KPSS A GRUBU MALİYE A. KAMU GELİRLERİ Devletin egemenlik gücüne dayanarak (cebri) ya da dayanmayarak (cebri olmayan) elde ettiği gelirlere kamu geliri denir. Kapsam bakımından; Dar anlamda: Merkezi yönetim Geniş anlamda: Merkezi yönetim + diğer kamu kuruluşları (yerel yönetimler, KİT ler, parafiskal kurumlar) Nitelik bakımından; Dar anlamda: cebri Geniş anlamda: cebri + cebri olmayan **Zorunlu olmayan borçlanma, yardım, mülk ve teşebbüs gelirleri geniş anlamda kamu gelirleridir. Olağan kamu gelirleri: Olağan kaynaklardan düzenli olarak elde edilen vergi, harç, mülk ve teşebbüs gelirleri gibi gelirleri kapsar. Olağanüstü kamu gelirleri: Doğal afet, ağır ekonomik kriz gibi durumlarda devletin geçici olarak başvurduğu ek vergi, senyoraj geliri ve develüasyon geliri gibi gelirlerdir. CEBRİ GELİRLER 1. Vergi: - Gerçek ve tüzel kişilerden alınır. - Kamu harcamalarını karşılamak için alınır. - Cebridir. - Karşılıksızdır. Yani, devlet vergi ödeyen kişilere herhangi bir hizmet taahhüdünde bulunmaz. - Ödenen miktar ile sağlanan fayda arasında bir ilişki yoktur. - Gelir, servet ve harcama üzerinden alınır. - Klasik maliyecilere göre vergi sadece kamu harcamalarının finansmanı için toplanır; ancak Modern maliyecilere göre, kamu harcamalarının finansmanı yanı sıra ekonomik ve sosyal hayata müdahale etmek için de toplanır. 2. Harçlar: - Devlet tarafından sunulan bir hizmetten yararlanmak isteyenlerin bu yararlanma karşılığı ödediği cebri bedeldir. - 2. öğretim öğrencileri için üniversite harcı, pasaport harcı, ehliyet harcı, mahkeme dava harcı. 1 - Harçlar ile hizmet maliyeti arasında bir orantı olmalıdır. - Harç miktarı hizmet maliyetinin altında ya da üstünde de olabilir. Eğer üstündeyse aradaki fazlalık vergi gibi kabul edilir. - Harç genel anlamda ihtiyari, ancak o hizmeti kullananlar açısından cebridir. - Vergi ile harç arasındaki en önemli fark: Vergi karşılıksız, harç karşılıklıdır. 3. Resimler: - Bir işin yapılabilmesi için yetkili kamu kurum ya da kuruluşundan alınan izin ya da yetki karşılında ödenen bedeldir. - Avlanma ruhsatı, işyeri açma ruhsatı, eğlence mekanı işletme ruhsatı. - Ağırlıklı olarak yerel yönetimler tarafından alınır. - Harç ile resim arasındaki en önemli fark: harç karşılıklı (karşılığında hizmet alınır), resim karşılıksızdır (sadece bir izin ya da hakkın kullanılması söz konusu) 4. Şerefiye ve Katılım Payı - Kamu kuruluşlarının imar ve altyapı faaliyetleri sonucu, o bölgede bulunan mülklerin değerlerinde meydana gelen değer artışı (rant) karşılığında mülk sahiplerinden alınan bedeldir. - Karşılıklıdır. - Katılım payları, belli bir bölgede yapılacak olan imar ve altyapı faaliyetleri için öngörülen harcamanın finansmanı için toplanır. 5. Parafiskal Gelirler (Vergi Benzeri Gelirler) - Sosyal ve mesleki kuruluşların sunmuş oldukları hizmet karşılığında o hizmetten yararlananlardan almış oldukları bedeldir. - Devletin genel bütçesi içinde yer almaz. Çünkü, bu hizmetler sadece belli bir kesime yönelik sağlanan hizmetlerdir. Eğer genel bütçeye dahil olsaydı, toplumun tümünden toplanan gelirlerin sadece belli bir kesime sunulan hizmetlere aktarılması durumu söz konusu olurdu. - Karşılıklıdır. - Ödenen miktar ile sağlanan fayda arasında bir ilişki yok. - Ekonomik Parafiskal: Merkez Bankası bünyesinde petrol arama çalışmaları için kurulan fon. - Sosyal Parafiskal: Sosyal Güvenlik Kurumu prim - Mesleki Parafiskal: Meslek odaları aidat, üyeliğe giriş ücreti.
6. Para Cezaları Vergi Cezaları - Para cezaları, kanuna aykırı davranış nedeniyle alınır. - Vergi cezaları, vergi kanunlarına aykırı davranış nedeniyle alınır. - Her ikisinde de amaç gelir elde etmek değil, yaptırım uygulamaktır. 7. Zorunlu Borçlanma - Bütçe açığını kapatmak için ihtiyaç duyulan ek finansmanı sağlamak amacıyla alınır. - Örnek; tasarruf teşviki kesintisi - Karşılıklıdır. - Sadece iç borçlanma şeklinde olur. 8. Emisyon-Devalüasyon Gelirleri - Emisyon: para basma (senyoraj geliri) - Emisyon geliri = basılan para değeri para basma maliyeti - Eğer yüksek enflasyona neden olursa, basılan para değer kaybedeceğinden dolayı etkisizdir. - Devalüasyon: Milli paranın döviz karşısında değer kaybetmesi. - Devalüasyon ile devletin elinde tuttuğu döviz ve altın rezervi değerlenir. Geliri sağlayan bu değer artışıdır. Bu artıştan devletin döviz cinsinden borçları çıkarılarak devalüasyon geliri bulunur. - Ancak, devalüasyondan gelir elde edebilmek için devletin döviz borçlarının, elinde tuttuğu döviz ve altın rezervinin değerinden düşük olması gerekir. - Emisyon ve devalüasyon gelirleri devletin olağanüstü gelir kaynakları arasında yer alır. 9. Fonlar: - Belli amaçları gerçekleştirmek üzere belli hesaplarda tutulan paralardır. - Örneğin; tasarruf mevduatı sigorta fonu, sosyal dayanışma ve yardımlaşma fonu. 10. Mali Tekeller: - Devlet herhangi bir özel mal ve hizmeti sadece kendisi üretiyorsa, ürettiği bu mal ve hizmetlerden elde ettiği gelirdir. - Örneğin; eskiden olduğu gibi posta, su, elektrik. CEBRİ OLMAYAN GELİRLER 1. Mamelek Gelirleri (Patrimuan Gelirleri) 2 a. Mülk geliri: Devletin sahip olduğu taşınmaz ve taşınır mallar ile hakların işletilmesinden, kiralanmasından veya satışından elde edilen gelirler. (satışından kastedilen; orman odunlarının satışı, kamu arazisini işgal bedeli vs.) b. Teşebbüs geliri: Devletin Kamu İktisadi Teşebbüsleri aracılığıyla ürettiği mal ve hizmetlerin satışından elde edilen gelirler. c. Özelleştirme geliri: Devletin sahip olduğu iktisadi değerlerin tamamının ya da belli bir kısmının özel sektöre satılması suretiyle elde edilen gelirdir. 2. Döner Sermaye İşletme Gelirleri: - Genel ve özel bütçeli idareler içerisinde belirli mal ve hizmetler üretilerek piyasa koşullarında satılmakta ve gelir elde edilmektedir. - Örneğin; Akdeniz Üniversitesi Hastanesi Otopark Geliri. 3. Zorunlu Olmayan (İhtiyari) Borçlanma - Bütçe açıklarını ya da kamu kesiminin finansman ihtiyacını karşılamak için yapılır. Ayrıca, maliye politikası aracı olarak da yapılabilir. 4. Yardım ve Bağışlar 4. Diğer gelirler - Savaş tazminatı - Ölen kişinin mirasını alabilecek kimsesi yoksa miras devlete kalır. B. VERGİ TEORİSİ Verginin özellikleri: a. Devlet ya da yetkili kamu tüzel kişileri tarafından alınır. b. Egemenlik gücüne dayanılarak alınır. c. Mali, ekonomik, sosyal ve siyasi amaçlarla alınır. d. Yükümlülerden (vergi konusu ise ilişki kuran gerçek ya da tüzel kişi) gelir, servet ve harcama üzerinden alınır. e. Yükümlülerden mali güçlerine göre alınır. f. Karşılıksızdır. g. Kanunilik ilkesi geçerlidir. Verginin konulması, kaldırılması ve vergiye ilişkin tüm esaslar ve aşamalar mutlaka bir kanuni temele dayanmak zorundadır. h. Hukuki cebir altında alınır. ı. Para ile ödenir.
Verginin amaçları: 1- Mali amacı: Kamu harcamalarını finanse etmek 2- Ekonomik amacı: Yatırım teşviki, tasarruf teşviki, aşırı-lüks tüketimden kaçınma, ihracat teşviki, bölgelerarası dengesizlikle mücadele. 3- Sosyal amacı: Adil gelir dağılımı, işsizlik sorununun çözülmesi, sosyal adaletin sağlanması. 4- Siyasi amacı: Siyasi hedeflere ulaşmak. Verginin tarihçesi: 1949 Vergi Reformu: Gelir Vergisi, Kurumlar Vergisi, Vergi Usül Kanunu (VUK) ve Esnaf Vergisi yasal olarak düzenlenerek vergi sistemine dahil oldu. 1953 Amme Alacaklarının Tahsili ve Usulü Hakkında Kanun yürürlüğe girdi. + Esnaf Vergisi kaldırıldı. 1985 KDV yürürlüğe girdi. 2002 ÖTV yürürlüğe girdi. Vergileme İlkeleri: A. Adam Smith in İlkeleri: 1. Adalet (Ödeme Gücü) ilkesi: Bireyler ödeme güçleriyle orantılı vergi ödemelidir 2. Kesinlik (belirlilik) ilkesi: Bireyler ödeyecekleri verginin ödeme zamanını, ödeme biçimini ve miktarını açık ve kesin olarak bilmelidir. Vergiyle ilgili mevzuat hükümleri yükümlüler tarafından kolay anlaşılabilir olmalıdır. 3. Uygunluk ilkesi: Her vergi yükümlüsü için en uygun zamanda ve biçimde tahsil edilmelidir. 4. İktisadilik-Tasarruf ilkesi: Tahsil edilen vergi miktarı ile hazineye giren para arasındaki fark çok az olmalıdır. Yani, vergileri toplamak için yapılan maliyetler en az seviyede olmalıdır. B. Wagner in İlkeleri: 1. Mali ilkeler: a. Yeterlilik ilkesi: Belli dönemde elde edilen kamu gelirleri o dönemde yapılacak olan kamu giderlerini karşılayabilir olmalı. b. Esneklik ilkesi: Vergiler konjonktüre ve değişen şartlara duyarlı olmalı, diğer finansman araçları ile kapatılamayan açıklar vergilerle kapatılabilmelidir. 2. İktisadi ilkeler: Uygun vergi kaynaklarını seçme ve uygun vergi çeşitlerini seçme. 3. Ahlaki ilkeler: a. Genellik ilkesi: Vergi ayrım yapılmaksızın herkesten alınmalı b. Eşitlik ilkesi: Vergi yükümlülerin mali gücüne göre alınmalı. 4. Teknik-İdari ilkeler: b. Belirlilik ilkesi c. Uygunluk ilkesi d. İktisadilik ilkesi C. Vergilendirmede Adaletin Sağlanmasına İlişkin Güncel İlkeler: a. Faydalanma ilkesi: Bireyler kamu hizmetlerinden sağladıkları faydaya göre vergilendirilmelidir. Yani, bireyler devlet tarafından sunulan hizmetlerden ne kadar fayda sağlıyorsa ödeyeceği vergi de o kadar artacaktır. Örneğin; ÇTV, harçlar. b. Ödeme gücü ilkesi: Yükümlülerden mali güçleri oranında vergi alınması. Yatay adalet: Eşit ve benzer durumdakilerin eşit vergi yüküne katlanması. Yani, vergiden önce durumu eşit olanların, vergi ödedikten sonra da eşit olması. (Eşit fedakarlık, eşit refah kaybı) Dikey adalet: Eşit olmayanlar açısından vergi yükünün farklı dağıtılması. Geliri yüksek olanlardan yüksek vergi, geliri düşük olanlardan düşük vergi alınması. Vergi ödemekle katlanılan fedakarlığa ilişkin yaklaşımlar: a.eşit Fedakarlık: Vergi ödemenin neden olduğu mutlak fayda kaybının herkes için aynı olmasıdır. Kişilerden gelirlerinden bağımsız olarak aynı vergi alınır. Örneğin; Sabit miktarlı vergi tarifesi (baş vergisi) b.eşit Oransal Fedakarlık: Geliri fazla olanlardan az olanlara göre daha fazla oranda vergi alınmasıdır. Örneğin; Düz oranlı vergi tarifesi (Kurumlar Vergisi) c.eşit Marjinal Fedakarlık: Vergi yüküne toplumun en zenginlerinin katlanmasıdır. Çünkü, zenginlerin gelirlerinin marjinal faydaları fakirlerinkinden daha azdır. Örneğin; Artan oranlı vergi tarifesi (Gelir Vergisi) d.minimum Toplam Fedakarlık: Vergi yükünün toplumun tüm kesimleri üzerinde yarattığı toplam fedakarlığın minimum düzeyde olmasıdır. Ödeme gücüne ulaşmada yararlanılan araçlar: 1- Asgari (En az) Geçim İndirimi: Yükümlünün kendinin ve ailesinin zaruri yaşamsal ihtiyaçla- 3
rını ve geçimini sağlayacak olan gelirinin vergi dışı bırakılması. a. Matrahtan indirim: Yükümlünün gelirinden en az geçim indirimi miktarının düşülmesi ve kalan kısmın vergilendirilmesi biçiminde uygulanır. Ödenecek vergi: (Gelir İndirim) x tarife b. Vergiden indirim (dekot): Önce mükellefin vergilendirilecek gelirinin vergi tarifesine göre vergisi bulunur; sonra en az geçim indirim miktarının tarifeye göre vergisi bulunur ve gelir üzerinden hesaplanan vergiden düşülür. Ödenecek vergi: (Gelir x Tarife) (İndirim x tarife) 2008 yılından beri ülkemizde bu yöntem uygulanmaktadır. Matrahtan indirim ile vergiden indirim arasındaki fark: Matrahtan indirimde, daha vergi hesaplanmadan miktar matrahtan çıkarılır; vergiden indirimde ise matrah üzerinden vergi hesaplandıktan sonra miktar hesaplanan vergiden çıkarılır. c. Bölme yöntemi: Bu yöntemde aile geliri, ailenin birey sayısına bölünmek suretiyle vergi tarifesinin üst oranlarına tabi tutulmamaktadır. Bu yöntem iki biçimde uygulanabilir. Splitting (bölme) yönteminde, aile geliri karı ve koca tarafından elde edildiği varsayılarak ikiye bölünür. Ayrı ayrı hesaplanan vergiler daha sonra toplanır. d. Katsayı yöntemi: Katsayı yönteminde, aileyi oluşturan bireylerin her birine birer katsayı verilerek ailenin geliri katsayı toplamına bölünmekte ve artan oranlı tarife uygulanmaktadır. Ödenecek vergi: [(Gelir / Katsayı) x Tarife] x Katsayı 2- Artan oranlılık: Matrah yükseldikçe ödenen verginin artması. Geliri fazla olan daha fazla vergi öder. 3- Ayırma ilkesi: Gelirin elde edildiği kaynak ve yükümlünün sosyal durumun göz önüne alınmasıdır. Örneğin: Emekten sağlanan gelirinin vergisi sermayeden sağlanan gelirin vergisinden daha düşük olmalıdır. 4 4- Muafiyet ve istisnalar: Düşük gelirlileri vergilemenin kapsamı dışına çıkaran muaflık ve istisnalar yaygınlaştırılabilir. Örneğin; Gelir vergisinde esnaf muaflığı. C.VERGİ İLE İLGİLİ KAVRAMLAR Verginin konusu: Verginin üzerine konulduğu şeydir. Verginin kaynağını da ifade eder. Gelir Vergisi nin konusu gelir Emlak Vergisi nin konusu - servet KDV nin konusu harcama Vergi yükümlüsü (mükellef): Üzerine vergi borcu düşen kişilerdir. -Kanuni vergi yükümlüsü: kendine borç düşen + borcu ödemekle yükümlü -Fiili vergi yükümlüsü: kendine borç düşmeyen + yansıma nedeniyle vergiyi ödemekle yükümlü **Dolaylı vergilerde (KDV) verginin kanuni mükellefi ile fiili mükellefi farklı kişiler olduğu için kanuni mükellef aracı mükellef adını alır. Vergi sorumlusu: Verginin ödenmesi bakımından alacaklı vergi dairesi ile muhatap olan kişidir. Bu kişilerin vergi borcu ile doğrudan ilgisi olmamakla birlikte devlet vergi alacağını daha kolay tahsil etmek için belli kişilere sorumluluk yükler. Örneğin; Bir çocuğun velisi-vasisi, bir şirketin kanuni temsilcisi, işverenler, tapu memurları, mali müşavirler. Vergi taşıyıcısı: Verginin gerçek maddi yükünü çeken kişidir. Vergiyi doğuran olay: Verginin konusu ile yükümlü arasında ilişki kuran olay. Bu olayın gerçekleşmesi ile borç ilişkisi (vergileme) başlar. Artık devlet vergi alacaklısı, yükümlü vergi borçlusu olur. Gelir vergisi gelirin elde edilmesi Emlak vergisi ev sahibi olma KDV malın teslimi, hizmetin ifası Motorlu Taşıtlar Vergisi motorlu araca sahip olma Matrah: Verginin üzerinden hesaplandığı şey. Parasal büyüklük ise ad valorem (maktu vergi)
Miktar esaslı (uzunluk, hacim, vs.) ise spesifik (nispi vergi) Vergilendirme süreci: 1- Tarh: matrah baz alınarak vergi bedelinin hesaplanması 2- Tebliğ: Tarh edilen vergi borcunun yükümlüye bildirilmesi 3- Tahakkuk: Verginin ödenebilir hale gelmesi (+devamında kesinleşmesi) 4- Tahsil: vergi borcunun tahsil edilmesi Tarh yöntemleri: 1-Beyan yöntemi: Yükümlünün matraha ilişkin bilgileri şahsen vergi dairesine bildirmesidir. Bu durumda tebliğ ve tahakkuk da yapılmış olur. 2-İdarece tarh yöntemi: a. İkmalen tarh: İdarenin bir yükümlüye ilişkin ilk tarhta hesaplanmayan bedel kadar- 2. defa ek olarak tarh yapmasıdır. b. Reisen tarh: Yükümlünün matraha ilişkin bilgilerine ulaşmak defterlerle ya da kanuni ölçülerle mümkün olamıyorsa idare kendiliğinden tarh yapar. c. İdarece tarh: diğer durumlarda geçerli tarh. Tahakkuk: İdare tarafından gerçekleştirilen tarh işlemlerinde yükümlüler hesaplanan vergi borcuna bu süreçte itiraz edebilirler. -30 gün içinde Vergi mahkemesine herhangi bir itiraz olmazsa borç kesinleşir. -İtiraz olursa mahkeme sonuçlanıncaya kadar tahakkuk askıda kalır. Mahkeme kararından sonra kesinleşir. Tahsil yöntemleri: a- Sorumlunun vergi dairesine ödemesi b- Stopaj: Kaynaktan kesme c- İltizam: Bir bölgede en yüksek vergi bedeli toplayacağını vaat eden mültezimin tahsil etmesi. d- İhale: En düşük oran karşılığı vergi tahsilatı yapacağını vaat ederek ihaleyi alan kişilerin tahsil etmesi. e- Emanet yöntemi: Devletin kendi memurları aracılığıyla tahsil etmesi. f- Halk temsilcileri aracılığıyla 5 Vergi tarifesi: Vergi miktarını hesaplayabilmek için matraha uygulanan ölçüdür. a. Sabit miktarlı vergi tarifesi: Matrah ne kadar artarsa artsın sabit bir vergi bedeli ödenir. Matrah artarken, ortalama vergi oranı azalır. b. Tek oranlı vergi tarifesi: Matrah ne kadar artarsa artsın vergi oranı hep aynıdır. Vergi oranı = ortalama vergi oranı = marjinal vergi oranı. c. Artan oranlı vergi tarifesi: Matrah arttıkça vergi oranı da artar. Vergi oranı = ortalama vergi oranı. Marjinal vergi oranı da sürekli artar. Sınıf usulü (basit) artan oranlılık: matrahın dilimlere ayrılmasından sonra, her üst dilime geçişte, o dilim için öngörülen vergi oranının tüm matraha uygulanmasıdır. Dilim usulü artan oranlılık: vergilendirilecek matrahın dilimlere ayrılmasından sonra, her dilim için o dilime ait vergi oranının uygulanmasıdır. Türkiye deki gelir vergisinin hesaplanmasında dilim usulü artan oranlı vergi tarifesi kullanılır. d. Tersine artan (azalan) oranlı vergi tarifesi: Matrah arttıkça vergi oranı da azalır. Vergi oranı = ortalama vergi oranı. Marjinal vergi oranı da sürekli azalır. Yükseklik farkı: en yüksek vergi oranı ile en düşük vergi oranı arasındaki farktır. Uzunluk farkı: en yüksek matrah dilimi ile en düşük matrah dilimi arasındaki farktır. Vergi muafiyeti: Bazı kişilerin vergi dışı bırakılmasıdır. Örnek: esnaf muaflığı (esnafların gelir vergisinden muaf tutulması) Vergi istisnası: bazı konuların vergi dışı bırakılmasıdır. Örnek: ihracat istisnası (ihraç edilen malların KDV den istisna tutulması) Vergi mahsubu: a. Dönem içinde ödenen vergi bedelinin dönem sonu ödenecek olan vergi bedelinden düşülmesi. b. Yurtdışında ödenmiş olan bir vergi bedelinin yurtiçinde ödenen vergi bedelinden düşülmesi. Vergi iadesi: Alınmaması gereken ya da fazla alınan verginin iade edilmesidir. Çifte (mükerrer) vergileme: Aynı vergi konusunun birden fazla kere vergilendirilmesidir. Vergi maliyeti: -Açık maliyet: Vergi dairesinin vergi toplamak için yapmış olduğu maliyet. Hizmet binaları, genel
yönetim giderleri, personel maaşları, kırtasiye masrafları vs. -Gizli maliyet: Yükümlülerin vergi ödemek için yapmış oldukları -vergi dışı- maliyet. Yol parası, muhasebeci-danışman ücretleri vs. Verginin tarafsızlığı: Vergi nedeni ile mükelleflerin yatırım ve tasarruf gibi kararlarının etkilenmemesidir. Vergi harcaması: Vergi indirimi, vergi muafiyeti, vergi istisnası gibi durumlarda devletin vergi geliri elde edecekken bu gelirden vazgeçmesi nedeniyle katlandığı maliyettir. Vergi erozyonu: Vergi harcaması, vergiden kaçınma, vergi kaçakçılığı, ekonomik potansiyelin yeterince değerlendirilememesi gibi nedenlerle vergi matrahında meydana gelen azalmadır. Vergi kapasitesi: Bir ülkede belli bir dönemde vergilendirilebilecek ekonomik potansiyeldir. Etkileyen faktörler: kişibaşına gelir, parasallaşma (trampa ekonomisi), tarımın ekonomideki payı, gelir dengesizliği, ekonomik gelişmişlik düzeyi, ihracat-ithalat, ekonomideki işletmelerin büyüklüğü, vergi ahlakı, vergi dairesinin gücü ve etkinliği. Vergi gayreti: Tüm vergi potansiyelinden (vergi kapasitesi) elde edilen vergi hasılatıdır. Vergi gayreti = fiili vergi hasılatı vergi kapasitesi 1 e yaklaştıkça vergi gayreti artar (+) 0 a yaklaştıkça vergi gayreti azalır (-) Vergi tazyiki: Yükümlülerin ödedikleri vergi nedeniyle servetlerinde meydana gelen azalmanın etkisiyle vergiye duydukları psikolojik tepkidir. Mali anestezi: Verginin yükümlülere hissettirilmeden tahsil edilmesidir. Gelir vergisinde stopaj, KDV de verginin fiyata eklenmesi. Mali aldanma: Yükümlülerin kendilerine sunulan kamusal mal ve hizmetlerin kendilerine ek maliyet yaratığını fark etmeden daha fazla kamusal mal ve hizmet talep etmesidir. Peçeleme: Vergi kanunlarındaki açıkların ve boşlukların ustaca kullanılarak vergi borcunun azaltılmasına ya da sıfırlanmasına denir. Verginin gelir etkisi: Ödediği vergi nedeniyle gelir kaybına uğrayan kişinin bu kaybı telafi edip eski gelir düzeyine ulaşmak için daha fazla çalışmasıdır. Verginin ikame etkisi: Ödediği vergi nedeniyle gelir kaybına uğrayan kişinin daha çok çalışmak yerine kendine daha rasyonel gelen dinlenmeyi tercih etmesidir. Verginin telafisi: Vergi oranının artması ya da yeni vergilerin konulması gibi durumlarda üretimin artırılması, maliyetin düşürülmesi gibi yollara başvurarak vergi ödemeden önceki seviyeye ulaşabilme çabasına denir. Vergi tutamağı: Ortada ve görünür olan vergi kaynaklarının daha kolay vergilendirilmesidir. Örnek: işçi ve memur ücretleri, şans oyunları geliri. Vergi amortismanı: Vergiye tabi bir malın kısmen ya da tamamen vergi dışı tutulması nedeniyle, vergi konusu olan menkul ya da gayrimenkulün değerinde meydana gelen azalmadır. Verginin grevi: Yüksek vergi oranları nedeniyle vatandaşların üzerlerindeki vergi yükünün hafifletilmesi yönünde gösterdikleri tepkidir. Vergiden kaçınma: Vergi kanunlarına aykırı olmayacak şekilde, vergiyi doğuran olayın gerçekleşmesinin engellenmesi suretiyle vergi borcundan kısmen ya da tamamen kurtulmaktır. Vergi kaçakçılığı: Vergi borcunun ödenmemesine ya da ödenmesi gerekenden daha azının ödenmesine denir. Vergiyi doğuran olay gerçekleşmiştir. Yasal olarak suçtur. Vergi kapitalizasyonu: Vergiye tabi bir malın kısmen ya da tamamen vergi dışı tutulması nedeniyle, vergi konusu olan menkul ya da gayrimenkulün değerinde meydana gelen artıştır. Verginin Yansıması: Kanuni yükümlü tarafından ödenen vergi borcunun, fiyat mekanizması kullanılarak kısmen ya da tamamen 3. kişilere aktarılmasıdır. Vergi taşıyıcısının değişmesine neden olur. Aşamaları: 1- verginin ödenmesi 2- verginin vurgusu 3- verginin yayılması 4- verginin yerleşmesi. 6
Yansıma Türleri: -Kanuni yansıma: Devlet tarafından önceden öngörülen ve yasal olarak düzenlenen yansımadır. -Ekonomik yansıma: Piyasa koşullarından yararlanılarak yapılan yansımadır. -İleriye doğru yansıma: Üreticiden tüketiciye, arzdan talebe doğru gerçekleşen yansımadır. -Geriye doğru yansıma: Tüketiciden üreticiye, talepten arza doğru gerçekleşen yansımadır. -Çapraz yansıma: bir malın üzerine konulan verginin, talep esnekliği düşük olan başka bir malın fiyatının artırılması suretiyle yansıtılmasıdır. -Mutlak yansıma: Vergi oranında meydana gelen bir artışın gelir dağılımı üzerinde neden olacağı etkidir. -Diferansiyel yansıma: Bir verginin kaldırılarak yerine başka bir vergi getirilmesi durumunda bunun gelir dağılımı üzerinde neden olacağı etkidir. Etkileyen faktörler: 1- Mikro ekonomik faktörler: a.vergi türü: dolaylı >> kolay dolaysız >> zor harcama >> kolay gelir,servet >> zor b.arz-talep fiyat esnekliği: Talep esnekliği yüksek ise >> zor Talep esnekliği düşük ise >> kolay Arz esnekliği yüksek ise >> zor Arz esnekliği düşük ise >> kolay c. Piyasa yapısı: Tam rekabet >> uzun dönemde zor kısa dönemde talep esnekliğine bağlı Monopol >> kısmen Oligopol >> talep esnekliği düşükse yansır. d.verginin yüksekliği: Yüksek oranlı >> zor Düşük oranlı >> kolay c. Maliyet şekli: sabit oranlı >> kolay artan oranlı >> kısmen azalan oranlı >> yansımaz Vergi yükü: Verginin yükümlünün gelirinde meydana getirdiği azalmadır. Toplam Vergi Yükü = _Ödenen vergiler GSMH Bireysel Vergi Yükü = _ Ödenen vergiler Bireyin toplam geliri Net vergi yükü= Ödenen vergiler kamu hizm. sağlanan fayda Toplam gelir Gerçek vergi yükü= (Ödenen vergiler + yansıyan vergiler) (kamu hizm. sağlanan fayda + yansıttığı vergi) Toplam gelir Sektörel Vergi Yükü = _Sektörün ödediği toplam vergiler Bireyin toplam geliri Vergi takozu: Ücret gelirinin üzerindeki vergi ve sosyal güvenlik ödemelerinin oranını ifade eder. Vergi esnekliği: Vergideki artış/azalışın, gelirdeki artış/azalışa oranlanmasıdır. Cari dönem vergi önceki dönem vergi = Önceki dönem vergi Cari dönem gelir önceki dönem gelir Önceki dönem gelir Vergi fiyatı: Kamu malları için yapılan harcamalar arttıkça kişilerin ödeyecekleri vergilerin de artması sonucu, bir bireyin kamu malından tüketeceği her ekstra birim için yapması gereken ödemeye denir. e.malın türü: Tüketim malı >> sadece 1 kere yansır. Üretim malı >> çok defa yansıyabilir. 2- Makro ekonomik faktörler: a. Konjonktürel durum: Milli gelir, enflasyon, işsizlik. b. Yükümlünün vergiyi finansman şekli Mali rant: Bir kişinin yararlandığı kamusal mal ve hizmetlerin bedelinden daha fazla vergi ödemesine denir. Mali sömürü: Bir kişinin yararlandığı kamusal mal ve hizmetlerin bedelinden daha az vergi ödemesine denir. 7
Tobin vergisi: Uluslararası sermaye hareketleri üzerinden alınacak vergidir. Bu vergi sermayenin değeri karşılığında alınacak olan, düşük ve düz oranlı bir vergidir. Tobin vergisi, ülkelerin ekonomileri üzerinde yıkıcı etkilere neden olan ani spekülatif fon hareketlerinin neden olduğu olumsuz etkilerin ortadan kaldırılması amacıyla konulur. Mali sürüklenme: Gelir vergisinin artan oranlı tarifeye göre tahsil edildiği ülkelerde, enflasyon nedeniyle nominal geliri artacak olan yükümlünün, bu artış nedeniyle bir üst gelir dilimine sıçrayarak daha yüksek oranlı vergi oranına tabi tutulmasıdır. Bu durumda, yükümlü reel geliri artmadığı halde bu görünürdeki artış nedeniyle daha fazla vergi ödemek zorunda kalmaktadır. Taksflasyon: Yüksek enflasyon ve yüksek vergi yükünün bir arada bulunmasıdır. Enflasyon vergisi: Enflasyon nedeniyle paranın değerinde meydana gelen düşüşün, gelirleri enflasyon oranından daha az artan gelir sahipleri üzerinde vergiye benzer etki yaratmasıdır. Tanzi etkisi: Enflasyon nedeniyle devletin reel vergi gelirlerinde kayıba uğramasıdır. Eğer, verginin doğduğu an ile verginin tahsili arasında uzun bir süre varsa, aradaki süre içinde devlet enflasyon oranı kadar gelir kaybına uğrar. Çünkü, geçen süredeki enflasyon paranın değerinin düşmesine neden olmuştur. Ramsey Vergisi: Talebin fiyat esnekliği düşük olan ya da hiç olmayan malların (petrol, sigara) vergilerinin artırılması yoluyla kaynak dağılımın vergiden dolayı olumsuz etkilenmesinin önüne geçilmesi için konulan vergilerdir. - Ticari kazanç, zirai kazanç, ücret, serbest meslek kazancı, menkul sermaye iradı, gayrimenkul sermaye iradı üzerinden alınır. - Kaynak teorisine göre, gerçek kişilerin sahip oldukları üretim faktörlerini (sermaye, ücret, rant) sürekli olarak üretime sokmaları sonucu elde ettikleri gelirler üzerinden alınır. Yani, mutlak suretle üretim faaliyeti sonucu elde edilmiş bir gelir olmalıdır. Bu açıdan miras ve bağış gibi gelirler bunun dışındadır. Net (safi) artış teorisine göre, gerçek kişinin dönem başı ile dönem sonu arasında servetinde meydana gelen artış üzerinden alınır. İlla ki üretim faaliyeti sonucu elde edilmiş olması gerekmez. Dolayısıyla, miras ve bağış gibi gelirler bunun içindedir. - Sedüler gelir vergisi: Bir gerçek kişinin sahip olduğu gelir kaynaklarının birbirinden bağımsız olarak ayrı ayrı vergilendirilmesidir. Genellikle düz oranlı tarife üzerinden hesaplanır. Bir gelir kaynağında meydana gelen zarar başka bir gelir kaynağından mahsup edilemez. Üniter gelir vergisi: Bir gerçek kişinin tüm gelir kaynaklarının bir araya getirilerek hesaplanması suretiyle vergilendirilmesidir. Bu yöntemde öncelikle tüm gelir kaynaklarından elde edilen gelirler toplanır, sonra herhangi bir gelir kaynağında oluşan zarar ya da maliyetler mahsup edilir, en son geriye kalan bedel artan oranlı tarifeye göre vergilendirilir. b. Kurumlar Vergisi: - Tüzel kişilerin belli bir mali dönemdeki net kazancı üzerinden alınır. - Düz oranlı tarifeye göre hesaplanır. (%20) 2. Servet üzerinden alınan vergiler: - Bir kişinin sahip olduğu gelir getiren ya da gelir getirmeyen iktisadi değerlerin vergilendirilmesidir. - Servete sahip olma, servetin değerlenmesi ve servetin el değiştirmesi üzerinden alınır. - Emlak Vergisi, Motorlu Taşıtlar Vergisi (MTV), Veraset ve İntikal Vergisi. - Belli aralıklarla sürekli olarak alındığı gibi (Emlak Vergisi, MTV), tek bir defa da alınabilir. (Veraset ve İntikal Vergisi) D. VERGİLERİN SINIFLANDIRILMASI A. KAYNAĞINA GÖRE VERGİLER 1. Gelir üzerinden alınan vergiler: a. Gelir Vergisi: - Gerçek kişilerin belli bir mali dönemdeki net kazancı üzerinden alınır. - Artan oranlı vergi tarifesinin dilim usülüne göre hesaplanır. 3. Gider üzerinden alınan vergiler: - Gelir ve servetin harcanmasından alınır. - Dolaylı vergilerdir. - Kolaylıkla yansıtılabilir. - Düz oranlı tarifeye göre hesaplanır. a. Özel gider vergisi: Sadece belli mal ve hizmetler üzerinden alınan vergilerdir. Örnek: Özel Tüketim Vergisi (ÖTV), Özel İletişim Vergisi (ÖİV) b. Genel gider vergisi: Tüm mal ve hizmetler üzerinden alınan vergilerdir. 8
I. Yayılı Muamele Vergisi: Üretimden tüketime her aşamada satış bedeli üzerinden alınır. Önceki aşamada ödenen vergi, sonraki aşamada fiyata dahil olduğu için vergi üzerinden vergi alınmış olur. Bu da vergi piramitleşmesine neden olur. II. Toplu Muamele Vergisi: Üretimden tüketime sadece tek aşamada satış bedeli üzerinden alınır. Üretici toptancı: üretim vergisi (istihsal) Toptancı perakendeci: toptan satış v. Perakendeci tüketici: perakende satış v. III. Katma Değer Vergisi: Üretimden tüketime her aşamada malın ek değeri (katma değer) üzerinden alınır. Modern yayılı muamele vergisidir. Vergi piramitleşmesini önler. 1985 yılından itibaren ülkemizde uygulanmaya başlanmıştır. Düz oranlı vergi tarifesine göre hesaplanır. (%18, %8, %1) Türleri: a. Gayri Safi Hasıla Tipi KDV: Satış üzerine yatırım mallarının (sabit mallar) maliyeti ile bu malların amortismanının da eklendiği KDV tipidir. Matrah=ücret + rant + faiz + kar + amortisman Matrah=tüketim + yatırım b. Gelir Tipi KDV: Satış üzerine yatırım mallarının maliyetinin dahil edildiği ancak bu malların amortismanının düşüldüğü KDV tipidir. Matrah=ücret + rant + faiz + kar Matrah=tüketim + yatırım amortisman c. Tüketim Tipi KDV: Satış üzerine yatırım mallarının maliyetinin ve bu malların amortismanının dahil edilmediği yani düşüldüğü KDV tipidir. Matrah=ücret + rant + faiz + kar + amortisman sermaye birikimi Matrah=tüketim d. Ücret Tipi KDV: Satış üzerinden yatırım malları ve amortismanların yerine sermaye gelirlerinin düşüldüğü KDV tipidir. Matrah= Milli Gelir (rant + faiz + kar) Matrah=ücret - KDV, ÖTV, ÖİV, Gümrük Vergisi, Damga vergisi dolaylı vergilerdir. 2. Dolaysız Vergiler: - Zor yansıyan ya da yansımayan (vergi kendi üstünde kalıyorsa) vergiler dolaysız vergilerdir. - Kanuni yükümlüsü ile fiili yükümlüsü aynı kişiler ise dolaysız vergidir. - Vergi taşıyıcısı ile vergi sorumlusu aynı kişiler ise dolaysız vergidir. - Gelir ve servet üzerinden alınan vergiler dolaylı vergilerdir. - Gelir Vergisi, Kurumlar Vergisi, Emlak Vergisi, Veraset ve İntikal Vergisi, Motorlu Taşıtlar Vergisi dolaysız vergilerdir. - C. OBJEKTİF SUBJEKTİF VERGİLER 1. Objektif Vergiler: - Kişilerin şahsi durumu, medeni hali, elde ettiği gelirin kaynağı ve miktarı gibi hususların göz önünde tutulmadığı vergilerdir. Örneğin ; KDV - Nesnel vergiler ya da reel vergiler olarak da adlandırılır. Örneğin; Gelir Vergisi. 2. Subjektif Vergiler: - Kişilerin şahsi durumunun (evli-bekar, çocukluçocuksuz, gelirin kaynağı-miktarı vs.) göz önünde tutulduğu vergilerdir. - Asgari geçim indirimi, vergi indirimi, vergide ayırma ilkesi, artan oranlılık, sosyal amaçlı muafiyet ve istisnalar gibi yöntemler kullanılır. D. TAHSİLATI YAPAN İDAREYE GÖRE VERGİLER 1. Merkezi Yönetim Vergileri: Vergi ile ilgili uygulama ve tahsilatın merkezi yönetim tarafından yapıldığı vergilerdir. Örneğin; Gelir Vergisi, Kurumlar Vergisi, KDV, Motorlu Taşıtlar Vergisi. c. Gümrük Vergisi: İhracat ve ithalat üzerinden alınan gümrük vergisi de gider üzerinden alınan vergiler kapsamında değerlendirilir. B. DOLAYLI DOLAYSIZ VERGİLER 1. Dolaylı Vergiler: - Kolay yansıyan vergiler dolaylı vergilerdir. - Kanuni yükümlüsü ile fiili yükümlüsü farklı kişiler ise dolaylı vergidir. - Vergi taşıyıcısı ile vergi sorumlusu farklı kişiler ise dolaylı vergidir. - Gider üzerinden alınan vergiler dolaylı vergilerdir. 2. Yerel Yönetim Vergileri: Vergi ile ilgili uygulama ve tahsilatın yerel yönetimler tarafından yapıldığı vergilerdir. Örneğin; Emlak Vergisi. NOTLAR: 9
. 10.
KPSS A GRUBU MALİYE KAMU GELİRLERİ ÖRNEK SORULAR 1) Vergiyi harçtan ayıran temel özellik aşağıdakilerden hangisidir? (KPSS 2002) a) Zora dayalı olması b) Karşılıksız olması c) Kesin olması d) Parasal bir transfer olması e) Kamusal finansman aracı olması 2) Harçlarla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? (KPSS 2009) a) Harçlar bazen yararlanılan hizmetin parasal değerinin üzerinde veya altında olabilir. b) Harçlarla vergiler arasında bir fark olmadığı halde yalnız farklı yasalarla belirlendiklerinden farklı sayılmaktadır. c) Ödenen harç yararlanılan hizmetin değerinin üzerinde ise aradaki fark vergi sayılabilir. d) Yapılan ödemelerin gerçek anlamda harç sayılabilmesi için yararlanılan hizmetle ödenen bedel arasında bir orantılılık olması gerekir. e) Harca tabi kamu hizmetleri genellikle devlet tekelinde olduğundan harç ödemekten kaçınmak her zaman mümkün olmamaktadır. 3) Kamu kurumu fiyatları ile harçlar ve resimler arasındaki temel fark ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur? (KPSS 2008) a) Kamu kurumu fiyatlarında kamusal nitelik taşıyan hizmetlerin fiyatlandırılması söz konusu olduğu halde, harç ve resimlerde özel nitelikleri ağır basan hizmetlerin fiyatlandırılması söz konusudur. b) Harç ve resimlerde söz konusu hizmetin kamusal nitelikleri ağır basarken, kamu kurumu fiyatlarında özel kesimce üretilenlere benzer hizmetlerin fiyatlandırılması söz konusudur. c) Harç ve resimler daha ziyade yerel yönetimler tarafından alındığı halde, kamu kurumu fiyatları büyük ölçüde merkezi yönetim tarafından alınır. d)harç ve resimler daha ziyade merkezi yönetim tarafından alındığı halde, kamu kurumu fiyatları büyük ölçüde yerel yönetimler tarafından alınır. e) Harçlar ve resimlerle kamu kurumu fiyatları arasında özünde bir fark olmadığı halde, farklı yasalarla düzenlendiği için söz konusu ödemeler farklı adlandırılmaktadır. 4) Şerefiye ile katılma payı arasındaki temel fark aşağıdakilerden hangisidir? (KPSS 2006) 11 a) Şerefiye belediyeler, katılma payı merkezi hükümet tarafından alınır. b) Her ikisi de belediyeler tarafından alındığı halde, katılma payı gönüllü, şerefiye ise zorunludur. c) Şerefiye meydana gelen değer artışına göre, katılma payı ise öngörülen harcamayı finanse etmek üzere alınır. d) Şerefiye önceden belirlenmiş harcamaların finansmanı için, katılma payı ise değer artışı karşılığında alınır. e) Şerefiye bireylerden, katılma payı ise kurumlardan alınır. 5) Kamu kuruluşu niteliğindeki ekonomik, sosyal ve mesleki kuruluşların, üyelerine götürdükleri hizmetler karşılığı topladıkları kamu gelirine ne ad verilir? (KMS 2001) a) Vergi b) Harç c) Resim d) Parafiskal gelir e) Şerefiye 6) Tahsil edildiği kamu kuruluşunun bütçesinde muhasebeleştirilen ve devlet bütçesi içinde yer almayan kamu geliri aşağıdakilerden hangisidir? (KPSS 2005) a) Şerefiye b) Harç c) Resim d) Para ve vergi cezaları e) Parafiskal gelir 7) Aşağıdakilerden hangisi Parafiskal gelirin özelliklerinden biri değildir? (KPSS 2003) a) İlgili kurumların bütçelerinde muhasebeleştirilmeleri b) Kamu hizmeti gören kurumların finansmanı için alınması c) Devletin egemenlik gücüne dayanılarak alınması d) Vergi benzeri gelir olması e) Devlet bütçesinde yer alması 8) İşverenlerin çalıştırdıkları kişiler için ödedikleri sigorta primleri aşağıdaki kamu gelirlerinden hangisinin kapsamında yer alır? (KPSS 2007) a) Transfer ödemeleri b) Vergi benzeri gelirler c) Mamelek gelirleri d) Gönüllü ödemeler e) zorunlu fon kesintileri
9) Modern Maliyecilerin vergi tanımını Klasik Maliyecilerin vergi tanımından ayıran temel özellik aşağıdakilerden hangisidir? (KPSS 2006) a) Vergilerin gerektiğinde ekonomik ve sosyal hayata müdahale amacıyla alınması b) Verginin kamu gücüne değil gönüllülük esasına dayanması c) Vergilerin temel kamu gelirlerinden sayılmaması d) Vergilerin parasal bir yükümlülük olması e) Vergilerin karşılıksız olması 10) Vergilerin karşılıksız olması ne demektir? (KPSS 2006) a) Vergi ödeyenlerin devletten hiçbir fayda sağlamaması b) Devletin sadece devlet olduğu için vergi alması ve karşılığında herhangi bir hizmet sunma zorunluluğunun olmaması c) Vergide kişinin şahsına yönelik özel ve doğrudan bir karşılık vaadi ve taahhüdü olmaması d) Devletin vergi karşılığında bir hizmet sunmaması e) Devletin vergi karşılığında kamusal mal ve hizmet sunsa bile bunu gönüllü olarak yapması 13) Aşağıdakilerden hangisi geniş anlamda vergi gelirlerinden biri değildir? (KPSS 2011) a) Vergiler b) Şerefiyeler c) Resimler d) Zorunlu borçlanmalar e) Harcamalara katılma payları 14) Aşağıdakilerden hangisi verginin sosyal amacı ile ilgilidir? a) Gelir dağılımında adaletin sağlanması b) Tasarrufların teşviki c) Ülkeler arası vergi uyumlaştırması d) Lüks tüketimin aşırı vergilendirilmesi e) Yatırımların teşviki 15) Aşağıdakilerden hangisi hem olağanüstü hem de cebri gelirlerdendir? a) Vergiler b) Emisyon gelirleri c) Parafiskal gelirler d) Mülk gelirleri e) Harçlar 11) Harç adı altında ödenen bedel ile hizmetin maliyeti arasında bir ilişki olmamasının asıl nedeni aşağıdakilerden hangisidir? (KPSS 2007) 16) Harç miktarının sunulan hizmetin maliyetinden fazla olması halinde fazlalık kısımla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur? a) Harç tutarını saptayan kamu otoritelerinin karar verirken siyasal, sosyal ve mali faktörleri göz önünde tutması b) Verilen hizmetin maliyetinin saptanamaması c) Verilen hizmetten yararlananların gelir düzeyinin bilinmemesi d) Harç ödeyenlerin daha sonra bu bedeli devletten tahsil etmesi e) Gönüllü bir ödeme olması 12) Aşağıdakilerden hangisi vergi benzeri gelirlere örnek değildir? (KPSS 2006) a) Avukatların barolara ödedikleri aidatlar b) Tüccar ve sanayicilerin mesleki kuruluşlara ödedikleri aidatlar c) Çalışanlardan yapılan sigorta primi kesintileri d) Bir gayrimenkul tapuda tescil edilirken yapılan ödeme e) İşverenlerin çalıştırdıkları kişiler için ödedikleri sigorta primi a) Fazlalık kısım da harç sayılır b) Fazlalık kısım iade edilmelidir. c) Fazlalık kısım şerefiye sayılır d) Fazlalık kısım vergi olarak kabul edilir. e) Maliyet ile harç miktarı her zaman eşit olmak zorunda olduğu için böyle bir durum söz konusu değildir. KPSS A GRUBU MALİYE VERGİ TEORİSİ ÖRNEK SORULAR -1 1) Her mükellefe yüklenen vergi çeşidinin ve miktarının belirli olmasını, keyfi olmamasını, koşullarının açık ve kesin olması gerektiğini belirten vergi ilkesi aşağıdakilerden hangisidir? (KMS 2001) a) Açıklık ilkesi b) Belirlilik ilkesi c) Uygunluk ilkesi d) Esneklik ilkesi e) İstikrar ilkesi 12
2) Aşağıdakilerden hangisi Adam Smith in vergileme kurallarından biri değildir? (KPSS 2003) a) Adalet kuralı b) Uygunluk kuralı c) Verimlilik kuralı d) İktisadilik kuralı e) Kesinlik kuralı 3) Bir devletin tebaasının her biri hükümetin devamına ödeme gücü oranında yani devletin himayesi altında elde ettiği gelirle orantılı olarak katılmalıdır. şeklinde özetlenebilecek olan vergilendirme kuralını aşağıdakilerden hangisi önermiştir? (KPSS 2011) a) A. Wagner b) A.Smith c) A.T.Peacock d) P.A. Samuelson e) J.M. Keynes 4) Önce mükellefin gelirinin vergilendirilmesi gereken tarifeye göre vergilendirilmesi, bundan sonra en az geçim indiriminin tarifeye göre hesaplanan miktarının toplam gelir üzerinden hesaplanan vergiden düşülmesi yoluyla uygulanan en az geçim indirimi şekline ne ad verilir? (KPSS 2004) a) Bölme yöntemi b) Katsayı sistemi c) Matrahtan indirim sistemi d) Dekot sistemi e) Karma sistem 5) Aşağıdakilerden hangisi vergi ödeme gücüne ulaşmak için yararlanılabilecek tekniklerden biri değildir? (KPSS 2009) a) En az geçim indirimi b) Artan oranlılık c) Ayırma ilkesi d) Muafiyet ve istisnalar e) Götürü usul 6) Aşağıdakilerden hangisinde verginin fiili mükellefi ve kanuni mükellefi ayrı ayrı kişilerdir? (KPSS 2010) a) Kurumlar vergisi b) Emlak vergisi c) Gelir vergisi d) KDV e) Motorlu taşıtlar vergisi 7) Verginin konusu ne demektir? (KPSS 2009) a) Vergini üzerinden hesaplandığı değer ya da miktar 13 b) Verginin hangi kesimlerden ne kadar alınacağına ilişkin yetkiyi veren yasal çerçeve c) Bir ülkenin vergi sistemine ve değişik vergilere ilişkin yasaların bütünü d) Vergini üzerine konulduğu, doğrudan ya da dolaylı olarak kaynağını oluşturduğu iktisadi unsur e) Vergi yasalarının adil olup olmadığı konusunda yapılan değerlendirmelerin tümü 8) Aşağıdakilerden hangisi spesifik ve advalorem vergiler arasındaki temel farktır? ( KPSS 2008) a) Spesifik vergi belirli mal ve hizmetler üzerinden alınırken, advalorem vergi tüm mal ve hizmetler üzerinden alınır. b) Advalorem vergi belirli mal ve hizmetler üzerinden alınırken, spesifik vergi tüm mal ve hizmetler üzerinden alınır. c) Spesifik vergi adet, ağırlık, uzunluk vs. gibi ölçütler üzerinden alınırken, Advalorem vergi matrahın değer olduğu vergidir. d) Advalorem vergi adet, ağırlık, uzunluk vs. gibi ölçütler üzerinden alınırken, spesifik vergi matrahın değer olduğu vergidir. e) Spesifik vergiler belirli mükelleflerden alınırken, Advalorem vergiler tüm mükelleflerden alınır. 9) Vergi tahsil işinin, getireceği toplam vergi hasılatından en düşük oranda pay isteyene bırakılması usulü aşağıdakilerden hangisidir? (KMS 2001) a) Emanet usulü b) İhale usulü c) İltizam usulü d) Stopaj usulü e) Beyan usulü 10) Vergi tahsil işinin en yüksek vergi hasılatını getirmeyi taahhüt edene verilmesi usulü aşağıdakilerden hangisidir? (KPSS 2005) a) Emanet usulü b) İhale usulü c) İltizam usulü d) Stopaj usulü e) Beyan usulü 11) Gelir Dilimi (TL) Vergi oranı (%) 0-1000 0 1001-2000 10 2001-4000 20 4000+ 30 Yukarıdaki gelir tarifesine göre 3500 YTL gelir elde eden bir bireyin ortalama vergi oranı yüzde kaçtır? (KPSS 2008)
a) 10 b) 11,4 c) 15,4 d) 20 e) 21,4 12) Gelir Dilimi (TL) Vergi oranı (%) 0-10.000 5 10.001-20000 10 20.001-40.000 15 40.000+ 20 Yukarıdaki gelir vergisi tarifesine göre 70.000 TL gelir elde eden bir bireyin ortalama vergi oranı yüzde kaçtır? a) 10 b) 12,85 c) 15 d) 20 e) 21,4 13) Gelir Dilimleri (TL) Vergi oranı (%) İlk 10.000.000 10 Sonra gelen 20.000.000 15 Sonra gelen 30.000.000 20 Sonra gelen 40.000.000 25 Yukarıdaki vergi tarifesinin yükseklik farkı yüzde kaçtır? a) 5 b) 10 c) 15 d) 20 e) 25 14) I.Ayırma ilkesi uygulaması II. Artan oranlı gelir vergi tarifesi III.En az geçim indirimi uygulaması Yukarıdakilerden hangileri vergi adaletini sağlamaya yönelik teknikler arasında yer alır? (KPSS 2011) a) Yalnız II b) Yalnız III c) I ve III d) II ve III e) I, II ve III 15) Vergi muafiyeti nedir? (KPSS 2009) a) Vergilendirilmesi gereken vergi konularının vergi kanunlarıyla vergi dışı bırakılması 14 b) Vergi yükümlüsünün vergi borcunun idare tarafından silinmesi c) Zamanaşımı nedeniyle idarenin yükümlüden vergi almaktan vazgeçmesi d) Vergiyi doğuran olaya neden olunmaması suretiyle kişilerin vergi dışında kalması e) Vergilendirilmesi gereken kişilerin kanunlarla vergi dışı bırakılması VERGİ TEORİSİ ÖRNEK SORULAR -2 1) Binaların mesken olarak kiraya verilmesinden bir takvim yılı içinde elde edilen hasılatın belirli kısmının gelir vergisi dışında bırakılması aşağıdakilerden hangisine bir örnektir? (KPSS 2002) a) İstisna b) Muafiyet c) Yansıma d) Vurgu e) Karine 2) Aşağıdaki unsurlardan hangisi vergileme kapasitesini etkilemez? (KPSS 2003) a) Vergi kaçırma b) Gelir dağılımı biçimi c) Siyasi otoritenin gücü d) Trampa ekonomisinin gücü e) Kişi başına düşen gelir 3) Mali anestezi bakımından en uygun vergi aşağıdakilerden hangisidir? (KPSS 2002) a) Gelir Vergisi b) Kurumlar Vergisi c) KDV d) Bina Vergisi e) Arazi Vergisi 4) Aşağıdakilerden hangisi özel hukuk kurallarının ve sözleşme şekillerinin ustaca kullanılarak vergi borcunun azaltılmaya ya da sıfırlanmaya çalışılmasını ifade eder? (KPSS 2003) a) Ekonomik yaklaşım b) Muvazaa c) Takas d) Peçeleme e) Sözleşme serbestisi 5) Tüketimi kısmaya yönelik olarak konulan vergi nedeniyle geliri azalan bir kişiyi, gelir eksikliğini gider-
mek için daha fazla çalışma iten vergi etkisi aşağıdakilerden hangisidir? (KPSS 2003) a) Verginin gelir etkisi b) Verginin ikame etkisi c) Verginin mali etkisi d) Verginin iktisadi etkisi e) Verginin yansıma etkisi 6) Aile bütçesine katkıda bulunmak amacıyla tam zamanlı olarak çalışan bir kadın, ailesine daha fazla zaman ayırmak için yarı zamanlı olarak çalışmaya başlamıştır. Daha sonra, gelir vergisi oranlarındaki artış nedeniyle çalışmaktan tamamen vazgeçmiştir. Bu kadınla ilgili olarak aşağıdakilerden hangi doğrudur? (KPSS 2007) a) Vergi gelirlerindeki artış gelir etkisi yaratmıştır. b) Geliri artan devlete güvendiğinden çalışmaktan vazgeçmiştir. c) Vergi oranlarındaki artış boş zamanı ucuzlattığından ikame etkisi yaratmıştır. d) Devlet bütçesinin güçlenme eğilimi güven yarattığından ailesine daha fazla zaman ayırmayı tercih etmiştir. e) Geleceğe dönük kötü bekleyişlere girdiğinden çalışma güdüsünü yitirmiştir. 7) Verginin ikame etkisi ne demektir? 9) Verginin yüksek fiyat içerisinde tüketicilere transferi durumunda ortaya çıkan yansıma şekli aşağıdakilerden hangisidir? (KPSS 2004) a) Kanuni yansıma b) Efektif yansıma c) İleriye doğru yansıma d) Sınırsız yansıma e) Fiili yansıma 10) Aşağıdakilerden hangisi vergi yansımasını etkileyen mikro ekonomik faktörlerden biri değildir? (KPSS 2002) a) Talebin fiyat esnekliği b) Piyasanın yapısı c) Verginin türü d) Arzın fiyat esnekliği e) Mükelleflerin vergileri finansman şekli 11) Aşağıdakilerden hangisi vergi yükünün artırılması durumunda ortaya çıkabilecek sonuçlardan biri değildir? (KPSS 2008) a) Tasarrufların artması b) Vergi kaçakçılığının ve vergiden kaçınmanın artması c) Üretken faaliyetlerin azalması d) Yatırımların azalması e) Çalışma gayretinin azalması a) Gelir vergisindeki artış sonucunda geliri azalan bireylerin eski gelir düzeylerini korumak için daha fazla çalışmayı tercih etmesi b) Gelir vergisindeki düşüş sonucu geliri artan bireylerin daha fazla çalışmayı tercih etmesi c) Vergilerdeki artışın daha fazla kamu harcaması yapılarak dengelenmesi d) Vergi oranlarındaki düşüş sonucunda meydana gelen kamu gelirlerindeki düşüşün borçlanma ile ikame edilmesi e) Gelir vergisindeki artış sonucunda geliri azalan bireylerin çalışmak yerine dinlenmeyi tercih etmesi 8) Vergiye tabi bir malın kısmen ya da tamamen vergi dışı tutulması nedeniyle, vergi konusu olan iktisadi unsurun değerinde meydana gelen artış etkisine ne ad verilir? (KPSS 2004) a) Vergi piramidi b) Verginin kapitalizasyonu c) Vergi muafiyeti d) Verginin amortismanı e) Verginin dönüştürülmesi 12) Dayanıklı sermaye mallarının aşınma payının katma değerden düşülmesi yoluyla hesaplanan katma değer vergisi aşağıdakilerden hangisidir? (KMS 2001) a) Gelir tipi katma değer vergisi b) Ücret tipi katma değer vergisi c) Tüketim tipi katma değer vergisi d) Gayrisafi hasıla tipi katma değer vergisi e) Üretim tipi katma değer vergisi 13) Üretim sürecinde yıpranan sermaye mallarının değerini de içeren katma değer vergisi aşağıdakilerden hangisidir? (KPSS 2005) a) Gelir tipi katma değer vergisi b) Ücret tipi katma değer vergisi c) Tüketim tipi katma değer vergisi d) Gayrisafi hasıla tipi katma değer vergisi e) Üretim tipi katma değer vergisi 14) Aşağıdakilerden hangisi gider vergilerinin en önemli sakıncasıdır? (KPSS 2004) 15
a) Doğrudan vergi niteliği b) Gelire kıyasla tersine artan oranlı etki yaratmaları c) Bireylerin fiili satın alma güçlerini dikkate almaları d) Servetin elde edildiği zamana göre alınmaları e) Dolaysız olmaları 15) Yansıma ölçütüne göre aşağıdaki durumların hangisinde verginin dolaysız olduğu kabul edilir? (KPSS 2004) a) Vergi mükellefiyle vergi yüklenicisinin aynı kişi olması b) Vergiyi doğrudan olayın gerçekleşmemesi c) Vergi mükellefiyetinin vergi beyannamesi vermeyi gerektirmesi d) Vergi mükellefinin vergiden kaçınabilmesi e) Yasalar önünde vergi mükellefi olarak kabul edilen kişi ile vergi sonucu mal varlığı azalan kişinin farklı olması 16) Aşağıdakilerden hangisi vergilerin sınırlı yansımasını tanımlar? (KPSS 2011) a) Vergi yükünü taşıyacak olanların kanunlarla gösterilmiş olması b) Vergi yükünün yalnızca geriye doğru yansıması c) Vergi yükünün yalnızca ileri doğru yansıması d) Arz ve talebe bağlı olarak malın fiyatına vergi yükünün eklenmesi e) Üretim zincirinin yalnızca belirli halkalarında yer alan kişilerin üzerinde vergi yükü kalması 16