ERİŞKİN DİYABETLİ BİREYLER İÇİN EĞİTİM SETİ - 2 FİZİKSEL AKTİVİTE-EGZERSİZ NEDİR? İNSÜLİN HARİCİNDEKİ KAN ŞEKERİNİ DÜZENLEYİCİ İLAÇLARLA TEDAVİ İNSÜLİN TEDAVİSİ
FİZİKSEL AKTİVİTE-EGZERSİZ NEDİR? Fiziksel aktivite; vücutta kas hareketinin olduğu herhangi bir aktiviteyi anlatır. Egzersiz; planlanmış, tekrarlı olarak yapılan fiziksel aktivitedir. -1-
FİZİKSEL AKTİVİTEMİZİ ARTTIRMALIYIZ -2-
DİYABETTE FİZİKSEL AKTİVİTE / EGZERSİZİN FAYDALARI-1 Kan şekeri kontrolünü iyileştirir İnsülin duyarlılığını arttırır Hipertansiyonun kontrolüne destek olur Kan yağlarını azaltır; kötü kolesterolü düşürürken iyi kolesterolü yükseltir Diyabete bağlı ileri dönem sağlık sorunlarının azaltılmasına yardımcı olur -3-
DİYABETTE FİZİKSEL AKTİVİTE / EGZERSİZİN FAYDALARI-2 Egzersiz düzenli yapılırsa, hem genel vücut yağ dağılımını hem de karın bölgesindeki yağı azaltır Böylece kilo vermeye ve kaybedilen kilonun korunmasına yardımcı olur Genel sağlık ve ruh sağlığının iyileştirilmesine katkı sağlar İyilik hissini ve yaşam kalitesini arttırır -4-
HER YAŞTA EGZERSİZ -5-
DİYABET VE EGZERSİZ Egzersiz Planlarken Dikkat Edilecek Risk Faktörleri: Fiziksel kısıtlılıklar Bacaklarda damar hastalığı Yürürken bacak krampları olması Kalp hastalığı, hipertansiyon Diyabete bağlı sinir hasarı Ayak yarası Diyabetik böbrek hastalığı Diyabetik göz dibi hasarı Sık tekrarlayan hipoglisemi atakları -6-
FİZİKSEL AKTİVİTE VE KAN ŞEKERİ ÖLÇÜMÜ Fiziksel aktiviteye başlayacak diyabetli kan şekeri takibi yapmayı bilmelidir. Egzersizden önce ve sonra, gerekirse egzersiz sırasında kan şekerini ölçmelidir. TEST -7-
EGZERSİZDEN ÖNCE DİYABETLİNİN KAN ŞEKERİ KAÇ OLMALI? Egzersizden önce 100-250 mg/dl arasında olmalı 100 mg/dl nin altında ise 15 g karbonhidrat alınmalı 250 mg/dl veya üzerinde ise idrarda keton testi yapılmalı Keton pozitif ise negatif oluncaya kadar egzersiz yapılmamalı Keton negatif ise hafif şiddette egzersiz yapılabilir Her durumda egzersiz sırasında yanında karbonhidrat içeren gıda (kesme şeker, meyve suyu gibi) bulundurulmalı -8-
EGZERSİZ YOĞUNLUĞU VE SIKLIĞI Haftada 5 (en az 3) gün, günde 30-45 dk yapılmalı 5-10 dk ısınma hareketleri ile başlamalı 20-30 dk uygun tempoda sürdürülmeli Sonunda 10-15 dk lık soğuma egzersizleri ile yavaşlayarak bitirilmeli İdeal sporlar: bisiklet çevirme, yüzme En kolay ve düzenli yapılabilen egzersiz yürüyüştür -9-
EGZERSİZ YAPARKEN KALP HIZI EN FAZLA KAÇ OLMALI? Maksimum kalp hızı = 220 yaşınız Örnek: 50 yaşındaki bir kişi için 220-50 = 170 Egzersize yeni başlayanlar için yarısı hedeflenir. Bu birey egzersize yeni başlıyorsa kalp hızı dakikada 85 ten fazla olmamalıdır. -10-
EGZERSİZ SIRASINDA DİKKAT EDİLMESİ GEREKENLER Güvenli kan şekeri düzeyi sağlanmalı Uygun sıvı alımı sağlanmalı İyi bir ayak bakımı sağlanmalı Uygun bir spor ayakkabısı seçilmeli Vücut hijyenine dikkat edilmelidir -11-
DİYABET VE EGZERSİZ Egzersiz sırasında: Terleme, titreme, kalp çarpıntısı, solukluk/solgunluk, bilinç bulanıklığı, konuşma ve koordinasyonda bozulma varsa egzersiz derhal sonlandırılmalıdır. Hemen egzersiz bırakılmalı, 5-6 kesme şekeri veya meyve suyu alınmalıdır. 15 dakika sonra şikayetler devam ediyorsa aynı miktarda şeker veya meyve suyu tekrar alınmalıdır. Bilinç bulanıklığı hissediliyorsa en yakın sağlık kuruluşuna gidilmelidir. -12-
DİYABET VE EGZERSİZ Egzersiz sırasında kan şekeri düşmesini önlemek için: Aç karnına egzersiz yapılmamalı Egzersizden yarım bir saat önce karbonhidrat içeren ara öğün alınmalı Egzersiz uzarsa aktivite sırasında ek karbonhidrat alınabilir Yoğun egzersiz yapılacaksa öncesinde, egzersiz sırasında ve sonrasında ek karbonhidrat alımı gerekebilir Ekmek, Tahıllar, Nişastalı Besinler Karbonhidrat, protein, lif Kan şekeri düşmesi, aktiviteden 24-36 saat sonrasına kadar gelişebilir İnsülin ihtiyacı egzersiz öncesi ve bazen sonrasında da azalabilir -13-
DİYABET VE EGZERSİZ Yoğun egzersiz sonrasında kan şekeri yükselebilir. Kanda veya idrarda keton varsa egzersiz yapılmaz. Egzersiz öncesinde, sırasında ve sonrasında kan şekeri düzeyi izlenmelidir. TEST -14-
TİP 1 DİYABETLİLER EGZERSİZ YAPARKEN NELERE DİKKAT ETMELİDİR? Yemekten 1-3 saat sonra yapılmalıdır. Egzersiz öncesi kan şekeri 100-250 mg/dl arasında olmalıdır. Egzersiz öncesi, sırası ve sonrasında kan şekeri ölçülmeli, gerekirse ilave karbonhidrat alınmalıdır. Egzersiz bir önceki insülin dozunun en fazla etki ettiği zamana rastlamamalıdır. Egzersizden önceki insülin aktivite sırasında daha fazla kullanılacak bölge üzerine yapılmamalıdır (koşma-bacak, cam silme-kol gibi). Yarım saat sürecek bir egzersiz için 25-30 g ek karbonhidrat alınmalıdır. -15-
250 KKAL ENERJİ HARCANMASINI SAĞLAYAN AKTİVİTELER 3-4 km Yürüyüş 1 saat Bahçede çalışma 35 dk. Tenis oynama 1 saat Bisiklete binme 2 saat Balık tutma -16-40 dk. Yüzme
DİYABETE BAĞLI SİNİR HASARI VARSA ÖNERİLENLER EGZERSİZLER Ağırlık kaldırmayı içermeyen aktiviteler yapılabilir. Bunlar; Yüzme Bisiklet Kürek çekme Kol egzersizleri ÖNERİLMEYENLER EGZERSİZLER Ağır ve zorlayıcı egzersizler önerilmez. Koşu/bandı Uzamış yürüyüş Koşma Step egzersizleri uygun değildir -17-
DİYABETE BAĞLI GÖZ DİBİ HASARI VARSA ÖNERİLENLER EGZERSİZLER Düşük yoğunluklu kalp-damar sistemini güçlendiren egzersizler yapılabilir Yüzme Yürüme Düşük yoğunluklu aerobik Kondüsyon bisikleti Dayanıklılık egzersizleri ÖNERİLMEYENLER EGZERSİZLER Ağır ve zorlayıcı egzersizler önerilmez Ağırlık kaldırma Koşu Yüksek yoğunluklu aerobik İzometrik egzersizler Tenis, masa tenisi gibi -18-
DİYABETE BAĞLI BÖBREK HASARI VARSA ÖNERİLENLER EGZERSİZLER Hafif ya da orta yoğunluklu egzersiz yapılabilir. ÖNERİLMEYENLER EGZERSİZLER Yüksek yoğunluklu egzersiz önerilmez. -19-
İNSÜLİN HARİCİNDEKİ KAN ŞEKERİNİ DÜZENLEYİCİ İLAÇLARLA TEDAVİ İlaçların etkili oldukları hedef organlar farklıdır!... Alfa - glukosidaz inhibitörleri Sulfonulüreler/ meglitibidler/ DPP 4/GLP-1A Biguanidler Thiazolidinedionlar Thiazolidinedionlar Biguanidler Mide boşalması Bozulmuş insülin salgısı Artmış glukoz üretimi Kas ve yağ dokusunda insülin direnci Barsakta glukoz emilimi Karbonhidratların parçalanmasını ve emilimini azaltır. İnsülin sekresyonunu arttırır. Glukoz çıkışını azaltarak ve insülin yanıtını arttırarak direnci azaltır. İnsülin yanıtını arttırarak direnci azaltır. -20-
DİYABETE BAĞLI BÖBREK HASARI VARSA Jenerik adı Alınma zamanı A. Biguanidler Metformin Glucophage, Matofin, Metfull eff, Glifor, Diaformin, Glange, Gluforce, Glukofen, Gluformin retard, Glukofen retard. Metformin uzun etkili Diaformin XR, Glifor SR, Matofin XR; Glucophage XR, Glumetza Yemekte veya tok karnına Yemekte veya tok, tercihen akşam B. Tiazolidindionlar (Glitazonlar, TZD ler) Pioglitazon Actos, Dialic, Dropia, Dyndion, Glifix, Pioforce, Piogtan, Piondia, Pixart Yemekten bağımsız -21-
METFORMİN KULLANIMINDA DİKKAT EDİLECEK NOKTALAR Böbrek ve karaciğer hastalığı olanlara, fazla alkol alanlara verilmemelidir. Film çekimi gibi sebeplerle iyotlu ilaç alacak veya ameliyat geçirecek olanlara verilmemedir. Yaşlılarda (80 yaş üzeri) ancak böbrek fonksiyonları normal olmak koşulu ile verilebilir. -22-
GLİTAZON İLAÇ KULLANIMINDA DİKKAT EDİLECEK NOKTALAR Genellikle tedaviye ikinci ilaç olarak eklenir. Bacaklarda ödem yapabilir. Kalp yetersizliğini açığa çıkarabilir veya mevcut kalp yetersizliğini ağırlaştırabilir. Kemik erimesi ve kırık riski artabileceğinden dikkatli olunmalıdır. Erkeklerde mesane kanseri riskini artırabileceği kuşkusu nedeniyle tıbbi kontroller aksatılmamalıdır. -23-
İNSÜLİN SALGILATICI İLAÇLAR SÜLFONİLÜRELER Jenerik adı Glipizid Minidiab Glipizid kontrollü salınımlı formu Glucotrol XL Gliklazid Betanorm, Diamicron, Glikron, Glumikron, Oramikron Gliklazid modifiye salınımlı formu Diamicron MR, Betanorm MR, Efikas MR, Hipoglis Glibenklamid Dianorm, Gliben, Diyaben Glimepirid Amaryl, Diaglin, Diameprid, Glimax, Glirid, Sanprid, Mepiriks, Tideca -24- Alınma zamanı Kahvaltıda ve akşam yemeğinde Kahvaltıdan önce veya kahvaltıda Kahvaltıda ve gerekirse akşam yemeğinde Kahvaltıdan önce veya kahvaltıda Kahvaltıda ve gerekirse akşam yemeğinde Kahvaltıda ve gerekirse akşam yemeğinde
SÜLFONİLÜRE KULLANIMINDA DİKKAT EDİLECEK NOKTALAR Hipoglisemi yapabilir. Uzun etkili olanlarda hipoglisemi daha uzun sürebilir. İleri yaş, alkol kullanımı, beslenme bozukluğu ve böbrek yetersizliği durumlarında hipoglisemi riski artar. Hipoglisemiden korunmak için ilaca küçük dozla başlanır, yavaş yavaş arttırılır. Hipoglisemi belirtileri ve nasıl tedavi edileceği bilinmelidir. Evde kan şekeri ölçümü yapılmalıdır. Ara öğünler aksatılmamalıdır. -25-
İNSÜLİN SALGILATICI İLAÇLAR GLİNİD GRUBU İLAÇLAR Jenerik adı Repaglinid Diafree, Novonorm, Novade, Repelit, Replic, Repafix Nateglinid Dialix, Natelix, Teglix, İncuria, Starlix, Naglid Alınma zamanı Yemeklerden hemen önce Yemeklerden hemen önce Dikkat Edilecek Noktalar: Böbrek yetersizliği olanlarda hipoglisemi yapabilir. Böbrek testleri değerlendirilmelidir. -26-
İNSÜLİN SALGILATICI İLAÇLARDA GÖRÜLEBİLECEK YAN ETKİLER Hipoglisemi Kilo artışı Alerji Deri döküntüleri Yüzde kızarıklık ve sıcaklık hissi Karaciğer enzimlerinde yükselme -27-
İNSÜLİN SALGILATICI İLAÇLARIN KULLANILMAMASI GEREKEN DURUMLAR Tip 1 diyabet Başka hastalıklar sonucunda oluşan diyabet Kan şekeri yükselmesi ile seyreden komalar Gebelik Kaza ve yaralanmalar, cerrahi müdahale Ağır infeksiyon Sulfonilüre alerjisi Ağır hipoglisemiye yatkınlık İleri dönem karaciğer ve böbrek yetersizliği -28-
BARSAKTAN KARBONHİDRAT EMİLİMİNİ AZALTAN İLAÇLAR ALFA-GLUKOZİDAZ İNHİBİTÖRLERİ (AGİ) Jenerik adı Alınma zamanı Akarboz Acaris, Acnor, Arokan, Glucar, Glucobay, Glynose Yemeklerde ilk lokma ile birlikte Dikkat Edilmesi Gereken Noktalar: Küçük dozlarda başlanır ve yavaş yavaş arttırılır. En sık görülen yan etkiler şişkinlik, gaz ve karın ağrısı gibi şikayetlerdir. -29-
İNKRETİN ARTIRICI İLAÇLAR: DPP-4 İNHİBİTÖRLERİ (DPP-4İ) Jenerik adı Alınma zamanı Sitagliptin Januvia Vildagliptin Galvus Saksagliptin Yemeklerden bağımsız Onglyza Linagliptin Tradjenta Dikkat Edilmesi Gereken Noktalar: Pankreatit (?) -30-
İNKRETİNMİMETİK İLAÇLAR:GLP-1 RESEPTÖR AGONİSTLERİ (GLP-1A) Jenerik adı Eksenatid Byetta kartuş Liraglutid Victoza Alınma zamanı Sabah ve akşam yemekten 0-60 dk önce, cilt altı enjeksiyon Yemekten bağımsız, cilt altı enjeksiyon Dikkat Edilmesi Gereken Noktalar: En önemli yan etkisi bulantıdır. Doyma hissi başladığında yemeye son vermek bulantıyı azaltır. Zaman içinde bulantı ortadan kalkar. Pankreatit ve pankreas kanseri riskini arttırır. -31-
İNSÜLİN TEDAVİSİ 1921 de İnsülinin Keşfi 74 yaşına kadar yaşadı ve hayatı boyunca yaklaşık 42.000 kez insülin enjeksiyonu yaptı. Banting ve Best -32-15 Şubat 1923
İNSÜLİN TEDAVİSİ İnsülin vücut tarafından üretilmediğinde dışarıdan verilmesi gerekir. Yerine koyma tedavisidir. Bağımlılık yapmaz. -33-
SAĞLIKLI BİREYLERDE İNSÜLİN SALINIMI 1. Bazal insülin: Öğün dışındaki saatlerde ve gece ihtiyaç duyulan insülin. 2. Bolüs insülin: Yemeği takiben kan şekeri yükselmesini önlemek için ihtiyaç duyulan insülindir. Normal İnsülin Sekresyonu Serum insülin (miu/l) 50 40 30 20 10 0 Yemek zamanı (bolüs) insülin gereksinimi ~%50 Bazal İnsülin Gereksinimleri ~%50 0 2 4 6 8 10 12 14 16 18 20 22 24 Zaman (saat) -34-
İNSÜLİNLERİN ÇEŞİTLERİ VE ETKİ SÜRELERİ İnsülin Tipi, Jenerik adı Etki başlangıcı Pik etkisi Etki süresi A. Bolüs (Yemek öncesi) İnsülinler Kısa etkili: Kristalize insan insülini Actrapid HM, Humulin R Hızlı etkili: Aspart, Glulisin, Lispro NovoRapid, Apidra, Humalog 30-60 dk 2 4 sa. 5 8 sa. 15 dk 30-90 dk 3-5 sa. B. Bazal insülinler Orta etkili: NPH insan insülin Humulin N, İnsulatard HM Uzun etkili: Detemir, Glargin Levemir, Lantus Ultra uzun etkili, Degludec Tresiba -35-1 3 sa. 8 sa. 12 16 sa. 1 sa. Piksiz 20-26 sa. 2 sa. Piksiz 40 sa.
İNSÜLİNLERİN ÇEŞİTLERİ VE ETKİ SÜRELERİ İnsülin Tipi, Jenerik adı Etki başlangıcı Pik etkisi Etki süresi C. Hazır Karışım (bifazik) insülinler Hazır karışım insan (kristalize+nph) Humulin M 70/30, Mixtard HM 30 Hazır karışım analog (Lispro+NPL) Humolog Mix25, Humolog Mix 50 Hazır karışım analog (Aspart+NPA) NovoMix30 Hazır karışım analog (Aspart+Degludec) Ryzodeg 30 30-60 dk Değişken 10-16 sa. 10-15 dk Değişken 10-16 sa. 10-15 dk Değişken 10-16 sa. 10-15 dk Değişken 40 sa. -36-
KİMLER İNSÜLİN KULLANIR? Tip 1 diyabetliler Şeker komasına giren diyabetliler Bazı geçici durumlarda tip 2 diyabetliler Komplikasyon gelişmiş olan tip 2 diyabetliler Tıbbi beslenme tedavisi ile kan şekeri kontrol altına alınamayan, gebelik diyabeti olanlar -37-
İNSÜLİN TEDAVİSİ UYGULAMA ÇEŞİTLERİ 1. Geleneksel insülin tedavisi Günde bir veya iki doz bazal insülin Günde bir veya iki doz karışım insülin 2. Yoğun insülin uygulaması Günde üç veya daha fazla çoklu doz insülin uygulaması İnsülin pompa tedavisi -38-
İNSÜLİN UYGULAMA ARAÇLARI İnsülin enjektörü İnsülin kalemi İnsülin pompası -39-
İNSÜLİN UYGULAMA BÖLGELERİ Hızlı ve kısa etkili insülinler için tercih edilen yerler: Karın Ön bacak (uyluk) uzun etkili insülinler içinde kullanılır. Uzun etkili insülinler için tercih edilen yerler: Kalça Çünkü bu bölgede çocuklarda ve zayıf insanlarda yeteri kadar deri altı tabakası mevcuttur. İnsülin emilimi daha yavaştır. Gece enjeksiyonu için idealdir. -40-
HAFTALIK BÖLGE ROTASYONU 1. Hafta 2. Hafta 3. Hafta 4. Hafta -41-
AYNI ÖĞÜNDE AYNI BÖLGE VE O BÖLGE İÇİNDE ROTASYON Bölge içi ve bölgeler arası değişim ile yapılır. Sürekli aynı noktaya yapılan enjeksiyonda insülin emilimi bozulur ve etkisi azalır. YATMA ZAMANI Enjeksiyon noktası bir parmak ölçüsü genişliğinde değiştirilir. AKŞAM SABAH Enjeksiyon bölgesinin rotasyonu, insülin ihtiyacını önemli ölçüde azaltır ve dolayısıyla kan şekeri seviyesinin daha sabit tutulmasını sağlar. ÖĞLE -42-
UYGULAMA TEKNİĞİ İnsülin cilt altı dokuya yapılır. Uzun iğne kullanımında (8 mm ve üzeri) çimdik tekniği ve 45 derece açı ile enjeksiyon. Yağ Doku Yağ Doku Kas Doku Kas Doku Kısa iğne (4,5,6 mm) kullanımında çimdik tekniğine gerek yok, 90 derece açı ile enjeksiyon. Çimdik tekniği uygulanmış Çimdik tekniği uygulanmamış -43-
İNSÜLİN EMİLİMİNİ ETKİLEYEN FAKTÖRLER Lipohipertrofi Enjeksiyon dozu Enjeksiyon yeri ve derinliği Egzersiz Ortam ve vücut sıcaklığı İnsülin türü Yeterince karıştırılmaması sebebiyle insülin yoğunluğunun değişmesi (bulanık insülinlerde) Kan şekeri seviyesi -44-
LİPOHİPERTROFİ NE DEMEKTİR? VÜCUDUMUZDA NASIL VE NERELERDE OLUŞUR? Neden Oluşur? İnsülin enjeksiyonunun yanlış uygulanmasından kaynaklanan, deri altı yağ tabakasında meydana gelen şişliklerdir. Enjeksiyon uygulama hatası Enjeksiyon bölgesinin değiştirilmemesi İnsülin enjekte edilen her yerde oluşabilir. İnsülin iğnelerinin tekrar tekrar kullanılması Kan glukoz seviyesinin kontrolünün güçleşmesine sebep olur. -45-
İNSÜLİN TEDAVİSİNİN ÖNLENEBİLİR YAN ETKİLERİ Hipoglisemi Kilo artışı Lipohipertrofi Kanama, sızma ve ağrı -46-
İNSÜLİN SAKLANMASI Açılmamış insülin kalem ve kartuşlarını son kullanma tarihine kadar buzdolabında 2-8ºC arasında saklayınız. Şişe açıldıktan sonra tercihen buzdolabında ara rafta 28 gün saklanabilir. İnsülini kesinlikle dondurmayınız. Soba, kalorifer vb. gibi ısı kaynağından uzak tutunuz. İnsülini doğrudan güneş ışığında bırakmayınız. İNSÜLİN UYGULAMALARINI İYİLEŞTİRMEK İÇİN ÖNERİLER İnsülin enjeksiyonunu doğru zamanda ve yöntemle kendiniz yapınız. Enjeksiyon sırasında cilde girerken ve ciltten çıkarken iğnenin açısını değiştirmeyiniz. İnsülin uyguladığınız bölgeleri her uygulamada kontrol ediniz ve önerilen değişim planına uyunuz. Lipodistrofi varsa iyileşinceye kadar o bölgeye enjeksiyon yapmayınız. Önerilen uzunlukta iğne kullanınız. -47- Bulanık insülinleri hafifçe yuvarlayarak karıştırınız. ÇALKALAMAYINIZ!
HATIRLAYALIM Tip 1 diyabeti olan tüm bireyler insülinle tedavi edilmelidir. Tip 2 diyabeti olan bireylerin bir kısmında tanıyı izleyen 7 ile 10 yıl içinde insülin kullanımı gerekli olabilir. İnsülin tedavisi gerektiğinde uygulanabilecek bir tedavi yöntemidir. İnsülin kullanacak diyabetli insülin tedavisi ile ilgili temel bilgi ve beceriye sahip olmalıdır. İnsülin tedavisi uygulamaları özenli ve dikkatli yapılan bir eğitim gerektirir. İnsülin dozlarınızı doktorunuza danışmadan değiştirmeyiniz. -48-
TEMEL MESAJLAR İlaç tedavisinin etkili olabilmesi için doğru beslenme ve düzenli egzersiz şarttır. Hipoglisemi hiperglisemiden daha tehlikelidir ve hemen tedavi edilmesi gerekir. Bireyin ilaçlarını zamanında ve kullanım şekline uygun alması tedavinin başarısında önemlidir. İnsülinden glukoz düzenleyici ilaçlara veya bu ilaçlardan insüline geçilebilir. -49-
Her diyabetlinin ihtiyaç duyduğu ilaç farklıdır.? Bu nedenle bir diyabetlinin ilacı diğer diyabetliye iyi gelmeyebilir, hatta zarar verebilir. Tedavi bireye özgü; yaşı, işi, hastalıkları vb. dikkate alınarak planlanmalıdır. -50-
İLAÇ KULLANAN DİYABETLİLERDE KAN ŞEKERİ TAKİBİ NASIL YAPILIR? Evde kan şekeri ölçülmelidir. Ölçüm zamanları ilacın etkisine göre diyabet ekibi tarafından önerilir. Açlık kan şekeri sabah aç karnına ölçülen şekerdir. Tokluk şekeri yemeğe başladıktan 2 saat sonra ölçülür. GLUKOMETRE -51-