürtlü heterozitler içerir ve bundan dolayı yakıcı lezzette ve tahriş Tohumları, müsilaj, yağ ve yakıcı lezzetli, kükürtlü heterozitler içerir. Raphanus (Turp), Sinapis sp. (Hardal), Brassica (Lahana). edicidir. Tohumlardan hazırlanan hardal lapası veya hardal yakısı, tohumlarından sıkılarak elde edilen Sinapis aetheroleum haricen kan çekicidir, dolayısıyla romatizmal ağrıların giderilmesinde kullanılır. Brassica oleracea var. capitata Lahana, Başlı lahana Brassica oleracea var. acephala Yaprak lahana, Kara lahana Tohumlardan ayrıca sofra hardalı hazırlanır. Doç. Dr. Nilüfer ORHAN 8
Brassica oleracea var. botrytis B. oleracea var. botrytis, açılmamış çiçek durumu sebze olarak kullanılan bir kültür bitkisidir. Beyaz çiçekleri açılmamış olanı karnabahar, bu varyetenin açılmamış çiçekleri yeşil renkli olanı brokoli adıyla iyi tanınır. Brassica napus var. oleifera Kolza Brassica rapa var. rapa (şalgam) sebze olarak yumruları tüketilen bir varyetedir. Brokoli üzerinde yapılan araştırmalar antioksidan etkisinin bulunduğunu göstermiştir. Brassica oleracea var. gemmifera Brüksel lahanası Sinapis alba Beyaz hardalotu Tohumları kirli sarı veya esmerimsi renkli olup Sinapis albae semen adıyla bilinir. Siyah hardal tohumu gibi bu tohumlar da kükürtlü heterozit içerir, Kokusu keskin değildir fakat lezzeti baharlıdır, daha çok sofra hardalı yapımında kullanılır. Takım : ROSALES Rosales takımı, Rosaceae ve Fabaceae gibi önemli familyaları kapsar. Otsu veya odunsu bitkilerdir. Çiçekler aktinomorf veya zigomorf, çiçek halkaları Meyva şekillerine göre birbirlerinden ayrılırlar. 1. Meyva legümen...fabaceae dairesel dizilişli, epigin, hipogin veya perigindir. Çiçek ekseni, çiçek yapısına az veya çok olarak katılır ve bu özellik çeşitli meyva tiplerini oluşturur. 2. Meyva legümen değil. 2.1. Meyva drupa, agregat, nuks veya folikül, Reseptakulum genelde hipantiyum şeklinde, hipantiyum var, stipula yaprak tabanına bitişik, ovaryum genellikle apokarp, bazen sinkarp. bazen düşücü...rosaceae Stamen sayısı 5 veya 5 in katı kadardır, Doç. Dr. Nilüfer ORHAN 9
Hamamelidaceae Familyası Hamamelis virginiana Cadı fındığı Kuzey Amerika da yetişir Fındık ağacına benzer 7 metreye kadar yükselebilir Yapraklar 10-15 cm Kenarları tırtıklı Üst ve alt yüzler hafif tüylü Korolla altın sarısı renkteasül Hamameli folium (Ph.E.) Rosaceae Familyası Otsu, ağaç, ağaççık, genellikle çok yıllık, pek azı tek yıllıktır. Bazı bitkiler dikenlidir; bunlar yüzey dikeni (Rosa, Rubus) veya gövde dikeni (Prunus, Crataegus) biçimindedir. Aralarında az sayıda tırmanıcı olanları vardır. Bazı türler kışın yaprak döker, bazılarında yapraklar kalıcı, alternan dizilişlidir, nadiren karşılıklıdır. Yapraklar tam veya pennattır. Stipula yaprak sapının tabanıyla birleşmiştir. Çiçekler erdişi, aktinomorf, çok azı zigomorftur. Tozlaşma için çok güzel renkli çekici çiçeklere sahip oldukları halde, Rosa hariç çoğunda karpelleri çevreleyen bir nektaryum halkası bulunur. Rosaceae çiçekleri perigin veya epigindir. Ekseriya hipantiyum bulunur. Doç. Dr. Nilüfer ORHAN 10
4 alt familyası mevcuttur. Kaliks 5 sepalli, sepaller alternan dizilişli. Ekseriya 5 üyeden oluşan bir epikaliks bulunur. Petal sayısı 5 tir, kültürde 3 veya 4 katı olabilir. Mavi haricinde her renkte görülebilir. Stamenler petal sayısı kadar veya 2, 3, 4 katı olabilir. Anter boyuna yarıkla açılır, çok sayıda polen dağılır. Karpel çok sayıda ve serbesttir. Meyva etli veya kuru aken, nuks, drupa, folikül ve çoğunlukla agregat tipindedir. Tohumlarda endosperma yoktur, besin maddeleri kotiledonlarda toplanmıştır. * Ginekeum apokarp 1) Spiraeoideae : Karpel sayısı 5, meyva folikül. Spirea (ispir) 2) Rosoideae : Karpel sayısı az ya da çok, meyva nuks veya drupa. Reseptakulum hipantiyum şeklinde ve etlenmiştir. Rosa (Gül), Fragaria (Çilek) * Ginekeum sinkarp 3) Pomoideae: Ovaryum 2-5 karpelden meydana gelmiş, reseptakulum içine gömülü, reseptakulum etlenmiş, meyva drupa. Crataegus (Alıç), Cydonia (Ayva), Pyrus (Elma). 4) Prunoideae: Ovaryum 1 tane, tek karpelli, reseptakulumun tabanında serbest. Reseptakulum yassı ve çukur, meyva drupa. Cerasus (Vişne), Prunus amygdalus (Badem) Rosa damascena Isparta gülü, Şam gülü Burdur ve Isparta yöresinde, gülyağı elde etmek amacıyla ekilir. Yaprakları imparipennat, 3-7 foliollü ve stipulalıdır. Çiçekler pembe, petaller katmerli çok sayıda ve kuvvetli kokuludur. Doç. Dr. Nilüfer ORHAN 11
Çiçekler Mayıs sonuna doğru açar. Petallerden subuharı distilasyonu ile Rosae aetheroleum (Gül yağı) elde edilir. Bileşiminde terpenik bileşikler başlıca geraniol, öjenol bulunur. Parfümeri ve kozmetikte, koku fiksatörü, koku verici olarak kullanılır. Rosae aetheroleum elde ederken toplanan distilatta, alttaki sulu tabaka da Rosae aqua (Gül suyu) adı verilen antienflamatuvar, özellikle göz hekimliğinde kızarma ve kaşınmalara karşı kullanılır. Rosa canina Yabani gül, köpek gülü Çok yaygın olan bir türdür. Petal 5 tanedir. Olgun meyvaları zeytin büyüklüğündedir, kırmızı hipantiyum içinde çok sayıda aken bulunur 3500-4000 kg çiçekten 1 kg gülyağı elde edilir. Rosae pseudo-fructus (Ph.E.) (kuşburnu, gülburnu) isimli droğu meydana getirir. C vitamini bakımından zengin bir drogdur, ayrıca tanen ve flavonoit de içerir. Meyvanın içindeki akenler çıkarıldıktan sonra çay gibi hazırlanarak içilir. Astrenjan ve diüretiktir. Halk arasında, marmelatı hazırlanarak C vitamini kaynağı olarak tüketilir. Rubus idaeus Ahududu, ağaç çileği Meyvaları için yetiştirilen 1-1.5 metre boyunda bir çalıdır. Yaprakları pennat 3-7 foliollü ve dentat, stipula iplik şeklindedir. Yapraklar tanen, flavonoit ve C vitamini taşır Doç. Dr. Nilüfer ORHAN 12
Meyvalardan hazırlanan şurup, Rubi idaei sirupus (Ağaç çileği şurubu, Ahududu şurubu) pediatrik ilaçlarda renk ve koku verici olarak yer alır. Rubus fruticosus Yurdumuzda yabani olarak yetişen yaygın bir bitkidir R.tomentosus Böğürtlen Antidiyareik ve astrenjan etkisi vardır. Fragaria vesca Çilek Otsu ve çok yıllık bir bitkidir, stolonları ile yayılır ve çoğalır, ormanaltı ve gölge yerleri sever. Yaprakları trifoliattır. Reseptakulum üzerinde çok sayıda apokarp ovaryum bulunur. Fragariae radix Fragariae folium Fragariae fructus olgunlukta etlenen reseptakulum tatlanmış, her bir ovaryumdan da bir nuks meydana gelmiştir; pektin, şeker, organik asitler, C vitamini ve aromatik maddeler içerir. Altfamilya: Pomoideae Birçok meyve ağacının bulunduğu bir altfamilyadır. Çiçek epigindir; ginekeum 2-5 karpelden oluşur, alt durumlu ovaryum çiçek ekseni ile birleşmiş (Rosoideae den farkı) etlenmiş ve kaynaşmıştır, meyvaların yenen kısmı burasıdır. Kaliks meyvanın tepesinde, artık şeklinde kalır. Doç. Dr. Nilüfer ORHAN 13
. Crataegus sp. Alıç, yemişen Yurdumuzda sık rastlanan, yaprakları 3-7 loblu ve dişli olan dikenli bir çalı veya küçük ağaçlardır. Çiçekleri demet halinde ve beyaz; meyvaları sarı veya kırmızı renkli drupadır. Tepede, kaliks artığı bulunur. Crataegus monogyna Avrupa, Batı Asya, Kuzey Afrika, Kuzey Amerika da yetişen, Anadolu da da yaygın, genellikle dikenli, 10 m boyunda küçük bir ağaçtır. Bu türün henüz açmamış çiçekleri (Crataegi folii cumflorae) ve olgunlaşmamış meyvaları (Crataegi fructus) Avrupa Farmakopesi nde kayıtlı Kalp hastalıklarında, kalbi kuvvaetlendirici olarak Altfamilya: Prunoideae Yapraklar basit, Çiçek perigin; hipantiyum var; 1 karpelden yapılmış ovaryum 1 tane olup yassı veya çukur olan reseptakulumun tabanında ve serbesttir. Meyva tipi drupa, Prunus laurocerasus (Laurocerasus officinalis ) Taflan, karayemiş Kuzey Anadolu da yabani olarak yetişen, parklarda yetiştirilen bir ağaçtır. Kışın yaprak dökmez. Yapraklar basit, geniş eliptik, derimsi ve kısa saplıdır. Kenarları çok seyrek olmak üzere dişlidir, yaprağın alt yüzünde, sapa yakın bölgede ve orta damarın iki yanında küçük birer salgı bezi bulunur. Doç. Dr. Nilüfer ORHAN 14
Laurocerasi recens folium (Taflan yaprağı), taze yapraklardan oluşan bir drogdur. Yapraklardan su buharı distilasyonu ile Laurocerasi aqua (Taflan suyu) hazırlanır. Prunus amygdalus Badem ağacı İlkbaharda, yapraklardan önce pembe veya beyaz renkli çiçek açan, boyu 8 m ye varan ağaçlardır. Çiçek tek başına veya kümeler halinde bulunur; sapı çok kısa, reseptakulumu çukurdur. Kaliks ve korolla 5 er üyeli, stamen çok sayıda ovaryum 1 tane ve reseptakulumun dibinde serbesttir. Drupa tipi genç meyvelerde yumuşak bir perikarp bulunur, bunun iç kısmı, giderek odunlaşır ve gözenekli sert bir endokarpa dönüşür. Bu bitkinin Anadolu' da 2 varyetesi yetişir, bilhassa sıcak bölgelerde çok yetiştirilir: 1. Prunus amygdalus var.dulcis (tatlı badem) 2. Prunus amygdalus var.amara (acı badem). Bu 2 varyete, sadece tohumlarının taşıdığı bileşikler bakımından farklılık gösterir yani bunlar kimyasal varyetedir. Bu tohumlardan presyon ile elde edilen sabit yağ Amygdalae oleum raffinatum (Ph.E.) (Badem yağı) adını alır. Dahilen kullanılırsa hafif laksatif etki gösterir; birçok kozmetik ürününe girer. Doç. Dr. Nilüfer ORHAN 15
Prunus armeniaca Kayısı Prunus armeniaca tohumlarından çıkarılan yağ E vitaminince zengindir; doymamış yağ asitlerinden oleik asit, linoleik asit içerir. Son yıllarda Apricot Kernel Oil adı altında bir çok cilt preparatında yer almakta olan pahalı bir yağdır. Doç. Dr. Nilüfer ORHAN 16