İRAN ENERJI GÖRÜNÜMÜ HAZAR STRATEJI ENSTITÜSÜ ENERJI VE EKONOMI ARAŞTIRMALARI MERKEZI EMİN AKHUNDZADA SERAY ÖZKAN ARALIK 2014 Azerbaycan Enerji Görünümü 1İran Enerji Görünümü www.hazar.org
HASEN Enerji ve Ekonomi Araştırmaları Merkezi, Geniş Hazar Bölgesi ne yönelik enerji, enerji güvenliği, ulaştırma ve ekonomi üzerine çalışmalar yürütmektedir. Merkez, yaptığı çalışmalarla bölge ülkelerine olan ilgi ve odağın artırılması, enerji projelerinin gerçekleştirilmesi ve bölge ülkeleri arasında pozitif karşılıklı bağımlılığın artırılmasına katkı sağlar. İran Enerji Görünümü Yayıncı Hazar Strateji Enstitüsü 2 Hazırlayanlar Emin Akhundzada Seray Özkan Grafik Tasarım Hülya Çetinok Yazışma Adresi: Veko Giz Plaza, Maslak Meydan Sok., No:3 Kat:4 Daire:11-12 Maslak, 34298 Şişli-İstanbul- TÜRKİYE Telefon: +90 212 999 66 00 Fax: +90 212 99 66 01 Web: www.hazar.org
DOĞAL GAZ İran ın kanıtlanmış doğal gaz rezervleri 2013 yılı itibariyle 33,8 trilyon metreküp olarak belirlenmiştir. İran, dünya doğal gaz rezervlerinin %18,2 sine, OPEC toplam rezervlerinin ise yaklaşık %33 üne sahiptir. Sahip olduğu rezervlerin büyüklüğü bakımından dünya sıralamasında birinci sıradadır. Önümüzdeki yıllarda İran a yapılacak doğrudan yabancı yatırımların artması, doğal gaz rezervlerinin geliştirilmesi için bir fırsat sağlayacak ve ileriki yıllarda İran ın toplam işlenebilir rezerv miktarı artış gösterecektir. İran ın en önemli doğal gaz sahası Güney Pars tır. Katar ın kuzey sahasının devamında bulunan Güney Pars doğal gaz sahası İran ın toplam rezervlerinin %40 ını oluşturmaktadır. Güney Pars sahasının sahip olduğu rezerv miktarı yaklaşık 14 trilyon metreküptür. Bunun yanı sıra, Kish, Kuzey Pars, Lavan, Gülşen ve Firdevs diğer önemli sahalardır. 1990 yılında keşfedilen Güney Pars sahası, İran ın sahip olduğu en önemli doğal gaz rezervidir. Basra Körfezi nin yaklaşık 100 kilometre açığında bulunmaktadır. Sahanın geliştirilmesi 24 aşamaya ayrılmıştır ve şimdiye kadar 12 fazdan üretim 2011 yılında Madar, Serdar-i Cengel, Hayyam ve Firuz B sahaları keşfedilmiştir. Lavan sahasının geliştirilmesi ise 2015-2016 yılları arasında tamamlanacaktır. Ancak Kish, Gülşen, Firdevs ve Kuzey Pars sahalarında üretimin 2020 yılından önce gerçekleşmesi beklenmemektedir. yapılmaktadır. 12. faz, 2014 Şubat ayında üretime geçmiştir. Arab Oil and Gas Journal verilerine göre sahanın tüm fazlarının geliştirilmesi için yapılacak yatırımın 100 milyar doları geçmesi beklenmektedir. 3İran Enerji Görünümü
İran Enerji Görünümü İran, ABD ve Rusya dan sonra 3. büyük doğal gaz üreticisidir. 2012 yılında dünyadaki doğal gaz üretiminin %5 i İran tarafından gerçekleşmiştir. Ancak üretilen doğal gazın %12,2 si petrol kuyularına enjekte edilme amacıyla iç piyasada tüketilmiştir. 2012 yılında petrol sahalarına enjekte edilen doğal gaz miktarı 28,3 milyar metreküptür. İran Devlet Petrol Şirketi (NIOC) tarafından yapılan açıklamalara göre önümüzdeki yıllarda bu miktarın günlük 198-226 milyon metreküp seviyelerinde olması beklenmektedir. İran ın doğal gaz tüketimi, üretimiyle paralellik göstermektedir. Ülke, önemli miktarda doğal gaz üretimine sahip olsa da iç tüketimin yüksek olması büyük miktarlarda doğal gaz ihracatının yapılmasına engeldir. Mevsimsel doğal gaz arz sıkıntıları nedeniyle İran doğal gaz ithal etmektedir. İç piyasasında doğal gaz tüketimi önemli bir paya sahiptir. Doğal gaz en çok %34 pay ile konutlarda tüketilmektedir. %28 oranında elektrik üretiminde, %25 oranında sanayide, %5 oranında ulaşım amacıyla ve %8 oranında diğer faaliyetler için kullanılmaktadır. 4
Doğal gaz üretiminde ciddi oranlarda artışın gerçekleşmesi, yapılacak olan yatırımlar sonucunda doğal gaz sahalarının geliştirilip üretime hazır hale getirilmesine bağlıdır. Buradaki önemli husus İran a uygulanan ekonomik ambargoların ve yaptırımların kaldırılmasıdır. İran, karşılaştığı ekonomik yaptırımlar ve iç tüketimin yüksek olması nedeniyle küresel piyasalarda önemli bir doğal gaz ihracatçısı konumunda değildir. 2011 yılında en yüksek doğal gaz ihracat rakamlarına ulaşılmıştır ancak 2012 yılı itibariyle yeni yaptırımların uygulanması İran ın ihracatını %50 oranında düşürmüştür. İran ın doğal gaz ihracatı yaptığı ülkeler arasında Türkiye ilk sırada yer almaktadır. 2013 yılında İran dan Türkiye ye yapılan doğal gaz ihracatı 8,7 milyar metreküptür. Türkiye, İran ın toplam doğal gaz ihracatının %90 ından fazlasını oluşturmaktadır. İran, 2009 yılından itibaren ise Ermenistan a doğal gaz ihracatı yapmaktadır. Ancak Ermenistan a verilen gaz miktarı yıllık 450 milyon metreküp civarındadır. Buna ek olarak Azerbaycan ın Nahçıvan bölgesine yıllık 250 milyon metreküp gaz akışı mevcuttur. Azerbaycan ve İran arasındaki ithalat ve ihracat Nahçıvan ve Kuzey İran bölgelerinde karşılıklı gaz alışverişi şeklinde gerçekleşmektedir. 5İran Enerji Görünümü
İran Enerji Görünümü İran, 1997 yılından itibaren net ithalatçı konumundadır. İran ın doğal gaz ithal ettiği ülkelerin başında toplam ithalatın %90 ını oluşturan Türkmenistan gelmektedir. 2013 yılında İran, Türkmenistan dan 4,7 milyar metreküp doğal gaz ithal etmiştir. İran, Türkmenistan dan ithal ettiği doğal gazı Türkiye ye ihraç etmektedir. Ayrıca Türkmenistan a ek olarak Azerbaycan dan da az miktarlarda gaz ithalatı vardır. İran doğal gaz ithalat ve ihracatını boru hatlarıyla gerçekleştirmekte olup herhangi bir LNG (sıvılaştırılmış doğal gaz) terminaline sahip değildir. Doğal gaz ihracatından elde edilen gelir, toplam ihracat gelirinin %4 ünden az, toplam petrol ihracatı gelirlerinin ise %5 ine denk gelmektedir. 6
PETROL 2014 itibariyle İran ın kanıtlanmış petrol rezervleri 157 milyar varil olarak belirlenmiştir. Dünya petrol rezervlerinin %10 u, OPEC rezervlerinin ise %13 üne sahiptir. Rezervlerin %70 i deniz sahalarında, %30 u ise karada yer almaktadır. Karadaki rezervlerin büyük bir kısmı Irak sınırına yakın Luristan-Huzistan bölgesinde bulunmaktadır. Huzistan bölgesindeki en önemli sahalar Marun, Ahvaz-Asmari, Gachsaran petrol sahalarıdır. Denizde bulunan rezervlerin en büyüğü günlük 175 bin varil petrol üretimi kapasitesiyle Abuzer sahasıdır. Azadegan ve Yadavaran, İran ın sahip olduğu en önemli sahalardır. Azadegan sahası 6-9 milyar varil petrol, Yadavaran sahası ise 3,2 milyar varil petrol ve 76,4 milyar metreküp doğal gaz potansiyeline sahiptir. Rag-e-Safid, Ahvaz, Bangestan, Mansuriye ve Bibi Hakiman sahaları ağır petrol, Karani ve Agha Jari sahaları ise hafif petrol üretimi gerçekleştirmektedir. 7İran Enerji Görünümü
İran Enerji Görünümü Uluslararası yaptırımların petrol ithalat ve ihracatlarını hedef alması petrol sahalarına yapılan yatırımları önemli oranda azaltmış, bu durum petrol üretiminin 2011 sonrasında düşüş göstermesine neden olmuştur. Aynı zamanda 2007 yılından beri üretime giren yeni petrol sahası olmamıştır. Bu nedenle de petrol üretiminde sürekli düşüş gözlemlenmektedir. 8
İran ve P5+1 ülkeleri arasındaki müzakereler nedeniyle 2014 yılının ilk yarısında petrol üretimi aylık 1 milyon varil seviyelerine çıkmıştır. İran, 2014 yılında Suudi Arabistan dan sonra Orta Doğu daki en büyük 2. petrol tüketicisidir. Önümüzdeki yıllarda İran ın doğal gaz üretimi ve ihracatına önem vermesi petrol üretiminde düşüşün devam etmesine sebebiyet verebilir. Üretilen doğal gazın %12,2 lik oranı petrol kuyularına enjekte edilerek petrol üretimi devam ettirilmektedir. Ancak doğal gaz ihracatının arttırılmasına yönelik politikalar petrol kuyularına ayrılan doğal gaz miktarını düşürerek petrol üretiminde negatif etki yaratabilir. Sahip olduğu zengin rezervler sayesinde küresel doğal gaz piyasasında önemli bir aktör haline gelebilecek olan İran ın ileriki yıllarda seçeceği doğal gaz politikası petrol üretiminde belirleyici faktör olacaktır. İran ın petrol ihracatı 2009-2010 yılları arasında artış gösterse de genel olarak bakıldığında azalan bir trend seyretmektedir. İran ın güneydoğu kıyısında bulunan Hürmüz Boğazı, petrol ithalat ve ihracatı için en önemli geçiş noktasıdır. İran, OPEC üyelerinin toplam petrol ihracatının %8 ine sahiptir. İran ın petrol ihracatı büyük çoğunlukla Asya ya yönelmiştir. Çin, Japonya, Güney Kore ve Hindistan, İran ın Asya bölgesinde petrol ihracatı yaptığı ülkelerdir. Bu ülkeler arasında Çin en büyük paya sahiptir. Toplam petrol ihracatının yaklaşık %5 i ise İtalya ya yapılmaktadır. Ekonomik yaptırımlar ve ambargolara rağmen Güneydoğu ve Pasifik Asya İran dan petrol ithalatına devam etmiş ve İran ın toplam petrol ihracatının büyük kısmına sahip olmuştur. 9İran Enerji Görünümü
ELEKTRİK İran ın elektrik ihtiyacı giderek artmakta ancak iç üretim, elektrik talebinin tavan yaptığı dönemlerde tüketimi karşılamakta yetersiz kalmaktadır. Elektrik üretiminde kullanılan birincil enerji kaynağı doğal gazdır. İran yönetimi artan elektrik tüketiminin önüne geçmek amacıyla elektrik fiyatlarını yukarı çekmiş, böylece elektrik üretimi için tüketilen doğal gaz miktarının azaltılması amaçlanmıştır. İran Enerji Görünümü Elektrik üretiminde doğal gaz %69, petrol %25 ve hidro enerji %6 paya sahiptir. Kömür ve hidro haricindeki yenilenebilir enerji kaynaklarının elektrik üretiminde %1 den az payı vardır. Elektrik ihtiyacının giderek artması beklenirken, ortaya çıkan elektrik üretimi açığının önümüzdeki yıllarda nükleer ve hidro dışındaki yenilenebilir kaynaklardan sağlanması beklenmektedir. 10
Elektrik talebinin tavan yaptığı dönemlerde iç tüketim ihtiyacını karşılamak amacıyla İran elektrik ithalatı yapmaktadır. Azerbaycan ve İran arasında elektrik ticareti yapılmaktadır. Aynı şekilde Ermenistan ve İran arasında da elektrik ticareti söz konusudur. Ayrıca İran, elektrik üretim kapasitesini arttırarak komşu ülkeleri Türkiye, Ermenistan, Pakistan, Irak ve Afganistan a elektrik ihracatı yapmaktadır. İran Enerji Görünümü 11
İran Enerji Görünümü Üretim kapasitesinin arttırılmasında, nükleer santralin 2011 yılında devreye alınması önemli bir etken olmuştur. Buşehr de bulunan nükleer santralin faaliyete başlaması ve ileriki yıllarda Darkovin yakınlarında inşa edilecek yeni bir nükleer ENERJİ ARZI VE TÜKETİMİ İran ın enerji tüketimi sürekli artan bir trend göstermektedir. Buna paralel olarak enerji üretimi de giderek artmaktadır. Ekonomik yaptırımlar nedeniyle küresel piyasalarla entegre olamamasından kaynaklanan izole durum, İran ın enerji üretimi ve tüketimini dış etkilere karşı nötr hale getirmiş ve fazla iniş çıkış yaşamamasını sağlamıştır. İleriki santral, İran ın elektrik üretimine önemli katkılar sağlayacak, doğal gazın elektrik üretimindeki payını azaltarak doğal gaz kaynaklarının ihracat amaçlı kullanılmasına da imkan verecektir. yıllarda İran ın toplam enerji tüketiminin artacağı ve buna bağlı olarak üretimin de artış gösteren bir çizgide ilerleyeceği beklenmektedir. Özellikle yaptırımların hafifletilmesi ve tamamen kaldırılması, İran ekonomisi ve halkının enerji ihtiyacının artmasında önemli rol oynayacaktır. 12
Toplam birincil enerji tüketiminde en büyük paya %61 oranla doğal gaz sahiptir. Petrol %37, hidro enerji ve kömür ise %1 er paya sahiptir. Nükleer enerji ve diğer yenilenebilir enerji kaynakları İran ın enerji görünümü içerisinde henüz yeteri kadar paya sahip olmamakla birlikte, önümüzdeki yıllarda İran yönetiminin bu enerji türlerine verdiği önem doğrultusunda toplam tüketim içerisindeki oranlarının artacağı düşünülmektedir. İran Enerji Görünümü İran ın toplam enerji arzının büyük çoğunluğunu doğal gaz ve petrol oluşturmaktadır. İki enerji kaynağının toplam enerji arzı içerisindeki oranı %98 den fazladır. Geri kalan pay ise kömür, biyoyakıt ve atık, nükleer ve hidro enerji kaynakları tarafından karşılanmaktadır ancak nükleer ve hidro dışındaki diğer yenilenebilir enerji kaynaklarının toplam enerji tüketimindeki payı yok denecek kadar azdır. 2011 yılında faaliyete başlayan nükleer santral ve önümüzdeki yıllarda yapılacak olan ikinci santral, nükleer enerjinin toplam enerji üretimindeki payını arttıracaktır. Buna paralel olarak doğal gaz ve petrolün toplam enerji üretimindeki payının düşmesi beklenmektedir. Yenilenebilir enerji potansiyelinin enerji görünümüne dahil edilmesi, İran ın enerji kaynaklarını çeşitlendirmesine, ayrıca doğal gaz ve petrol kaynaklarının aşırı tüketiminin önüne geçilmesine katkı sağlayacaktır. 13
NOTES
NOTES
www.hazar.org Maslak Meydan Sokak Veko Giz Plaza No:3 Kat: 4 D: 10 Maslak, İstanbul, TÜRKİYE Tel: +90 212 999 66 00 Fax: +90 212 290 40 30