Mesleki Gelişim ve Mesleki Rehberlik

Transkript

1 Mesleki Gelişim ve Mesleki Rehberlik Nermin ÇİFTÇİ ARIDAĞ Yıldız Teknik Üniversitesi 12 Aralık 2012

2 Meslek Nedir???

3 Meslek Nedir? Hobi, özel uğraş Meraktan yapılanlar Amatörce yapılanlar Meslek

4 Meslek Nedir? Uzman meslekler (professions) Beceriye dayalı meslekler (vocations)

5 Meslek Nedir? Toplumda ihtiyaç olması, kişinin salt kendi doyumu için değil başkalarının yararı için yaptığı ve karşılığında kazanç elde ettiği faaliyet.

6 Meslek Nedir? İnsanlara yararlı mal ve hizmet üretmek ve karşılığında gelir elde etmek için yapılan, bellik bir eğitimle kazanılan, sistemli bilgi ve becerilere dayalı, kuralları toplumca (dernekler, odalar) belirlenmiş etkinlikler bütünü.

7 Meslek Nedir? Eğitimle kazanılır Toplumda bir ihtiyaca cevap verir, kazanç elde edilir Standatları, etik ilkeleri ve kuralları vardır.

8 Kariyer Nedir? Kariyer, bir kimsenin yaşamı boyunca yaptığı işler Bir kişinin yaşamını oluşturan olaylar dizisi Yaşam rollerinin örüntüsü Kariyer; bir ömür boyu yaşanan olaylar dizisi, mesleklerin ve diğer yaşam rollerinin birbirini izlemesi sonucu oluşan genel örüntü ve gelişim çizgisinde özellikle meslek rollerinde ilerleme, duraklama ve gerilemeleri ifade eden bir kavramdır.

9 İş Nedir? Bir iş yerindeki benzer etkinlikler grubudur. İş, mesleki bilgilinin uygulanmasıdır. Bir kimsenin mesleği olabilir ancak işi olmayabilir. Fakat işi olanın mesleği de vardır. Bütün ekonomik faaliyetleri meslek olarak kabul etmek gerektiği ileri sürülmektedir.

10 Meslek Seçiminin Aşamaları Kavramlar Umu, yöneliş: bir kimsenin girmeyi umut ettiği meslek, onun sosyal pozisyonda ilerleme isteğinin göstergesidir. Gerçek hayattaki sınırlamaları dikkate almaksızın bireyin arzu ve isteklerini yansıtır. Meslek tercihi: meslekleri istenirlik açısından sıraya koyma Meslek seçimi: tercih edilen meslekler arasından girme olasılığı en yüksek olana yönelmedir. Mesleğe bağlanma: Meslekle ilgili işe girerek o işin gereklerini yerine getirmeye başlama.

11 PARSONS 1909; "Gençlerin çeşitli meslekleri tanımaları ve kendi özelliklerine uygun olan meslekleri seçmeleri, seçtikleri mesleklere hazırlanmaları ve mesleki yönden gelişmeleri amacıyla yapılan yardım hizmetleridir".

12 Mesleki Rehberlik Nedir? Uzmanlar önderliğinde; Öğretmenler ve diğer ilgililerin yardım ve işbirliği

13 I. Bireyi (öğrenciyi) tanıma II. Meslek alanlarını tanıma III. Bireyin kişisel nitelikleri ile mesleklerin gerektirdiği özellikler arasında bağlantıyı kurarak kendine uygun bir mesleği seçmesine yardım etme.

14 "2x2=4 eder" gibi açık ve kolay görülen bu denklemi çözmek gerçekte bu kadar basit değildir. Neden? Birey çocukluktan başlayarak kendini tanımada yeterli ve bilinçli bir düzeye gelebiliyor mu? Meslekleri yeterli ve gerçekçi olarak ne ölçüde tanıyıp her meslekte hangi izciliklerin gerekli olduğunu ne kadar öğreniyor? Seçme özgürlüğüne ne derece sahip? Ailesinin, arkadaşlarının baskı ya da sübjektif yönlendirmelerinden etkilenmeyecek bilinç düzeyinde mi?

15 "2x2=4 eder" gibi açık ve kolay görülen bu denklemi çözmek gerçekte bu kadar basit değildir. Neden? Meslekler hakkında çocukluktan başlayarak oluşan önyargılar ya da yanlış koşullanmalardan kurtulabiliyor mu? Meslek seçmenin gerçekte ne kadar önemli bir karar olduğunun farkında mı? Bu seçim üzerinde yeterince duruyor mu?

16 Meslek Seçimi ve Önemi Bir meslek edinmenin temelinde para kazanarak fizyolojik ihtiyaçları karşılamanın dışında sosyal ve psikolojik ihtiyaçların doyumu söz konusudur. Freud bunu şöyle dile getirir: "Sağlıklı insan sevebilen ve çalışabilen kişidir."

17 Meslek Seçimi ve Önemi Meslek seçimi, "bir kimsenin kendisine açık olan meslekleri çeşitli yönleri ile değerlendirip kendi ihtiyaçları ve beklentileri açısından istenilen yönleri çok, istenilmeyen yönleri az olan birine yönelmeye karar vermesidir" (Kuzgun 2000).

18 Meslek Seçimi ve Önemi Toplumun gelişmesine hizmet edecek insan gücünün planlanmasında, bireyi, hem toplumsal ihtiyaçlara hem de kendi ilgi ve yeteneklerine göre dengeli bir şekilde kullanmak ve böylece insan kaynaklarından en olumlu ve en verimli bir şekilde yararlanmak için meslek seçimine önem vermek ve gençlere bu konuda gerekli rehberlik hizmetlerini sunmak kaçınılmazdır (Yeşilyaprak 1986).

19 Meslek Seçimi ve Önemi Ancak meslek seçimi bir anlık bir karar değildir. Algısal çerçeve+koşullar

20 Mesleki Gelişim Süreci Mesleki gelişim süreci, çocuklukta bir meslek fikrinin oluşmaya başlamasından itibaren, yetişkinlikte bir meslek sahibi oluncaya kadar geçen gelişim evrelerini kapsar.

21 Mesleki Gelişim Süreci Bu anlayış mesleki rehberlik hizmetlerinin sadece gençlik döneminde belli bir anda mesleki tercih yapmaya yardımcı olmak değil, bireyin mesleki gelişim sürecini sağlıklı bir şekilde yaşaması için çeşitli dönemlerde yapılan sürekli bir yardım hizmeti olarak kabul edilmesine yol açmıştır.

22 Mesleki Gelişim Süreci Bireyi, sonuçta bir mesleği seçmeye götürecek mesleki gelişme oldukça karmaşık bir süreçtir. Bu süreci etkileyen etmenlerin başında bireyin ailesi, ilişki kurduğu kişiler, okul öncesi ve okul içi eğitimi, bireyin ihtiyaçları, ilgileri, değerler sistemi, benlik kavramı, genel ve özel yetenekleri, diğer kişilik özellikleri, yaşadığı çevrenin özellikleri, toplumdaki mevcut iş alanları, istihdam koşullan, piyasadaki arz-talep durumu gibi etmenler gelir.

23 Mesleki Gelişim Süreci Bunlara bireyin yaşamında karşılaştığı rastlantıların, aldığı eğitim ve özel hazırlık faaliyetlerinin etkilerini de eklemek gerekir.

24 Mesleki Gelişim Süreci Mesleki gelişim süreci 5 aşamada yaşanır : 1. Uyanış ve Farkında Olma (Avvareness) 2. Meslekleri Keşfetme ve Araştırma (Exploration) 3. Karar Verme (Decision Making) 4. Hazırlık (Pereparation) 5. İşe Yerleştirme (Employment)

25 Mesleki Gelişim Süreci PROFESYONEL İŞ/MESLEK

26 Meslek Seçimini Etkileyen Faktörler??

27 Meslek Seçimini Etkileyen Faktörler Yetenek İlgi Meslek değerleri Yetkinlik beklentisi Risk alma Psikolojik ihtiyaçlar Sosyo-ekonomik düzey Aile ilişkileri Cinsiyet Toplumsal yapı ve sosyo-ekonomik koşullar

28 Meslek Seçimini Etkileyen Faktörler Yetenek ve Meslek Seçimi Yetenek Genel Yetenek ve meslek seçimindeki rolü Özel yetenekler ve meslek seçimindeki rolü Yeteneklerin meslek ve iş doyumu ilişkisi Yetenekler ve meslek seçimi

29 Meslek Seçimini Etkileyen Faktörler Yetenek Nedir? Yetenek: herhangi bir davranışı (bilgi, beceriyi) öğrenebilmek için doğuştan sahip olunan gizilgücün (kapasite) çevre ile etkileşim sonucu geliştirilmiş ve yeni öğrenmeler için hazır hale getirilmiş kısmını ifade eden kavramdır

30 Meslek Seçimini Etkileyen Faktörler Yetenek ve Zeka: Thorndike Göre Zeka Thorndike a göre zeka; birbirinden ayrı faktörlerden meydana gelmiştir ve bu faktörler birbirinden bağımsızdır. Ancak bu faktörler gruplanabilir. Soyut zeka: sayı ve kelime cinsinden sembolleri anlama yeteneğidir. Sosyal zeka: insanları anlama ve onlarla başarılı ilişkiler kurabilme yeteneğidir. mekanik (pratik) zeka: çeşitli araç, gereç ve makinaları anlama ve kullanma yeteneğidir.

31 Meslek Seçimini Etkileyen Faktörler Thorndike Göre Zekanın Düzey Genişlik ve Hızı Thorndike a göre zekanın düzey, genişlik ve hız terimleri ile ifade edilebilecek üç yöne vardır. Düzey, zekanın yapabileceği işlerin zorluk derecesini gösterir Genişlik: aynı zekaya sahip olan bireyler, güçlük dereceleri aynı fakat içerik yönünden farklı olan işleri yapabilmekte farklılık gösterirler. Güçlük dereceleri aynı, fakat genişliği yönünden değişik çok sayıda işten başarılanların sasıyı, bireyin zeka genişliğini oluşturur.

32 Meslek Seçimini Etkileyen Faktörler Thorndike Göre Zekanın Hızı Thorndike a göre, bireyler bellik güçlük ve değişiklikteki işleri yapabilmek için farklı zamana ihtiyaç duyarlar. Zihinsel işlerin başarılmasındaki çabukluk veya ağırlık zekanın hız yönünü oluşturur. Thorndike, zekanın bu üç yönünden ikisini bir kavram altında toplamış ve zekanın düzey ve genişlik yönlerini zekanın alanı olarak adlandırmıştır.

33 Meslek Seçimini Etkileyen Faktörler ölçülebilen yetenekler Guilford faktör analizi yoluyla birbirinden kesin şekilde bağımsız zihinsel faktörler saptamıştır. Ona göre, zihin birbirinden bağımsız faktörlerden oluşur ve faktörler belli yönlerden birbirine benzedikleri için sınıflandırılabilir. Birey, her zihni etkinlik alanında aynı ölçüde yeteneğe sahip olmayabilir.

34 Meslek Seçimini Etkileyen Faktörler ölçülebilen yetenekler Her zihni etkinliğin içerik, işlem ve ürün olmak üzere üç yönü vardır. Zihni faktörlerden her biri belli bir içeriği (konu) belli bir işlemden sonra belli bir ürün hailne getiren zihin yeteneğidir. Guilford a göre insan zihninde birbirinden ayrı 120 faktör vardır. Bu boyutlardan birinin olmaması halinde zihni işlem yapmak mümkün değildir.

35 Meslek Seçimini Etkileyen Faktörler Genel ve Özel Yetenekler Genel yetenek; her konuda öğrenme için gerekli öğrenme gücünü ifade eder. Bazı uzmanlara göre yetenekler ayrı ayrı küçük gruplara ayırarak ölçmek mümkündür. Yeteneklerle meslekteki başarı arasındaki ilişki beklenildiği kadar yüksek olmadığı için meslekteki başarı zekanın özgül bir yönüne bağlı olmayıp zeka yanında daha bir çok etmenin etkileşimi sonucunda gerçekleşir. Tekbir tip davranış için gerekli olabilecek tek bir yetenek tanımlama girişimleri henüz başarıya ulaşmamıştır. Bunun yerine grup faktörü yaklaşımı ile çeşitli özel yeteneklerin ölçülmesine çalışılmamktadır.

36 Meslek Seçimini Etkileyen Faktörler ölçülebilen yetenekler Genel akademik yetenek Sözel yetenek Uzay ilişkilerini görebilme yeteneği Şekil ilişkilerini görebilme yeteneği Büro işleri yeteneği Göz-el koordinasyonu Parmak becerisi El becerisi

37 Meslek Seçimini Etkileyen Faktörler ölçülebilen yetenekler Genel akademik yetenek: soyut kavramları öğrenebilme, sembollerle akıl yürütebilme gücü. Sözel yetenek: sözcüklerin ve paragrafların anlamını, sözcüklerle ifade edilen kavramları anlama, fikirleri açık bir şekilde ifade edebilme gücü Uzay ilişkilerini görebilme yeteneği: cisimlerin uzayda hareket ettirildikleri takdirde alacakları biçimleri gözönünde canlandırabilme, bir cismin düzlem üzerindeki şeklini, bir şekilde döndürüldüğü zaman alacağı biçimi tasarlayabilme gücü

38 Meslek Seçimini Etkileyen Faktörler ölçülebilen yetenekler Şekil ilişkilerini görebilme yeteneği: cisimlerdeki, grafiklerdeki küçük ayrıntıları algılama, şekil ve gölgelerde görsel karşılaştırmalar yapabilme ve farkları görebilme gücü Büro işleri yeteneği: sözel veya sayısal materyaldeki küçük ayrıntıları algılama, tablolardaki, listelerdeki ve yazılardaki farkları algılama gücü

39 Meslek Seçimini Etkileyen Faktörler ölçülebilen yetenekler Göz-el koordinasyonu: gözü ve elleri eşgüdüm halinde kullanabilme, algılanan duruma uygun, çabuk ve doğru bir kararla, el ve kollarla tepkide bulunabilme gücü Parmak becerisi: parmakları ustalıkla hareket ettirebilme ve küçük objeler üzerinde çabuk ve düzgün bir biçimde işlem yapabilme El becerisi: elleri çabuk ve ustalıkla hareket ettirebilme gücü. Parmak becerisinden daah kaba bir beceri olup kolların hatta vücudun hareketini gerektirir.

40 Meslek Seçimini Etkileyen Faktörler: İlgi??

41 Meslek Seçimini Etkileyen Faktörler: İlgi nedir? Belli faaliyetlere isteyerek yönelme, bu faaliyetleri kısıtlayıcı koşullar altında bile başka faaliyetlere tercih etme ve bu faaliyetleri yaparken yorgunluk yerine dinlenmişlik, bıkkınlık yerine devam etme isteği duyma durumlarında, varlığına hükmettiğimiz bir iç uyarıcıya ilgi denir.

42 Meslek Seçimini Etkileyen Faktörler: İlgi Türleri Bilimsel Teknik veya maddi ilgi Sosyal yardım Sistematik ilgi ya da iş ayrıntıları ilgisi İş teması ilgisi Edebiyat ilgisi Müzik ve sanat ilgisi

43 Meslek Seçimini Etkileyen Faktörler: İlgileri Tanıma Yolları İfade edilen ilgi Görünen-gözlenen (manifest) ilgi Envanter ile ölçülen ilgiler Testle ölçülen ilgiler

44 Meslek Seçimini Etkileyen Faktörler: İlgi Envanterleri Strong mesleki ilgi envanteri Akademik başarı ölçeği Uzmanlaşma ölçeği Kuder ilgi alanları tercihi envanteri Kendini araştırma envanteri Gazete haberleri testi Kendini değerlendirme envanteri

45 Meslek Seçimini Etkileyen Faktörler: İlgilerdeki Kararlılık İlgilerden söz edilebilmesi için ilginin ayrışması yani kişinin bazı şeylere yaklaşırken bazılarından uzaklaşması, bazı şeyleri de reddetmesi gerekir. Böyle bir ayrışma yaşlarına doğru gerçekleşebilir. Ergenlik çağına doğru kişinin ilgi profilinde sivrilikler görülmeye başlar, bu onun ilgilerinin ayrıştığının göstergesidir. Ancak ilgiler ergenlik döneminde de oldukça kararsızlık gösterirler.

46 Meslek Seçimini Etkileyen Faktörler: İlgi ve Yetenek İlgi bireyin yapmaktan hoşlandığı, yetenek ise (başkalarına göre) daha kolay, iyi yapabildiği faaliyetlerdir. Yetenek ve ilgi arasındaki ilişkiyi ölçmek güçtür. Yeterli ve uygun araç yoktur. Yetenek ve ilgi arasında ilişki beklenen düzeyde çıkmamaktadır. İlgiler yeteneklerin kullanım alanlarıdır. Güçlü bir yeteneğe dayanmayan ilgiler bir heves olmaktan ileri gidememektedir.

47 Meslek Seçimini Etkileyen Faktörler: İlgi ve okul başarısı Bir birey, bir alana hem ilgi duyuyor hem de o alanın gerektirdiği yeteneklere sahipse başarısı yüksek olacaktır. Gözlemler ve araştırmalar motivasyonun öğrenmede önemli olduğunu göstermektedir. Motivasyon öğrenme durumlarında davranışı yöneten önemli bir faktördür. İlgi ise genel güdüyü oluşturan öğelerden biri olup doğuşta getirilen ya da sonradan kazanılan tepki eğilimleri olarak davranışı başlatmak, devam ettirmek ve yönlendirme sonunda kazanılacak doyumda önemli rol oynar. Bu nedenle ilgi ile başarı arasında önemli bir ilişki olması beklenir. Ancak, beklentilere uygun ilişkiler saptanamamıştır.

48 Meslek Seçimini Etkileyen Faktörler: Meslek Değerleri??

49 Meslek Seçimini Etkileyen Faktörler: Meslek Değerleri Meslek değerleri: bazı ihtiyaçların doyumuna öncelik veren ve yol açan, bazılarını ise bastıran tercih çerçevesidir. Meslek değerleri bir meslekten beklenen doyum türlerinin sıralanmasını ifade eder. Meslek değerleri iç kaynaklı (intrinsic) ve dış kaynaklı (extrinsic) olarak ikiye ayrılır. İç kaynaklı değerler, yetenekleri geliştirme, yaratıcılık, ilgi çekici iş etkinlikleri gibi işin özü ile ilgili değerlerdir. Dış kaynaklı değerler ise, kazanç, iş güvencesi, takdir, ödül vb değerlerdir. Ve işyerinin koşullarından daha çok etkilenen doyum kaynaklarını oluştururlar.

50 Meslek Seçimini Etkileyen Faktörler: Meslek Değerleri Yeteneği kullanma ve geliştirme Yaratıcılık İlgileri geliştirme Değişiklik Kazanç Sosyal güvence İlerleme Ün-şöhret sahibi olma

51 Meslek Seçimini Etkileyen Faktörler: Meslek Değerleri Risk alma Liderlik Bağımsızlık İşbirliği Toplumsal saygınlık yarışma

52 Meslek Seçimini Etkileyen Faktörler: Meslek Değerleri Bireylerin bir meslekten beklentileri yani meslek değerleri yaş, sosyo-ekonomik düzey, ve cinsiyet gibi değişkenlere göre farklılık göstermektedir. İş bulma kurumuna başvuran erkekler, sosyal güvence, ilerleme olanakları, çekici ve doyum verici iş etkinlikleri istediklerini belirtirken; bir işte çalışmakta olanlar ve üst SED den gelenler ise meslekte kendilerini ifade edebilme ve ilginç yaşantılar kazanma olanağı bulmaya önem vermektedirler. Alt SED den gelenler ise sosyal güvenceyi önemli bulmaktadırlar.

53 Meslek Seçimini Etkileyen Faktörler: Meslek Değerleri İşverenler ise işe alacakları kimselerde başkalarıyla birlikte çalışabilme, iletişim yeteneğini önemli görmektedirler. Ancak teknik elemanlar ve araştırmacılar için üstün akademik yeteneği birinci özellik olarak görmektedirler.

54 Meslek Seçimini Etkileyen Faktörler: Meslek Değerlerinin Gelişimi Meslek değerleri yaş ilerledikçe değişime uğramaktadır. Kadınların eğitim ortamına ve iş yaşamına giderek artan oranda katılması ile kadın ve erkekler arasındaki meslek değerleri bakımından gözlenen farkların azaldığı görülmektedir.

55 Meslek Seçimini Etkileyen Faktörler: Yetkinlik ve Meslek Seçimi Bandura, davranışı öğrenme girişiminde bulunması için kişinin bu davranışı başarı ile sonlandırabileceğine inanması gerektiği görüşünden hareketle, yetkinlik algısı (selfefficacy) kavramını ortaya atmıştır. Yetkinlik algısı, kişinin belli bir işi başarı ile yapma konusundaki yeterlilik inancı olarak tanımlanabilir.

56 Meslek Seçimini Etkileyen Faktörler: Yetkinlik ve Meslek Seçimi Bir davranışın başlayıp başlamayacağı, davranışı sonlandırmak için nekadar gayret sarfedileceği, engellere ve yıldırıcı durumlara karşın ne derece direnileceğini belirlemeye yardımcı bir kavram olan yetkinlik beklentisi, öz (benlik) kavramı sisteminin dinamik bir yönünü oluşturmaktadır. Kendini yetkin görme, bireyin her türlü davranış girişiminin başlayıp başlamayacağını, başlayan davranışın devam edip etmeyeceğini belirleyici bir güce sahiptir.

57 Meslek Seçimini Etkileyen Faktörler: Yetkinlik ve Meslek Seçimi Kendini yetkin görme Yapılan işler ve hedefler Dolaylı yaşantılar Sözel ikna Kişinin fizyolojik durum

58 Meslek Seçimini Etkileyen Faktörler: Risk Alma ve Meslek Seçimi Yetkinlik beklentisi ile ilgili kavramlardın biri de risk alabilmedir. Başarı güdüsü güçlü ve başarısızlıktan korkmayan kişiler kendilerini ve çevre olanaklarını araştırmaktan kaçınmayan kişiler oldukları için, niteliklerine uygun meslek seçeneklerini bulabilmektedirler. Risk alabilen kişilerin kazanma ve kaybetme olasılığı yüksek mesleklere, tehlikeye atılmaktan çekinen kişilerin ise az fakat düzenli gelir elde edebileceği mesleklere yöneleceği beklenir.

59 Meslek Seçimini Etkileyen Faktörler: Risk Alma ve Meslek Seçimi Yapılan araştırmada, risk alabilen öğrencilerin satış, ticaret mesleklerine yöneldiklerini, risk puanları düşük olanların ise henüz bir meslek seçememiş kişiler oldukları saptanmıştır.

60 Meslek Seçimini Etkileyen Faktörler: Psikolojik İhtiyaçlar ve Meslek Seçimi

61 Meslek Seçimini Etkileyen Faktörler: SED ve Meslek Seçimi

62 Meslek Seçimini Etkileyen Faktörler: Aile İlişkileri ve Meslek Seçimi

63 Meslek Seçimini Etkileyen Faktörler: Cinsiyet ve Meslek Seçimi

64 Mesleki Gelişim Süreci Uyanış ve farkında olma (5-12) Meslekleri Keşfetme ve Araştırma (12-15) Karar Verme (15-18) Hazırlık (18-23) İşe yerleştirme (- 23 -)

65 Mesleki Gelişim Kuramları Ginzberg vd Meslek seçimi bir süreçtir Bu süreç, büyük ölçüde, geri dönülmezdir Seçim süreci daima bir uzlaşmayı içerir

66 Mesleki Gelişim Kuramları Ginzberg Mesleki Gelişim Kuramı 1. Hayal dönemi (5-12) 2. Geçici seçim deneme dönemi (11-17) İlgi (11-12) Kapasite (13-14) Değer (15-16) Geçiş (17-) 3. Gerçekçi dönem (17-23) Keşfetme (17-18) Billurlaşma (19-21) Belirleme (21-22)

67 Mesleki Gelişim Kuramları Super in Benlik Kuramı 1. Büyüme dönemi (-14) 2. Araştırma-keşfetme dönemi (14-24) Deneme (11-12) Geçiş (13-14) Sınama ve izleme (22-24) 3. Yerleşme dönem (25-44) 4. Koruma (45-64) 5. Çöküş (65-)

68 Mesleki Gelişim Kuramları Holland ın Tipoloji Kuramı J. Holland, eğitsel, askeri ve psikiyatrik kurumlarda çalışan bir meslek danışmanıdır. Ona göre, meslek seçimi; kişiliğin iş dünyasında ifade bulan bir yansımasıdır. Holland, insanların, tanımladığı 6 kişilik tipinden birine sahip olduğunu ve ona uygun mesleklerden birini seçtiğini savunur (Holland 1973).

69 Mesleki Gelişim Kuramları Holland ın Tipoloji Kuramı Benzerliklerine göre insanlar altı kişilik tipindedir. Altı kişilik tipinin karşılığı olan altı meslek vardır İnsanlar sahip oldukları beceri, yetenek, tutum ve değerleri kullanmalarına olanak sağlayacak çevreleri ararlar Bireyin meslek seçimi davranışını, kişilik tipi ve çevrenin özellikleri arasındaki etkileşim belirler.

70 Mesleki Gelişim Kuramları Holland ın Kişilik Tipleri 1. Gerçekçi 2. Araştırıcı 3. Sanatçı 4. Sosyal 5. Girişimci 6. Geleneksel

71 Holland'ın Kişilik Kuramı Holland ın Kişilik Tipleri Kişilik Tipi Belirgin Özellikleri Baskın Talepler/Etkinlikler Tipik Meslekler GERÇEKÇİ - Kas faaliyeti, motor koordinasyonu gerektiren Sabırlı ve hoşgörülü, pratik, maddeci, işler erkeksi, antisosyal, uygucu, içten, - Açık havadaki işler doğal, sebatkar, içgörürleri ve başarma - Mekanik, sistematik çalışmalar güdüleri fazla gelişmemiş. - Nesneler, eşyalar, makineler ve hayvanlarla ilgili etkinlikler Otomobil Tamirciliği, Her Çeşit Araç Teknisyenliği, Elektrikçi, Mühendislik, Ziraat ile İlgili Meslekler, Ormancılık, Denizciler, Beden Eğitimi Öğretmenleri ARAŞTIRICI SANATÇI SOSYAL GİRİŞİMCİ Entelektüel, analitik düşünce yapısına sahip, rasyonel, eleştirel, titiz, sabırlı, yöntemci, bağımsız, çekingen, içedönük (popüler olmaktan hoşlanmayan) Heyecan ve coşkuları dengesiz, hayalci, fevri, karmaşık sezgileri güçlü, bağımsız, duygusal, uygucu olmayan (atipik), duyarlı ve etkileyici - Analitik faaliyetler - Sistematik deneysel çalışmalar - Bilimsel çalışmalar - Fiziksel, biyolojik veya kültürel olguları araştırma - Estetik faaliyetler - Tutkulu, bağımsız, sistematik olmayan aktiviteler - Sanatsal etkinlik ve ürünler yaratma - Bağımsız, yaratıcı çalışmalar Yardımsever, sorumluluk sahibi, sosyal, - İnsanlarla birlikteliği sağlayan aktiviteler işbirliğine yatkın, empati kurabilen, - Başkalarını eğiterek geliştirmek yar dım arkadaş canlısı, içten, sabırlı, nazik, etmek vb. anlayışlı - Başkalarını ikna etme. yönlendirme Dışadönük, enerjik, kendine güvenli, atılgan, fevri, ikna yete neği yüksek, sabırsız, meraklı, maceracı, iyimser, sosyal, konuşkan - Başkalarını ikna etmeye yönelik faaliyetler - Sosyal eğlendirici etkinlikler - Organize edilmiş çalışmalar Biyolog, Genetikçi, Matematikçi, Kimyager,Fizikçi,Araştırma Analizcisi, Astronot, Antropolog, Tıp Tek nisyeni Yazar, Ressam, Aktör, Tiyatro Sanatçısı/ Öğretmeni, Müzisyen, Kompozitör, Dekoratör, Mimar Sosyal Hizmetler Uzm., Rehabilitasyon Danışmanları, Psikolog, Psikolojik Danışman, Halkla İlşk. Uzm., Üniversite Hocaları, Öğretmenler Satıcı, Pazarlamacı, Komisyoncu, Menajer, Politikacı, Avukat

72

73 Mesleki Gelişim Kuramları Roe nun İhtiyaç Kuramı (Kişilik Temelli Yaklaşım) Holland ve Roe, meslek seçiminin kişiliğin bir ifadesi olduğunu kabul etmektedirler. Roe ya göre, meslekler psikolojik ihtiyaçları karşılamak üzere seçilirler. Bireyin çocukluk döneminde, aile içinde ihtiyaçlarını karşılama derecesi ve yöntemleri onun ilerde meslek seçiminde belirleyici rol oynayan iç uyarıcıları oluşturur. Roe, kuramını Maslow un ihtiyaçlar hiyerarşisine dayandırmaktadır.

74 Mesleki Gelişim Kuramları Roe nun İhtiyaç Kuramı Hipotezleri (Kişilik Temelli Yaklaşım) Düzenli olarak karşılanan (doyurulan) ihtiyaçlar davranışın bilinçdışı güdüleyicileri olamazlar Nadiren ve en az düzeyde doyurulan üst düzey ihtiyaçlar ise zamanla kaybolur Doyurulmamış temel ihtiyaçlar ise üst düzeydeki ihtiyaçların ortaya çıkmasını engeller ve de kısıtlayıcı türden egemen güdüler olmaya başlar

75 Mesleki Gelişim Kuramları Roe nun İhtiyaç Kuramı Hipotezleri (Kişilik Temelli Yaklaşım) Eğer bir ihtiyacın doyumu çok şiddetle engellenmez ama geciktirilirse, hissedilen doyumsuzluğun derecesine bağlı olarak bu ihtiyaçlar bilindışı güdüleyiciler haline gelir Hayatın ilk yıllarında yaşanan doyum ya da hayal kırıklıkları şu ya da bu meslek/iş alanına yönelişi belirlemektedir.

76 Mesleki Gelişim Kuramları Roe nun İhtiyaç Kuramı Hipotezleri (Kişilik Temelli Yaklaşım) Roe nun görüşüne göre, yaşamın ilk yıllarındaki yaşantılar, hangi ihtiyacın öncelik kazanacağını veya hangisinin diğerine göre daha güçlü olacağını belirler. Bu yönelişler yaşamın ilk yıllarında bilinçdışıdır ve yetişkinlikte de bilinçdışı kalabilirler. Çocukluk yaşantılarında anne-babaların tutumları belirleyici faktörlerdir. Anne-baba-çocuk ilişkilerinin farklı mesleki seçimlere neden olduğunu ileri sürmektedir.

77 Mesleki Gelişim Kuramları: Roe nun İhtiyaç Kuramı ve Anne-Baba Tutumları(Kişilik Temelli Yaklaşım) Çocuğa soğuk davranma Çocuğun üzerine aşırı derecede düşme Çocuğu kabul etme

78 Mesleki Gelişim Kuramları: Roe nun İhtiyaç Kuramı ve Anne-Baba Tutumları(Kişilik Temelli Yaklaşım) Çocuğa soğuk davranma Red etme İhmal etme Çocuğun üzerine aşırı derecede düşme Aşırı koruyuculuk Aşırı beklenti ve talepkarlık Çocuğu kabul etme Serbest bırakanlar Kabul edici

79 Meslek Seçiminin Aşamaları Meslek Olgunluğu Kendini tanıma ve olumlu ve gerçekçi bir öz kavramı geliştirme Çalışmaya ve çeşitli mesleklere karış olumlu tutum geliştirme İş dünyası hakkında doğru ve ayrıntılı bilgi sahibi olma Doğru tercihler yapma Meslek gelişimi sistemli, birbirine bağlı, belli aşamalarımdan oluşan bir süreç ise, bireyin nasıl bir olgunlaşma süreci izlediğini, hangi basamakta olduğunu saptamak mümkün olacaktır.

80 Meslek Seçiminin Aşamaları Kavramlar: Meslek Olgunluğu Super ve Jordaan a göre, bireyin meslek olgunluğunu ölçmenin iki yolu vardır: Bireyin bulunduğu yer ile onun yaşındakilerin bulunması gereken yer ile karşılaştırmak. Bireyin olgunluk düzeyinin, onunla aynı gelişim basamağında olduğu kabul edilen bireyler arasında gelişim görevlerinin yerine getirebilme derecesi bakımından ne düzeyde olduğunu incelemek.

81 Meslek Seçiminin Aşamaları Meslek Olgunluğu Boyutları Super ve Overstreet, tarafından geliştirilen meslek olgunluğunun beş boyutu vardır: 1. Meslek seçimine yöneliş 1.1. seçme konusu ile ilgilenme 1.2. meslek seçimine yönelişte kaynakları kullanma

82 Meslek Seçiminin Aşamaları Meslek Olgunluğu Boyutları Super ve Overstreet, tarafından geliştirilen meslek olgunluğunun beş boyutu vardır: 2. Boyut: Tercih edilen meslek hakkında bilgi toplama ve planlar yapma 2.1. tercih edilen meslek hakkında özgün bilgiler toplama 2.2. tercih edilen meslek hakkında özgül olarak planlama yapma 2.3. planlama faaliyetlerini genişletme

83 Meslek Seçiminin Aşamaları Meslek Olgunluğu Boyutları Super ve Overstreet, tarafından geliştirilen meslek olgunluğunun beş boyutu vardır: 3. Boyut: meslek tercihlerindeki tutarlılık 3.1. alanlar içinde meslek tercihlerinin tutarlılığı 3.2. düzeyler içinde meslek tercihlerinin tutarlılığı 3.3. alan ve düzeyler dahilinde meslek tercihlerinin tutarlılığı

84 Meslek Seçiminin Aşamaları Meslek Olgunluğu Boyutları Super ve Overstreet, tarafından geliştirilen meslek olgunluğunun beş boyutu vardır: 4. Boyut: Özelliklerin billurlaşması 2.1. Ölçülen ilgilerin örüntülenme derecesi 2.2. ilgi olgunluğu 2.3. çalışma sevisi 4.4. iş değerlerinin örüntülenme derecesi 4.5. iş ödüllerinin etraflıca tartışılması 4.6. seçme ve planlama sorumluluğunun kabullenilmesi 4.7. meslek seçiminde bağımsızlık

85 Meslek Seçiminin Aşamaları Meslek Olgunluğu Boyutları Super ve Overstreet, tarafından geliştirilen meslek olgunluğunun beş boyutu vardır: 5. Boyut: meslek tercihlerinde akılcılık 5.1. yetenek ve tercih arasında uygunluk 5.2. ölçülen ilgilerle tercihler arasında uygunluk 5.3. tercih düzeyi, ölçülen ilgiler ve meslek düzeyi arasındaki uygunluk

86 Meslek Seçiminin Aşamaları Meslek Olgunluğu Boyutları Super ve Overstreet, tarafından geliştirilen meslek olgunluğunun beş boyutu vardır: 1. Meslek seçimine yöneliş 1.1. seçme konusu ile ilgilenme 1.2. meslek seçimine yönelişte kaynakları kullanma