Þiddet ve Agresyonun Nörobiyolojisi

Þiddet ve Agresyonun Nörobiyolojisi Ercan ABAY*, Cengiz TUÐLU** ÖZET Þiddet ve agresyonun kökeni hakkýnda çok sayýda araþtýrma ve kuram vardýr. Sosyal öðrenme, psikanalitik ve biyolojik kuramlar bunlar arasýndadýr. Son yýllarda biyolojik alandaki bilgi birikimi önemli derecede artmýþtýr. Bu nedenle þiddet davranýþýný ve biyolojik belirleyicilerini ele almayý amaçladýk. Nörotransmiter regülasyonunu, moleküler genetik araþtýrmalarý ve yeni görüntüleme yöntemlerinin iþlevsel anatomiye katkýlarýný gözden geçirdik. Bunlara ek olarak þiddet ile özkýyým davranýþýnýn nörobiyolojisi arasýndaki benzerlikleri de deðerlendirdik. Anahtar Sözcükler: Þiddet, agresyon, nörobiyoloji, özkýyým. SUMMARY The Neurobiology of Violence and Aggression There are many theories and studies about violence and aggression, including social-learning theory, psychoanalytic theory and biologic theory. Recently, the importance of biologic theory is increasing. Our aim was to analyse the violent behaviour and its biologic determinants, therefore we reviewed the effects of neurotransmitter regulation, molecular studies, and functional anatomy by new imaging techniques. Also, we assessed the similarities between the violence and suicidal behaviour. Key Words: Violence, aggression, neurobiology, suicide. * Prof. Dr., ** Yrd. Doç. Dr., Trakya Üniversitesi Týp Fakültesi Psikiyatri Anabilim Dalý, EDÝRNE GÝRÝÞ Klinik uygulamanýn ve günlük yaþamýn ayrýlmaz bir parçasý olan þiddet ve agresyonun kökeni ve nedenleri hakkýnda çok sayýda araþtýrma yapýlmýþ ve birçok kuram geliþtirilmiþtir. Sosyal öðrenme, psikanalitik ve biyolojik kuramlar bunlar arasýndadýr. Þiddet ve agresyonun karmaþýk doðasý yapýlan deðerlendirmelerde eklektik bir yaklaþýmý zorunlu kýlmaktadýr. Özellikle yüksek primatlarda korteksin devreye girmesi davranýþ modellerini karmaþýklaþtýrmaktadýr. Maymunlar üzerinde yapýlan bir deney, grup içerisindeki hiyerarþik yapýlanmanýn davranýþý nasýl deðiþtirdiðine iyi bir örnek oluþturur. Grup içerisinde baskýn durumda olan bir maymunun hipotalamusu elektriksel olarak uyarýldýðýnda, bu maymun kendine tabi durumdaki maymunlara saldýrýr, diþilere saldýrmaz. Alt saflarda yer alan bir baþka maymun ayný þekilde uyarýldýðýnda bir köþeye çekilir ve boyun eðme davranýþý gösterir (Atkinson ve ark. 1996). Bu örnek hayvanlarýn saldýrgan davranýþlarýný deðerlendirirken bile indirgemeci yaklaþýmýn risklerini ortaya koymaktadýr. En geliþmiþ kortekse sahip insanda durum çok daha karmaþýktýr. Psikanalitik ve öðrenme kuramlarý yanýnda gittikçe artan biyolojik araþtýrmalar dikkat çekicidir. Bu nedenle, insanda þiddet ve agresyon süreçlerine katkýlarý yönünden, biyolojik bilgi birikimini gözden geçirmeyi planladýk. TANIMLAR Agresyon (Saldýrganlýk): Bedensel ve ruhsal açýdan baþkalarýna zarar verme amacýyla, kýzgýnlýk, öfke ve nefret dolu yýkýcý davranýþ. 21

ABAY E, TUÐLU C. Hostil (Düþmanca) saldýrganlýk: Kiþinin aþaðýlandýðýný ve kasýtlý bir þekilde tahrik edildiðini algýladýðý durumlara karþý gösterdiði tepki. Þiddet (Violence): Bir kiþi ya da grubun baþkalarýna karþý fiziksel olarak zarar vermesi. Patlayýcý olmasý ve yaralama, yok etme amacýný gütmesi nedeniyle saldýrganlýk eyleminin uç noktasýdýr. Þiddetin suç davranýþý ile iliþkisi ve araþtýrmalarýn genellikle suç iþlemiþ kiþiler üzerinde yapýlmýþ olmasý nedeniyle suç tanýmý da önem kazanmaktadýr. Suç: Yasal kurallara uymayan ve bu yasadýþý oluþu nedeniyle hapis ve/veya mali yaptýrýmlarla cezalandýrýlabilen eylemlerdir. Suç davranýþýnýn biyolojik görüþ açýsýndan önemli iki fenomenolojik ayýrýmý vardýr: 1) Þiddet içeren/içermeyen suç davranýþý Þiddet suçlarý, kiþilere saldýrganlýðý içerir. Bu eylemler, homisid, homisid giriþimi, diðer ciddi fiziksel saldýrýlar ve tecavüzdür. Þiddet içermeyen suçlar, mala karþý (örneðin hýrsýzlýk gibi) suçlarý içerir. Þiddetin tanýmý özkýyýmý (kendine dönük saldýrganlýðý) kapsamaz. Ancak þiddet ve özkýyým biyolojisi arasýnda önemli ortak noktalar vardýr. 2) Dürtüsel olan/olmayan suç davranýþý Dürtüsel suç davranýþýnda önceden tasarlama ve kasýt yoktur. Dürtüsel olmayan þiddet suçlarýnda ise kasýt söz konusudur (Coccaro ve McNamee 1998). Genellikle dürtüsel þiddet içeren suç davranýþýnda biyolojik görüþ daha çok desteklenmiþ ve araþtýrmalar bu yönde geliþmiþtir. ÞÝDDETÝN GENETÝÐÝ Ýkiz çalýþmalarý: Cristiansen, 1968 yýlýnda yaptýðý çalýþmada ikizler arasýnda suçluluk konkordansýný monozigotlarda (MZ) %74, dizigotlarda (DZ) %47 olarak bildirmiþtir. Daha sonra 1977 yýlýndaki çalýþmasýnda bu oranlar MZ'lerde %35 DZ'lerde %13'tür. Lyons, 1995 yýlýnda suçluluk konkordansýný MZ'lerde %39 DZ'lerde %30 olarak bildirmiþtir (Coccaro ve McNamee 1998). Coccaro ve arkadaþlarý (1997), doðrudan fiziksel saldýrganlýk gösterenlerde genetik geçiþin %47, dolaylý fiziksel saldýrganlýkta %40, sözel saldýrganlýkta %28 olduðunu bildirmiþtir. Evlat edinme çalýþmalarý: Hutchings ve Mednick, 1973 yýlýnda yaptýklarý araþtýrmada biyolojik babalar ile evlat edinilmiþ oðullarý arasýnda mahkumiyet ve suç yönünden anlamlý iliþkiler bildirmiþtir. Crowe, 1974 yýlýndaki çalýþmasýnda hapse girmiþ kadýnlarýn evlat edinilmiþ 52 çocuðundan 7'si suç iþlerken kontrol grubunda sadece 1'inin suç iþlediðini göstermiþtir (Coccaro ve McNamee 1998). Kromozom anormallikleri: Cinsiyet kromozomlarýnýn fazlalýlýðý (XXY ve XYY karyotipleri), santral sinir sisteminde geliþim kusurlarýna yol açarak suç þeklinde davraným sapmalarýna yol açabilir (Tardiff 1995). Ancak, Schiavi ve arkadaþlarý (1984) tüm istatistiklere raðmen XXY ve XYY karyotipli bireylerin suçlu popülasyonun çok azýný oluþturduðunu bildirmektedir. DNA polimorfizmi: Halen agresyonda en iyi bilinen DNA polimorfizmi triptofan hidroksilaz (TPH) genindedir. TPH, serotonin sentezinde hýz sýnýrlayýcý enzimdir. Nielsen ve arkadaþlarý (1994) tek veya çift eþli TPH "L" alleli olan dürtüsel þiddet suçlularýnda, çift eþli "U" alleli olan dürtüsel þiddet suçlularýna göre BOS'ta 5-HÝAA'nýn önemli derecede düþük olduðunu gösterdiler. Öyküde özkýyým giriþimi olan kiþilerde de TPH "LL" genotipi %65, "LU" genotipi %53 ve "UU" genotipi %17 oranlarýnda bulunmuþtur. NÖROTRANSMÝTERLER Kolinerjik ve katekolaminerjik sistemler agresyonu arttýrýrken serotonerjik sistemler agresyonu inhibe eder. Serotonin: Agresyon üzerine inhibitör etki gösterir. Serotonin sentezinde hýz sýnýrlayýcý enzim TPH geni 11. kromozomun kýsa kolundadýr. Dürtüsel suçlarda beyin omurilik sývýsý (BOS) 5-HIAA seviyeleri TPH genotipi ile iliþkilidir. BOS 5-HIAA seviyelerinin düþmesi merkezi serotonin etkinliðinin düþtüðünü gösterir. Serotonin gerialýmýnda, serotonin transporter (5-HTT) adýndaki plazma membran taþýyýcýsý görev alýr. 5-HTT geni 17. kromozomdadýr. Sonuç olarak serotonin sentezi ve etkinliði genetik kontrol altýndadýr. TPH genotipinin, kiþilik bozukluðu olan erkeklerdeki dürtüsel saldýrgan davranýþlarla, dürtüsel suçlularda ve dürtüsel davranýþ gösteren diðerlerindeki özkýyým giriþimleriyle iliþkisi vardýr (Nielsen ve ark. 1994). Düþük BOS 5-HIAA seviyeleri, þiddet içeren özkýyým giriþimlerinde ve yaþamboyu aþýrý saldýrganlýk sergileyen kiþilik bozukluðu olan bireylerde gösterilmiþtir (Tardiff 1996). Serotonerjik defektle iliþkilendirilen Tip 2 alkol baðýmlýlýðýnda þiddet davranýþý sýktýr. Düþük aktiviteli 5-HTT genotipi ile sürekli 22

ÞÝDDET VE AGRESYONUN NÖROBÝYOLOJÝSÝ dürtüsel þiddet davranýþý olan erken baþlangýçlý alkol baðýmlýlýðý arasýnda iliþki bulunmaktadýr (LeMarquand ve ark. 1994). Ayrýca 5-HT 1B reseptör gen polimorfizmi saldýrgan ve dürtüsel davranýþý olan alkol baðýmlýlýðý ile iliþkilidir (Lappalainen ve ark. 1998). Saldýrganlýkla BOS 5-HIAA seviyeleri arasýnda ters orantý vardýr. Dürtüsel saldýrganlarda, dürtüsel olmayanlara göre BOS 5-HIAA seviyeleri daha düþüktür. Yýkýcý davranýþ bozukluðu olan çocuklarda, saldýrganlýk derecesi ile BOS 5-HIAA seviyeleri arasýnda ters orantý vardýr (Virkkunen ve ark. 1994). Tek doz fenfluramin uygulanmasý plazma prolaktin seviyelerini arttýrýr. Bu yanýta serotonerjik etki aracýlýk eder ve prolaktin artýþý ile merkezi serotonin etkinliði deðerlendirilebilir. Prolaktin yanýtý saldýrgan kiþilerde düþüktür. Bu ölçüm, BOS 5-HIAA deðerlendirilmesinden daha hassastýr (Coccaro ve ark. 1997). Kiþilik bozukluðu olanlarda agresivite ve impulsivite ile fenfluramine prolaktin (PRL) yanýtý arasýnda ters orantý vardýr. Öykülerinde özkýyým giriþimleri ve alkol baðýmlýlýðý olan sýnýr kiþilik bozukluðu tanýsý almýþ bireylerde fenfluramine PRL yanýtý yetersizdir. Alkol baðýmlýlarýnda da m-klorofenilpiperazine (m-cpp) PRL yanýtý ters orantýlýdýr (Coccaro ve ark. 1997). Bu sonuçlarýn tersine bulgular bildiren çalýþmalar da vardýr. Duygudurum ve anksiyete bozukluklarýnda madde kötüye kullananlarda fenfluramine ve m- CPP'ye PRL yanýtý ile saldýrganlýk arasýnda pozitif iliþki gösterilmiþtir (Fishbein ve ark. 1989). Duygudurum ve anksiyete bozukluklarýnda bunun nedeni uzun süre ilaç tedavisi olabilir. Çocuk ve ergenlerde, saldýrganlýk ile fenfluramine prolaktin (PRL) yanýtý arasýnda pozitif iliþki yaþ ve geliþimsel etkenlere baðlý olabilir. Agresif çocuklarda serotonin ile saldýrganlýk arasýndaki pozitif iliþki, ergenlikte önemsiz olabilir ve eriþkinlikte tersine dönebilir (Halperin ve ark. 1997). Davraným bozukluðu olan saldýrgan çocuklarda, davraným bozukluðu olan ancak saldýrgan olmayan çocuklara göre plateletlerde 3H-imipramin baðlanma yerlerinin sayýsý daha düþüktür (Coccaro ve McNamee 1998). Platelet 3H-paroksetin baðlanma yerlerinin sayýsý ile öyküde saldýrgan davranýþýn varlýðý arasýnda ters orantý vardýr (Coccaro ve ark. 1996). Norepinefrin: Özkýyým ve saldýrganlýkta artmýþ noradrenerjik etkinlik vardýr (Gerra ve ark. 1997). Klonidine büyüme hormonu yanýtlarýnýn normallerde ve kiþilik bozukluklarýnda irritabilite ile iliþkisi vardýr (Coccaro ve ark. 1991). Norepinefrin metaboliti 3- metoksi-4-hidroksifenilglikolun (MHPG) BOS seviyeleriyle, kiþilik bozukluklarý olanlarda öyküde agresif davranýþ görülmesi arasýnda pozitif bir iliþki bulunmaktadýr. Çeþitli nöropsikiyatrik hastalarýn þiddet davranýþlarýný bastýrmak için beta blokerler klinik olarak kullanýlýr (Citrome ve Volavka 1997). Katekolaminlerin yýkýmýnda iki önemli enzim; monoaminooksidaz (MAO) ve katekol-o-metiltransferaz (COMT) iþlev görür. MAO'nun A ve B tipi vardýr. Her ikiside beyinde bulunur. Tip B plateletlerde de bulunur. Her iki enzimin geni X kromozomundadýr. MAO'nun saldýrgan davranýþla iliþkisi gösterilmiþtir. Þiddet suçlularýnda plateletlerde düþük MAO aktivitesi gösterilmiþtir. Dürtüsel þiddet davranýþý gösteren ve mental retarde erkeklerde MAO-A yapýsal geninde nokta mutasyon bulunmuþtur (Volavka 1999). MAO- A geninin ve düþük MAO etkinliðinin dürtüsel saldýrgan davranýþla iliþkileri vardýr. Sonuç olarak yüksek noradrenerjik aktivite ve/veya yýkan enzimlerin düþük aktivitesi saldýrgan davranýþa neden olmaktadýr. Dopamin: Dürtüsel þiddet suçu iþleyen antisosyal kiþiler arasýnda düþük BOS homovanilik asit (HVA) konsantrasyonlarý gösterilmiþtir. Alkol yoksunluðu sýrasýnda BOS HVA ile saldýrganlýk arasýnda ters orantý bildirilmiþtir (Limson ve ark. 1991). Vasopressin: Vasopressin reseptör antagonistleri agresif davranýþý azaltýr. Fluoksetin, 5-HT etkisini arttýrýrken agresyonu ve merkezi vasopressin seviyelerini düþürür. Bu da 5-HT ile vasopressinin agresyonda birlikte rol aldýklarýný gösterir. BOS vasopressin seviyeleri antisosyal kiþilik bozukluklarýndaki agresyon düzeyleri ile doðrudan iliþkilidir (Coccaro ve McNamee 1998). Gama amino bütirik asit (GABA): GABA agonistleri saldýrganlýðý azaltýr. GABA antagonistleri (pikrotoksin) saldýrganlýðý artýrýr. Benzodiazepinler merkezi GABA'erjik etkinliði arttýrýr ve agresif davranýþý azaltýr. Uzun süre diazepam verilmesi agresif davranýþý paradoks olarak arttýrabilir (Uhde ve Tancer 1995). HORMONLAR VE METABOLÝZMA Testesteron: Hayvan araþtýrmalarýnda saldýrgan davranýþta testesteronun rolü bilinmesine karþýn insanda etkisi çok belirgin deðildir. Hangi vücut sývýlarýnda çalýþýldýðý (plazma, tükrük, BOS), ele alýnan davranýþýn niteliði, seçilen örneklem grubu (normal, sporcu, klinik hasta gruplarý) çalýþmalarda farklý sonuçlarýn ortaya çýkmasýna neden olan etkenlerden 23

ABAY E, TUÐLU C. birkaçýdýr. Genel olarak normallerde veya sporcularda plazma veya tükrükte ölçülen serbest testesteron düzeyi ile saldýrgan/hostil davranýþ arasýnda pozitif bir iliþki vardýr. Özellikle antisosyal dürtüsel þiddet suçlularýnda klinik çalýþmalar BOS serbest testesteron düzeylerinin yükseldiðini göstermiþtir (Virkkunen ve ark. 1994). Genç kadýnlarda da testesteronun saldýrganlýkta rolü olabilir (Dabbs ve Hargrove 1997). Glukoz metabolizmasý: Hipoglisemi ile agresyon arasýndaki iliþki gösterilmiþtir. Belirgin hipoglisemide merkezi nöron iþlevi bozulur ve bu da istenmeyen uyaranlara agresif yanýt verme riskini arttýran yargýlama ve biliþsel iþlevleri bozabilir. Dürtüsel saldýrganlýk göstererek þiddet suçu iþleyenlerde, bu durumla reaktif hipoglisemi arasýnda kesin bir iliþki gösterilmiþtir (Virkkunen ve ark. 1994). Antisosyal kiþilik bozukluðu veya aralýklý patlayýcý bozukluðu olan dürtüsel þiddet suçlularýnýn glukoz yüklemesi testinde glukoz artýþlarý anlamlý derecede düþüktür. Ýnsülin artýþý ve hipoglisemi daha belirgindir. Antisosyal þiddet suçlularýnýn reaktif hipoglisemi süresi aralýklý patlayýcý bozukluðu olanlara göre daha uzundur. Saldýrgan olmayan antisosyallere göre saldýrgan olan antisosyal kiþiler glukoza karþý aþýrý insülin yanýtý verirler (Volavka 1999). Kortizol ve kortikotropin: Þiddet suçlarý iþlemiþ antisosyallerde 24 saatlik idrar serbest kortizolü düþük bulunmuþtur. Kontrollere göre antisosyal dürtüsel þiddet suçlularýnda BOS kortikotropin düzeyi önemli derecede düþük bulunmuþtur. Ancak bu düzeyler dürtüsel olmayan þiddet suçlularý ve aralýklý patlayýcý bozukluðu olan þiddet suçlularýnda antisosyallere göre biraz daha yüksektir (Virkkunen 1985). Agresyonda kortizolün olasý rolü, merkezi testesteron reseptörlerinin afinitesini arttýrmasýdýr. Kortikotropinin agresyondaki olasý rolü kesin olmamakla birlikte kortizol seviyelerine yaptýðý etki üzerinden gerçekleþebilir (Coccaro ve McNamee 1998). Kolesterol: Serum kolesterolü ile þiddet arasýndaki güçlü iliþki 1970'lerden beri bilinmektedir. Dürtüsel þiddet suçlularýnýn (antisosyal kiþilik bozukluðu ve aralýklý patlayýcý bozukluk) dürtüsel olmayanlara göre kolesterol düzeyleri düþüktür. Homisid suçlularýnýn, öyküsünde özkýyým giriþimi, kendini yaralama davranýþý ve alkol etkisi altýnda anababaya karþý þiddet uygulanmasý ile düþük kolesterol düzeyleri arasýnda iliþki saptanmýþtýr. Merkezi 5-HT iþlevi ile serum kolesterolü arasýnda olasý bir iliþki vardýr (Coccaro ve McNamee 1998). Tiroid hormonu, progesteron, luteinizan hormon, renin, beta endorfin, PRL, melatonin þiddetle iliþkileri üzerinde durulan diðer hormonlardýr. NÖROFÝZYOLOJÝK ETKENLER Beyinde nörofizyolojik iþlev bozukluklarýna dikkat çeken araþtýrmacýlarýn bir grubu þiddet davranýþý ile ilgili olarak temporal lob epilepsisini, diðer bir grup ise daha az dikkat çeken limbik iktus ve epizodik kontrol bozukluðunu iliþkilendirmiþtir (Tardiff 1987). Ancak, epileptik nöbetler sýrasýnda þiddet nadir, agresif davranýþ stereotipik, güçsüz ve amaçsýz doðadadýr. Geniþ bir araþtýrmada þiddet davranýþý bakýmýndan epileptik olan ve olmayanlar arasýnda önemli fark bulunamamýþtýr (Hermann ve Whitmann 1984). Psikomotor epilepsili çocuklar daha þiddete yönelik olarak bulunmuþtur. Temporal lob epilepsili þiddet gösteren çocuklarýn nöbetlerle doðrudan ilgisi olmayan ve dürtü kontrolünü bozabilecek bellek bozukluðu, düþük IQ, sýk kafa travma öyküsü, paranoid düþünce ve varsanýlarýnýn bulunduðu belirtilmiþtir (Tardiff 1987). Epizodik kontrol bozukluðu, genellikle limbik iktus ile iliþkilendirilmiþtir. Ancak limbik iktus, subkortikal aktiviteyi belirlemek için duyarlý olmayan yüzey EEG' siyle belirlenemez. Bu kurama destek ancak antikonvülzanlarla kontrol bozukluðunun düzelmesi sonucunda saðlanýr (Monroe 1985). BEYÝNDE YAPISAL KUSURLAR Ýnsanda saldýrganlýkla ilgili beyin alanlarý amigdala, temporal lob ve limbik sistemdir. Dürtüsel eylemlerin kontrolünde ve inhibisyonunda orbitomediyal prefrontal korteks rol alýr. Bu alanýn lezyonlarý dizinhibe, saldýrgan ve özkýyýma yönelik davranýþlarý ortaya çýkarýr. Agresyon konusundaki bilgi birikimi limbik sistemin özellikle temporal lobdaki iki limbik yapýnýn (amigdala ve hipokampusun) iþlev bozukluðuna iþaret eder (Bear 1991). Baskýn hemisfer frontal ve temporal lob anormalliklerinin þiddetle yakýn ilgisinin olduðuna iliþkin bulgular vardýr (Volavka 1999). EEG den sonra geliþtirilmiþ olan PET ve SPECT gibi yeni görüntüleme yöntemleri daha özgül bilgiler saðlamýþtýr. PET incelemeleri psikiyatrik hastalarda sol temporal ve frontal loblarda glukoz kullanýmý ve kan akým ölçümlerinde anormallikler göstermiþtir (Volkow ve Tancredi 1987). Bu araþtýrmada elde edilen bilgilerin yeniden gözden geçirilmesi ile, erken psikososyal yoksunluk öyküsü olmayan (çocukluk çaðý kötüye kullanýmý, ihmal vb) homisid suçlularýnýn, 24

ÞÝDDET VE AGRESYONUN NÖROBÝYOLOJÝSÝ böylesi öyküsü olan homisid suçlularýna ve normal kontrol grubuna göre daha düþük prefrontal glukoz metabolizmasý olduðu gösterilmiþtir. Saldýrgan davranýþý kontrol eden prefrontal kortikal iþlevin, özellikle dürtüsel þiddet gösteren bireylerde bozuk olduðu bildirilmiþtir (Raine ve ark. 1998). Alkolik dürtüsel þiddet suçlularýnda orta beyin, oksipital ve frontal mesial kortekste 5-HTT baðlanmasý saðlýklý kontrollere veya þiddet göstermeyen alkoliklere göre daha düþüktür. Özkýyým kurbanlarýnýn postmortem beyin dokusu otoradyografik incelemeleri de ventral prefrontal kortekste serotonin reseptör anormalliklerini göstermiþtir. Gösterilen beyin iþlev bozukluklarýnýn kaynaklarý; genetik, prenatal nörolojik geliþimi bozan çevresel etkenler, perinatal komplikasyonlar ya da bunlarýn etkileþimleri sonucunda olabilir. Temporal lob hacmindeki düþüþ, bazý yapýsal deðiþimler çocukluk çaðý kötüye kullanýmýyla ortaya çýkabilir. Bunda maruz kalýnan deneyim nedeniyle sürekli glukokortikoid ve katekolaminlerin yüksek kalmasý etkili olabilir (Volavka 1999). SONUÇ Genel psikiyatrik deðerlendirmede olduðu gibi þiddet ve agresyonun ele alýnýþýnda da eklektik yaklaþým gereklidir. Psikanalitik, biyolojik, sosyal ve öðrenme ile ilgili etmenler þiddet, agresyon ve suça dönük davranýþlarda etkileþim içindedirler. Nörobiyolojik belirleyicilerin birçoðu þiddet gruplarýný, kontrol gruplarýndan ayýrt edebilmektedir. Þiddet ve özkýyým davranýþlarý arasýnda da nörobiyolojik açýdan ortak noktalar saptanmýþtýr. Þiddet ve agresyonla ilgili belirleyicilerin ortaya konmasý, koruyucu önlemler alma ve tedaviye yönelik uygun yöntemler geliþtirmeye olanak saðlayacaktýr. KAYNAKLAR Atkinson RL, Atkinson RC, Smith EE ve ark. (1996) Psikolojiye Giriþ, (Çev. Y Alogan), Ankara, Arkadaþ Yayýnevi, s.441. Bear D (1991) Neurological perspectives on aggressive behaviour. J Neuropsychiatry Clin Neurosci, 3:53-58. Citrome L, Volavka J (1997) Psychopharmacology of violence, II: beyond the acute episode. Psychiatric Annals, 27:696-703. Coccaro EF, McNamee B (1998) Biology of Agression: Relevance to Crime. Psychopathology and Violent Crime, AE Skodol (Ed), Washington, American Psychiatric Press, s.99-128. Coccaro EF, Kavoussi RJ, Cooper TB ve ark. (1997) Central serotonin activity and aggression: inverse relationship with prolactin response to D-fenfluramine, but not CSF 5-HIAA concentration, in human subjects. Am J Psychiatry, 154:1430-1435. Coccaro EF, Kavoussi RJ, Sheline YI ve ark. (1996) Impulsive aggression in personality disorder: correlates with 3H-paroxetine binding in the platelet. Arch Gen Psychiatry, 53:531-536. Coccaro EF, Lawrence T, Trestman R ve ark. (1991) Growth hormone responses to intravenous clonodine challenge correlate with behavioral irritability in psychiatric patients and healty volunteers. Psychiatry Res, 39:129-139. Dabbs JM Jr, Hargrove MF (1997) Age, testesterone, and behavior among female prison inmates. Psychosom Med, 59:477-480. Fishbein DH, Lozovsky D, Jaffe JH (1989) Impulsivity, aggression, and neuroendocrine responses to serotonergic stimulation in substance abusers. Biol Psychiatry, 25:1049-1066. Halperin JM, Newcorn JH, Schwartz ST ve ark. (1997) Agerelated changes in the association between serotonergic function and aggression in boys with ADHD. Biol Psychiatry, 682-689. Hermann BP, Whitmann S (1984) Behavioral and personality correlates of epilepsy: a review, methodological critique and conceptual model. Psychol Bull, 95:451-497. Gerra G, Zaimovic A, Avanzini P ve ark. (1997) Neurotransmitter-neuroendocrine responses to experimentally induced aggression in humans: influence of personality variable. Psychiatry Res, 66:33-43. Lappalainen J, Lond JC, Eggert M ve ark. (1998) Linkage of antisocial alcoholism to the serotonin 5-HT 1B receptor gene in 2 populations. Arch Gen Psychiatry, 55:989-994. LeMarquand D, Pihl RO, Benkelfat C (1994) Serotonin and alcohol intake, abuse, and dependence: clinical evidence. Biol Psychiatry, 36:326-337. Limson R, Goldman D, Roy A ve ark. (1991) Personality and cerebrospinal fluid monoamine metabolites in alcoholics and controls. Arch Gen Psychiatry, 48:437-441. Monroe RR (1985) Episodic behavioral disorders and limbic ictus. Compr Psychiatry, 26:466-479. Nielsen DA, Goldman D, Virkkunen M ve ark. (1994) Suicidality and 5-hydroxindolasetic acid concentration associated with a tryptophan polymorphism. Arch Gen Psychiatry, 51:34-38. Raine A, Phil D, Stoddard J ve ark. (1998) Prefrontal glucose deficits in murderers lacking psychosocial deprivation. Neuropsychiatry Neuropsychol Behav Neurol, 11:1-7. Schiavi RC, Theilgaard A, Owen DR ve ark. (1984) Sex chromosome anomalies, hormones and agressivity. Arch Gen Psychiatry, 41:93-99. Tardiff K (1995) Adult Antisocial Behavior and Criminality. Comprehensive Textbook of Psychiatry, HI Kaplan, BJ Sadock (Ed), 2. Cilt, 6. Baský, Baltimore, Williams & Wilkins, s.1622-1631. 25

ABAY E, TUÐLU C. Tardiff K (1996) Assesment and Management of Violent Patients, 2. Baský, American Psychiatric Press, s.5-18. Tardiff K (1987) Determinants of Human Violence. Annual Review 6, s.451-464. Uhde TW, Tancer ME (1995) Benzodiazepin Receptor Agonists and Antagonists. Comprehensive Textbook of Psychiatry, 4. baský, Kaplan HI, Sadock BJ (Ed), 2. Cilt, 6. Baský, Baltimore, Williams & Wilkins, s.1933-1951. Virkkunen M, Rawlings R, Tokola R ve ark. (1994) CSF biochemistries, glucose metabolism, diurnal activity rhythms in alcoholic, violent offenders, fire setters, and healty volunters. Arch Gen Psychiatry, 51:20-27. Virkkunen M (1985) Urinary free cortisol secretion in habitually violent offenders. Acta Psychiatr Scand, 72:40-44. Volavka J (1999) The neurobiology of violence. J Neuropsychiatry Clin Neurosci, 11:307-314. Volkow ND, Tancredi L (1987) Neural substrates of violent behaviour: a preliminary study with positron emission tomography. Br J Psychiatry, 151:668-673. Hacettepe niversitesi AIDS Tedavi ve Ara t rma Merkezi (HATAM) ve nsan Kayna n Geli tirme Vakf ( KGV) deste i ile d zenlenen GEN L K ZER NE TARTI MALAR -1 "GEN L K HATALARI" 26-27 MAYIS 2000 STANBUL FRANSIZ K LT R MERKEZ TAKS M "oysa bilirsiniz ya am n ivmesini: Gelecek uzun s rer!" - Murathan Mungan Ruhsal Geli im S recinde De erlerin Olu umu, Philippe Jeammet, Talat Parman Ku aklar ve Hatalar, Tuna Erdem, Meltem Ah ska Bir Sanat Bilgisi Olarak Hata Murathan Mungan ile bir s yle i, Bengi Semerci Cinsellik ve Hatalar: Cinsel Yolla Bula an Hastal klar, stenmeyen Gebelikler, Serhat nal, Muhtar okar Haz ve Hata: Gen likte Ba ml l k, Ferhunde ktem, K ltegin gel Hata kar s nda Hukuk ve T p, Eralp zgen, evki S zen Gen lik Filmleri Dizisinden Truffaut nun 400 Darbe filminin g sterimi Bilgi i in: Val r Turizm ve Seyahat Acentas Portakal i e i Sokak No: 2 / 7 06690 A.Ayranc /ANKARA Tel: (0312) 440 24 90-441 39 44-440 97 58-440 97 59, Faks : 0312.447 46 10, e-mail: valor@valor.com.tr Kay t i in : Kay t cretinin Garanti Bankas Gaziosmanpa a ubesi/ankara "Gen lik zerine Tart malar stanbul 2000" 6699494-8 nolu hesaba yat rlp dekontun bir rne inin Val r Turizme faks ya da posta ile iletilmesi gerekmektedir. Kay t creti: 30 Milyon TL (01.05.2000 tarihinden sonra 50 Milyon TL). 26