T.C. Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Bölümü SİYASAL İDEOLOJİLER (SBK457) 4. Hafta Ders Notları - 09/10/2017 Araş. Gör. Dr. Görkem Altınörs gorkem.altinors@bilecik.edu.tr 1
Ders Programı 1. Hafta İdeoloji 2. Hafta Liberalizm 3. Hafta Muhafazakarlık 4. Hafta Marksizm 5. Hafta Gramsci 6. Hafta Althusser 7. Hafta Vize Haftası 8. Hafta Sosyal Demokrasi 9. Hafta Milliyetçilik 10. Hafta Anarşizm 11. Hafta Feminizm 12. Hafta Faşizm 13. Hafta Korporatizm 14. Hafta Sonuç ve Değerlendirme 2
: Praksis in Teorisi Bekmen, A. (2007) Marksizm: Praksis in Teorisi, Örs, H. B. (der.) 19. Yüzyıldan 20. Yüzyıla Modern Siyasal İdeolojiler içinde, İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 163-252. 3
Çifte devrim (Geç 18. ve 19. yy) Sanayi Devrimi Fransız Devrimi Sosyal, Ekonomik ve Politik olanın bilinen şekillerini alt üst etmekle kalmamış, tarihin akışını da değiştirmiştir. Marx ın Manifesto da dediği gibi katı olan her şey buharlaşmaktadır. 4
FD ve SD sonrasındaki çalkantılar ne sadece SD nin teknolojik dönüşümü ile ne de sadece FD nin politik dönüşümü ile açıklanabilir. Marx ın ilk kez yazmaya başladığı 1840 lar itibariyle ne fabrikalar yalnızca ticari ürün yapılan yerlerdi, ne de işçiler sadece kol gücü ile çalışan kimselerdi. Barikatların arkasına baktığımızda işçilerin politikleşme düzeyleri yüksek siyasal aktörler olarak karşımıza çıktıklarını görmekteyiz. Tüm işçiler mi bu şekilde? Lümpen proletarya Manifesto Zincirlerinden başka kaybedecek bir şeyi olmayanlar. 1789 ile başlayan burjuvazi-proletarya arasındaki barikat ortaklığı 1840 lara gelindiğinde sona ermek üzereydi. Alt sınıfların kendi devrimlerine sahip çıkma arzuları 1848 devrimi ile ete-kemiğe bürünmekteydi. 1840 lar itibariyle barikatların arkasında artık liberaller değil mülksüzler ve giderek mülksüzleşen kitleler vardı. Mülksüzleşme nedir? Kapitalist sistemin hakim olmasıyla, emek ne feodal ilişkiler içerisinde ne de kırsal üretimin aile-köy ilişkilerinin doğal dayanışma ilişkilerinde gerçekleşecektir. Bu haliyle mülksüzleşme sadece toplumun üretici kesimlerinin mülklerinden olmalarının ötesinde, daha önceki toplumsal şekillenmede hayatta kalmalarını sağlayan tüm toplumsal ilişkilerden soyutlanmaları anlamına gelir. Yani mülksüzleşme üreticilerin hayatta kalmak için sadece ve sadece emek güçlerini satmak zorunda bırakılmaları anlamına gelir. Ücret karşılığı çalışma, 19. yy boyunca ortaya çıkacak olan tarihsel bir durumdur. 1848 Devrimi ile başlayan ve 1871 Paris Komünü ve onun yenilmesiyle sonuçlanan siyasi mücadeleler, Marx için artık yeni bir paradigmanın habercisi olacaktır. 5
Marksizm 1845 - Feuerbach Üzerine Tezler adlı eserinde Marx bu paradigma değişikliğini şu sözlerle dile getirecekti: Filozoflar dünyayı yalnızca çeşitli biçimlerde yorumlamışlardır; oysa sorun onu değiştirmektir. 11. Tez 6
1848 Osmanlı Moldovya sı Marx ve Engels Fransa da Sınıf Mücadeleleri Louis Bonaparte ın 18 Brumaire i Fransa da İç Savaş Manifesto Avrupa da bir heyula kol geziyor komünizm heyulası Proleterlerin zincirlerinden başka kaybedecekleri bir şey yoktur. Kazanacakları bir dünya vardır. Bütün ülkelerin işçileri, birleşin!. Fransa nın siyasi çalkantıları ve kent-bilime etkisi Liberalizm X Marksizm 1789 un hemen ardından bile işçi ve zanaatkar birliklerinin İnsan Hakları Bildirgesi ne tehdit oluşturduğunu belirten 1791 tarihli bir kararname onları yasaklama iradesini gösterir. 1800 yılında sendikalar İngiltere de yasaklanır. İşçiler ve alt sınıflar Liberalizm in onların safında olmadığını anlıyorlar. I. Enternasyonel toplanacaktır (1866). Devrim nedir? 7
İlkel Toplum Ortak Mülkiyet Hakim Sınıf: Yok Üretim Tarzı: Avcı-toplayıcı birimler Köleci Devlet Özel Mülkiyet Hakim Sınıf: Devletlûlar Üretim Tarzı: Tamamen mülksüzleştirilmiş üreticilerin zor gücüne sahip özel mülkiyet sahipleri tarafından sömürülmesi Feodalizm - Özel Mülkiyet Hakim Sınıf: Aristokrasi Devlet Biçimi: İmparatorluklar Üretim Tarzı: Belli biçimlerde topraklandırılmış üreticilerin hukuki erkle donatılmış özel mülkiyet sahipleri tarafından sömürülmesi Kapitalizm - Özel Mülkiyet Hakim Sınıf: Burjuvazi Devlet Biçimi: Ulus Devletler Üretim Tarzı: Üretim araçları sahipliğinden soyutlanmış üreticilerin ile hukuki-siyasal erkten soyutlanmış sermaye sahipleri tarafından sömürülmesi Sosyalizm Devlet Var Hakim Sınıf: Proletarya Komünizm Devlet Yok Karasabanın keşfi ile ortaya çıkan tarım devrimi Buhar makinesinin keşfi ile ortaya çıkan sanayi devrimi 8
Bu haliyle Marx, işçilerin burjuvaziye karşı yapacağı devrimin sanayinin en gelişmiş olduğu İngiltere de olacağını düşünmüştür. İngiltere de Chartist hareket 19. yy da herkes için oy hakkı, eşit parlamenter temsil, meclis üyelerine maaş bağlanması ve çalışma saatlerinin günlük 10 saatle sınırlı olması gibi başarılara imza attı. Özellikle işgününün 10 saatle sınırlandırılması Marx tarafından işçi sınıfı ekonomi-politiğinin burjuva ekonomipolitiği karşısında kazandığı ilk büyük zafer olarak nitelendirmiştir. Marksist düşünce İngiliz ekonomi-politiği, Fransız sosyalizmi ve Alman felsefesi etrafında şekillenecekti. Marksizm de Temel Kavramlar Altyapı-Üstyapı Gerilimi Genç Hegelciler Özel ve Kamusal Mülk Sahipliği İnsan Doğası ve Yabancılaşma İnsan doğası tarihseldir. Liberal felsefenin merkeze koyduğu birey kavramı Marx için tarihin sadece belli bir dönemine özgü bir kavramdır. 1844 Elyazmaları adlı kitapta bireyin karşısına bir soyutlama olarak toplumun gelemeyeceğini savunur. Emek alınır-satılır bir kategori haline gelip soyutlandığında yarattığını mülk sahibine aktarırken bunun karşısında emek sahibini fakirleştirmektedir. Bu şekilde kendi emeğine yabancılaşan insan Marx a göre kendi türünün özelliklerinden, yani insanı insan yapan evrensel üretim yapabilme yetisinden yoksun bırakıldığı için, kendi türsel özelliklerine ve dolayısıyla kendi türüne de yabancılaşmaktadır. 9
Hegel e göre Tez (ilk topluluklar) Antitez (fragmanter yapı) Sentez (devlet) Marx Hegel in felsefesi baş aşağı duruyordu ben onu ayakları üzerine oturttum. Hegel in yabancılaşmanın aşılacağı yer olarak devleti gördüğünü söylersek, Marx a göre devletin kendisinin bir yabancılaşma ürünü olduğunu kabul edebiliriz. Marx ın Hegel denfarkı tarihselliktir. Tarihsel materyalizm Praksis (insan hayatının tüm veçheleriyle üretimi) Alman İdeolojisi Ekonomi-Politiğin Eleştirisine Katkı Kapital Üretici Güçler Üretim İlişkileri Üretim Tarzı Kapitalizm Tarih-dışı ele alınmamalıdır. Kapitalist üretim tarzı doğrudan üreticilerin üretim araçlarından tamamen soyutlanmasına dayanır. Doğrudan üreticilerin mülksüzleştirilmesi ve böylelikle emeklerini satmak durumunda bırakılması kapitalist anlamda sermayenin tarihsel şartıdır. Marx a göre emeğin alınır satılır bir meta haline gelmesiyle, sermayenin ortaya çıkması aynı madalyonun iki yüzüdür. Mülksüzleştirmenin sonucu üretim sürecinin kontrolünün doğrudan doğruya sermayedarın eline geçmesidir. 10
Sınıf Mücadelesi Toplum üretim ilişkilerine bağlı olarak bölünmüştür. Ancak bu işbölümü doğal değil, tarihsel olarak değişen sömürü uygulamalarına bağlıdır. Emeğim ürettiği değer ile kendisine verilen ücret arasındaki fark (artı değer) sermaye sahibinin birikim kaynağıdır. Sermaye birikimi işçiden çekilen artı değere bağlı hale gelmiştir. Kullanım değeri Değişim değeri Emek, üretim süreci içerisinde doğa ile ilişkiye geçerek maddeye kullanım değeri veren unsurdur. Kullanım değeri insani üretimin merkezindedir. Ancak, kapitalizm şartları altında meta üretimi sermayedar tarafından kullanım değeri için değil, değişim değeri için girişilen bir iştir. Marx a göre bu ikilem kapitalizmin esas çelişkisidir. Her meta mecburen hem kullanım değeri hem de değişim değeri barındırdığı için, insani evrensel üretimin öznesi emek ile kendisi de bir meta haline gelmiş emek-gücü arasındaki çelişkiyi de zorunlu olarak barındırır. Dolayısıyla ekonomi-politik değer üretiminin merkezine emeği değil, emek-gücünü koyarak emeğin sömürüye maruz kalmış halini esas almaktadır. Kapitalist üretim tarzını belirleyen unsur, doğrudan üreticilerle üretim araçları sahipleri arasındaki ilişkidir. İki özgür birey arasında gibi gözüken bu ilişki aslında ekonomik zora dayalıdır, çünkü üretici güçlerin emeklerini satıp emek-gücü yaratmaktan başka şansları yoktur. Bu haliyle de Marx için sınıf mücadelesi, sömürebilme erki üzerindedir. Tarihin motoru da sınıf mücadelesidir. (Tarih tek bilimdir) Buna dayanarak denilebilir ki, Marx için sınıf sosyolojik bir kavram değildir. Çünkü bir sınıfın içeriği, devamlı suretle sınıf mücadelesi tarafından yeniden şekillenir ve sınıf bu haliyle dinamik ve tarihsel bir kavramdır, sosyolojik sabit değildir. (Orta sınıf) Sınıf mücadelesi toplumun zenginleri ile fakirleri arasında değil, üretim araçlarına sahip olanlarla, olmayanlar arasındadır ve kökenleri paylaşım alanında değil, üretim alanındadır. 11
Siyaset Kapitalizmde iş akdi özgür işçi ile özgür sermaye sahibi arasında gerçekleşirken, zor aygıtı olarak devlet bu alanın dışına itilmiştir. Devlet nedir? (Anarşizm) Modern kapitalist devlet nedir? Marksist devlet teorisi Ekonomik indirgemecilik Altyapı-üstyapı Üstyapısal öğeler tüm özerkliğini kaybeder ve altyapıdaki ilişkilerin bir türevi olur. Farklı Marksizmler Devlet ve Sınıf Manifesto burjuvazinin ortak işlerini gören bir komite, işçi sınıfının hakimiyetine geçtiğinde emek lehine kullanılacak Araçsal Paris Komünü yenilgisinden sonra yanlışlandığını belirtir. Proletarya diktatörlüğü Devletin sönümlenmesi Lenin Devlet ve Devrim Bütün siyasal devrimler, devlet adlı makinayı kıracakları yerde yetkinleştirmekten başka bir şey yapmadılar. 12
20. yy ın başlarında artan kapitalist rekabet sermayenin yoğunlaşmasını ve kapitalist üretimin temel imajinasyonu olan serbest pazar ilkesini artan oligopolistik sanayi yapılanması ile gerçeklikle olan bağını yitiriyordu. Rekabetin uluslararası boyutu büyük sanayi tekelleri ile devlet aygıtının kaynaşması ve böylelikle emperyalizmin altyapısını oluşturuyordu. Rosa Luxemburg Sermaye Birikimi Farklı Marksizmler Lenin Gramsci Althusser Troçki Sürekli Devrim II. Enternasyonel (Reformistler) III. Enternasyonel (SSCB Komünist Partisi) Hegelci Marksizm (Konsey Marksizmi) Özne kim? Özne-Yapı Gerilimi 13
Lukacs Praksis felsefesi Meta fetişizmi Metaların ancak değişim değeri üzerinden anlam bulabilmesi Şeyleşme Kültür üstünden aşılabilecektir Gramsci hegemonya Frankfurt Okulu Adorno, Horkheimer, Marcuse Determinist Marksizm pozitivizme dayalı iken FO Aydınlanma nın Diyalektiği üzerinden gelişecektir. Marx ın ekonomi-politik eleştirisini pozitivizme uyguladılar. Adorno Otoriter Kişilik Marcuse Tek Boyutlu İnsan Özne olarak tüm dışlanmışlar 14
Marksizm ve 3. Dünya Kapitalizm feodaliteyi yıkarak bir devrim yapmışken (ilerici), şu an artık devrilmesi gereken olmuştur (gerici). Peki Marksizm kapitalizmin henüz tam teşekkül etmediği 3. Dünya ülkeleri için ne öneriyor? Neden İngiltere de beklenen devrim rotasını şaşırıp, en az sanayileşmiş Avrupa ülkesi Rusya da gerçekleşti? Emperyalizm yazını Marx ın kendinden çıkmadı. Çünkü tekelleşme ve devlet ile büyük sermayenin bütünleşmesi ve devlet aygıtı yoluyla uluslararası rekabetin yoğunlaşması 20. yy ın ikinci yarısında gerçekleşti. Bu durumda Marx ın prensip olarak kapitalizme atfettiği ilkel ilerici özelliği emperyalizme atfetmek? 3. Dünya da devrimin öznesi kim olacak? SSCB KP mi, işçiler mi? 15
Çin Devrimi ve Mao Latin Amerika ve Gerilla Mücadelesi (Küba Castro ve Che Guevara) Özne öğrenciler, askerler MDD ve 9 Mart Darbe Girişimi Azgelişmişlik Klasik modernleşme tezleri Paul Baran Büyümenin Ekonomi Politiği Andre Gunder Frank Azgelişmişliğin Gelişmesi Bağımlılık Okulu Ulusaşırı sermaye 3. Dünya da ulusal sermayeler üstünde hakimiyet kuruyor ve feodalitenin kırılmasını engelliyor. Kapitalizm girdiği yeri azgelişmişlik döngüsü içerisinde bırakmaya mahkum ediyor. 16
Immanuel Wallerstein ise Modern Dünya Sistemi adlı eserinde ise feodaliteden kapitalizme sadece bir geçiş olduğunu öne sürdü. Sistem merkez, yarı-merkez ve çevre ülkelerden oluşmaktadır. Hepsinin Marksist tezlerden farkı kapitalizm tahlilini üretim tarzı kavramına yaslamıyor oluşlarıydı. Burada sınıf ilişkileri fabrikada değil, uluslararası düzeyde gelişen ticari ilişkilerdi. 20 ler yükseliş 30-50 arası düşüş 60 lar yükseliş 70 ler kriz Feminizm, ekolojizm, siyahilerin mücadeleleri özne? Post-Marksizm Laclau-Mouffe Hegemonya ve Sosyalist Strateji Özne ve devrim eleştirisi - Radikal Demokrasi Pierre Bourdiou Habitus ve Sembolik Şiddet Post-modernizm Michel Foucault Biyosiyaset 17
Teşekkür Ederim. 18