i Yargıtay Kararları Işığında SORULARLA 4857 SAYILI İŞ YASASI PROF. DR. A. MURAT DEMİRCİOĞLU Genişletilmiş 3. Baskı İstanbul, 2014
ii Yayın No. : 3127 Hukuk Dizisi : 1532 3. Bası Ağustos 2014 İSTANBUL ISBN 978-605 - 333-154 - 4 Copyright Bu kitabın bu basısının Türkiye deki yayın hakları BETA Basım Yayım Dağıtım A.Ş. ye aittir. Her hakkı saklıdır. Hiçbir bölümü ve paragrafı kısmen veya tamamen ya da özet halinde, fotokopi, faksimile veya başka herhangi bir şekilde çoğaltılamaz, dağıtılamaz. Normal ölçüyü aşan iktibaslar yapılamaz. Normal ve kanunî iktibaslarda kaynak gösterilmesi zorunludur. Dizgi : Beta Basım A.Ş. Baskı -Cilt : Pasifik Ofset Cihangir Mah. Güvercin Cad. No: 3 Baha İş Merkezi A Blok Avcılar / İSTANBUL Tel: (0212) 412 17 77 (Sertifika No. 12027) Kapak Tasarım : Gülgonca Çarpık Beta Basım Yayım Dağıtım A.Ş. (Sertifika No: 16136) Narlıbahçe Sok. Damga Binası No: 11 Cağaloğlu - İSTANBUL Tel : (0-212) 511 54 32-519 01 77 Fax: (0-212) 513 87 05-511 36 50 www.betayayincilik.com
iii ÖNSÖZ 4857 sayılı yasa 11 yıldan bu yana uygulanmaktadır. Bu yasaya özellik veren, yasanın doğuş dinamiğini etkileyen önemli kurumlardan biri olan iş güvencesi, işin düzenlenmesi ve esneklik, iş sağlığı ve güvenliği konularında ise gerek bilimsel gerekse yargısal öğretide görüşler somutlaşmaktadır. Özellikle yasanın iş güvencesine ilişkin düzenlemeleri konusunda Yargı kararları uygulamayı yönlendirmekte, bu anlamdaki kimi kavram ve kurumlara büyük ölçüde açıklık getirmektedir. Böylece sosyal taraflar iş yasası ile yapılan değişiklikler ve öngörülen yeni kavram ve kurumlarla bilimsel görüşler ve yargısal kararlar doğrultusunda daha yakınen tanışmaya başlamışlardır. İşte bu çalışma bu bağlamdaki düşüncenin ürünüdür. 1. baskısı 2007 yılında, 2. baskısı 2008 yılında yapılan ve kısa sürede tükenen kitabın 3. baskısında yasanın yürürlüğe girmesi sonrasındaki 11 yıllık bilimsel ve yargısal öğretideki görüşler bir ölçüde toparlanmıştır. Ayrıca 4857 sayılı yasa sonrası, yasada yapılan değişiklikler, örneğin 5763 sayılı Yasa, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Yasası, 6089 sayılı Borçlar Yasası, 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Yasasında olduğu gibi yeni yürürlüğe konan düzenlemeler de uygulamaya bu bası ile tanıtılmak istenmektedir. Belirtmeliyiz ki, bu yapıtta elden geldiğince akademik tartışmalardan uzak durulmuş, daha çok uygulamaya yön veren yargı kararlarına olabildiğince çok yer verilmiş, özellikle önemli görülen kurumlar ve kavramlar için kimi Yargıtay kararları önemli ölçüde aynen aktarılmıştır. Ancak yine de tarafımızca bilimsel titizlikle ve ön yargısız bir şekilde yeri geldiğinde bu yasa ile öngörülen kurum ve kavramların uygulamacılar için önemli olanları hakkında bilimsel görüşler de ve fakat kalın çizgilerle değerlendirilmiştir. Diyebiliriz ki bu kitabın 3. baskısı ile yasanın yürürlüğe girmesinden sonra yayınlanan Sorularla Yeni İş Yasası çalışması ile yine 2007 ve 2008 yıllarında yayınlanan Yargıtay Kararları Işığında 4857 Sayılı İş Yasası adlı kitabımız güncellenmiş ve büyük ölçüde genişletilmiştir. Genişletilmiş ve güncellenmiş 3. baskının hazırlanmasında yardımcı olan Dr. Hasan Ali KAPLAN, Yrd. Doç. Dr. Sema AYDIN, Yrd. Doç. Dr. Gökmen GÜN- DOĞDU ve Arş. Gör. Sergül TÜRKOĞLU na içtenlikle teşekkür ediyorum. Kitabın basımını büyük bir titizlikle gerçekleştiren Beta Basım Yayım Dağıtım A.Ş. nin yöneticisi Seyhan Satar a teşekkürü borç bilirim. Prof. Dr. A. Murat DEMİRCİOĞLU İstanbul
v İÇİNDEKİLER ÖNSÖZ...III İÇİNDEKİLER... V KISALTMALAR...IX İŞ YASASININ KAPSAMI... 1 1- Türkiye deki Çalışma Yaşamına İlişkin Yasalar ile Öteki Hukuk Kaynakları Hangileridir?... 3 2-4857 Sayılı İş Yasasının Konusu Nedir?... 4 3- İş Yasasının Uygulama Alanı Belirlenmiş midir?... 4 4- Çırak Kimdir? Çıraklar Hakkında Hangi Yasa Hükümleri Uygulanır?... 9 İŞ HUKUKUNUN UYGULANACAĞI KİŞİLER VE YERLER... 13 5- İşçi Kimdir?... 15 6- İşveren Kime Denir?... 16 7- İşveren Vekili Kime Denir?... 17 8- Alt İşveren-Asıl İşveren İlişkisi Nedir?... 18 9- İşyeri Nedir?... 30 10- İşyerinin Bildirilmesi Yükümlülüğü Var mıdır?... 32 11- Yasada Yer Alan Eşit Davranma İlkesi ve Cinsiyet Ayrımı Yasağı Neyi Öngörmektedir?... 33 12-4857 Sayılı İş Yasası İşyerinin veya Bir Bölümünün Devri Konusunda Nasıl Bir Düzenleme Yapmıştır?... 35 13- Geçici Süreli (Ödünç) İş İlişkisi Nedir? Bu İlişki Nasıl Sağlanır? Hükümleri Nelerdir?... 40 İŞ SÖZLEŞMESİ... 47 14- İş Sözleşmesi Nedir?... 49 15- Sürekli-Süreksiz İş Nedir?... 50 16- İş Sözleşmelerinde Deneme Süresi Öngörmek Zorunlu mudur?... 51 17- Belirli ve Belirsiz Süreli İş Sözleşmelerinden Ne Anlaşılır?... 52 18- Kısmi Süreli (Part-Time) İş Sözleşmesi Nasıl Yapılır?... 59 19- Mevsimlik İşlerde Ne Tür Bir İş Sözleşmesi Yapılmaktadır?... 63 20- Çağrı Üzerine Çalışma Ne Demektir?... 65 21- İş Sözleşmesinin Yapılması İçin Yazılılık Bir Koşul mudur?... 67
vi 22- İş Sözleşmesi Yapma Özgürlüğünün Sınırları (Engelli, Eski Hükümlü ve Terör Mağduru Çalıştırma Yükümlülüğü ve Ayrımcılık Yasağı) Nelerdir?... 68 23- İş Sözleşmesinin Yapılmasının Yasaklandığı Durumlar Nelerdir?... 74 24- İşçinin İşverene Karşı Rekabet Etmeme Borcu Var mıdır?... 75 İŞ YASASINDA ÜCRET... 87 25- Ücret Nedir ve Kaç Şekilde Ücret Belirlenir?... 89 26- Ücret Çeşitleri Nelerdir?... 91 27- İkramiye Nedir?... 92 28- Prim Nedir?... 93 29- Komisyon Ücreti Nedir?... 94 30- Yüzde Usulü Ücret Nasıl Hesaplanır?... 94 31- Kârdan Pay Alma Şeklinde Belirlenen Ücretten Ne Anlaşılır?... 95 32- Çıplak Ücret, Giydirilmiş Ücret Nedir?... 96 33- Ücret Hesap Pusulası Nedir?... 97 34- Ücret Borcu Nasıl, Kime, Nerede, Ne Zaman Ödenir?... 98 35- Avans Nedir?... 100 36- Asgari Ücret Nedir?... 101 37- Asgari Ücret Kuralına Uymama Halinde İşçinin Hakları Nelerdir? Bu Durumda Cezai Yaptırım Sözkonusu Olur mu?... 102 38- Ücrette Zamanaşımı Nedir?... 103 39- Hafta Tatilinde, Ulusal Bayram ve Genel Tatil Günlerinde Ücret Nasıl Ödenir?... 103 40- Hafta Tatili, Ulusal Bayram ve Genel Tatil Günlerinde İşçinin Çalıştırılmasında Ücret Nasıl Ödenecektir?... 104 41- Geçici İfa İmkânsızlığında Ücret Nasıl Belirlenir?... 105 42- Geçici İfayı Kabul İmkânsızlığında Ücret Nasıl Belirlenir?... 105 43- Askerlik veya Yasal Ödev Nedeniyle İşten Ayrılanların Tekrar İşe Alınmalarının Koşulları Nelerdir?... 106 44- Ücretten Yapılan Ceza Kesintisi Nedir? Nasıl Uygulanır?... 107 45- Ücretin Haczi, Devredilmesi, Takası Mümkün müdür?... 108 46- İş Yasası Ücretin Zamanında Ödenmemesinde Yaptırım Öngörmüş müdür?... 109 47- İşverenin Ödeme Aczine Düşmesi Ne Demektir? Sonuçları Nelerdir?... 113 İŞ SÖZLEŞMESİNİN FESHİ VE SONUÇLARI... 115 48- İş Sözleşmesi Fesih Yolu Dışında Nasıl Sona Erer?... 117 49- İş Yasasında İş Sözleşmesinin Feshi Hangi Hükümlerde Düzenlenmiştir?... 121 50- İş Sözleşmesinin Feshinde Feshi İhbarın Koşulları ve Şekli Nelerdir?... 121 51- Sözleşmenin Feshinde Bildirim (Süreli Fesih) Nedir?... 122 52- İş Güvencesinden Ne Anlaşılır, Kapsamı Ne Olabilir?... 129
vii 53- İş Güvencesi Avrupa Topluluğu Ülkelerinde Uygulanmakta mıdır? Ayrıca, Uluslararası Kuruluşlar Bağlamında İş Güvencesi İçin Neler Söylenebilir?... 130 54- İş Yasasının İş Güvencesine Yönelik Düşünceleri Hangi Maddelerde Yer Almıştır?... 132 55- İş Güvencesinin Yer İtibarıyla Kapsamında Hangi İşyerleri Yer Alacaktır?... 132 56- İş Güvencesinin Kapsamında Hangi İşçiler Yer Alır?... 135 57- İş Güvencesi İçin Öngörülen İşyeri ve İşçiye İlişkin Koşullar Birlikte mi Değerlendirilecektir?... 137 58- Feshin Geçerli Nedene Dayandırılması Ne Demektir?... 137 59- Feshin Son Çare Olması (Ultima ratio) İlkesi Ne Demektir?... 138 60- Fesih İçin Geçerli Neden Oluşturmayacak Durumlar Söz Konusu mudur?... 139 61- İşçinin Yetersizliğinden Doğan Nedenlerden Ne Anlaşılabilir?... 142 62- İşçinin Davranışlarından Kaynaklanan Fesih Nedenleri Ne Olabilir?... 144 63- İşletmenin, İşyerinin veya İşin Gereklerinden Kaynaklanan Geçerli Fesih Nedenleri Nelerdir?... 155 64- İş Yasasına Göre İş Sözleşmesinin Feshinde Usul Öngörülmüş müdür?... 157 65- İşçinin Savunma Yapmasının Koşulları Nelerdir?... 158 66- İşçi Fesih Bildirimine İtirazı Nasıl Yapar?... 159 67- Geçersiz Nedenle Yapılan Feshin Sonuçları Nelerdir?... 161 68- Feshin Geçerli Sayılması Ne Gibi Sonuçlar Doğurur?... 165 69- Çalışma Koşullarında Değişiklik İle Sözleşmenin Feshi Arasındaki Bağlantı Nedir?... 165 70- Yeni İşverenin Sorumluluğundan Ne Anlaşılır?... 169 71- İşçinin ve İşverenin Süresiz Feshi İhbarı Ne Demektir?... 170 72- İşçiye Süresiz Feshi İhbar Hakkı Veren Haklı Nedenler Nelerdir, Nasıl Kullanılır?... 171 73- İşverene Süresiz Fesih Hakkı Veren Haklı Nedenler Nelerdir, Nasıl Kullanılır?... 177 74- İşveren Fesih Bildiriminde Haklı Nedenleri Göstermek ve Bu Nedenleri İspat Etmek Durumunda mıdır?... 189 75- İşçi ve İşverenin Sözleşmeyi Süresiz İhbarla Feshi Belirli Süreye Bağlı mıdır?... 190 76- Yasada İş Arama İzni Hangi Koşullarda Nasıl Kullandırılacaktır?... 191 77- Toplu İşten Çıkarma Nedir, Nasıl Uygulanır?... 193 78- Cezai Şart Nedir? İş Sözleşmelerinde Nasıl Uygulanır?... 197 79-4857 Sayılı Yasa Bağlamında Kıdem Tazminatının Konumu ve Kıdem Tazminatı Hakkının Koşulları Nelerdir?... 204 80- Kıdem Tazminatı İçin Söz Konusu Olan 1 Yıllık Sürenin Hesabı Nasıl Yapılır?... 207 81- İş Sözleşmesinde Ara Vermelerin Olması Durumunda Kıdem Tazminatı Nasıl Ödenecektir?... 208
viii 82- İşyerinin Bir Başkasına Devri ya da Başka Bir Yere Nakli Durumunda İşçinin Kıdem Tazminatını Kim Verecektir?... 209 83- Kıdem Tazminatı Nasıl Hesaplanır?... 210 84- Kıdem Tazminatı İçin Asgari ve Azami Miktar Öngörülmüş müdür?... 212 85- Kıdem Tazminatının Zamanında Ödenmemesi Durumunda Gecikme Faizi Söz Konusu mudur?... 213 86- Kıdem Tazminatı Sigorta Ettirilebilir mi? Ve Kıdem Tazminatı Zamanaşımına Uğrar mı?... 213 87- Kıdem Tazminatı Uygulaması İle İlgili Hükmün Uygulanmasına Ne Sürede Devam Edilecektir?... 214 88- İbraname Nedir? Konusu ve İçeriği Ne Olmalıdır? Hükümsüzlüğü Hangi Durumlarda İleri Sürülebilir?... 214 İŞİN DÜZENLENMESİ... 221 89- Çalışma Süresi Nedir? Haftalık ve Günlük İş Süreleri Ne Kadardır?... 223 90- Telafi Çalışması Nedir? Nasıl Uygulanır?... 226 91- Çalışma Mevzuatında Yer Alan Kısa Çalışma Nedir? Nasıl Uygulanacaktır?... 228 92- Çalışma Sürelerinden Sayılan Haller Nelerdir?... 230 93- Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Nedir?... 230 94- Gece Çalışması Nedir, Nasıl Uygulanır?... 237 95- Ara Dinlenmesi Nedir, Nasıl Uygulanır? Günlük Çalışmanın Başlama Bitiş Saatleri İş Yerinde İlan Edilecek midir?... 238 96- Yıllık Ücretli İzin Nedir, Kimlere Nasıl ve Ne Sürede Uygulanacaktır?... 240 97- Analık Halinde Çalışmadan Ne Amaçlanmaktadır? Süt İzinleri Nasıl Verilecektir?... 247 İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİ... 249 98- İş Kazası Nedir? Hangi Haller İş Kazasından Sayılmıştır? İş Kazasından Dolayı İşverenin Sorumluluğu Yasa da Nasıl Düzenlenmiştir?... 251 99- Meslek Hastalığı Nedir? İşverenin Meslek Hastalıklarından Doğan Yükümlülükleri Nelerdir?... 259 100- İşçi Sağlığı ve Güvenliğine İlişkin Hükümler Ne Tür Özellikler İçermektedir?... 260 CEZALAR... 283 101-4857 Sayılı Yasada Hangi İdari Para Cezaları Öngörülmüştür?... 285 YARARLANILAN BAŞLICA KAYNAKLAR... 287
ix KISALTMALAR BK : Türk Borçlar Kanunu Bkz : Bakınız dv. : Devamı E. : Esas İşY : İş Yasası K. : Karar MEK : Mesleki Eğitim Kanunu MK : Türk Medeni Kanunu Md : Madde Mess : Türkiye Metal Sanayicileri Sendikası S : Sayı s : Sayfa SSGSSK : Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu T. : Tarih TTK : Türk Ticaret Kanunu Y. HGK : Yargıtay Hukuk Genel Kurulu Y.9.HD : Yargıtay 9. Hukuk Dairesi Y.10.HD : Yargıtay 10. Hukuk Dairesi Y.21.HD : Yargıtay 21. Hukuk Dairesi Yarg. İç. Bir : Yargıtay İçtihadı Birleştirme Genel Kurulu