Sağlıkta Ar-Ge ve İnovasyon Yrd. Doç. Dr. Bülent GÜMÜŞ bulent.gumus@innocentrum.com @DrBGumus #SağlıktaArGeİnovasyon Şubat 2017
Eğitim Planı Gün 1 ArGe ve İnovasyon Kavramı ve Çarçevesi (FRASCATİ ve OSLO Kılavuzları) Sağlık Alanında Sayılarla ArGe Sağlık ArGe ve İnovasyon Süreç Yönetimi Gün 2 Sağlık Bakanlığı Ar-Ge Destekleri ve Başvuru Usul ve Esasları TUBİTAK Ar-Ge Destekleri ve Başvuru Usul ve Esasları Fikri Mülkiyet Hakları Gün 3 Gün 4 Gün 5 Sağlık ArGe Projelerinde Tasarım ve İstatistiksel Yöntemler Sağlık ArGe Projelerinde Risk Yönetimi Sağlık ArGe Projelerinde Yapılan Yaygın Hatalar ve Alınan Dersler Uygulama 2
Tanışalım: Dr. Bülent Gümüş BS, ODTÜ, 1996 MS, Texas Tech Üniv. 1998 OnBoard Software, Texas MS, Southern Methodist University PhD, Texas Tech Üniv. Milsoft Yazılım TOBB ETÜ Texas Tech Üniv. Katar Üniv. BAE Systems innocentrum 96 98 00 02 04 06 08 10 12 14 16 3
FRASCATİ Kılavuzları Araştırma ve Deneysel Geliştirme Taramaları İçin Önerilen Standart Uygulama Bu kılavuz, üye ülkelerdeki ulusal Ar-Ge verilerini toplayan, yayımlayan ve OECD Ar-Ge taramalarına cevaplar veren ulusal uzmanlar tarafından ve bu uzmanlar için yazılmıştır. Bu kılavuz ilk kez yaklaşık 40 yıl önce yayımlanmış olup, genellikle Ar-Ge "girdi" verileri olarak anılan, sadece araştırma ve deneysel geliştirmeye (Ar-Ge) tahsis edilen finans ve insan kaynaklarının ölçümü ile ilgilenmektedir. 4
Ar-Ge Tanımı (Frascati) Frascati Kılavuzu na göre Ar-Ge; insan, kültür ve toplumun bilgisinden oluşan bilgi dağarcığının artırılması ve bu dağarcığın yeni uygulamalar tasarlamak üzere kullanılması için sistematik bir temelde yürütülen yaratıcı çalışmalardır. Temel Araştırma: Görünürde herhangi bir özel uygulaması ya da kullanımı bulunmayan, öncelikli olgu ve gözlemlenebilir gerçeklerin temellerine ait yeni bilgiler edinmek için yürütülen deneysel ve teorik çalışmadır. Uygulamalı Araştırma: Yeni bilgi edinme amacıyla yürütülen özgün çalışmadır. Belirli bir pratik amaca veya hedefe yöneliktir. Deneysel Geliştirme: Araştırma ve/veya pratik deneyimden elde edilen mevcut bilgiden yararlanarak yeni malzemeler, yeni ürünler ya da cihazlar üretmeye; yeni süreçler, sistemler ve hizmetler tesis etmeye; hali hazırda üretilmiş veya kurulmuş olanları önemli ölçüde geliştirmeye yönelmiş sistemli çalışmadır. 5
OSLO Kılavuzları Yenilik Verilerinin Toplanması ve Yorumlanması İçin İlkeler Yeniliği uygun şekilde destekleyen politikalar geliştirmek için, yenilik sürecinin, Ar-Ge dışındaki yenilik faaliyetleri, aktörler arasındaki etkileşimler ve ilgili bilgi akışları gibi çeşitli kritik boyutlarını daha iyi şekilde anlamak gerekmektedir. Politika geliştirme aynı zamanda yenilik analizinde daha ileri düzeyde ilerlemeler ve buna bağlı olarak, daha iyi bilgi elde edilmesini gerektirmektedir. 6
Yenilik Tanımı (Oslo) İnovasyon/Yenilik, işletme içi uygulamalarda, işyeri organizasyonunda veya dış ilişkilerde, yeni veya önemli derecede iyileştirilmiş bir ürün (mal veya hizmet), veya süreç, yeni bir pazarlama yöntemi ya da yeni bir organizasyonel yöntemin gerçekleştirilmesidir. Oslo Kılavuzu, 2005 İnovasyon, yeni fikirlerin (ticari) bir değere dönüştürülmesi sürecidir. «Değer Katan Yenilik» 7
Değişimin hızı Nisan 2016 Yrd. Doç. Dr. Bülent Gümüş 8
İnovasyon Türleri İşletme içi ve dışı kaynakların kullanımına göre Kapalı Yenilikçilik Açık Yenilikçilik Kullanım alanlarına göre yenilikler Ürün Yeniliği Boyutlarına ve etki derecesine göre yenilikler Hizmet Yeniliği Süreç Yeniliği Örgütsel Yenilikleri Pazarlama Yenilikleri Toplumsal Yenilik Radikal Yenilikler Artımsal Yenilikler 9
İnovasyon Türleri Kapalı (Closed) Yenilikçilik: Geleneksel olarak, yeni ürün geliştirme ve pazarlama şirket sınırları içinde gerçekleşir. Hatta firma içinde sadece belirli bölümler veya kişiler yeniliklerden sorumludur. Açık (Open) Yenilikçilik: Bir yandan kendi iç kaynaklarımızla yeni fikirler üretirken, diğer yandan bunları dışarıdan elde etmek de mümkündür. Açık Yenilikçilikte iç ve dış fikirleri ve iç ve dış piyasa yolları kullanılır. 10
İnovasyon Türleri Açık İnovasyon 11
İnovasyon Türleri Açık İnovasyon P&G, göz bebeği gibi koruduğu dahili Ar-Ge merkezinin bir çok fonksiyonunu kaldırdı. P&G bugün, üniversitelerden, yan sanayilerinden, firma dışı mucitlerden fikirler topluyor ve karşılığında bazen ödül bazen de belirli oranda pay veriyor. On yıldan az bir süre içinde, P&G dış kaynaklı yeni ürün fikirlerinin oranını %5'lerden, %50'ye kadar arttırdı. 2001-2006 yılları arasındaki %6 büyüyüp yıllık kârını 3 kat arttırdı. P&G, gizlilik ve fikri hakları korumak için kendi açık yenilikçilik ağını kurdu, http://www.pgconnectdevelop.com/ 12
İnovasyon Türleri Açık İnovasyon http://sirusinovasyon.com/ : 1980 yılında kurulan Tiryaki Agro Gıda firmasının Açık İnovasyon platformu http://www.icatcikar.com/ http://inovasyon.iett.gov.tr/: İETT nin yeni açık inovasyon portalı 13
İnovasyon Türleri Yenilikçilik, bir işletmenin ürün, hizmet, (tasarım, üretim, dağıtım ve pazarlama gibi), pazarlama ve iş modelleri, yapılanma ile çevreyle ilişkileri alanında yapılabilir: 1. Ürün yeniliği, 2. Hizmet yeniliği, 3. Süreç yeniliği, 4. Örgütsel yenilik, 5. Pazarlama yeniliği 14
Yenilikçi Ürünler 15
Yenilikçi Hizmetler itunes www.yemeksepeti.com Molalı kredi (TEB) ATM Online alışveriş/bankacılık Arabaya servis (McDonalds) 16
Yenilikçi Hizmetler Nisan 2016 Yrd. Doç. Dr. Bülent Gümüş 17
İnovasyon Süreci 18
Sistematik İnovasyon Prensipleri Her alanda inovasyon Örnek: VHS vs. Beta; Windows vs. Macintosh Sürekli inovasyon Örnek: Samsung vs. Nokia, Japon vs. Amerikan Otomotive Sanayi Açık inovasyon Örnek: TEB, Dizayn Grup, FNSS, P&G 19
İnovasyon Süreci 20
21
22
Müşteri ne ister? 23
Sağlıkta Ar-Ge Sağlıkta yapılan Ar-Ge ve inovasyon, tıbbi ve idari olmak üzere iki amaca yönelik olarak yapılmaktadır. Tıbbi Ar-Ge faaliyetleri; klinik ve sağlık sorunlarına yönelik araştırmalardır. İdari Ar-Ge faaliyetleri; sağlık hizmetlerinde verimliliği artırmak, sağlık kuruluşlarında verilen hizmetin kalitesini yükseltmek amacıyla işletmecilik sorunlarının belirlenip, çözümüne yönelik olarak yapılan araştırmalardır. Gelişmiş ülkelerde sağlık alanındaki Ar-Ge faaliyetleri, toplam Ar-Ge faaliyetleri içinde önemli bir yere sahipken, Ülkemizde Ar-Ge çalışmaları giderek artmasına rağmen hala gelişmiş ülkelere göre oldukça düşüktür. 24
Sağlıkta Ar-Ge Bilim Teknoloji Yüksek Kurulunun (BTYK) 2013/106 Nolu Sağlık Alanının Öncelikli Alan Olması Kararı ile sağlık sektörü öncelikli alan olarak kabul edilmiştir. Bu kararda, sağlık sektörünün Ar-Ge yapılanması içindeki önemine dair farkındalık ve sağlıkta Ar-Ge nin önemine dikkat çekilmiştir. 25
Sağlıkta Ar-Ge Sağlığın öncelikli alan olarak kabul edilmesi kararını müteakip; 5 alan Sağlıkta Öncelikli Alanlar olarak ilan edilmiştir. 26
Sağlıkta Ar-Ge TKHK Eğitim, Araştırma ve Geliştirme Daire Başkanlığı Ar-Ge Faaliyetlerinde Yararlanılacak Dokümanlar - http://www.tkhk.gov.tr/db/5/3410_arge-faaliyetlerinde Kılavuzlar: http://www.tkhk.gov.tr/db/5/3350_usul-ve-esaslar Sağlık Araştırmaları Genel Müdürlüğü http://www.sagem.gov.tr/daireler/egitim_ve_proje/arge/defa ult.aspx 27
Yakın Gelecekte Gerçekleşecek İnovatif Sağlık Konseptleri - I Oyunlaştırılabilir Sağlık: Hastanın oyun temelli bazı aplikasyonları kullanmasını sağlayarak hastanın eğlenmesini ve aynı zamanda da tedavi yolundan uzaklaşmamasını hedeflemektedir Yetkinleştirilmiş Hastalar: Yeni teknolojiler hastanın kendi tedavi sürecinde eşit bir paydaş olabilmesini mümkün kılıyor. Teletıp ve Uzaktan Bakım: Evde bakım servisleri ve yenilikçi teknoloji sayesinde doktor-hasta buluşması artık mekana bağlı değil. Gene Uygun ve Tamamıyla Kişiye Özel İlaçlar: Herhangi bir tedavi önerisinde bulunulmadan, herhangi bir ilaç yazmadan önce DNA analizi yapmak standart bir uygulama haline gelecek. 3 Boyutlu Yazıcı Devrimi: 3 boyutlu yazıcılar sayesinde tıbbi ekipmanların, protezlerın ve hatta ilaçların çıktıları alınabilmektedir. Bu yazıcılar yakın gelecekte doku, damar, kemik, kalp kapakçığı, deri ve organ üretimi de gerçekleştirebilecektir. Kaynak: Cihan Kılıç https://prezi.com/p1w528uvongq/inovatif-saglik-ve-saglikta-inovasyon/ 28
Yakın Gelecekte Gerçekleşecek İnovatif Sağlık Konseptleri -II Yapay Zeka ile verilen Tıbbi Kararlar: Sürekli ve yoğun bir şekilde değişen tıp bilimini yakından takip etmek ve bütün değişikliklere haiz olmak insan için mümkün değilken güncellenebilir yapay zeka sistemi bunu olası kılmaktadır. Organ Üretimi: Organ bağışlarının yetersiz düzeyde kalması organ yetmezliğine alternatif çareler üretmek için teknolojiyi kullanma motivasyonunu güçlendirmektedir. Sanal Gerçeklik ve Gerçekçi Sanallık: Google Glass gibi sanal gerçekliği en üst seviyeye çıkarabilen araçlar sağlık çalışmalarına entegre edilmektedir. Günümüzde kullanılan sistemler sayesinde tıp öğrencileri kritik ameliyatlara katılabilmektedir. Kan Dolaşımında Yaşayan Nanorobotlar: Mikroskobik büyüklükteki robotlar kan değerlerini ölçüp hastalıkları erken teşhis edebilecek. Cyborg Kültürünün Yükselişi ve Sanal-Dijital Beyinler: Vücuttaki işleyişi koordine eden beyinin sağlamış olduğu devreler dijital ortamda kopyalanarak insanın bellek kabiliyeti artırılabilecek ve hafıza ile ilgili rahatsızlıklar kolaylıkla giderilebilecektir. Kaynak: Cihan Kılıç https://prezi.com/p1w528uvongq/inovatif-saglik-ve-saglikta-inovasyon/ 29
Sağlıkta Ar-Ge Fon Kaynakları Döner Sermayeden pay aktarımı TÜBİTAK Kalkınma Ajansları AB Diğer Araştırma Fonları (Ajanslar, dernekler gibi) 30
Sağlık Ar-Ge Faaliyetleri TÜBİTAK 1003- Öncelikli Alanlar Ar-Ge Projeleri Destekleme Programı Projesi -2014 Projenin Adı Kurum Proje Yürütücüsü Anne ve yenidoğanların kord kanında kızamık immunglobulin g(igg) antikor düzeylerinin saptanması ve bu bebeklerde seropozitivitenin izlenerek kızamık aşısı uygulama zamanının yeniden düzenlenmesi Ankara Zekai Tahir Burak Eğitim ve Araştırma Hastanesi, İstanbul Ümraniye Eğitim ve Araştırma Hastanesi, İzmir Tepecik Eğitim Araştırma Hastanesi, Şanlıurfa Kadın Doğum ve Çocuk Hastanesi THSK 31
Sağlık Alanında Sonuçlanan KAMAG (1007) Ar-Ge Projeleri 32
Sağlık Alanında Uygulaması Tamamlanan KAMAG (1007) Ar-Ge Projeleri 33
Sağlık Bakanlığı Kaynaklarından Desteklenen ve Sonuçlanan Ar-Ge Projeleri NO KONU KURUM PROJE YÜRÜTÜCÜSÜ ÇIKTI 2010/SAGEM/0001 Pankreas adacık hücre izolasyon merkezi Dışkapı Yıldırım Beyazıt Eğitim ve Araştırma Hastanesi Prof. Dr. Tuncay DELİBAŞI YAYIN 2010/SAGEM/0002 2011/SAGEM/0001 2011/SAGEM/0002 2011/SAGEM/0003 Bipolar bozuklukta difüzyon tensör görüntülemenin izleme bulguları 6-17 ay bebek ve çocuklarda demir ve D vitamini eksikliği durumu belirleme araştırılması 5 Yaş altı çocuk ve bebek ölümlerinin tespit edilmesi, değerlendirilmesi ve ölüm zamanlarına yönelik müdahale programlarının geliştirilmesi projesi Türkiye popülasyonunda erkek alkol bağımlılarında erken ve geç başlangıçlı alkol bağımlılığı ile 5HTTLPR arasındaki ilişkinin değerlendirilmesi Prof. Dr. Mazhar Osman Ruh ve Sinir Hastalıkları Eğitim ve Araştırma Hastanesi Türkiye Halk Sağlığı Kurumu (Ana Çocuk Sağlığı ve Aile Planlaması Genel Müdürlüğü) Türkiye Halk Sağlığı Kurumu (Ana Çocuk Sağlığı ve Aile Planlaması Genel Müdürlüğü) Prof. Dr. Mazhar Osman Ruh ve Sinir Hastalıkları Eğitim ve Araştırma Hastanesi Dr. Esra GÖKÇE Dr. Sema ÖZBAŞ Dr. Sema ÖZBAŞ Doç. Dr. Sera YİĞİTER YAYIN YAYIN YAYIN YAYIN 34
Sağlık Ar-Ge Faaliyetlerinde Sorunlar Genelde önerilen proje sayılarının artmasına karşın, Kamu Hastaneleri olarak önerilen proje sayılarında hala çok gerilerde kalınması, Hastanelerin Ar-Ge birimlerinde, Ar-Ge faaliyetleri ve projeleri ile ilgili verilerin tam anlamıyla tutulmaması, Kurumumuza Ar-Ge faaliyetlerine yönelik geri bildirimlerin yapılmaması, Mevzuat olarak; Kurumumuz eğitim fonksiyonlarına yönelik işleyiş tanımlanırken, Ar-Ge faaliyetlerine yönelik bir yapılanmaya yer verilmemesi, 35
Sağlık Ar-Ge Faaliyetlerinde Sorunlar Sağlık Ar-Ge alanında TÜBİTAK öncülüğünde başlatılan çalışmaların EAH lerine tam olarak nüfuz edemeyişi, Farkındalığın yeterince oluşturulamaması, Yöneticilerin Ar-Ge çalışmalarına yeterince olumlu bakmaması, Sağlık birimlerinde Ar-Ge birimlerinin kurulmaması veya atıl personelin bu birimlerde istihdam edilmesi, Hizmet sunumu ve ihtiyaçların belirlenmesinde Ar-Ge faaliyetlerinin çoğu zaman gündeme bile alınmaması. 36
Klinik Araştırmalar Kaynak: www.clinicaltrials.gov Mayıs.2013 37
Klinik Araştırmalar Kaynak: www.clinicaltrials.gov Mayıs.2013 38
2014 Yılı Klinik Araştırmalara İlişkin Veriler Destekleyici tarafından yürütülecek klinik araştırma başvuru sayısı 105 TKHK dan Onay verilen girişimsel klinik araştırma sayısı 72* Girişimsel olmayan klinik araştırma sayısı 9 *13 adet klinik araştırmanın onayları 2015 yılına sarkmıştır, 10 klinik araştırma için destekleyici tarafından eksikliklerini tamamlaması yönünde geri bildirimde bulunulmuştur. 39
2014 Yılı Klinik Araştırmalara İlişkin Veriler Onay Verilen Girişimsel Klinik Araştırmaların Dağılımı Faz I - Faz II 4 Faz III 26 Faz IV, Etkililik, Güvenlik, Diğer Çalışmalar 42 40
Klinik Araştırmalarda Yaşanan Sorunlar Genel Sekreterliklerin ön izin sürecini Yönerge kapsamında 7 iş günü içerisinde tamamlayamaması. Nitelikli insan gücü istihdamının olmaması, Firmaların ilk başvurularını Hastaneye mi yoksa Genel Sekreterliğe mi yapacaklarına yönelik olarak mevzuatta kesin hüküm bulunmaması, Klinik Araştırma bütçelerinin firmalar tarafından ayrıntılı olarak hazırlanmaması ve istenilen hizmetlerin net olarak ifade edilmemesi, Klinik araştırma kapsamında destekleyici firma tarafından kabul edilen hizmet bedellerinin çalışmanın yürütüleceği diğer üniversite hastanelerine göre düşük olması, 41
Klinik Araştırmalarda Yaşanan Sorunlar Tüm onaylar alındıktan sonra Klinik Araştırmaların hastanelerde yürütülmesi için hastane yöneticisi, sorumlu araştırmacı ve destekleyici firma arasında sözleşme imzalama sürecinde gecikmeler olması, Sözleşmeyi değerlendirecek nitelikli personel bulunmaması ve sözleşmeye yönelik mevzuatta belirleyici hükümlerin olmaması, Klinik araştırma kayıtlarına ilişkin verilerin hastanelerde ve Genel Sekreterliklerde yeterince tutulmaması, Klinik araştırmaların mali yönden takip edilmemesi, Klinik araştırma sonuçlarından haberdar olunmaması. 42
Avrupa Birliği Hibeleri I. Katılım Öncesi Mali Yardım Aracı (IPA) II. III. IV. Teknik Yardım ve Bilgi Paylaşım Ofisi (TAIEX) AB Programları: Hayatboyu Öğrenme (Leonardo Da Vinci) Programı MATRA Programı: Hollanda Hükümeti katkısı ile yürütülen projeler V. Çerçeve Programları (http://www.h2020.org.tr/tr) VI. VII. ERA-NET Projeleri VII-COST (European Cooperation in Science and Technology - Bilim ve Teknolojide Avrupa İşbirliği) (AB Programı olup, Türkiye adına TÜBİTAK tarafından takip edilmektedir. ) http://www.sagem.gov.tr/daireler/egitim_ve_proje/arge/docs/proje_kaynakl ari/4-%20ab%20kanaklari-haziran13.pdf 43
Ek Kaynak SAGEM AR-GE Projeleri Bilgilendirme ve Destek Platformu: http://arge.sagem.gov.tr/arge_destek.aspx http://www.sagem.gov.tr/daireler/egitim_ve_proje/arge/ http://www.sagem.gov.tr/daireler/egitim_ve_proje/arge/egt_ sunum/saglik_bakanligi_destegi.pdf http://www.sagem.gov.tr/daireler/egitim_ve_proje/arge/docs /proje_kaynaklari/4-%20ab%20kanaklari-haziran13.pdf 44
Türkiye de İnovasyon WEF Küresel Rekabetçilik Endeksi, Dünya Bankası İş Yapma Kolaylığı Endeksi, BM İnsani Gelişim Endeksi gibi saygın ve bilimsel verilere dayanan uluslararası endeksler göstermektedir ki; Küresel İnovasyon İndeksi: 58 (2015), 54 (2914) Rekabetçilikte 45 (2015), 44 (2015) İş kolaylığında 55 (2015), 69 (2014) Matematik: 44, Okuma: 42, Fen: 43 (PİSA 2014) Refah ligi: 86 (2014), 87 (2013) 45
Türkiye de İnovasyon 46
Türkiye de İnovasyon (ArGe / GSYİH) 47
Türkiye de İnovasyon ArGe/GSYİH ve Milyon başına Bilim İnsanı ve Mühendis (2011) Dairelerin büyüklüğü ArGe harcamasını gösteriyor. 48
Türkiye de İnovasyon 49
Proje Nedir? Araştırma projesi, başlangıcı ve sonu belirli, tanımlı amaç ve hedeflere sahip, planlanan uygulama adımlarıyla (iş paketleri) çeşitli çıktıların elde edildiği, belirlenmiş bir bütçeyle yürütülen bir çalışma sürecidir. 50
Proje ve Operasyon Operasyon: Belirli aralıklarla rutin olarak gerçekleştirilen eylemler. Proje: Özgün bir ürün, hizmet veya sonuç geliştirmek için girişilen geçici (başlangıcı ve bitişi olan) çalışma. (PMI) 51
Proje ve Operasyon - Karşılaştırma Operasyonlar Hiç değişmeyen veya az değişiklikle tekrarlanan Sıradan Sürekli Daha önce yapılmış Daha sonra aynı şekilde yapılma durumu var Geçmiş bilgi ve tecrübe mevcut Herşey belirli / tanımlı Projeler Yeni ve benzersiz olma Zamanla gelişim, ilerleme Bir defa yapılma Daha önce yapılmamış olma Daha sonra birebir aynı şekilde yapılmama Geçmiş tecrübe az veya yok Herşey belirli / tanımlı değil 52
Projenin Amaçları Projelerde 3 temel amaç vardır: r: Performans (Kapsam) Zaman (Takvim) Maliyet (Bütçe) 53
Neden Proje? Neden proje önerisi yazmalıyım? Neden Proje Desteğine Başvurmalıyım? Teknoloji Geliştirmek Teori Geliştirmek Teknik Geliştirmek Akademik zorunluluklar Finansal nedenler 54
Dünyada Projeler Projelerin %31 i tamamlanmadan sonlandırılıyor. Projelerin %53 ü ilk tahminlenenden %189 daha maliyetli gerçekleşiyor. Tamamlanamayan projelere 81 Milyar $ gidiyor. Yazılım projelerinin sadece %16 sı zamanında ve planlanan bütçesinde tamamlanıyor. Kaynak: http://www.standishgroup.com 55
MANTIKSAL ÇERÇEVE YAKLAŞIMI Yrd. Doç. Dr. Bülent Gümüş 56
Mantıksal Çerçeve Yaklaşımı Farklı seviyelerdeki hedefler arasındaki nedensel ilişkiyi kuran, hedeflere ulaşılıp ulaşılmadığının kontrol edildiği ve proje kontrolü dışında kalan ve başarıyı etkileyecek risklerin dikkate alındığı proje analiz, planlama ve uygulama aracıdır. Kaynak: http://panel.stgm.org.tr/vera/app/var/files/p/r/projedongusu.pdf 57
Nisan 2016 Yrd. Doç. Dr. Bülent Gümüş 58
Mantıksal Çerçeve Yaklaşımı Projenin neden gerçekleştirildiği (Projenin Kapsamı) Projenin neyi başarmasının beklendiği (Göstergeler) Projenin bunu nasıl başaracağı (Faaliyetler ve Araçlar) Projenin başarısı için hangi dışsal faktörlerin önemli olduğu (Varsayımlar) Projenin başarısının değerlendirilmesi için gerekli bilginin nereden bulunacağı (Doğrulama Kaynakları) Projenin maliyetinin ne olacağı (Bütçe) Projenin başlayabilmesi için hangi unsurların yada şartların gerçekleştirilmesinin gerektiği (Ön koşullar) 59
Mantıksal Çerçeve Yaklaşımı ANALİZ AŞAMASI PLANLAMA AŞAMASI Belirleme Analiz Sorun analizi- paydaşların, onların ana problemlerinin, ve yaratacakları kısıtların ve fırsatların belirlenmesi; problemlerin farklı seviyeleri arasındaki neden-sonuç ilişkilerinin tespit edilmesi Proje Mantığını Belirleme Mantıksal çerçeve matrisinin hazırlanması proje yapısının tanımlanması, onun içsel mantığının test edilmesi, hedeflerin ölçülebilir terimlerle tanımlanması, araçların ve maliyetin (genel) tanımlanması Sonuç Çıkarma Alternatifleri Seçme Hedeflerin analizi - belirlenen problemlerden hareket ederek hedeflerin belirlenmesi; araç-amaç ilişkilerinin belirlenmesi Strateji analizi - hedeflerin gerçekleştirilmesi için farklı stratejilerin belirlenmesi; ana hedeflerin belirlenmesi (ana amaç ve proje hedefleri) Belirleme ve İşlevselleştirme Faaliyet planlaması faaliyetlerin sırasının ve birbirlerine bağlarının tespit edilmesi; faaliyetlerin sürelerinin belirlenmesi, kilometre taşlarının tespit edilmesi ve sorumlulukların tahsis edilmesi Bütçe Faaliyet planından hareketle girdilerin belirlenmesi ve bütçenin hazırlanması 60
Mantıksal Çerçeve Yaklaşımı Adımları 1. Paydaş (İlgili Taraflar) Analizi 2. Sorun Analizi 3. Hedef Analizi 4. Strateji Analizi 5. Mantıksal Çerçeve Matrisinin Hazırlanması 6. Faaliyet Planının Hazırlanması 7. Bütçenin Hazırlanması 61
Adım 1: Paydaş (İlgili Taraflar) Analizi Niçin Yapılır? Şahısları, grupları, kuruluşları ve örgütleri projeyle ilgilerine göre belirlemek Bunların proje için önemli olan beklentilerini, katkılarını, risk unsurlarını tanımlamak Paydaş: Proje ile ilişkisi olan kişiler, gruplar, kurumlar ya da işletmeler. Paydaşlar, doğrudan ya da dolaylı biçimde proje sürecinden ve sonuçlarından olumlu ya da olumsuz biçimde etkileyecek veya etkilenecek olanlardır. 62
Birincil Paydaşlar Projeden doğrudan olumlu ya da olumsuz etkilenecek olanlardır. Projenin temel yararlanıcıları; hedef gruplar ve nihai yararlanıcılar olarak bu gurupta yer alır. Hedef grup(lar): Projenin doğrudan ve olumlu bir biçimde etkilediği grup ya da varlıklardır Nihai yararlanıcılar: Proje hedefine ulaşılması ile gerçekleştirilen etkiden uzun dönemde yararlananlar 63
İkincil Paydaşlar Birincil paydaşlara hizmet sağlamada aracılık edecek olanlardır. Bunlar, fon kuruluşları, uygulama, izleme ve destekçi kuruluşlardır. 64
Paydaş Analizi Aşamaları 1. Aşama: İlgili tüm paydaşların belirlenmesi: mevcut sorundan etkilenebilecek olan veya projeyi etkileyebilecek olan paydaşların tümünün belirlenmesi: hedef gruplar, ilgili resmi kuruluşlar, bireyler, çıkar grupları, sivil toplum kuruluşları, diğer projeler 65
Paydaş Analizi Aşamaları 2. Aşama: Paydaşların sınıflandırılması Paydaşların projenin kapsamına bağlı olarak aşağıdaki gibi sınıflandırılır. Genel (birincil, ikincil) Yararlanıcılar (Doğrudan, Dolaylı) Etkilenen (Olumlu, Olumsuz) 66
Paydaş Analizi Aşamaları 3. Aşama: Seçilen paydaşların ayrıntılı analizi. Seçilen paydaşların daha ayrıntılı bir analizi için, çeşitli yöntemler kullanılabilir. Bunlardan birisi: Paydaş analiz tablosu: Paydaşları analiz etmenin bir yolu, onların bireysel özelliklerini ve bunların projeye etkilerini (direniş veya destek gibi) belirlemektir. Paydaşlar Projeden Olumlu Etkilenenler Projeden Olumsuz Etkilenenler Birincil Paydaşlar Anneler, Çocuklar, Babalar, Çevre Sakinleri vb. İkincil Paydaşlar STK lar, Belediye, İl Sağlık Müdürlüğü, Üniversite vb. Potansiyel Karşıtlar Babalar, Sanayi Kuruluşları, Belediye, Kamu Kuruluşları vb. 67
Paydaş Analizi Aşamaları 4. Aşama: Önceliklerin belirlenmesi. Proje için hangi hedeflerin benimseneceği (yani, kimlerin çıkarlarına ve görüşlerine öncelik verileceği) hakkında bir karar alınması, Farklı paydaşlar arasında bir uzlaşma sağlanması Fakat bazen hiç kimsenin kendini gerçekten adamadığı bir uzlaşma yerine, kilit paydaşlara ağırlık vermek gerekebilir. 68
Adım 2: Sorun Analizi Niçin Yapılır? Müdahale konusu durumların ortaya konması ve buna neden olan sorunlar ile sebep olduğu sonuçların tarafların üzerinde uzlaşabileceği bir netlikte ortaya çıkarılması için yapılır. Nasıl Yapılır? Katılımcıların bakış açılarından sorunlar formüle edilir, Konuyla ilgili tüm sorunların ortaya çıkıp çıkmadığı incelenir, Ortaya çıkanların önemli sorunlar olduğu konusunda görüş birliği oluşturulur, Bir başlangıç sorunu seçilerek, sorunlar sebep-sonuç ilişkisine göre hazırlanan sorun ağacıyla gösterilir. 69
Sorun Ağacı Sorunlar arasında neden-sonuç ilişkilerinin kurulması SONUÇ NEDEN 70
Sorun ağacı nasıl düzenlenir? Belirlenen sorunlar arasında bir neden-sonuç hiyerarşisi belirlenip bir sorun ağacı oluşturulur: Mevcut durumdaki ana sorunları tanımla (beyin fırtınası) Neden-sonuç ilişkilerini kurmak için bir başlangıç sorunu seç: Başlangıç sorununa doğrudan neden olan sorunları onun altına yerleştirilir; Başlangıç sorunun doğrudan sonucu olan sorunlar onun üstüne yerleştirilir; Arasında neden veya sonuç ilişkisi olmayan sorunlar aynı seviyeye yerleştirilir 71
Sorun ağacı örneği: Yüksek Oranlı Bebek ve Çocuk Ölümleri İşsizlik, Eğitim düzeyi düşük Altyapı yetersiz, Belediyenin öncelikleri farklı Kanalizasyon şehrin içinden açıkta akıyor ve içme suyu kaynaklarına karışıyor Lastik Fabrikasının arıtma tesisi yok ve atıklar içme suyuna karışıyor Hijyenik içme suyu yok, Salgın hastalık var, Gelir düzeyi düşük, Annelerin çocukları beslenme konusundaki bilgisizliği (anneler bilinçsiz), Bebek ve çocukların yetersiz beslenmesi, Sağlık ocağı ve klinikler yetersiz, Sağlık hizmetlerine sınırlı erişim, Çocuklara gerekli ve yeterli aşılar yapılamıyor, Kayıtlara göre 0-5 yaş grubundaki bebek ve çocuk ölümleri son bir yıl içinde %10 oranında artmış, Bebek ve çocuklarda görülen enfeksiyon oranları yüksek, Kaynak: http://panel.stgm.org.tr/vera/app/var/files/p/r/projedongusu.pdf 72
Sorun ağacı örneği Yüksek Oranlı Bebek ve Çocuk Ölümleri Bebek ve çocuklarda görülen enfeksiyon oranları yüksek Salgın Hastalıklar SONUÇ Bebeklerin ve Çocukların yetersiz beslenmesi Çocuklara gerekli ve yeterli aşılar yapılamıyor Sağlık Hizmetlerine Sınırlı Erişim Hijyenik içme suyu yok Annelerin Beslenme Konusundaki Bilgisizliği Sağlık ocağı ve klinikler yetersiz Gelir düzeyi düşük Kanalizasyon şehrin içinden açıkta akıyor ve içme suyu kaynaklarına karışıyor Lastik Fabrikasının arıtma tesisi yok ve atıklar içme suyuna karışıyor Eğitim düzeyi düşük İşsizlik Altyapı yetersiz NEDEN Belediyenin öncelikleri farklı 73
Sorun ağacı örneği Yüksek Oranlı Bebek ve Çocuk Ölümleri SONUÇ Bebek ve çocuklarda görülen enfeksiyon oranları yüksek Salgın Hastalıklar Bebeklerin ve Çocukların yetersiz beslenmesi Çocuklara gerekli ve yeterli aşılar yapılamıyor Sağlık Hizmetlerine Sınırlı Erişim Hijyenik içme suyu yok Annelerin Beslenme Konusundaki Bilgisizliği Sağlık ocağı ve klinikler yetersiz Gelir düzeyi düşük Kanalizasyon şehrin içinden açıkta akıyor ve içme suyu kaynaklarına karışıyor Lastik Fabrikasının arıtma tesisi yok ve atıklar içme suyuna karışıyor NEDEN 74
Adım 3: Hedef Analizi Gelecekte olması istenen durumun gerçekleştirilmesi için potansiyel çözümlerin analiz edilmesidir. Nasıl Yapılır? sorun ağacındaki sorunlar pozitif olarak yeniden ifade edilir sorun ağacıyla karşılaştırılır ve yapılması gerekenler veya başarılması gerekenler yeniden ifade edilir Gerçekçi bir şekilde revize edilmesi gereken ve/veya ekleme/çıkarma yapılması gereken hususlar tamamlanır Bağlantıların tutarlı olmasına dikkat edilerek Hedef Ağacı oluşturulur 75
Hedef Ağacı Olumsuz durumların gelecekte olması arzu edilen ancak gerçekçi olan durumlara çevrilmesi AMAÇ ARAÇ 76
Hedef Ağacı Bebek ve Çocuk Ölüm Oranlarının Azaltılması AMAÇ Bebek ve çocuklarda görülen enfeksiyon oranlarının azaltılması Salgın Hastalıkların Azaltılması Bebeklerin ve Çocukların Beslenme Durumunun İyileştirilmesi Aşılanmış Bebek ve Çocuk Sayısı Arttırılması Sağlık Hizmetlerine Erişim Arttırılması Hijyenik İçme Suyu Sağlanması Anneler Beslenme Konusunda Bilgilendirilmesi Sağlık Ocağı İyileştirilmesi Ailelerin Gelir Düzeyi Arttırılması Kanalizasyon Sisteminin Çalışır Hale Gelmesi Lastik Fabrikasının Arıtma Tesisi Devreye Girmesi ARAÇ Sorun Yüksek Oranlı Bebek ve Çocuk Ölümleri Bebek ve Çocuklarda Görülen Yüksek Enfeksiyon Oranı Hedef Bebek ve Çocuk Ölüm Oranlarının Azaltılması Bebek ve Çocuklarda Görülen Enfeksiyon Oranının Azaltılması 77
Adım 4: Strateji Analizi Hedef ağacındaki aynı türden hedef kümelerine strateji denir. Nasıl Yapılır? Hedef ağacından arzu edilmeyen hedefler elenir Bir proje oluşturacak olası alternatif stratejiler ortaya konur Bir veya birden fazla strateji seçilir Belirlenen kriterlere (maliyet, aciliyet, politik durum vb.) göre optimum stratejinin hangisi olduğunu konusunda değerlendirme yapılır Projeyi oluşturacak stratejiye karar verilir Proje Ana Amacı ve Proje Hedefleri net olarak ifade edilerek, projenin kapsamı belirlenir 78
Adım 4: Strateji Analizi Strateji Seçiminde Dikkate Alınacak Kriterler Maliyetler Farklı Paydaşların Bakış Açıları Faydaların Zaman Perspektifi Mevcut Kaynaklar Mevcut Potansiyel ve Kapasiteler Politik Yapılabilirlik Verimlilik ve Etkinlik Sosyal Kabul Edilebilirlik Eşitsizliklerin (Kadın-Erkek) Giderilmesine Katkısı Diğer Projeleri Tamamlayıcılık Aciliyet 79
Adım 4: Strateji Analizi Bebek ve Çocuk Ölüm Oranlarının Azaltılması Azaltılması SEÇİLEN STRATEJİ Bebek ve çocuklarda görülen enfeksiyon oranlarının azaltılması Salgın Hastalıkların Azaltılması Bebeklerin ve Çocukların Beslenme Durumu İyileştirildi Aşılanmış Bebek ve Çocuk Sayısı Arttırıldı Sağlık Hizmetlerine Erişim Arttırıldı Hijyenik İçme Suyu Sağlandı Anneler Beslenme Konusunda Bilgilendirilmesi Sağlık Ocağı İyileştirilmesi Ailelerin Gelir Düzeyi Artırılması Kanalizasyon Sisteminin Çalışır Hale Gelmesinin Sağlanması Lastik Fabrikasının Arıtma Tesisi Devreye Girmesi ENFEKSİYON STRATEJİSİ SALGIN HASTALIK STRATEJİSİ 80
MANTIKSAL ÇERÇEVE MATRİSİNİN HAZIRLANMASI Yrd. Doç. Dr. Bülent Gümüş 81
Adım 5: Mantıksal Çerçeve Matrisinin Hazırlanması Müdahale Mantığı-Projenin Kapsamı Objektif Olarak Doğrulanabilir Göstergeler Doğrulama Kaynakları Varsayımlar Genel Hedef Proje Amacı Sonuçlar Faaliyetler Araçlar Maliyet Ön-koşullar 82
Adım 5.1: Strateji Analizinden Mantıksal Çerçeve Matrisine Geçiş Hedeflerin nasıl yazılması gerektiğine karar verin Stratejinizi seçin Seçtiğiniz stratejinin ağacını tamamlayın Hedeflerin nasıl ifade edileceğine karar verin (Yazım dili tercihi kullanılabilir) Hedefleri gözden geçirin (araç-amaç ilişkisi) Hedefleri mantıksal çerçeveye aktarın (genel hedef, proje amacı, sonuçlar, faaliyetler) 83
Hedeflerin Seviyeleri Projenin katkıda bulunacağı en üst seviyedeki hedef GENEL HEDEF İdeal durum- uzun dönemde gerçekleşir Hedef gruplar için sürdürülebilir yarar sağlama açısından projenin ana amacı PROJE AMACI Projenin sonucunda ulaşılır. Özgün, ölçülebilir, ulaşılabilir, gerçekçi olan ve belli bir zaman ve yere bağlı olarak tanımlanmalıdır. Gerçekleştirilecek faaliyetlerin ürünleri Projenin sonuçlarını üretmek için projenin parçası olarak uygulanacak görevler SONUÇLAR FAALİYETLER Projenin amacına ulaşılması için yerine getirilmesi gereken alt hedefler - ölçülebilir, gerçekleştirilebilir olarak tanımlanmalıdır. Belirli bir zamana ve bütçeye dayalı olarak kaynakların kullanılması ve proje amacına ulaşmayı sağlayacak sonuçların üretilmesi 84
Hedeflerin Seviyeleri GENEL HEDEF PROJE AMACI SONUÇLAR HEDEF AĞACININ EN ÜST SEVİYESİNDE YER ALAN VE PROJENİN KATKIDA BULUNACAĞI HEDEF Genel Hedef, aynı zamanda ideal durumu tanımlar. Ulaşılması uzun dönemlidir. Her bir projenin amacına ulaşması, genel hedeflere bir adım daha yaklaşmayı olanaklı kılacaktır. FAALİYETLER 85
Hedeflerin Seviyeleri Proje Amacı: Projenin gerçekleşmesi ile ulaşılacak olan ve projenin kendisinden daha uzun ömürlü olması beklenen amaç. Sonuçlar: Proje Amacına Ulaşılmasını Sağlayan Hedefleri İçerir Proje Faaliyetleri: Sonuçları Elde Etmek İçin Yapılması Gerekenler Hedef ağacından çıkarılır Özel teknik incelemelerle ortaya çıkar Paydaş analizinde belirlenir 86
Strateji Analizinden Müdahale Mantığı na Geçiş Seçilen Strateji Projenin Kapsamı Bebek ve Çocuk Ölüm Oranlarının Azaltılması GENEL HEDEF Bebek ve Çocuk Ölüm Oranlarının Azaltılması Bebek ve çocuklarda görülen enfeksiyon oranlarının azaltılması PROJE AMACI Bebek ve çocuklarda görülen enfeksiyon oranlarının azaltılması Bebeklerin ve Çocukların Beslenme Durumu İyileştirildi Aşılanmış Bebek ve Çocuk Sayısı Arttırıldı SONUÇLAR 1.Bebeklerin ve Çocukların Beslenme Durumu İyileştirildi 2.Aşılanmış Bebek ve Çocuk Sayısı Arttırıldı Anneler Beslenme Konusunda Bilgilendirilmesi Sağlık Ocağı İyileştirilmesi FAALİYETLER 1.1.Annelerin Beslenme Konusunda Bilgilendirilmesi 2.1.Sağlık Ocağının İyileştirilmesi 87
Adım 5.2: Varsayımlar Riskler nedir? Projenizi olumlu (fırsat) veya olumsuz (tehdit) etkileyebilecek, gelecekte olabilecek faktörler. Varsayımlar nedir? Projenin başarısını etkileyen veya belirleyen dışsal faktörlerin olumlu olarak ifade edilmesidir Niçin gereklidir? Proje asla gerçek durumu kapsayamaz. Dışsal faktörler ve projenin başarısı üzerinde önemli etkilere sahip riskler tanımlanarak dikkate alınma ve izlenmelidir. Önkoşullar nelerdir? Faaliyetler başlamadan önce aşılması gereken koşullardır 88
Varsayımların Oluşturulması Proje faaliyetlerine başlanabilmesi için gerekli önkoşulları belirlenmesi, Hedef seviyelerine uygun olarak her aşama için risklerin belirlenmesi Bu risklerin olumlu ifadelere çevrilmesi (varsayıma dönüştürülmesi) Bu varsayımların projenin başarısı açısından öneminin ve gerçekleşme ihtimalinin gözden geçirilmesi (varsayım algoritması) ve gerekirse bunlarla ilgili önlemler alınması Gerekli varsayımların hedef seviyelerine uygun olarak mantıksal çerçeve matrisine yerleştirilmesi 89
Varsayımların mantıksal çerçeve matrisine yerleştirilmesi Sonuçları elde etmek için gerekli olan varsayımlar Faaliyetler seviyesine yerleştirilir Proje amacına ulaşmak için gerekli olan varsayımlar Genel Hedefe ulaşmak için gerekli olan varsayımlar Sonuçlar seviyesine yerleştirilir Proje amacı seviyesine yerleştirilir 90
Mantıksal Çerçevenin Yapısı (1) DİKEY MANTIKTA Müdahale Mantığı- Projenin Kapsamı Ana Genel Amaç Hedef Projenin amacını belirleyen Nedensel ilişkileri açıklayan Önemli varsayımları ve belirsizlikleri açıklayan Objektif Olarak Doğrulanabilir Göstergeler Doğrulama Kaynakları Varsayımlar Proje Amacı Çıktılar Sonuçlar Faaliyetler Araçlar Maliyet... Ön-koşullar 91
Adım 5.3.: Göstergeler Nedir? Proje amaçlarını her seviyede operasyonel olarak ölçebilen, performans ölçüm olanağı sağlayan ve projenin her aşamada izlenmesine olanak sağlayan araçlardır. Her bir gösterge kısaca müdahaleye ilişkin Hedef Grup, Nicelik, Nitelik, Zaman ve Yer konusunda bilgi içermelidir. Ne İşe Yararlar? Genel Hedef, Proje Amacı ve Sonuçların karakteristiklerini açıklığa kavuştururlar Projeyi daha objektif bir şekilde yönetmeyi sağlarlar Performans ölçümü, izleme ve değerlendirme için bir baz oluştururlar Not: Sıklıkla, bir amaç için birden fazla gösterge kullanmak gerekebilir. Böylece, amacın başarılıp başarılmadığı konusunda daha güvenilir bilgi elde edilir. 92
Adım 5.3: Göstergeler Göstergeler aşağıdaki sorulara cevap vermelidir: Ne kadar? Nasıl bir değişim? Kim? Ne zaman? Nerede? Nicelik Nitelik Hedef grup Zaman Yer 93
Tarafsız Doğrulanabilir Göstergeler SMART Olmalı SPECIFIC (Spesifik), ölçmesi gereken şeyi ölçen MEASURABLE (Ölçülebilir) Kabul edilebilir maliyetler içerisinde niteliksel ve/veya niceliksel olarak ölçülebilir olmalı AGREED UPON (Üzerinde uzlaşılan) Bütün taraflar göstergenin özelikleri konusunda uzlaşmış olmalı RELAVANT (İhtiyaca Uygun) Bilgiyi kullananların ihtiyaçlarını karşılayacak TIME BOUND & COST EFFECTIVE (Süreli ve maliyet etkin) 94
Adım 5.4: Doğrulama Kaynakları Doğrulama Kaynakları, göstergelerin kontrol edilmesi için gerekli bilgiyi sağlayacak dokümanlar, raporlar ve diğer kaynaklardır. Göstergelerin belirlenmesiyle eş zamanlı olarak doğrulama kaynakları da belirtilmelidir. Doğrulama kaynakları şu bilgileri vermelidir: Bilginin sağlanacağı format (örn: İlerleme hesapları, proje kayıtları, resmi istatistikler vs.), raporları, proje Bilgiyi kimin sağlayacağı, Bilginin hangi sıklıkta sağlanacağı (örn: Aylık, üç aylık, yıllık vs.) 95
Objektif Olarak Doğrulanabilir Göstergelerin Belirlenme Adımları Hedef: İlköğretim öğretmenlerinin teknolojiye uyumunun sağlanması Gösterge: Öğretmenlerin eğitimde bilgisayar kullanımı İlk Adım : Nicelik 100 İlköğretim öğretmenin eğitimde bilgisayara kullanımının sağlanması İkinci Adım Nitelik 100 İlköğretim öğretmeninin eğitim planlamasında konusunda bilgisayar kullanımının sağlanması Son Adım : Zaman 100 İlköğretim öğretmenin Eylül 1996 ya kadar (2nci yılın sonunda) eğitim planlamasında konusunda bilgisayar kullanımının sağlanması 96
Adım 5.4: Doğrulama Kaynakları ve Seçimi Projeden Yararlananlarla Görüşmeler Özel Anketler Maliyet İdari Kayıtlar Yönetim Raporları Uyarlanmış Rutin İstatistikler Rutin İstatistikler Karmaşıklılık 97
Nisan 2016 Yrd. Doç. Dr. Bülent Gümüş 98
Faaliyet Planı ve Bütçe Mantıksal Çerçeve Faaliyet Planı ve Bütçe Bütçe Faaliyet PLanı Faaliyet PLanı Faaliyet Planı Maaşlar Yolluklar Araç Gid. Ofice Tel/Fax Tohum Gübre Bütçe Bütçe 5000 5500 1250 1750 3750 4250 750 750 400 400 850 1100 2300 3100 5500 1750 4250 750 400 1100 3100 5500 1750 4250 750 400 1100 3100 99
Sürdürülebilirlik 1. Faydalananların sahiplenmesi Proje / programın hedef kitlesi ve faydalananların (kadın ve erkekler de dahil olmak üzere) tasarım ve sonraki çalışmalara katılımlarının ölçüsüdür. Böylece, AB finansmanı sona erdikten sonra da desteklerini devam ettirecekler ve projenin sürdürülebilir olması mümkün olabilecektir. 2. Siyasi destek İlgili sektör politikalarının niteliği ile taraf ulusal hükümetin, proje hizmetlerine olan desteğinin, donörün sağlayacağı destek sonrasında ne ölçüde gerçekleşeceğidir. 3. Uygun teknoloji Projede kullanılan teknolojilerin uzun vadede uygulanıp uygulanmayacağı (örn: Yedek parçaların temin edilebilirliği; güvenlik kurallarının yeterliliği, yerel kadın ve erkeklerin yerel işletme ve bakımla ilgili kapasiteleri). 4. Sosyo-kültürel konular Projenin, yerel sosyo-kültürel norm ve davranışları nasıl dikkate alacağı ve projeden faydalanan tüm grupların uygulama süreci ve sonrasında, projenin hizmet ve faydalarına yeterli erişimlerini hangi önlemlerle sağlayacağıdır. 5. Cinsiyet eşitliği Projenin kadın ve erkeklerin özgün ihtiyaç ve ilgi konularını nasıl dikkate alacağı ve uzun vadede cinsiyet eşitsizliklerini azaltmaya katkıda bulunmakla beraber, kadın ve erkeklerin, hizmetler ve altyapıya sürdürülebilir ve adil bir şekilde erişimlerinin ne şekilde temin edileceğidir. 6. Çevrenin korunması Projenin çevreyi koruma veya çevreye zarar verme boyutudur. 7. Kurumsal ve yönetimsel kapasite Uygulamacı kurumların proje / programı sürdürmeleri konusundaki beceri ve taahhütleri ile hizmet sağlamaya donör desteğinden sonra da devam etmeleridir. 8. Ekonomik ve finansal uygulanabilirlik Proje / programın artan bir şekilde ortaya çıkan faydalarının maliyetine ağır basması ve projenin uzun ömürlü uygulanabilir bir yatırım olarak kabul edilmesidir. 100
Proje Planlama ve Yönetimi Yrd. Doç. Dr. Bülent GÜMÜŞ 101
Proje Yönetimi Nedir? Proje yönetimi, paydaş ihtiyaç ve beklentilerinin karşılanması için proje faaliyetlerinin plan ve yönetiminde bilgi, beceri, araç ve tekniklerin uygulanmasıdır. (PMBOK, 2004) Proje yönetimi, belirlenen amaç, kapsam, zaman, kalite ve paydaş memnuniyetini karşılamak için proje yaşamı boyunca eldeki kaynakların planlanması, yönetilmesi ve koordine edilmesidir. 102
Neden Proje Yönetimi? 4 kişiye yemek hazırlamak 8 kişiye yemek hazırlamak 1000 kişiye yemek hazırlamak. Malzeme nereden alınacak? Gerekli alet edevat var mı? Her zaman aynı kalite ve lezzette yemekler için prosedürler geliştirilmiş mi? Takip ediliyor mu? Malzeme depolama ve yemeklerin sunulması için mekan var mı???? 103
Projenin Sınırı ve Proje Yönetim Süreç Grupları 104
Proje Yönetimi Süreç Grupları Proje yürütülürken gerçekleştirilen görev ve aktivitelerin mantıksal sınıflandırılmasıdır. Başlangıç :Projenin başlama izin ve onayların alınması, proje yöneticisinin atanması Planlama: Proje hedeflerinin belirlenmesi, hedeflere ulaşmada alternatif yolların oluşturulması ve en uygununun seçilmesi Yürütme: Oluşturulmuş olan planın insan kaynakları ve diğer kaynaklar koordine edilerek, hayata geçirilmesi İzleme ve Kontrol: Yürüyen faaliyetleri düzenli olarak takip etme ve planlarla karşılaştırma, hedeflerden sapmayı önlemek için düzeltici faaliyetlerin uygulanması Kapanış: Proje kabulünün resmileştirilmesi, projenin kapanışı. 105
PMI Proje Yönetim Süreç Grupları 106
PMI Proje Yönetim Bilgi Alanları (Knowledge Area) Proje Paydaş Yönetimi 107
108
Proje Entegrasyon Yönetimi Proje Yönetimi süreç grupları içerisindeki farklı çalışmaları birleştirmek ve koordine etmek için gerekli faaliyetleri kapsar. Projenin sadece bir alanını değil, tamamını ilgilendiren süreçler burada ele alınır. Proje Berat Dokümanının Hazırlanması (Başlangıç) Proje Yönetim Planını Geliştir (Plan) Proje Uygulamasını Yönet (Uygulama) Proje İşlerini İzle ve Kontrol Et (İzleme ve Kontrol) Değişiklikleri Yönet (İzleme ve Kontrol) Projeyi/Fazı Kapat (Kapanış) 109
Proje Kapsam Yönetimi Bir projenin başarıyla tamamlanabilmesi için gerekli iş adımlarının detaylı olarak ele alındığı proje yönetimi bilgi alanıdır. Talepleri/Gereksinimleri Toparla (Plan) Kapsamı Tanımla (Plan) İş Kırılım Yapısını Çıkar(WBS) (Plan) Kapsamı Doğrula (Kontrol) Kapsamı Kontrol Et (Kontrol) 110
Proje Zaman Yönetimi Projenin hedeflenen zamanda tamamlanabilmesi için proje yöneticisi ve ekibinin bilmesi gereken temel konuların ele alındığı proje yönetimi bilgi alanıdır. Etkinlikleri (Aktiviteleri) Belirle(Plan) Etkinlikleri Sırala (Plan) Etkinlik Kaynaklarını Belirle (Plan) Etkinlik Sürelerini Belirle (Plan) İş Programını (Zaman Çizelgesi) Geliştir (Plan) İş Programını Kontrol Et (Kontrol) 111
Proje Maliyet Yönetimi Projenin hedeflenen bütçede tamamlanabilmesi için proje yöneticisi ve ekibinin bilmesi gereken temel konuların ele alındığı proje yönetimi bilgi alanıdır. Maliyetlerin Tahmin Edilmesi (Plan) Bütçenin Belirlenmesi (Plan) Maliyetlerin Kontrolü (İzleme ve Kontrol) 112
Proje Kalite Yönetimi Projenin hem yönetimsel anlamda hem de ortaya çıkacak ürünün özellikleri anlamında kalite gereksinimlerinin belirlenmesini ve bu gereksinimlere karşılık gelecek kalite kriterlerinin oluşturulmasını içeren proje yönetimi bilgi alanıdır. Kalitenin Planlaması (Plan) Kalite Planını Uygula (Uygulama) (Kalite Güvence) Kaliteyi Kontrol Et (İzleme ve Kontrol) (Kalite Kontrol) 113
İnsan Kaynakları Yönetimi Projeye dahil olacak bireylerin seçiminden, etkin kullanımına, eğitiminden motivasyon konularına kadar geniş yelpazede bir proje yöneticisinin bilmesi gereken konular bu süreç altında ele alınır. İnsan Kaynakları Planının Geliştirilmesi (Plan) Proje Ekibinin Oluşturulması (Uygulama) Proje Ekibinin Geliştirilmesi (Uygulama) Proje Ekibinin Yönetilmesi (Uygulama) 114
115
Proje İletişim Yönetimi Proje boyunca toplanması, oluşturulması, dağıtılması ve depolanması gereken tüm bilgilerin hangi süreçlerden geçirilmesi gerektiğini anlatan proje yönetimi bilgi alanıdır. Paydaşların Belirlenmesi (Başlangıç) İletişimin Planlanması (Plan) Bilgilerin Dağıtılması (Uygulama) Paydaş Beklentilerinin Yönetilmesi (Uygulama) Performansın Raporlanması (İzleme ve Kontrol) 116
Proje İletişim Yönetimi İletişim Planlama: Kimin, hangi bilgiye ihtiyacı var? Bilgi ne zaman verilecek? Bilgi nasıl verilecek? Bilgiyi kim verecek? Performans Raporlarma Durum, İlerleme, Tahmin Mesajın Etkisi = Kelimeler (7%) + Ses Tonu (38%) + Yüz İfadesi (55%) PM zamanının %75-90 ını iletişimde harcar: Bunun %45 i dinleme, %30 u konuşma, %10 u okuma, %10 u yazma ve %5 diğer. PM zamanının yarısını toplantılarda harcar. 117
Proje Risk Yönetimi Projenin içinde karşılaşılan risklerin tanımlanması, analiz edilmesi ve yanıt verilmesi adımlarını içeren proje yönetimi bilgi alanıdır. Özellikle, risklerin olasılıklarını ve etkilerini belirlemek üzerine araçlar ve tekniklerin tanıtıldığı bölümdür. Risk Yönetiminin Planlanması (Plan) Risklerin Tanımlanması (Plan) Niteliksel Risk Analizinin Yapılması (Plan) Niceliksel Risk Analizinin Yapılması (Plan) Risk Yanıtlarının Planlanması (Plan) Risklerin İzlenmesi ve Kontrolü (İzleme ve Kontrol) 118
Proje Tedarik Yönetimi Proje süresince ihtiyaç duyulan her türlü ürünün veya hizmetin satın alma/tedarik etmek adımlarının detaylı olarak anlatıldığı proje yönetimi bilgi alanıdır. Bu bölüm içinde alıcısatıcı ilişkileri, kontrat tipleri, yap-satın al kararları, teklif toplama, teklif değerlendirme vb. Konular yer alır. Tedariklerin Planlanması (Plan) Tedariklerin Yürütülmesi (Uygula) Tedarik İşlerinin İdaresi (İzleme ve Kontrol) Tedariklerin Kapanışı (Kapanış) 119
Proje Paydaş Yönetimi Projeden direk veya dolaylı etkilenen kişilerin belirlenmesi, paydaşların beklentilerinin ve projeye etkilerinin analiz edilmesi ve paydaşların projeye katılımları için uygun yönetim stratejilerinin geliştirilmesini içermektedir. Paydaşları belirle (Başlangıç) Paydaş yönetimini planla (Plan) Paydaş ilişkilerini yönet (Uygulama) Paydaş ilişkilerini kontrol et (İzleme&Kontrol) 120
Proje Yaşam Döngüsü Zamana göre eforun dağılım Yavaş başlangıç Büyüme ve hızlanma Zirve Düşüşe geçme Sonlanma 121
Proje Yaşam Döngüsü Zamana göre projenin tamamlanma yüzdesi: yavaş-hızlı-yavaş 122
Proje Planlaması Proje planlama, projenin başlangıcında ve proje süresince yapılması gereken sürekli bir aktivitedir. Proje planlamanın öncelikli amacı, proje takımına, nelerin yapılmasına ilişkin gerekli detay yönlendirmeyi sağlamaktır. Planlar hiçbir şeydir çünkü: Tam olmayan bilgiye dayanarak üretilmiş tahminleri gösterir Planlar tamamlandığı anda eskimiş olurlar Ancak, bu demek değildir ki planlar kullanılmamalıdır! 123
Planlama her şeydir! Çünkü Planlama, meseleleri anlamanızı sağlar Bilgi Edindiğiniz bilgi, daha iyi kararlar vermenizi sağlar Beklenen gelişmeler Beklenmeyen problemler Edindiğiniz bilgi sayesinde, planlara ne zaman ve neden uymayacağınızı bilirsiniz! 124
Proje Planı ne işe yarar? Bütün katılımcıların aşağıdaki sorularına cevap verir Ne yapılacak Nasıl yapılacak Ne bekleniyor Kimlerin dahil edileceğinin organize edilmesinde kullanılır Kaynakların işlere atanmasında kullanılır Kilometre taşlarında tamam/devam kararları vermekte kullanılır Planlama sorunları anlamamıza ve daha iyi kararlar vermemize yardımcı olur 125
Planlamada Problemler Beklentilerin bilinmemesi Bilgi seviyesinin yeterli olmaması Bir tarihe yetişme paniği ile planlamanın hızlı yapılması veya hiç yapılmaması Amaçların değişmesi Belirsizliklerin doğru planlamaya izin vermeyecek kadar fazla oluşu. 126
Plan Yapmaya İsteksizlik Ekstra zaman ve efor gerektirmesi Üretken olmadığının düşünülmesi Yapan kişiye sorumluluk yüklemesi Planların gerçekleşeceğine dair güvensizlik Nasıl planlama yapılacağının bilinmemesi 127
Paydaş Yönetimi Proje paydaşları, projeden doğrudan/dolaylı etkilenen/etkileyen şahıs, grup ve kurumlardır. Proje paydaşlarının belirlenmesi süreci, projeden olumlu veya olumsuz etkilenen şahıs ve organizasyonların belirlenmesi ve onların proje başarısına yönelik olarak ilgi, katılım ve etkilerini belgelemek üzere yapılan çalışmadır. 128
Paydaş Yönetimi Temel paydaşlar belirlenir. Paydaşların ilgi sahaları belirlenir. Paydaşların güç ve etki sahaları belirlenir. Paydaşlar için projeye katılım şekli belirlenir. Gereksinim analizinde kullanılır. 129
Paydaş Yönetimi 130
Paydaşların Proje Üzerine Etkileri ve Değişikliklerin Maliyeti 131
132
İş Kırılım Ağacı İş Kırılım Ağacı, İKA (Work Breakdown Structure WBS) proje sonuçlarına ulaşmak için gerçekleştirilecek (önemsediğiniz/ kontrol etmek istediğiniz) bütün faaliyetleri içerir. Ürün geliştirme Yönetim Destek Dokümantasyon, eğitim, seyahat, vb. İKA, hiyerarşik iş birimlerine bölünmüş, alt görevlere ayrılmış ve iş paketleri oluşturulmuş projeleri resmeder MS Project, Primevera gibi proje yönetim yazılımları, faaliyetleri, her seviyede faaliyet sürelerini gösteren Gantt tablosuyla bağlar. 133
İş Kırılım Ağacı Büyük hedefe ulaşmak için ara hedefler belirlenir. Sorumlulukların atanmasını kolaylaştırır. Maliyetlerin çıkartılmasını kolaylaştırır. Kapsam değişikliklerinin takibini kolaylaştırır. Risk yönetimini kolaylaştırır. Ekip ihtiyacı daha kolay belirlenir. Projenin genel takibi kolaylaşır. 134
İKA Örneği Ürün Bazlı 135
İKA Örneği Süreç Bazlı 136
İş Paketi (Work Package) İş paketi, İKA nın en alt seviyesindeki aktivitelerdir. Başlangıcı ve bitimi belirlidir Maliyeti tahmin ve takip edilebilir Yönetebilecek kadar küçük ancak ayrıca yönetilmeyi gerektirecek kadar büyük olmalılar. Bütçeden atama yapmak için uygundur İnsan, saat, maliyet/para, bilgisayar, makine, vb. 137
İş Paketi Şablonu WBS No İşin Adı: 1. İş tanımı: İşin en az bir cümle tanımı 2. Gerekli Girdiler: Bu işin başlayabilmesi için dışarıdan veya önceki iş paketlerinden beklenen girdiler nelerdir? 3. Beklenen Çıktılar: Bu iş paketi sonucunda ne tür çıktılar üretilecektir (rapor, doküman, prototip, vs.)? 4. Çıktı Kabul Kriterleri: İş paketi çıktılarının kabul edilmesi için ne tür kriterleri veya standartları sağlamaları gerekmektedir? 5. İş Paketi Varsayımları ve Kısıtları: İş paketi hakkında teknik, idari, teknolojik herhangi bir varsayım ve kısıt var mı? 6. Kaynak Tahmini: Bu işi gerçekleştirmek için insan gücü harici ne gibi malzeme, makine, bina, gibi kaynaklar kullanılacaktır? 7. İnsan Kaynakları: Bu işin gerçekleştirilmesi için ne gibi insan kaynakları kullanılacaktır? İnsan kaynaklarının sayısı ve özellikleri (gerekli tecrübe, bilgi, beceri, vb.) a. İsim veya Unvan, Atanma Yüzdesi b. İsim veya Unvan, Atanma Yüzdesi c. İsim veya Unvan, Atanma Yüzdesi 8. İşin Yapılacağı Yer: 9. İş Paketi Riskleri: 10. İşin Süresi: Kötümser: İyimser: Olası: Beklenen: 11. İşin Eforu (adam-gün): 12. Maliyet: İşçilik ve malzeme, ekipman gibi maliyetlerin toplamı. 138
İKA Alıştırması 139
140
Efor nedir? proje için gerekli olan iş gücü miktarı. Adam-ay, adam-gün, adam-saat gibi birimlerle ölçülür 1 ay, süre birimidir 1 adam-ay ise efor birimdir Eğer 3 kişi bir işi 1 ayda tamamlıyorsa, bu iş 3 adamaylık efor gerektiren bir iştir. 141
Efor tam olarak tanımlanamaz Adam-ay, adam gün gibi birimler tam olarak tanımlanamazlar, şirket ve ülkeye göre değişebilir. 1 adam-saat = 1 kişi 1 saat çalışıyor 1 adam-gün = 1 kişi 1 gün çalışıyor Bir adam-günde kaç adam-saat vardır? 7? 7.5? 8.0? 8.5? 9.5???? Fazla mesai nasıl dahil edilir? Ekstra ücret verilmeyen mesailer nasıl dahil edilir? Molalar, öğle yemekleri, vb. nasıl dahil edilir? 142
Teşekkürler www.innocentrum.com Kızılırmak Mah., 1446. Cad., Alternatif Plaza, No:33 Çukurambar, Ankara innocentrum Sistematik İnovasyon Yönetimi Ltd. Şti. info@innocentrum.com Tel: (312) 213 2196 Faks: (312) 266 7011