THE VIEWS OF TEACHERS TEACHING TURKISH TO FOREIGNERS REGARDING THE TURKISH CULTURE TRANSFER TO SYRIAN REFUGEES LEARNING TURKISH TENT CİTY REGION IN ADIYAMAN YABANCILARA TÜRKÇE ÖĞRETİMİ VEREN ÖĞRETİM ELEMANLARININ ADIYAMAN İLİ ÇADIR KENT BÖLGESİNDE TÜRKÇE ÖĞRENEN SURİYELİ MÜLTECİLERE TÜRK KÜLTÜRÜ AKTARIMINA İLİŞKİN GÖRÜŞLERİ Yrd.Doç.Dr. Mesut GÜN Özet Dil ile kültür arasında karşılıklı ve birbirini besleyen ilişkiler bulunmaktadır. Türkçenin yabancı dil olarak öğretiminde kültür aktarımının önemi her geçen gün artmakta ve konuyla ilgili bilimsel çalışmaların sayısında da artış gözlenmektedir. Türkçenin yabancı dil olarak öğretiminde kültür aktarımı konusuna yönelik bu çalışmada Adıyaman ili çadır kent bölgesinde yaşayan Suriyeli mültecilere Türkçe öğretimi veren öğretim elemanlarının Türk kültürünün aktarımına/öğretimine ilişkin görüşleri ele alınmış, elde edilen verilerden hareketle değerlendirmeler yapılmıştır. Araştırmanın çalışma grubunda Adıyaman ili çadır kent bölgesinde yaşayan ve Suriyeli mültecilere Türkçe eğitimi veren 10 katılımcı yer almaktadır. Veriler araştırmacı tarafından hazırlanmış yarı yapılandırılmış görüşme formuyla elde edilmiştir. Görüşme formu hazırlanırken uzman bilgisine sunulmuş, alan uzmanlarından gelen görüş ve öneriler doğrultusunda görüşme formuna son şekli verilmiştir. Görüşme formunda altı soru yer almaktadır. Katılımcıların görüşme formundaki sorulara yönelik görüşleri ses kaydı cihazıyla alınmış, bilgisayar ortamına aktarılmış, elde edilen verilerin yorumlanmasında ise içerik analizi yöntemi kullanılmıştır. Araştırmaya gönüllü olarak katılan ve Suriyeli mültecilere Türkçe öğreten her öğretim elemanına bir kod verilmiş, katılımcılar K harfi ve numara verilerek kodlanmış ve öğretim elemanlarının görüşleri değerlendirilmiştir. Araştırma sonuçlarına göre, öğretim elemanları Türkçenin yabancı dil olarak öğretiminde kültür aktarımının önemli bir işleve sahip olduğu, kullanılan metinlerin Türk kültürünü aktarmada kısmen yeterli olduğu, sınıf Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Türkçe Eğitimi Bölümü Öğretim Üyesi. 119
ortamında kültürel ögelerin kullanılmasının güdülenmeyi artırdığı yönünde görüş belirtmiştir. Çalışma sonunda ulaşılan veriler benzer araştırma sonuçlarıyla tartışılmış, konuyla ilgili öneriler geliştirilmiştir. Anahtar Kelimeler: Kültür aktarımı, dil, Türkçenin yabancı dil olarak öğretimi, Suriyeli mülteciler Abstract There are aliment and reciprocal relations between language and culture. The importance of culture transfer in teaching Turkish as a foreign language is on the increase day by day and it is observed that the number of studies about this subject is increasing. In this study about culture transfer in teaching Turkish as a foreign language, the views of teachers teaching Turkish to Syrian refugees regarding Turkish culture transfer/ teaching were taken and evaluations were made with the obtained data. 10 participants who are teaching Turkish to Syrian refugees and living in tent city region in Adıyaman. The data were obtained by semi-structured interview form prepared by the researcher. While preparing the interview form, it was submitted for experts information, the interview form was put into the final form in accordance with the views and suggestions of domain experts. There are six questions in the interview form. The views of participants regarding the questions in the form were recorded, computerized and content analysis method was used to interpret the obtained data. Every teacher who are teaching Turkish to Syrian refugees and participating the study voluntarily was given a code and participants were coded with the letter K and a number and the views of teachers were evaluated. According to the outcomes of the research, teachers opined that culture transfer has an important function at teaching Turkish as a foreign language, the texted used are partially enough at Turkish culture transfer, the use of visual elements increase the motivation. The data obtained at the end of the study were negotiated similar research outcomes and suggestions related to the subject have been developed. Key Words: Culture transfer, language, teaching foreign languages, Syrian refugees. 120
Giriş Günümüzde yabancı dil öğrenmek, küreselleşen dünya koşullarında giderek artan bir ihtiyaç haline gelmiştir. Ülkelerin dil politikaları, dünya üzerinde değişen dengeler, savaşlar, göçler yeni bir dil öğrenmeyi gerekli kılmaktadır. Türkçe de bu hareketlilik içerisinde varlık bulmuş ve dünyada en çok öğrenilip konuşulan diller arasında yerini almıştır. Ülkelerindeki savaş sebebiyle Türkiye ye iltica etmek durumunda kalan Suriyeliler için yeni bir dil olan Türkçeyi öğrenmek günlük hayat koşulları açısından bir zorunluluk haline gelmiştir. Ana dilleri dışında bir dil olan Türkçe ile karşılaştıkları ve Türkiye deki hayatlarını daha rahat sürdürebilmeleri için, Suriyeli mültecilerin Türkçeyi öğrenmeleri gerekmektedir. Bu amaçla Suriyeli mülteciler; Türkiye deki üniversiteler, kamp bölgeleri, çadır kentler ve çeşitli kurumlarda Türkçeyi öğrenmeye başlamışlardır. Türkçeyi yabancı dil olarak öğrenen Suriyeli mülteciler, kendi dillerinden farklı olan bu dili öğrenirken başlangıçta zorlanabilmektedir. Bu zorluğu en aza indirebilmek için Türkçeyi, Suriyeli mültecilere Türk kültürü içerisinde vermek daha yararlı sonuçlar doğurabilir. Böylece kültürel farklılıklardan kaynaklanacak problemlerin de önüne geçilmiş olacaktır. Uyan a göre dil toplumla birlikte geliştiği için yabancı bir dile hâkim olabilmenin ilk şartı, o toplum gibi düşünebilme becerisi kazanmaktadır (Bölükbaş ve Keskin, 2010: 225). Bu nedenle Türk kültürü içerisinde bir Türk gibi düşünerek eğitim alan Suriyeliler, Türkçeyi öğrenirken daha kolay ve etkili bir yol izleyebilir. Türkçenin Yabancı Dil Olarak Öğretiminde Dil Kültür İlişkisi Dil, insanlar arasında iletişimi sağlayan, toplumu şekillendiren en önemli araçtır. Uzun bir zaman içerisinde, çeşitli tarih, coğrafya ve kültür şartları altında meydana gelmiş; toplumsal yönü ağır basan tabii bir varlıktır (Timurtaş, 1980: 13). Aksan (2000) a göre dil düşünce, duygu ve isteklerin, bir toplumda ses ve anlam yönünden ortak olan öge ve kurallardan yararlanarak başkalarına aktarılmasını sağlayan, çok yönlü ve çok gelişmiş bir dizgedir. Ergin (2013) ise dili İnsanlar arasında anlaşmayı sağlayan tabii bir vasıta, kendi kanunları içinde yaşayan ve gelişen canlı bir varlık, milleti birleştiren, koruyan ve onun 121
ortak malı olan sosyal bir müessese, seslerden örülmüş muazzam bir yapı, temeli bilinmeyen zamanlarda atılmış bir gizli anlaşmalar ve sözleşmeler sistemidir. şeklinde tanımlamaktadır. Dille ilgili bu tanımlara bakıldığında dilin anlaşmayı sağlayan bir iletişim aracı ve kültür aktarıcısı olduğu ortaya çıkmaktadır. Dilin kültürden ayrı düşünülemeyeceği gerçeğinden hareketle kültür kavramına değinmek gerekmektedir. Kültür, en yalın haliyle bir toplumun maddi ve manevi değerlerinin bütünüdür. Bireyleri birbirine bağlayan, nesilden nesile aktarılan, topluma benlik algısı kazandıran ve aidiyet duygusu aşılayan genel bir sistemdir. Kültür sözcüğü Latince Cultura kökünden gelir. Cultura bakmak, işlemek demektir. Kendini kalıtlamaz, aktarır. Oluşumlarını, değerlerini bireylerin birbirlerine vermeleri ile kuşaktan kuşağa geçer. Kültürün kalıtlanan değil de alınan-verilen, geçen bir şey olması, onu edinmek için öğrenmeyi, dünyasına yükselebilmek için bir kavrama ve işleme davranışının gösterilmesini gerektirir (Gökberk, 2004: 66). Bu nedenle kültür öğretimi hem milli değerlerin devamlılığı hem de dünya üzerinde anlaşılabilirliğin sağlanması için son derece önemlidir. Domen (1987) in önerdiği gibi konuşma, dinleme, okuma, yazma becerilerinin ardından gelen beşinci bir becerinin de ötesinde kültür aktarımı bütün becerileri bünyesinde toplayan bir olgudur (Ökten ve Kavanoz, 2014: 847). Bu nedenle Türkçenin yabancı dil olarak öğretiminde kültür aktarımına yönelik çalışmaların aynı zamanda Türkçenin bütün dil becerilerini geliştirmeye de katkısı olduğu söylenebilir. Bir toplumun yaşama biçimi anlamına gelen kültürün dil ile olan ilişkisi, yabancı dil öğretiminde üzerinde önemle durulması gereken bir konudur. Çünkü yabancı bir dilin öğretimi o dilin sadece gramerinin, cümle dizilişinin, sözcüklerinin öğretimini değil aynı zamanda kültürünün öğretimini de kapsamaktadır. Dilin içinde kültürün bütün özellikleri ve tarihi, sosyal birikimlerinin hepsi bulunur (Bölükbaş ve Keskin, 2010: 228). Bundandır ki bir toplumu kültürüyle birlikte kavrayarak o toplumun dilini öğrenmek hem daha kolay hem de daha kalıcıdır. Yabancı dil öğrenimi yalnızca dilin yapısını öğrenmek için gösterilen tek düzeyli bir çabadan ibaret değildir. Aynı zamanda dil öğrenen insanların dünya toplumlarını, onların düşünme ve değer sistemlerini anlamalarını sağlayan bir uğraştır. Toplumların değer sistemlerini kavrayabilmek, düşünce yapılarını algılayabilmek için de kültürel 122
özelliklerini bilmek gerekir. Özetle, bir dili yetkin bir şekilde konuşabilmek, insanlarla dil becerilerinin bütününde sağlıklı bir iletişim kurabilmek için dilin ait olduğu kültüre has özellikleri bilmek gerekmektedir. Bölükbaş ve Keskin in (2010) Yabancı Dil Olarak Türkçe Öğretiminde Metinlerin Kültür Aktarımındaki İşlevi isimli çalışmasında, Afgan ve Rus öğrencilerin sözcüklere ilişkin çağrışımlarını dahi kendi kültürlerinin etkisinde oluşturduğu sonucuna ulaşılmıştır. Afgan öğrencilerin yemek türlerine ilişkin çağrışımları pilav, ekmek, tost, çorba sözcükleri etrafında şekillenirken Rus öğrenciler düşüncelerini kahve, et, çorba, meyve gibi kendi kültürleriyle özdeşleşen sözcüklerle açıklamışlardır. Bölükbaş ve Keskin in bu çalışması bir toplumun kültürünü bilmenin, o toplumun diline ait sözcüklerin anlaşılması ve o dilin kültür bağlamından hareketle daha rahat öğrenilmesini sağladığını göstermektedir. Aksan ın (2000) da dediği gibi bazen dildeki bir kelime bile söz konusu milletin inançları, gelenekleri, kişilerin kendi aralarındaki davranış ve ilişkileri, maddi ve manevi kültürü üzerinde bizlere çeşitli fikirler verebilir. Yeter ki incelenen dile bilimsel bakış açısı ve uzman titizliğiyle yaklaşılsın. Türkçenin Yabancı Dil Olarak Öğretiminde Kültür Olgusu Dünya üzerinde dil öğretimi çok eski tarihlere dayanır. Bugün yaklaşık 200 milyon insan tarafından konuşulmakta olan Türkçe, dünyada en çok konuşulan diller arasında yer almaktadır. Devlet politikaları, teknolojik gelişmeler, ülkelerarası ilişkiler, değişen dünya düzeni gibi etkenler Türkçenin daha fazla insan tarafından konuşulmasına vesile olmuştur. Türkçenin yabancı dil olarak öğretilmesinde dikkate alınması gereken unsurların başında iletişimsel yeti gelmektedir. Aktaş a göre (2005: 90) iletişimsel yeti; bir dil toplumu ile iletişim kurmak için gerekli becerilere sahip olabilmek anlamına gelmektedir. Türkçeyi öğrenen bir kişinin dili etkili bir şekilde kullanabilmesi için sadece dilin yapısını bilmesi yeterli değildir. Öğrencinin, o dilin hitap, teşekkür, kabul etme, reddetme, önerme gibi kullanımları hakkında da bilgi sahibi olması gerekir. Yani, yabancı dil öğrenmek dil bilgisel yeti ye sahip olmanın yanında, hangi durumlarda dilin hangi yapı ve sözcüklerinin kullanılacağını bilmek; anlamına gelen iletişimsel yeti ye de sahip olmaktır. İletişimsel yetiyi kazanabilmek için de o dilin kültürü hakkında bilgi sahibi olmak gerekir (Bölükbaş ve Keskin, 2010: 233). 123
Türkçenin yabancı dil olarak öğretimi, kültürün de öğretilmesini gerekli kılan bir süreç olduğundan Suriyeli mültecilere Türkçe öğreten elemanların bu gerçeği göz önünde bulundurması gerekir. Çünkü kültür aktarımında amaç, kültürü öğreterek anlaşmayı sağlamaktır. Birey hedef dilin kültürünü öğrenmeden hedef dili öğrenemeyeceğinin bilincine varırsa hedef kültüre bakış açısı değişecektir (Demir ve Açık, 2010: 58). Bu sebeple Türkçe öğrenmek isteyen Suriyelilere, öncelikle Türk kültürünü sağlıklı bir şekilde öğrenmelerinin neden gerekli olduğu hakkında bilgi verilmesinde yarar bulunmaktadır. Yabancılara Türkçe öğretiminde kültür aktarımının yapılmadığı durumlarda iletişimde birtakım sorunlar doğmaktadır. Örneğin öpüşme, Türk kültüründe samimiyeti, yakınlığı ve dostluğu ifade etmektedir. Türkiye de genellikle selamlaşırken iki yanaktan öpülür. Ancak Kore de aynı cinsten iki kişinin birbirini yanağından öpmesi hoş karşılanmamaktadır. Buna karşın İran ve Arap ülkelerinde insanlar birbirlerini üç defa yanaktan öpmektedirler (Bölükbaş ve Keskin, 2010: 228). Bu örneklerde de görüldüğü üzere kültürel farklılıklar insanlar arasındaki iletişimi etkilemektedir. Bu nedenle Türkçeyi yabancı dil olarak öğretirken kültüre ait bu özellikleri aktarmak Türkçenin daha sağlıklı bir şekilde öğrenimine de katkı sağlayacaktır. Kültür, çeşitli materyaller yoluyla aktarılabilir. Türkçenin yabancı dil olarak öğretiminde kullanılan metinler, kültür aktarımının en önemli araçlarındandır. Kelimeler boş semboller değildir, onların arka planında bir kültür dünyası vardır. Bu kültür dünyası bilinmeden kelimeler tam anlamıyla kavranamaz, bu açıdan yabancılara Türkçe öğretiminin temel ilkelerinden biri; dil ile birlikte kültürün de verilmesidir (Barın, 2011: 46). Bu nedenle kelimelerin örülmesiyle oluşan metinlerin; kültür aktarımının önemli bir parçası olduğu göz ardı edilmemeli ve metinlerin seçiminde rastgele bir tutum izlenmemelidir (Kalfa, 2013: 168). Yazılı metinlerin dışında sözlü kültür ürünlerinin kullanılması da Türkçenin yabancı dil olarak öğretilmesinde önemlidir. Sözlü kültür ürünleri, öğrenme ortamını renklendirirken kişinin öğrendiği dille ilgili farkındalık kazanmasını sağlayabilmektedir. Türk kültürünü yansıtan efsaneler, fıkralar, deyimler, atasözleri, maniler ve bilmeceler gibi sözlü geleneğin ürünleri, Türkçeyi öğrenen yabancı öğrencilerin dikkatini çekmekte, Türk kültürünü aktarmada önemli roller üstlenmektedir. Suriyeli mültecilere Türkçe öğreten elemanların sözlü kültür geleneğinden ustaca yararlanmaları bu açıdan büyük bir önem taşımaktadır. 124
Dil ile kültür arasındaki ilişkiye dikkat çekmek isteyen bu çalışmada, dil öğretiminde kültür aktarımının önemine ilişkin farkındalık oluşturmak istenmiştir. Bu amaçla, Adıyaman ili çadır kent bölgesinde yaşayan Suriyeli mültecilere, Türkçe öğretimi veren elemanların kültür aktarımına/öğretimine ilişkin görüşleri alınmış, elde edilen verilerden hareketle değerlendirmeler yapılmıştır. Çalışmanın Amacı Bu çalışmanın amacı, Suriyeli mültecilere Türkçe öğreten elemanların kültür aktarımına yönelik görüşlerini belirleyip değerlendirmektir. Sınırlılıklar Araştırma, Adıyaman ili çadır kent bölgesinde Suriyeli mültecilere Türkçe öğreten 10 öğretim elemanı ve görüşme formundaki sorularla sınırlandırılmıştır. Yöntem Bu çalışma ile Suriyeli mültecilere Türkçe öğreten elemanların kültür aktarımına ilişkin görüşlerinin alınması amaçlandığından çalışma, nitel araştırma olarak desenlenmiştir. Bu amaçla araştırmada görüşme yöntemi kullanılmıştır. Görüşme, en az iki kişi arasında sözlü olarak sürdürülen bir iletişim sürecidir. Belli bir araştırma konusu hakkında derinlemesine bilgi sağlar. (Büyüköztürk, Çakmak, Akgün, Karadeniz ve Demirel, 2013: 150). Görüşme formu aracılığıyla elde edilen veriler içerik analiziyle incelenmiştir. Çalışma Grubu Araştırmanın çalışma grubunu, Adıyaman ili çadır kent bölgesinde yaşayan Suriyeli mültecilere Türkçe öğreten 10 öğretim elemanı oluşturmaktadır. Çalışma grubunun 6 sı kadın, 4 ü erkek katılımcıdan oluşmaktadır. Veri Toplama Aracı Çalışma verileri, araştırmacı tarafından hazırlanan yarı yapılandırılmış görüşme formu ile elde edilmiştir. Görüşme formu hazırlanırken alan uzmanlarının bilgisine sunulmuş, alan uzmanlarından gelen görüş ve öneriler doğrultusunda düzenlenmiş, pilot uygulaması yapıldıktan sonra da görüşme formuna son şekli verilmiştir. Görüşme formunda 6 soru yer almaktadır. Verilerin Çözümlenmesi 125
Görüşmelerde Suriyeli Araplara Türkçe öğreten elemanların kültür aktarımına ilişkin düşünceleri ses kayıt cihazıyla kaydedilmiş, bu kayıtlar bilgisayar ortamına aktarılmış, elde edilen veriler ise nitel veri analiz yöntemlerinden içerik analiziyle değerlendirilmiştir. İçerik analizi, belirli kurallara dayalı kodlamalarla bir metnin bazı sözcüklerinin daha küçük kategorileri ile özetlendiği sistematik, yinelenebilir bir tekniktir (Büyüköztürk vd., 2013: 240). Araştırmada Türkçe öğretimi veren elemanlara bir kod verilmiş, katılımcılar K harfi ve numara verilerek kodlanmıştır.( K1, K2, K3 ) Bulgular Öğretim elemanlarının Kendi ülkelerindeki savaş sebebiyle Türkiye ye iltica etmek zorunda kalan Suriyeli mültecilerin Türk kültürüne uyum sağlama süreçleri hakkında ne düşünüyorsunuz? sorusuna verdikleri cevaplardan alıntılar, kategori ve sıklıkları Tablo 1 de verilmiştir. Tablo 1. Görüşmeye Katılan Öğretim Elemanlarının Suriyeli Mültecilerin Türk Kültürüne Uyum Sağlama Süreçlerine İlişkin Görüşleri Kategori f Örnek Cümleler Uyum sağlandığının düşünülmesi Kısmen uyum sağlandığının düşünülmesi Uyum sağlanmadığının düşünülmesi 6 Üç yıldır Türkiye de yaşayan Suriyeliler kendi kültürlerine yakın buldukları noktalarda uyum sağlamakla birlikte Türk kültürünü benimsemiş vaziyetteler. (K-2) 2 İlk başlarda zorlanıyorlardı. Şimdi ise bir uyum söz konusu. Ancak bu tam anlamıyla uyum sağladıkları anlamına gelmiyor. Kısmen uyum sağladılar diyebiliriz. (K-6) 2 Suriyeli mülteciler uyum sağlama sürecinde zorlanıyorlar. Kendi kültürleri sebebiyle bir başka kültürü benimsemeleri koyla olmuyor. (K-7) Tablo 1 e göre katılımcıların %60 lık çoğunluğu Suriyeli mültecilerin Türk kültürüne uyum sağlamada başarılı olduklarını ifade etmektedir. Öğretim elemanlarını %20 si olumsuz görüş belirtirken %20 lik diğer bölümü ise Suriyelilerin Türk kültürüne kısmen 126
uyum sağladıklarını düşünmektedir. Bu bilgiler ışığında kısmen uyum sağlandığı görüşünde olan elemanlar da dikkate alınınca ortama %80 lik çoğunluğun Suriyeli mültecilerin Türk kültürüne uyum sağlamada olumlu görüş sahibi oldukları belirtilebilir. Öğretim elemanlarının Kültür öğretimi/aktarımı denilince aklınıza neler gelmektedir? sorusuna verdikleri yanıtlardan alıntılar, kategori ve sıklıkları Tablo 2 de verilmiştir. Tablo 2. Görüşmeye Katılan Öğretim Elemanlarının Kültür Aktarımına İlişkin Çağrışımları Kategori f Örnek Cümleler Gelenek-Görenekler ve Örf- Adetler 6 Gelenek, görenek, giyim, yeme, yaşayış, evlilik, aile hayatı vb. insan hayatının her anının farklı kültürlerdeki insanlara aktarılması. (K-3) Yaşayış Biçimi 4 Yaşayış biçiminin aktarımı olarak algılıyorum. (K-1) Sosyal Etkinlikler 2 Çok geniş bir yelpaze kültür aktarımı. Yeme-içme, gelenek, görenek, sosyal faaliyet vs. bütün bunların yaşam şekline dönüştürülme çabasıdır (K-10) Kültürün Benimsetilmesi 2 Kültür öğretimi, bir kültürü başka bir kültüre benimsetmektir. Türk kültürünün özelliklerini kavratmak önemlidir. (K-7) Dil Aktarımı 2 Kendi dilimizin ve etnik tüm olgularımızın bir yabancıya aktarılması geliyor aklıma. (K-8) Yemek Kültürü 1 Çok geniş bir yelpaze kültür aktarımı. Yeme-içme, gelenek, görenek, sosyal faaliyet vs. bütün bunların yaşam şekline dönüştürülme çabasıdır. (K-10) Evlilik 1 Gelenek, görenek, giyim, yeme, yaşayış, evlilik, aile hayatı vb. insan hayatının her anının farklı kültürlerdeki insanlara aktarılması. (K-3) 127
Küreselleşme 1 Küreselleşme geliyor aklıma. (K-5) *Bir öğretim elemanı bu açık uçlu soruda birden fazla görüş bildirebildiği için tablodaki rakamlar, belirtilen görüş sayısına karşılık gelmektedir. Tablo 2 ye göre Türkçe öğretimi veren elemanların kültür aktarımı denildiğinde akıllarına en çok; Türk gelenek ve görenekleri, örf ve adetleri ile bunların aktarılma biçimi gelmektedir. Bunu sırasıyla yaşayış biçimi, sosyal etkinlikler, kültürün benimsetilmesi, dil aktarımı, yemek kültürü, evlilik ve küreselleşme kavramları takip etmektedir. Suriyeli mültecilere Türkçe öğretiminde Türk kültürüne has bu özelliklerin dil öğretiminde etkin bir şekilde kullanılması, daha başarılı öğrenme ortamlarının oluşmasına ve öğrencilerin Türkçeyi daha somut ve kalıcı bir şekilde öğrenmelerine katkı sağlayabilir. Bunun yanında Suriyeli Araplara, Türk kültürü aktarımında gelenek-görenekler ile yaşayış biçimine ağırlık verilerek çeşitli etkinlikler yapılmasında yarar bulunduğu söylenebilir. Öğretim elemanlarının Sınıf ortamında Türk kültürüne ait ögelerin kullanılması Suriyeli öğrencilerin hedef dile ilişkin başarılarını ve tutumlarını etkiler mi? sorusuna verdikleri yanıtlardan alıntılar, kategori ve sıklıkları Tablo 3 de verilmiştir. Tablo 3. Görüşmeye Katılan Öğretim Elemanlarının Sınıf Ortamında Türk Kültürüne Ait Ögelerin Kullanılmasının Suriyeli Öğrencilerin Hedef Dile Yönelik Tutum ve Başarılarına Etkisine İlişkin Görüşleri Kategori f Örnek Cümleler Evet 8 Sınıf ortamında kullanılması başarılarını olumlu yönde etkiler. Türk kültürüne ait ögelerin kullanılması, öğrencinin düşünce ve sözcük hazinesini geliştirir. (K-7) Kısmen 1 Başarı ve tutumlarını etkiler. Bu etki olumlu da olabilir olumsuz da. Öğrenci kendi kültürüne ters düştüğü gerekçesiyle bazı şeyleri kabullenmeyebilir. 128
(K-9) Hayır 1 Eğitim programımız hakkında ciddi bir sorun bulunmaktadır. Suriyeli çocukların programımıza uymaya mecbur bırakılması yerine eğitim programımızı onlara göre yeniden yapılandırmalıyız. (K-5) Tablo 3 e göre katılımcıların %80 lik çoğunluğu sınıf ortamında Türk kültürüne ait ögelerin kullanılmasının başarıyı artıracağını belirtmektedir. Katılımcılardan sadece %10 u başarıyı etkilemediğini belirtirken, %10 ise başarıya kısmen etkide bulunduğunu ifade etmektedir. Bu sonuçlara göre kısmen etkilediğini düşünenlerle birlikte öğretim elemanlarının %90 lık çoğunluğu sınıfta Türk kültürünü yansıtan ögelerin kullanılmasının öğrencilerin tutum ve başarılarına olumlu yönde etkide bulunduğunu düşünmektedir. Buna göre Adıyaman da Türkçe öğrenen Suriyeli mültecilere Türkçe öğretilirken Türk kültürüne ait ögelerin verilmesinin öğretim elamanlarınca olumlu karşılandığı sonucuna ulaşılmaktadır. Öğretim elemanlarının Suriyeli mültecilere Türkçe öğretmek amacıyla kullandığınız metinleri Türk kültürünün öğretimi açısından yeterli buluyor musunuz? sorusuna verdikleri yanıtlardan alıntılar, kategori ve sıklıkları Tablo 4 de verilmiştir. Tablo 4. Görüşmeye Katılan Öğretim Elemanlarının Suriyeli mültecilere Türkçe Öğretmek Amacıyla Kullanılan Metinleri Kültür Aktarımı Açısından Yeterli Bulup Bulmadıklarına İlişkin Görüşleri Kategori f Örnek Cümleler Evet 4 Ders kitapları hayatımızın birçok alanıyla ilgili metinleri içermektedir. Yani yeterli buluyorum. (K-3) Hayır 4 Yeterli değildir. Daha çok Türk kültürünü içeren metinlere yer verilebilir. Çünkü dil, o kültürde 129
öğrenilir. (K-6) Kısmen 2 Türk kültüründe deyimlerin yaygın kullanılması sebebiyle metinleri kısmen yeterli buluyorum. (K-8) Tablo 4 e göre katılımcıların % 40 ı Suriyeli Araplara Türkçe öğretmek amacıyla kullanılan metinleri kültür aktarımı açısından yeterli bulurken, % 40 ı yeterli bulmamaktadır. Türkçe öğretimi verenlerin %20 si ise kısmen yeterli bulmaktadır. Bu sonuçlara göre Türkçe öğretiminde kullanılan metinler kültür aktarımı açısından öğretim elemanlarınca orta seviyede yeterli görülmektedir. Bu nedenle bundan sonra yabancılara Türkçe öğretimi konusunda hazırlanacak kitaplar konusunda daha özenli davranılmalıdır. Türkçenin yabancı dil olarak öğretiminde en sık kullanılan ders araçlarından biri ders kitaplarıdır. Yabancılara Türkçe Öğretimi Ders Kitaplarının Türkçe Öğretim Merkezlerinde Görev Yapan Öğretim Elemanları Açısından Değerlendirilmesi başlıklı çalışmada Türkçenin yabancı dil olarak öğretimi konusunda hazırlanan kitapların seviyeye uygun hazırlanması, kitap hazırlanırken öğrencilerden ve öğretim elemanlarından görüş ve öneri alınması, ders kitaplarında kültürel ögelere yer verilmesi gibi önerilere yer verildiği görülmektedir (Gün, M., Akkaya, A. ve Kara Ö. T., 2014: 14). Bu bilgiler ışığında Türkçenin yabancı dil olarak öğretimi konusunda hazırlanacak ders kitaplarının Türk kültürüne ait ögelerin daha sağlıklı bir şekilde aktarımına uygun olması gerektiği belirtilebilir. Öğretim elemanlarının Suriyeli mültecilere Türk kültürünün aktarımı konusunda kendinizi yeterli buluyor musunuz? sorusuna verdikleri yanıtlardan alıntılar, kategori ve sıklıkları Tablo 5 de verilmiştir. Tablo 5. Görüşmeye Katılan Öğretim Elemanlarının Suriyeli Mültecilere Türk Kültürünün Aktarımı Konusunda Kendileri Yeterli Bulup Bulmadıklarına İlişkin Görüşleri 130
Kategori f Örnek Cümleler Evet 6 Evet, kendimi yeterli buluyorum. Çünkü Türk kültürünü aktardığımız öğrencilerin anlattıklarımızı uyguladıklarını görüyorum. (K-4) Kısmen 3 Bazı konularda yeterli, bazı konularda yetersiz hissediyorum. Yaş, cinsiyet gibi kavramlar önemli. Onların kültürlerinde olmayan ananeleri aktarmak zor oluyor. (K-1) Hayır 1 Pek yeterli olmadığımı düşünüyorum. (K-5) Tablo 5 e göre Suriyeli mültecilere Türkçe öğreten elemanların %60 lık çoğunluğu kendisini kültür aktarımı konusunda yeterli bulmaktadır.%30 u kısmen yeterli bulurken %10 u ise yetersiz olduğunu ifade etmektedir. Bu sonuçlara göre Suriyeli Araplara Türkçe öğreten elemanların Türk kültürünün aktarımı konusunda kendilerini genel olarak yeterli buldukları sonucuna ulaşılmaktadır. Bununla birlikte kendini kısmen yeterli gören ve yeterli görmeyen %40 civarında öğretim elemanı bulunması; Suriyeli mültecilere Türk kültürü aktarımı konusunda öğretim elemanlarının eksikleri bulunduğu ve bunların giderilmesine yönelik eğitim çalışmalarına ihtiyaç duydukları şeklinde yorumlanabilir. Öğretim elemanlarının Sizce Suriyeli mültecilere Türk kültürünün aktarımı/öğretimi bağlamında öğretim elemanlarına düşen görevler nelerdir? sorusuna verdikleri yanıtlardan alıntılar, kategori ve sıklıkları Tablo 5 de verilmiştir. 131
Tablo 6. Görüşmeye Katılan Öğretim Elemanlarının Suriyeli mültecilere Türk Kültürünün Aktarımı Bağlamında Öğretim Elemanlarına Düşen Görevlere İlişkin Görüşleri Kategori f Örnek Cümleler Sabırlı olmalı 3 Öğretim elemanı sabır, empati, yöntem bilgisi, bilgi, deneyim gibi özelliklere sahip olmalıdır. (K-1) Empati kurmalı 2 Öğretim elemanı sabır, empati, yöntem bilgisi, bilgi, deneyim gibi özelliklere sahip olmalıdır. (K-1) Saygılı olmalı 2 Öğretim elemanları saygılı olmalı, bilgi ve deneyime önem vermelidir. (K-8) Materyal kullanımına özen göstermeli 2 Gerekli olan materyalleri, ortama temin etmelidirler. (K-10) Öğretimin takipçisi olmalı 2 Suriyeli misafirlerimize onların ihtiyaçlarını giderecek şekilde davranmamız gerekir. Herhangi bir olumsuzluk varsa aşmalarına yardımcı olmalıyız. Öğretim elemanları bu konuda hassas davranmalıdır. (K-7) Sosyal aktivitelerle öğrenciyi kazanabilmeli Hoşgörülü Bir Sınıf Ortamı Oluşturmalı 2 Öncelikle Suriyelileri kazanmamız lazım. Onlarla bir olabilirsek ve kendimizi benimsetebilirsek bize karşı olan güvenleri artar. Onlara çeşitli imkânlar sunmalıyız. Gezi gibi sosyal aktiviteler düzenlenmeli. (K-3) 2 Onların bizi düşmanları gibi görmesi değil de dostları olduğumuzu görmesi lazım. Onlara savaşın verdiği hem maddi hem manevi zararları özellikle de manevi zararları unutturmamız ve onların savaş korkularını yenmelerini sağlamamız gerekiyor. (K-4) Daha nitelikli kaynaklar 2 Alanla ilgili çalışmaları takip etmeli, Türk kültürünü 132
kullanmalı içeren metinlere daha fazla yer vermelidir. (K-6) Bilgi ve deneyim sahibi olmalı 1 Öğretim elemanı sabır, empati, yöntem bilgisi, bilgi, deneyim gibi özelliklere sahip olmalıdır. (K-1) Aktarma yöntemlerini bilmeli 1 Öğretim elemanı aktarma yöntemlerini bilmelidir. (K-1) İletişimsel dil anlayışını benimsemeli Alanla İlgili Çalışmaları Takip Etmeli 1 İletişimsel, yenilikçi dil anlayışını bilmeli, yaparakyaşayarak, yapılandırmacı anlayışla dil öğretmelidir. (K-5) 1 Türk kültürüne ve Türkçeye hâkim olmalı, yayınları takip etmelidir. (K-9) *Bir öğretim elemanı bu açık uçlu soruda birden fazla görüş bildirebildiği için tablodaki rakamlar, belirtilen görüş sayısına karşılık gelmektedir. Tablo 6 ya göre katılımcılar, öğretim elemanlarının sabır, empati, bilgi, deneyim, materyal kullanımı, yöntem bilgisi gibi iyi bir eğitimcide bulunması gereken niteliklere sahip olması gerektiğini vurgulamış, Suriyeli mültecilere ders verilirken özenle davranılması gerektiğini dile getirmiştir. Öğretim elemanlarının hoşgörülü bir sınıf ortamı oluşturması, sürecin takipçisi olması, sosyal aktivitelerle öğrenciyi aktif kılması, alanla ilgili çalışmaları takip ederek kendilerini sürekli geliştirmesi, Türk kültürünün hedef kitle tarafından daha doğru ve sağlıklı bir şekilde kavranmasına katkı sağlayacaktır. Bu nedenle bu alanda eğitim veren elemanların Türk dili aracılığıyla Türk kültürünün öğretiminde başarıya ulaşmak için dikkate almaları gereken birçok unsur bulunduğu, konuyla ilgili daha ayrıntılı bilimsel çalışmalara ihtiyaç duyulduğu ortaya çıkmaktadır. Sonuç, Tartışma ve Öneriler Dil ile kültür arasında sıkı bir ilişki vardır. Bu nedenle dil öğretimi, kültür bağlamından ayrı düşünülemez. Dilde salt sözcük bilgisi, cümle dizilişi, gramer yapısı gibi kalıp öğrenmeler gerçekleştirmek yerine dili ait olduğu kültürel ögelerle harmanlayarak 133
öğretmek, öğrenmede kalıcılığı sağlayacaktır. Çünkü bir dilde yetkin olmak, o dilin kültürünü öğrenmekle mümkündür. Türkçe anlam derinliği olan bir dildir. Atasözleri ve deyimler açısından zengin oluşu, mecazların bolluğu, bir sözcüğün birden fazla tanımla dilde yer alması bunu kanıtlar niteliktedir. Türkçeyi yabancı dil olarak öğrenen bir Suriyelinin sadece Türkçedeki belirli kalıpları kullanması ve Türk dilindeki derinliği özümsememesi tam anlamıyla Türkçeye vakıf olmasını engelleyecektir. Oysa çok küçük şeylerden bile alınan bir insan hakkında: Buluttan nem kapan biridir. şeklinde deyim içeren bir cümle kullanması Türkçeye ve Türk kültürüne hâkimiyetini gösterecektir. Bu durum Türk dili öğretiminde kültür aktarımının ne denli önemli olduğunu göstermektedir. Bulut (2013) çalışmasında, atasözü ve deyimlerin kültür aktarımında kullanılacak en önemli materyallerden olduğunu ifade ederek bu düşünceyi desteklemektedir. Kalfa (2013) ise Türkçenin yabancı dil olarak öğretilmesinde sözlü kültür ürünlerine yer verilmesinin önemine değinmiş, bu ürünlerin kullanımının dört temel dil becerisine sağlayacağı katkıları dile getirmiştir. Alan yazın tarandığında Türkçenin yabancı dil olarak öğretiminde kültür aktarımıyla ilgili Karakuş ve Özbay (2011), Demir ve Açık (2011), Yılmaz (2012) Okur ve Keskin (2013), Erdem vd. (2015) gibi çalışmalara rastlanmaktadır. Bu çalışmaların büyük çoğunluğunda Türkçenin yabancı dil olarak öğretiminde kültür aktarımı açısından kitap gibi basılı ürünler üzerinde bilimsel araştırma ve değerlendirmeler yapıldığı dikkat çekmektedir. Bu çalışmada ise bu çalışmalardan farklı olarak Suriyeli mültecilere Türkçe öğreten elemanların kültür aktarımına ilişkin görüşleri değerlendirilmiştir. Araştırma sonunda elde edilen bulgulara ilişkin sonuçlar şöyle özetlenebilir: Ülkelerindeki savaş sebebiyle Türkiye ye iltica etmek durumunda kalan Suriyeliler, başlangıçta uyum problemi yaşasalar da zaman içerisinde, öğretim elemanlarının da desteğiyle, Türk kültürüne uyum sağlamışlardır. Türkiye, Suriyelilerin en fazla mülteci konumunda bulunduğu ülkelerin başında geldiği için bu uyum, hayatlarını sürdürebilmeleri açısından da oldukça önemlidir. Sınıf ortamında Türk kültürüne ilişkin ögelerin kullanılması, Suriyeli öğrencilerin Türkçeye karşı güdülenmelerini artırmıştır. Yeni bir kültürü öğrenmeye meraklı olan öğrenciler dil öğrenmede daha aktif rol almışlardır. Genel görüş, kültürel ögelerin kullanılmasının dil öğretiminde tetikleyici unsur olduğu yönündedir. 134
Suriyeli mültecilere Türkçe öğretmek amacıyla kullanılan metinlerin kültür aktarımı açısından yeterlilikleri sorgulandığında, Türkçe öğreten elemanlar tarafından farklı görüşler dile getirilmiştir. Öğretim elemanlarının bir kısmı metinleri yeterli bulurken bir kısmı kültür aktarımı konusunda içeriğin zenginleştirilmesi gerektiğini vurgulamıştır. Bu durum kültür aktarımında kullanılan en önemli materyallerden olan metinlerin hazırlanmasında daha özenli davranılması gerektiği sonucunu ortaya çıkarmaktadır. Pehlivan (2007) Türk kültürünün özelliklerini yansıtan metinlere yer verilmesinin yabancılara Türkçe öğretiminde önemini vurgulayarak kültür aktarımına dikkat çekmiştir. Suriyeli mültecilere Türkçe öğreten elemanların kendi yeterliklerine ilişkin görüşleri dikkat çekicidir. Çoğunluğu kültür aktarımı konusunda kendini yeterli görürken bazı durumlarda gelişmeye ihtiyaç duyduklarını dile getirmiştir. Bu nedenle, yabancılara Türkçe öğreten elemanlara hizmet içi eğitimlerin verilmesi ve onların bu konuda daha yetkin bir konuma getirilmesi son derece önemlidir. Yabancılara Türkçeyi öğretmek sabır ve hoşgörü isteyen bir süreçtir. Öğrencileriyle duygudaşlık kurabilen, alanyazın çalışmalarını takip eden, bilgiye önem veren, ders işleme yöntem ve tekniklerine hâkim, bilgiyi aktarma donanımına sahip bir öğretim elemanı şüphesiz ki Türk dili aracılığıyla Türk kültürünün aktarımında daha başarılı olacaktır. Katılımcıların ortak görüşü de bu yöndedir. Çalışma sonunda elde edilen veriler ışığında şu öneriler geliştirilmiştir: Türkçenin yabancı dil olarak öğretiminde metinler; kültür aktarımı noktasında en çok tercih edilen materyallerdendir. Bu nedenle Suriyeli mültecilere Türkçe öğretirken kullanılan metinlerin seçiminde daha titiz davranılmalı, Türk kültürünü aktaran metinlere derslerde daha fazla yer verilmelidir. Türk kültürüne ait ögelerin Türkçenin yabancı dil olarak öğretildiği sınıf ortamlarında daha sık kullanılmasına özen gösterilmelidir. Öğrencilerin kültürel farklılıkları dikkate alınarak Türkçenin yabancı dil olarak öğretimi dersleri işlenmeli, öğretim elemanlarınca hoşgörülü bir sınıf ortamı oluşturulmalıdır. 135
Suriyeli Araplara Türkçe öğreten elemanlara belirli aralıklarla hizmet içi eğitimler verilmeli, söz konusu elemanlar yeni yöntem, yaklaşım ve gelişmelerden haberdar edilmelidir. Türk kültürünün aktarımı açısından derslerde sözlü kültür ürünlerine daha çok yer verilmeli, dört temel dil becerisini destekleyen yöntem ve tekniklerle ders işlenmesine öğretim elemanlarınca dikkat edilmelidir. Suriyeli mültecilerin kendi ülkelerindeki savaş sebebiyle Türkiye ye iltica ettikleri göz önünde bulundurulmalı ve Türk kültürüne uyum sağlamaları noktasında onlara ülkemizdeki ilgili kuruluşların da yardımıyla daha fazla destek sağlanmalıdır. 136
Kaynakça AKSAN, D. (2000). Her Yönüyle Dil. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. AKTAŞ, T. (2005) Yabancı Dil Öğretiminde İletişimsel Yeti. Journal of Language and Linguistic Studies Vol.1, No.1, April, 89-100 BARIN, E. (2011). Yabancılara Türkçe Öğretiminde İlkeler, Türk Yurdu 286, 44-47 BÖLÜKBAŞ, F. ve KESKİN, F. (2010). Yabancı Dil Olarak Türkçe Öğretiminde Metinlerin Kültür Aktarımındaki İşlevi. Turkish Studies, International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, Volume 5/4, Fall, 221-235 BULUT, M. (2013). Türkçe Eğitimi ve Öğretiminde Dil ve Kültür Aktarım Aracı Olarak Atasözleri ve Deyimlerin Önemi. Turkish Studies-İnternational Periodicial For The Languages, Litarature and History of Turkish or Turkic, 8(13), 559-575. BÜYÜKÖZTÜRK, Ş.; ÇAKMAK, E.; AKGÜN, Ö. E.; KARADENİZ, S. ve DEMİREL, F: (2013). Bilimsel Araştırma Yöntemleri. Ankara: Pegem Akademi. DEMİR, A. ve AÇIK, F. (2011). Türkçenin Yabancı Dil Olarak Öğretiminde Kültürlerarası Yaklaşım ve Seçilecek Metinlerde Bulunması Gereken Özellikler. TÜBAR- xxx, Güz, 51-72. ERDEM, M. D., GÜN, M. ve KARATEKE B. (2015). İleri Seviye İçin Hazırlanan İstanbul Yabancılara Türkçe Öğretim Setinin Kültür Aktarımı Açısından İncelenmesi, International Journal of Language Academy ISSN: 2342-0251, Volume 3/1 Spring, p. 8/17 ERGİN, M. (2013). Türk Dil Bilgisi. İstanbul: Bayrak Yayınevi. GÖKBERK, M. (2004). Değişen Dünya Değişen Dil. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları. 137
KALFA, M. (2013). Yabancılara Türkçe Öğretiminde Sözlü Kültür Unsurlarının Kullanımı. Milli Folklor, Yıl: 25, Sayı:97, 167-177. KARAKUŞ TAYŞİ, E. ve ÖZBAY, M. (2011). Dede Korkut Hikâyeleri nin Türkçe Öğretimi Ve Değer Aktarımı Açısından Önemi. Pegem Eğitim ve Öğretim Dergisi, cilt.1, sayı.1, Sayfa: 23 GÜN, M.; AKKAYA, A. ve KARA ve Ö.T. (2014). Yabancılara Türkçe Öğretimi Ders Kitaplarının Türkçe Öğretim Merkezlerinde Görev Yapan Öğretim Elemanları Açısından Değerlendirilmesi. Turkish Studies-İnternational Periodicial For The Languages, Litarature and History of Turkish or Turkic, 9(6), 1-16. OKUR, A. KESKİN, F. (2013). Yabancılara Türkçe Öğretiminde Kültürel Ögelerin Aktarımı: İstanbul Yabancılara Türkçe Öğretim Seti Örneği. The Journal of Academic Social Science Studies, International Journal of Social Science, Volume 6, Issue 2, p. 1619-1640, February ÖKTEN, C. E. ve KAVANOZ. S. (2014). Yabancı Dil Olarak Türkçe Öğretimini Hedefleyen Ders Kitaplarında Kültür Aktarımı. Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, Volume 9/3, Winter, p. 845-862, ANKARA-TURKEY PEHLİVAN, F. (2007). Yabancı Dil Olarak Türkçe Öğretiminde Kültürlerarası Etkileşim Odaklı Yaklaşım Uyarınca Metin Çalışmaları. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). TİMURTAŞ, F. K. (1980). Türkçemiz ve Uydurmacılık. İstanbul: Boğaziçi Yayınları. YILMAZ, F. (2012). Türkçenin Yabancı Dil Olarak Öğretimi Ders Kitaplarında Kültür Aktarımı. Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 7/3, Summer, p. 2751-2759, ANKARA- TURKEY 138