ŞİZOFRENİDE TOPLUMSAL BECERİ EĞİTİMİ ve BİLİŞSEL İŞLEVSELLİK

Transkript

1 ŞİZOFRENİDE TOPLUMSAL BECERİ EĞİTİMİ ve BİLİŞSEL İŞLEVSELLİK Prof. Dr. Mustafa YILDIZ Kocaeli Üniversitesi Tıp Fakültesi Psikiyatri Anabilim Dalı Öğretim Üyesi 46. Ulusal Psikiyatri Kongresi, Ekim 2010 Mustafa YILDIZ, KOÜ Tıp Fak, Kocaeli 1

2 Şizofrenide yaygın olarak uygulanan ruhsal toplumsal tedaviler 1. Destekleyici tedavi 2. Toplumsal beceri eğitimi 3. Ruhsal eğitim 4. Bilişsel onarım 5. Bilişsel davranışçı tedavi 6. Aile tedavisi 7. Uyum tedavisi 8. Kişiselleştirilmiş (personal) tedavi 9. Olgu yönetimi (case management) 10.Mesleki iyileştirim Mustafa YILDIZ, KOÜ Tıp Fak, Kocaeli 2

3 Şizofrenide işlevsellik Hastalık Bilişsel bozulma Toplumsal yetersizlik Mustafa YILDIZ, KOÜ Tıp Fak, Kocaeli 3

4 Şizofrenide bilişsel işlev bozulmaları Algı Dikkat, canlılık Bellek (işlem belleği, sözel bellek) Yönetsel işlevler Sorun çözme Toplumsal biliş Mustafa YILDIZ, KOÜ Tıp Fak, Kocaeli 4

5 Bilgi işleme Girdiler Çıktılar DİKKAT ALGILAMA CANLILIK BİLGİ İŞLEME YÖNETSEL İŞLEVLER BELLEK İşlem, sözel, sayısal, uzamsal Mustafa YILDIZ, KOÜ Tıp Fak, Kocaeli 5

6 Belirtiler & Toplumsal yeterlilik Ruhsal yetiler Toplumsal beceriler Çevre Kaynaklar Bilişsel yetiler +++ Negatif belirtiler +++ Pozitif blr ++ Depr / Madde + Toplumsal yeterlilik / İşlevsellik Özyeterlilik Kendine güven Benlik saygısı Güçlülük hissi İyimserlik Mustafa YILDIZ, KOÜ Tıp Fak, Kocaeli 6

7 TOPLUMSAL YETERLİLİK / BECERİ Duruma özgü etkin bir davranış ortaya koyabilme yetisi Nerede, ne zaman, nasıl davranması gerektiğini Toplumsal algılama & çözümleme Uygun tepki Mustafa YILDIZ, KOÜ Tıp Fak, Kocaeli 7

8 TOPLUMSAL BECERİ EĞİTİMİ HEDEF Toplumsal işlevsellik Yaşam kalitesi Hastalık yönetimi, Psikopatoloji Mustafa YILDIZ, KOÜ Tıp Fak, Kocaeli 8

9 Toplumsal Beceri Eğitimi, UCLA Social and Independent Skills Modules, Liberman ve ark. 1) İlaç tedavisi (medication management) 2) Belirtilerle başetme (symptom management) 3) Temel konuşma becerileri (basic conversation skills) 4) Topluma geri dönme (community re entry) 5) Boş zaman etkinlikleri (recreation for leisure) 6) Madde kötü kul. başa çıkma (substance abuse management) 7) İş yerinde temel beceriler (workplace fundamentals skills) 8) Arkadaşlık ve yakınlık kurma (friendship and intimacy) Mustafa YILDIZ, KOÜ Tıp Fak, Kocaeli 9

10 TBE programın akışı 1. Hedef, 2. Bilgilendirme, 3. Deneyimleri paylaşma, yanlış bilgileri düzeltme, 4. Rol oynama, 5. Sorun çözme, 6. Alıştırmalar, 7. Ev ödevleri. Mustafa YILDIZ, KOÜ Tıp Fak, Kocaeli 10

11 Bilişsel iyileştirim * Bilişsel bir işlevi hedeflemesi * Bir öğrenme işlevini içermesi BİLİŞSEL ONARIM DOĞRUDAN TEDAVİ BİLİŞSEL İYİLEŞTİRİM DOLAYLI TEDAVİ uyarıcı tedavi & davranış düzenlemesi Mustafa YILDIZ, KOÜ Tıp Fak, Kocaeli 11

12 Bilişsel iyileştirim çalışmaları Dikkat gücünü geliştirme (temel bilişsel işlev) Sözcük dağarcığını geliştirme (temel bilişsel işlev) İfade gücünü geliştirme (temel bilişsel işlev) Bellek gücünü geliştirme (temel bilişsel işlev) Kavram oluşturma (karmaşık bilişsel işlev) Bilişsel esneklik (karmaşık bilişsel işlev) Sorun çözme becerilerini geliştirme (karmaşık bil. iş.) Mustafa YILDIZ, KOÜ Tıp Fak, Kocaeli 12

13 Ruhsal Toplumsal Beceri Eğitimi Bilişsel iyileştirim Doğrudan & Dolaylı etki Toplumsal beceri eğitimi Ruhsal eğitim Aile eğitimi Mustafa YILDIZ, KOÜ Tıp Fak, Kocaeli 13

14 Toplumsal Beceri Eğitimi İlkeler (Toplumsal öğrenme kuramı) toplumsal davranış öğrenilebilir ve öğretilebilir bir beceridir beceri kazanımı yavaş ve birikimlerle olur karmaşık davranışlar, oluşturan elemanlara bölünerek öğretilir ve sonra bütünleştirilir Özümsenme ve kalıcılık için çalışılır Teknikler hedef belirleme, olumlu pekiştirmeler, rol modelleme, davranışsal denemeler, düzeltici geri bildirim, ev ödevleri Grup ya da bireysel olarak uygulanabilir Mustafa YILDIZ, KOÜ Tıp Fak, Kocaeli 14

15 TBE nin hedef davranışlar (toplumsal beceriler) İletişim becerileri Toplumsal algı Toplumsal bilginin işlenmesi Tepki verme becerisi Yakınlaşma becerileri Aletsel rol becerileri Etkileşim becerileri Toplumsal normlara uygun davranma becerileri Mustafa YILDIZ, KOÜ Tıp Fak, Kocaeli 15

16 TBE çalışma sonuçları (özetle) (Bircwood ve Spencer 2002, Corrigan ve ark. 2009) Yeni beceriler öğrenilebilir Yeni beceriler genellenebilir Toplumsal işlevsellik Boş zamanı değerlendirmek Benlik saygısı Toplumsal beceriler Belirtilerin şiddeti Depreşmeler Yeniden yatışlar Mustafa YILDIZ, KOÜ Tıp Fak, Kocaeli 16

17 TBE çalışma sonuçları Kurtz MM, Mueser KT (2008) A meta analysis of controlled research on social skills training for schizophrenia. J Consult Clin Psychology (23 RCT) Alan İçerik bilgisi Başarım ölçümleri Toplumsal işlevsellik Negatif belirtiler Depreşmeler Diğer belirtiler Etki gücü ( + ) ( ) Mustafa YILDIZ, KOÜ Tıp Fak, Kocaeli 17

18 TBE & RUTBE Toplumsal işlevsellik Psikopatoloji Toplumsal işlevsellik Yıldız ve ark TPD; Yıldız ve ark IJPCP; Yıldız 2008 APD, Deveci ve ark TPD Bilişsel işlevsellik? Mustafa YILDIZ, KOÜ Tıp Fak, Kocaeli 18

19 TBE Bilişsel işlevsellik SST+IPS Bilişsel testlerde (Spaulding ve ark. 1999) Day Hosp. & Com Re entry entry Module Sözel öğr. & bellek, Sürekli dikkat, İşlem belleği (Silverstein 2004) Prob Sol Skills Prog İşlem belleği, uz. dik., sözel öğ. & bellek & akıcılık Kntr Gr: Uzamsal dikkat, sözel öğrenme (Barbieri ve ark. 2006) Mustafa YILDIZ, KOÜ Tıp Fak, Kocaeli 19

20 RUTBE Bilişsel işlevsellik RUTBE (n=30) // Kontrol grubu (n=30) IQ, STROOP, WBÖ, WKET Tam Kat, WKET Pers Hata IQ RUTBE: 82.93±9.26 n= (30) RUTBE: 82.86±9.50 n= (23) KNTR:88.63±11.16 (30) KNTR:91.96±9.55 (12) p=0.036 p=0.017 Mustafa YILDIZ, KOÜ Tıp Fak, Kocaeli 20

21 RUTBE Bilişsel işlevsellik İlk ve son testler anlamlı çıkanlar, p değeri WBÖ RUTBE KNTR Aktüel bilgi: Mantıksal bellek: Görsel bellek: Çağrışımlı öğrenme: WKET Perseveratif Hata: Mustafa YILDIZ, KOÜ Tıp Fak, Kocaeli 21

22 RUTBE Bilişsel işlevsellik Zeka düzeyinin kontrol edildiği araştırma desenine gereksinim var. Mustafa YILDIZ, KOÜ Tıp Fak, Kocaeli 22

23 RTT in etkili olduğu alanlar Patterson ve Leeuwenkamp, 2008, Sch Res Girişim BDT Aile T TBE BOT BPT Çoğunlukla etkili alan psikopataloji, kal blr ted bağ, depreş, hast yat, yük topl işl, günl yaş etk bilişsel işlevsellik kal blr, top işl Az etkili alan ted bağ, top işl kal blr, top işl ted bağ, kal blr kal blr, top işl ted bağ, depreş Mustafa YILDIZ, KOÜ Tıp Fak, Kocaeli 23

24 Bütünleşik ted McGurk ve ark, 2007, AJP Bilişsel onarım bilişsel işlevsellik Toplumsal işl.? BOT + İyileştirim Toplumsal işl. Mustafa YILDIZ, KOÜ Tıp Fak, Kocaeli 24