TÜRK STANDARDI TURKISH STANDARD TS 1255 Aralık 2007 ICS 67.080.20 PATLICAN Aubergines TÜRK STANDARDLARI ENSTİTÜSÜ Necatibey Caddesi No.112 Bakanlıklar/ANKARA
Bugünkü teknik ve uygulamaya dayanılarak hazırlanmış olan bu standardın, zamanla ortaya çıkacak gelişme ve değişikliklere uydurulması mümkün olduğundan ilgililerin yayınları izlemelerini ve standardın uygulanmasında karşılaştıkları aksaklıkları Enstitümüze iletmelerini rica ederiz. Bu standardı oluşturan Hazırlık Grubu üyesi değerli uzmanların emeklerini; tasarılar üzerinde görüşlerini bildirmek suretiyle yardımcı olan bilim, kamu ve özel sektör kuruluşları ile kişilerin değerli katkılarını şükranla anarız. Kalite Sistem Belgesi İmalât ve hizmet sektörlerinde faaliyet gösteren kuruluşların sistemlerini TS EN ISO 9000 Kalite Standardlarına uygun olarak kurmaları durumunda TSE tarafından verilen belgedir. Türk Standardlarına Uygunluk Markası (TSE Markası) TSE Markası, üzerine veya ambalâjına konulduğu malların veya hizmetin ilgili Türk Standardına uygun olduğunu ve mamulle veya hizmetle ilgili bir problem ortaya çıktığında Türk Standardları Enstitüsü nün garantisi altında olduğunu ifade eder. TSEK Kalite Uygunluk Markası (TSEK Markası) TSEK Markası, üzerine veya ambalâjına konulduğu malların veya hizmetin henüz Türk Standardı olmadığından ilgili milletlerarası veya diğer ülkelerin standardlarına veya Enstitü tarafından kabul edilen teknik özelliklere uygun olduğunu ve mamulle veya hizmetle ilgili bir problem ortaya çıktığında Türk Standardları Enstitüsü nün garantisi altında olduğunu ifade eder. DİKKAT! TS işareti ve yanında yer alan sayı tek başına iken (TS 4600 gibi), mamulün Türk Standardına uygun üretildiğine dair üreticinin beyanını ifade eder. Türk Standardları Enstitüsü tarafından herhangi bir garanti söz konusu değildir. Standardlar ve standardizasyon konusunda daha geniş bilgi Enstitümüzden sağlanabilir. TÜRK STANDARDLARININ YAYIN HAKLARI SAKLIDIR.
Ön söz - Bu standard, Türk Standardları Enstitüsü Ziraat İhtisas Grubu nca TS 1255 (1988) in revizyonu olarak hazırlanmış ve TSE Teknik Kurulu nun 06 Aralık 2007 tarihli toplantısında kabul edilerek yayımına karar verilmiştir. - Bu standardın daha önce yayımlanmış bulunan baskıları geçersizdir. - Bu standardın hazırlanmasında, milli ihtiyaç ve imkanlarımız ön planda olmak üzere, milletlerarası standardlar ve ekonomik ilişkilerimiz bulunan yabancı ülkelerin standardlarındaki esaslar da gözönünde bulundurularak; yarar görülen hallerde, olabilen yakınlık ve benzerliklerin sağlanmasına ve bu esasların, ülkemiz şartları ile bağdaştırılmasına çalışılmıştır. - Bu standard son şeklini almadan önce; bilimsel kuruluşlar, üretici/ imalatçı ve tüketici durumundaki konunun ilgilileri ile gerekli işbirliği yapılmış ve alınan görüşlere göre olgunlaştırılmıştır. - Bu tasarıda kullanılan bazı kelime ve/veya ifadeler patent haklarına konu olabilir. Böyle bir patent hakkının belirlenmesi durumunda TSE sorumlu tutulamaz.
İçindekiler 0 Giriş... 1 1 Kapsam... 1 2 Atıf yapılan standardlar ve/veya dokümanlar... 1 3 Tarifler... 1 3.1 Patlıcan... 1 3.2 Minyatür patlıcan... 1 3.3 Yabancı madde... 1 4 Sınıflandırma ve özellikler... 1 4.1 Sınıflandırma... 1 4.2 Özellikler... 2 4.3 Boyut ve toleranslar... 3 4.4 Özellik, muayene madde numaraları... 4 5 Numune alma ve muayeneler... 4 5.1 Numune alma... 4 5.2 Muayeneler... 4 5.3 Değerlendirme... 4 5.4 Muayene raporu... 5 6 Piyasaya arz... 5 6.1 Bir örneklik... 5 6.2 Ambalâjlama... 5 6.3 İşaretleme... 6 6.4 Muhafaza ve taşıma... 6 7 Çeşitli hükümler... 6 Yararlanılan kaynaklar... 6 Resimler... 7
Patlıcan 0 Giriş Bu standard; patlıcanın tarifine, sınıflandırma ve özelliklerine, numune alma ve muayeneleri ile piyasaya arz şekline dairdir. 1 Kapsam Bu standard taze olarak piyasaya arz edilen patlıcanları kapsar. 2 Atıf yapılan standardlar ve/veya dokümanlar Bu standardda diğer standard ve/veya dokümanlara atıf yapılmaktadır. Bu atıflar metin içerisinde uygun yerlerde belirtilmiş ve aşağıda liste halinde verilmiştir. * işaretli olanlar bu standardın basıldığı tarihte İngilizce metin olarak yayımlanmış olan Türk Standardlarıdır. TS No Türkçe Adı İngilizce Adı TS ISO 874 Yaş meyve ve sebzeler Numune alma Fresh fruits and vegetables - Sampling 3 Tarifler 3.1 Patlıcan Solanum melongena L. türüne mensup esculentum, insanum ve ovigerum Lam. varyetelerine giren kültür bitkilerinin meyvesi. 3.2 Minyatür patlıcan Özel yetiştirme teknikleri ve/veya bitki ıslahı ile elde edilen taze patlıcan. Tamamen gelişmemiş ve yetersiz boyda olan patlıcanlar minyatür patlıcan sayılmaz. 3.3 Yabancı madde Patlıcan üzerinde bulunan kum, taş, toprak, kabuk, yaprak, bitkisel parçalar, yabancı tohumlar gibi kendinden başka gözle görülebilir her türlü madde. 4 Sınıflandırma ve özellikler 4.1 Sınıflandırma Patlıcanlar; botanik yapılarına göre çeşitlere, kalite özelliklerine göre sınıflara, uzunluğuna dikey ekvatoral (orta) bölümlerinin en geniş çaplarına veya kütlelerine göre boylara ayrılır. 4.1.1 Çeşitler Patlıcanlar botanik yapılarına göre; - Pala, - Kemer, - Aydın siyahı, - Halkapınar, - Topan (bostan) olmak üzere çeşitlere ayrılır. Diğer çeşitler kendi adları ve orijinleri belirtilerek piyasaya arz edilir. 4.1.2 Sınıflar Patlıcanlar kalite özelliklerine göre; - Sınıf I, - Sınıf II olmak üzere iki sınıfa ayrılır. 1
4.1.3 Boylama Patlıcanlar kütlelerine göre; - Küçük, - Orta, - Büyük olmak üzere üç boya, Patlıcanlar, çaplarına göre; - Uzun, - Toparlak olmak üzere iki boya ayrılır. 4.2 Özellikler 4.2.1 Genel özellikler Bütün sınıflarda, her sınıfın özelliklerine ve toleranslara uymak koşulu ile patlıcanlar; - Bütün (tam) olmalı, - Sağlam olmalı (çürüyerek ve kötüleşerek tüketime uygunsuz hâle gelenler hariç), - Temiz olmalı (gözle görülebilir yabancı madde ihtiva etmemeli), - Taze görünümlü olmalı, - Yeterince gelişmiş olmalı (eti liflenmiş veya odunsu yapıda ya da çekirdekleri aşırı derecede gelişmiş olmamalı), - Sıkı yapılı olmalı, - Böcek ve böcek hasarları bulunmamalı, - Anormal dış nem (dış yüzeyde ıslaklık) ihtiva etmemeli, yıkanmış ise iyi kurutulmuş olmalı, - Yabancı tat ve/veya koku bulunmamalı dır. Hafif zarar görmüş çanak yapraklı ve çiçek saplı patlıcanlara da müsaade edilir. Patlıcanların gelişmesi ve durumu aşağıdaki özelliklere imkân verecek şekilde olmalıdır; - Elle toplamaya, pazara hazırlamaya ve taşınmaya dayanıklı olmalı, - Gideceği yere ulaştığında tatmin edici durum (pazar isteklerini karşılamaya uygun özellikte) göstermeli dir. 4.2.2 Çeşit özellikleri 4.2.2.1 Pala Meyveleri mor renkte olup, ortası hafif bombeli silindir şeklinde ve uçları hafif küt bir çeşittir. Kabuğu ince, meyve eti beyaz ve yumuşak dokulu, meyveleri 22 cm ila 30 cm uzunlukta, 7 cm ila 8 cm çapında olmalıdır (Resim 1). 4.2.2.2 Kemer Meyveleri parlak koyu mor renkte olup, meyve eti beyaz, yumuşak dokulu ve az çekirdekli, ince, uzun bir çeşittir. Meyveleri 20 cm ila 25 cm uzunluğunda, 5 cm ila 7 cm çapında olmalıdır (Resim 2). 4.2.2.3 Aydın siyahı Meyveleri parlak koyu mor renkte, meyve eti beyaz renkte ve yumuşak dokulu, lezzetli, küt uçlu bir çeşittir. Ortalama meyve uzunluğu 22 cm olmalıdır (Resim 3). 4.2.2.4 Halkapınar Meyveleri koyu mor renkte, 20 cm ila 25 cm uzunluğunda, 6 cm ila 8 cm çapında, uç tarafı sap tarafına nispeten daha dolgun olmalıdır. 4.2.2.5 Topan Meyveleri koyu mor renkte, çekirdeği az, ucu küt olan bir çeşittir. 2
4.2.3 Sınıf özellikleri 4.2.3.1 Sınıf I Bu sınıfa iyi nitelikteki ve çeşidine ve/veya ticari tipine has özellikleri gösteren patlıcanlar girer. Ancak bunlarda, ürünün genel görünümünü, özelliklerini ve muhafaza durumunu bozmayacak; - Hafif şekil bozuklukları, - Dip taraflarında hafif renk bozuklukları, - Toplam satıhları 3 cm 2 'yi geçmeyen hafif berelenmeler ve/veya hafif kapanmış çatlaklar bulunabilir. Bu sınıftaki patlıcanlarda aynı zamanda mümkün olduğu kadar güneş yanıklığı bulunmamalıdır. 4.2.3.2 Sınıf II Bu sınıfa, Sınıf I e giremeyen fakat genel özelliklere uyan patlıcanlar girer. Bunlarda ürünün genel görünüşünü ve özelliklerini bozmayan; - Şekil bozuklukları, - Renk bozuklukları, - Toplam satıhları 4 cm 2 'yi aşmayan hafif güneş yanıklığı, - Toplam satıhları 4 cm 2 'yi aşmayan hafif kapanmış çatlaklar bulunabilir. 4.2.4 Boy özellikleri Boylama, ekvatoryal bölümün boyuna ekseninin en büyük çapına veya kütlesine göre yapılır. Boylama çaplara göre yapılmış ise çap, uzun patlıcanlarda 40 mm'den, toparlak patlıcanlarda 70 mm'den az olmamalıdır. Kütlelerine göre patlıcan boyları Çizelge 1'de verilmiştir. Çizelge 1 - Patlıcanlarda kütlelerine göre boylama Boylar Kütle g Küçük 100-300 Orta 301-500 Büyük 501 ve daha fazla Boylama kütlelerine göre yapılmış ise kütlesi 100 g dan az olmamalıdır. Uzun patlıcanlarda en küçük uzunluk, sap hariç 80 mm'den aşağı olmamalıdır. Sınıf I patlıcanlarda boylama zorunludur. Minyatür ürünlerde boylama aranmaz. 4.3 Boyut ve toleranslar Bir ambalâj içerisindeki patlıcanlarda sayıca veya kütlece bulunabilecek sınıf ve boy toleransları aşağıda verilmiştir. 4.3.1 Sınıf toleransları 4.3.1.1 Sınıf I Bu sınıfın özelliklerine uymayan, fakat Sınıf II ye giren patlıcanlardan (Sınıf II nin toleransı hariç) kütlece veya sayıca en çok % 10 oranında tolerans tanınır. 4.3.1.2 Sınıf II Bu sınıfın özelliklerine veya genel özelliklere uymayan, fakat tüketime elverişli bulunan patlıcanlardan kütlece veya sayıca en çok % 10 oranında tanınır. Tüketimlerini engelleyecek şekilde çürümüş veya herhangi bir şekilde bozulmuş patlıcanlara hiçbir suretle tolerans tanınmaz. 3
4.3.2 Boy toleransları 4.3.2.1 Sınıf I Her ambalâjda, ambalâjın üzerinde belirtilen boy ölçülerinin üzerinde veya altındaki boylardaki patlıcanlara kütlece veya sayıca %10 oranına kadar tolerans tanınır. 4.3.2.2 Sınıf II Her ambalâjda, en küçük boy ölçülerine uymayan patlıcanlara kütlece veya sayıca %10 oranına kadar tolerans tanınır. Ancak, her sınıfta, çaplarına göre boylama yapılanlarda en küçük çaptan 5 mm daha küçük çaplı olanlara veya kütlesine göre boylama yapılanlarda 90 g dan daha hafif olanlara hiçbir suretle tolerans tanınmaz. 4.4 Özellik, muayene madde numaraları Bu standardda verilen özellikler ile bunların muayene madde numaraları Çizelge 1'de verilmiştir. Çizelge 1 Özellik, muayene madde numaraları Özellikler Özellik madde no Muayene madde no Genel özellikler 4.2.1 5.2.2 Çeşit özellikleri 4.2.2 5.2.2 Sınıf özellikleri 4.2.3 5.2.2 Boy özellikleri 4.2.4 5.2.2 Boyut ve toleranslar 4.3 5.2.2 Birörneklik 6.1 5.2.2 Ambalâjlama 6.2 5.2.1 İşaretleme 6.3 5.2.1 5 Numune alma ve muayeneler 5.1 Numune alma Numune partiden alınır. Çeşidi, sınıfı, boyu, orijini ve ambalâjı aynı olan ve bir seferde muayeneye sunulan patlıcanlar bir parti sayılır. Patlıcan numunesi TS ISO 874 e göre alınır. Alınan temsili numunelerin ambalâjlama, muhafaza ve lāboratuvara gönderilmesi TS ISO 874 e göre yapılmalıdır. 5.2 Muayeneler 5.2.1 Ambalâj ve ambalâj malzemesinin muayenesi Ambalâj ve ambalâj malzemesinin muayenesi gözle, elle incelenerek yapılır. Sonucun Madde 6'ya uygun olup olmadığına bakılır. 5.2.2 Patlıcanın muayenesi Patlıcanın muayenesi gözle ve elle incelenerek, koklanarak, tadılarak, boyları ölçülerek yapılır ve sonucun Madde 4.2.1, Madde 4.2.2, Madde 4.2.3, Madde 4.2.4, Madde 4.3 ve Madde 6.1 e uygun olup olmadığına bakılır. 5.3 Değerlendirme Muayene sonuçlarının her biri standarda uygunsa parti standarda uygun sayılır. 4
5.4 Muayene raporu Muayene raporunda en az aşağıdaki bilgiler bulunmalıdır; - Firmanın adı ve adresi, - Muayenenin yapıldığı yerin adı, - Muayeneyi yapanın ve/veya raporu imzalayan yetkililerin adları, görev ve meslekleri, - Numunenin alındığı tarih ile muayene tarihi, - Numunenin tanıtılması, - Muayenede uygulanan standardların numaraları, - Sonuçların değerlendirilmesi, - Muayene sonuçlarını değiştirebilecek faktörlerin mahsurlarını gidermek üzere alınan tedbirler, - Uygulanan muayene metotlarında belirtilmeyen veya mecburi görülmeyen fakat muayenede yer almış olan işlemler, - Numunenin standarda uygun olup olmadığı, - Rapora ait seri numarası ve tarih her sayfanın numarası ve toplam sayfa sayısı. 6 Piyasaya arz Patlıcanlar ambalâjlı olarak piyasaya arz edilir. 6.1 Bir örneklik Bir ambalâj içerisindeki patlıcanlar çeşit, orijin, sınıf, boy (boylama yapılmış ise) bakımlarından, ayrıca gelişme ve renklenme dereceleri açısından bir örnek olmalıdır. Uzun patlıcanlar aynı pakette uzunluk açısından yeterince bir örnek olacak şekilde paketlenmelidir. Aynı zamanda bir ambalâj içerisindeki en küçük ve en büyük patlıcanlar arasındaki fark; Çap bakımından; - Uzun patlıcanlarda 20 mm'yi, - Toparlak patlıcanlarda 25 mm'yi geçmemeli; Kütle bakımından; - Küçük boy patlıcanlarda 75 g ı, - Orta boy patlıcanlarda 100 g ı, - Büyük boy patlıcanlarda 250 g ı geçmemelidir. Ambalâjın görünen kısmındaki durum, tüm ambalâj için geçerli olmalı; ambalâjın üstünde ve alt kısmında aynı görünüm ve kaliteye sahip olmalı, her ambalâjda görünen patlıcanlar o ambalâjdaki tüm ürünü temsil etmelidir. Minyatür patlıcanlar da olabildiğince bir örnek olmalıdır. Bunlar, orijin ve tip olarak diğer minyatür patlıcan çeşitleri ile karışık olabilirler. 6.2 Ambalâjlama Ambalâjlar taşıma sırasında patlıcanların korunmasını sağlayacak, insan sağlığına zarar vermeyecek şekilde ahşap, mukavva, plâstik vb. malzemelerden yapılmış olmalıdır. Ambalâj olarak kullanılacak malzeme; yeni, temiz, ürünün harici ve dahîlî zarar görmesini önleyecek kalitede olmalıdır. Patlıcan dolu ambalâjlar ürünü tam olarak muhafaza edecek şekilde tasarımlanmalıdır. Ambalâjların yapımında kullanılan her çeşit malzeme ile içlerine konulacak kağıt ve benzeri madde insan sağlığına zararsız, yeni, temiz, kuru ve kokusuz olmalıdır. Ambalâjlamada kullanılan kâğıt, pul gibi malzemelerin baskısı, etiketlenmesi zehirli veya insan sağlığına zararlı olmayan mürekkeple ve tutkalla yapılmalıdır. Basılı kağıt kullanıldığında yazılı yüzün dışa gelmesine ve ürüne değmemesine dikkat edilmelidir. Sebze yüzeyine etiket uygulandığında, etiket çıkarıldığında meyve yüzeyinde iz, leke ve kabuk zararı oluşturmamalıdır. Ambalâjlar her türlü yabancı maddeden arî olmalı, rutubet ve koku çeken malzemeden yapılmamış olmalıdır. Ambalâjların içinde yabancı maddeler bulunmamalıdır. 5
6.3 İşaretleme Patlıcan ambalâjları üzerine en az aşağıdaki bilgiler okunaklı olarak silinmeyecek ve bozulmayacak şekilde yazılır veya basılır. Ambalâjın ağzı açıldığında tekrar kapatılmayacak veya tekrar kapatıldığında kapatıldığı belli olacak şekilde kapatılmalıdır. - Firmanın ticari unvanı veya kısa adı, varsa tescilli markası, - Bu standardın işaret ve numarası (TS 1255 şeklinde), - Malın adı (Patlıcan), - Çeşidi ve/veya ticari tipi, - Sınıfı, - Boyu (boylanmış ise), - Boylama çapa göre yapılmışsa en küçük ve en büyük çaplar veya - Boylama kütleye göre yapılmışsa en küçük ve en büyük kütle - Üretim bölgesi veya yerel ismi (isteğe bağlı), - Parti, seri veya kod numaralarından en az biri, - Net kütlesi (en az kg veya g olarak), - Büyük ambalâjlardaki küçük tüketici ambalâjların sayısı ve kütlesi (isteğe bağlı). Gerektiğinde bu bilgiler Türkçe nin yanı sıra yabancı dilde de yazılabilir. 6.4 Muhafaza ve taşıma - Patlıcanlar 7 0 C ila 10 0 C da, % 90 ila% 95 bağıl nemde 7 ila10 gün süre ile muhafaza edilebilir. - Patlıcan ve içinde patlıcan bulunan ambalâjlar işleme yerlerinde, depolarda ve taşıtlarda kötü koku yayan ve bunları kirleten maddelerle bir arada bulundurulmamalıdır. - İçinde patlıcan bulunan ambalâjlar gölgede tutulmalı çiğ, yağmur ve güneş altında veya dondurucu soğuklarda bırakılmamalı ve bu şartlarda yüklenip boşaltılmamalıdır. İçinde patlıcan bulunan ambalâjların gemilere vinçle yükleme boşaltma işlerinde paletler kullanılmalıdır. 7 Çeşitli hükümler Üretici bu standarda uygun olarak ürettiğini beyan ettiği patlıcanlar için istenildiğinde standarda uygunluk belgesi vermeye veya göstermeye mecburdur. Bu beyannamede satış konusu olan patlıcanların; - Madde 4'deki özelliklere uygun olduğunun, - Madde 5'deki muayenelerin yapılmış ve uygun sonuç alınmış bulunduğunun belirtilmesi gerekir. Yararlanılan kaynaklar - UN/ECE Standard FFV - 05, 2000. - http://www.hormonalchange.co.uk/aubergines.php - http://www.ciao.co.uk/aubergines Review_5557263 - Prof.Dr. GÜNAY, A., Sebze Yetiştiriciliği, İZMİR, 2005. - http://www.natureandmore.com/english/products/vegetables/aubergine.cmt - SÖNMEZ, İ., Patlıcan Yetiştiriciliği, Tarım ve Köyişleri Bakanlığı, Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü, Yalova, 2002. 6
Resimler Resim 1 Pala Resim 2 - Kemer Resim 3 Aydın siyahı 7