İş Hukukunda Ücret ve Uygulaması

İş Hukukunda Ücret ve Uygulaması

Öcal Kemal EVREN İŞ HUKUKUNDA ÜCRET ve UYGULAMASI Ankara, 2011

İş Hukukunda Ücret ve Uygulaması Öcal Kemal EVREN Hukuk Kitapları Dizisi: 781 ISBN 978-975-02-1428-8 İkinci Baskı: Ocak - 2011 Sayfa Tasarımı: Ömer Candan 204 Sayfa, 16x23,5 cm. 1. Ücret Sistemleri 2. Bordro 3. Ücret Kesintileri 4. Fazla Çalışma 5. İşverenini Sorumluluğu 6. Çalışma Karşılığı Olmayan Ücret 7. Ücretin Korunması Kapak Tasarımı: İsmail Çam Seçkin Yayıncılık San. ve Tic. A.Ş. Bu kitabın her türlü yayın hakkı Seçkin Yayıncılık San. ve Tic. A.Ş ye aittir. Yayınevinin izni olmadan, eğitim ve tanıtım amaçlı kısmi alıntılar hariç olmak üzere hiçbir şekilde kitabın tümü veya bir kısmı yayınlanamaz ve çoğaltılamaz. Yayın ve Dağıtım: Merkez: Seçkin Yayıncılık, Sağlık Sokak No: 21 06410 Sıhhiye, ANKARA Tel: (0 312) 435 30 30 (Pbx), Faks: (0 312) 435 24 72 Şube: Ankara Adliye Sarayı K Blok Zemin Kat Sıhhiye, ANKARA Tel: (0-312) 309 52 48 Şube: Abidei Hürriyet Caddesi 179/E (Şişli Ceza Adliyesi Altı) Şişli İSTANBUL Tel: (0-212) 234 34 77 Şube: Strazburg Cd. No:23 Sıhhiye - ANKARA Tel: (0312) 230 52 62 /ankarasube@seckin.com.tr Web Adresi: www.seckin.com.tr, E posta: yayin@seckin.com.tr Baskı: Seçkin Yayıncılık, Tel: (0 312) 435 30 30

Kızıma

Önsöz Ücret uygulamada sadece iş hukukun değil aynı zamanda sosyal güvenlik hukukunun, vergi hukukunun, ceza hukukunun ve ispat hukukunun da önemli bir konusudur. Bu yüzden ücret bu çalışmada diğer hukuk dallarını da ilgilendiren boyutlarıyla ortaya konulmaya çalışılmıştır. Bu şekilde ve kapsamda ücreti konu edinen Kitabımızın ilk baskısı geçen zaman içinde tükenmiş, büyük bir zevkle ikinci baskıyı hazırlamak gerekmiştir. Öncelikle ilgi gösteren herkese, Sn. Koray SEÇKİN in şahsında tüm Seçkin Yayıncılık çalışanlarına teşekkür etmeyi bir borç biliyorum Kitabımızın bu ikinci baskısında genel olarak birinci baskıda yer alan hususlara değinilmekten başka geçen zamanla iş hukuku sistemimiz içinde ücretle ilgili değişikliklere ve yeni kurumlara yer verilmeye çalışılmıştır. Yine uygulamada önem arz ettiği düşüncesiyle fazla çalışma ücreti ile ilgili hususlar daha da kapsamlı bir içerikte ele alınmıştır. Uygulayıcılara ve okuyuculara faydalı olmasını diliyorum. Öcal Kemal EVREN Ankara Ocak 2010

İçindekiler Önsöz... 9 Kısaltmalar... 17 GİRİŞ... 19 BİRİNCİ BÖLÜM ÜCRETİN TANIMI I. ÜCRETİN ANLAMI VE KAYNAĞI... 21 II. ÜCRETİN TANIMI VE UNSURLARI... 22 A. Ücretin Gerçek Bir Kişiye Ödenmesi... 22 B. Bir İş Karşılığında Ödenmesi... 23 C. İşveren veya Üçüncü Kişilerce Sağlanması... 23 D. Para ile Ödenmesi... 23 III. DİĞER KANUNLARDA GEÇEN ÜCRET TANIMLARI... 23 IV. ÜCRETLE İLGİLİ DİĞER TANIMLAR... 24 A. Ücret Ayırımını İfade Eden Tanımlar... 24 B. Ücreti İfade Eden Alt Tanımlar... 25 C. Ücret Kurumları ile ilgili Tanımlar... 25 V. ÜCRET SİSTEMLERİ... 25 A. Genel Olarak... 25 B. Zaman Esasına Dayanan Ücret Sistemleri... 26 C. Verimlilik Esasına Dayanan Ücret Sistemleri... 27 D. Yüzde Usulüne Dayanan Ücret Sistemleri... 27 VI. ÜCRET ŞEKİLLERİ... 28 A. Asıl Ücret... 28 B. Akord Ücret... 29 C. Götürü Ücret... 30 D. Komisyon Ücreti... 30

12 İş Hukukunda Ücret ve Uygulaması E. Yüzde Usulüne Göre Ücret... 30 F. Ücret Ekleri... 30 1. İkramiye ve İlave Tediye... 31 2. Prim... 32 3. Kardan Pay Alma... 33 4. Ücret Niteliğinde ve Ücret Benzeri Ödemeler... 33 5. Sosyal Yardımlar... 33 İKİNCİ BÖLÜM ÜCRETİN ÖDENMESİ I. ÜCRETİN ÖDENMESİ İLE İLGİLİ TEMEL HUSUSLAR... 35 A. Ücret Ödenecek Kişi... 36 B. Ücret Ödeme Şekli... 37 C. Ücretin Ödenme Yeri... 38 D. Ücretlerin Banka Aracılığıyla Ödenmesi... 38 1. Genel Olarak... 38 2. Zorunluluğun Yasal Anlamı... 39 3. Zorunluluk Hali ve Niteliği... 41 4. Zorunluluğun Kapsamı... 43 5. İspat Sorunu... 47 a. İşçi Banka İlişkileri Açısından... 47 b. İşçi İşveren İlişkileri Açısından... 48 c. İşveren Banka İlişkileri Açısından... 50 E. Ücretin Ödenme Zamanı... 50 F. Ücrete İlişkin Zamanaşımı... 52 II. ÜCRET ÖDEMESİNİN BELİRTİLMESİ... 53 A. Ücret Bordrosu... 53 B. Aylık Prim ve Hizmet Bordrosu... 54 C. Ücret Tediye Bordrosu... 56 D. Ücret Hesap Pusulası... 57 E. Yüzde Usulüne Göre Ücret Ödemesinin Belirtileceği Belge... 57 F. Ücret Defteri... 58 G. İbraname... 58 H. Makbuz... 58 I. Tanık İfadeleri... 59

İçindekiler 13 J. Asgari Geçim İndirimine Ait Tablo... 59 III. ÜCRET KESİNTİLERİ... 60 A. Ücret Kesintilerinde Temel Prensipler... 60 B. Ücret Kesintilerinin Yasal Anlamları... 60 1. Sosyal Sigorta Primi Kesintileri... 60 2. Vergi Kesintileri... 62 C. Sendikal Kesintiler... 64 D. Sair Kesintiler... 64 ÜÇÜNCÜ BÖLÜM ÜCRET KURUMLARI I. NORMAL ÇALIŞMA KARŞILIĞI ÜCRET KURUMLARI... 65 A. Asıl Ücret... 65 B. Yüzde Usulüne Göre Ücret... 68 II. İZİN ÜCRETLERİ... 71 A. İzin Sürelerine İlişkin Ücretlerin Hesaplanma İlkeleri... 71 B. Hafta Tatili Ücreti... 74 C. Ulusal Bayram ve Genel Tatil... 78 D. Yıllık İzin Ücreti... 79 E. Yeni İş Arama İzni... 83 F. Ücretli İzinler... 83 III. NORMAL ÇALIŞMA ÜSTÜNDEKİ ÜCRET KURUMLARI... 85 A. Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Ücreti... 85 1. Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Ücretine İlişkin Temel Açıklamalar... 86 a. Yasal Çerçeve... 86 b. Tanım... 87 c. Şartlar... 89 aa. İşverenin Talebi... 89 bb. Belirlenen Çalışma Süresinin Üstünde Çalışma... 89 cc. Denkleştirmenin Olmaması... 91 d. Karşılıklar... 93 aa. Zamlı Ücret Ödenmesi... 93 bb. Serbest Zaman Kullandırılması... 95 e. Sınırlamalar... 96 aa. İşçinin Onayının Alınması... 96 bb. Yasaklar... 96

14 İş Hukukunda Ücret ve Uygulaması cc. Sürelere İlişkin Sınırlamalar... 97 f. Belgelendirme Zorunluluğu... 98 2. Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Ücretine İlişkin Temel Kriterler... 98 3. Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Ücretinin Tespiti Esasları... 101 a. Haftalık Belirleme Esası... 102 b. Uzun sürelerle Çalışma ve Dinlenme Hali... 102 c. Ara Dinlenmelerinin Düşülmesi... 103 d. Günlük Çalışmanın Esas Alındığı Haller... 104 e. Hakkaniyet İndirimi... 105 f. Üst Düzey Yöneticilerin Fazla Çalışmaları... 106 g. Çalışılan Yerde Yaşanması... 108 h. Radyum ile Çalışanlar... 109 ı. Profesyonel Ağır Vasıta Şoförleri... 110 j. Hafta Tatili Olan Günde Çalışma... 110 k. Ulusal Bayram ve Genel Tatil Günü Çalışma... 111 4. Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Ücretine İlişkin Sorunlar... 112 a. Yapıldığı Tarihteki Ücretin esas Alınması... 112 b. Ücretin Fazla Çalışma Ücreti de Dahil Edilerek Belirlenmesi... 113 c. Faiz 114 d. Zamanaşımı... 114 5. Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışmanın İspatına İlişkin Sorunlar... 114 a. İkrar 115 b. Senet... 115 c. Tanık İfadeleri... 119 d. Yemin... 121 e. İlgili Kurumlara Rayiç Ücretin Sorulması... 121 B. Ulusal Bayram ve Genel Tatil Çalışması Ücreti... 122 C. Hazırlama Tamamlama Temizleme İşleri Ücretleri... 123 D. Yeni İş Arama İzni Çalışması Ücreti... 125 IV. ÇALIŞMA KARŞILIĞI OLMAYAN ÜCRET KURUMLARI... 125 A. Çalışma Olmaksızın Ücrete Hak Kazanma Kavramı... 125 B. Çalışmama Halinde Ücret Kurumları... 126 1. İşverenin Temerrüdü... 126 2. İş Güvenceleri... 127 3. Zorlayıcı Nedenler... 127 4. Çağrı Üzerine Çalışma... 128 5. İşin Durdurulması veya İşyerinin Kapatılması... 128 6. İş Sağlığı ve Güvenliğinin Tehlikeye Düşmesi... 129 7. Sair Çalışamama Hallerinde Ücret... 129

İçindekiler 15 DÖRDÜNCÜ BÖLÜM ÜCRETİN KORUNMASI I. ÜCRETİN KORUNMASI KAVRAMI VE SINIRLARI... 133 II. İŞ KANUNLARINDA ÜCRETİN KORUNMASI... 134 A. Asgari Ücret... 135 B. Ücret Güvencesi... 138 C. Ücret Kesme Cezası... 140 D. Ücret Garanti Fonu... 143 D. İhale Makamlarına Düşen Yükümlülükler... 145 E. Ücretten İndirim Yapılamayacağı... 147 F. İş Aracılığı Faaliyetleri... 148 G. Kapsam Dışı Olanların Ücretlerinin Korunması... 149 III. DİĞER KANUNLARDAKİ DÜZENLEMELER... 149 A. Borçlar Kanunundaki Düzenlemeler... 149 B. İcra İflas Kanunundaki Düzenlemeler... 150 C. Medeni Kanundaki Düzenlemeler... 150 D. Mesleki Eğitim Kanunundaki Düzenleme... 150 E. Özel Öğretim Kurumları Kanunundaki Düzenlemeler... 151 BEŞİNCİ BÖLÜM ÜCRETTEN DOĞAN SORUMLULUK I. SORUMLULUĞUN BELİRLENMESİ... 153 A. Kişi İtibariyle... 153 1. İşverenin Sorumluluğu ve Türleri... 153 a. İşverenin Sorumluluğu... 153 b. Sorumluluk Türleri... 153 aa. Tek Başına Sorumluluk... 154 bb. Birlikte Sorumluluk... 154 c. Ücret Ödendiğinin İspatı... 155 aa. İspat Külfetinin Belirlenmesi... 155 bb. İspat Vesikaları ve Kuvvetleri... 156 2. Üçüncü Kişilerin Sorumluluğu... 162 B. Konu İtibariyle... 163 1. Ücret Ödeme Sorumluluğu... 163

16 İş Hukukunda Ücret ve Uygulaması 2. Eşit Davranma Borcu... 165 II. YAPTIRIM TÜRLERİ... 167 A. Hukuki Yaptırımlar... 167 1. İşçinin Hak Tesis Etmesi Şeklindeki Hukuki Yaptırımlar... 168 a. Aynen İfayı İsteme Hakkı... 168 b. İş Yapmaktan Kaçınma Hakkı... 169 c. Fesih Hakkı... 171 d. Faiz İsteme Hakkı... 171 e. Tazminat İsteme Hakkı... 173 f. Hapis Hakkı... 175 g. Kanuni İpotek Hakkı... 175 2. Kanun Hükmü Şeklindeki Hukuki Yaptırımlar... 176 a. Gecikme Zammı... 176 b. Kanunun Statüyü Belirlemesi... 177 c. Yok Sayma... 178 B. Cezai Yaptırımlar... 178 1. Cezai Yaptırım ve Ücret... 178 2. Ücrete İlişkin Cezalar... 179 a. Hürriyeti Bağlayıcı Cezalar... 180 b. İdari Para Cezaları... 181 c. Nispi Para Cezaları... 186 EKLER... 187 Ek 1:Aylık Puantaj... 187 Günlük Puantaj... 188 Ek 3: Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma İşçi Onayı... 189 Ek 4: Ulusal Bayram ve Genel Tatil İşçi Onayı... 190 Ek 5: İşçi Alacak Belgesi... 191 Ek 6: Ücret Kesme Cezası Bildirimi... 192 Ek 7: Asgari Ücretin İlanı... 193 Ek 8: Ücret Hesap Pusulası... 194 Ek 9: Yüzde Usulünün Uygulandığı İşyerlerinde Kullanılacak Puan Cetveli... 195 Ek 10: Yüzde Usulünün Uygulandığı İşyerlerinde Yapılacak İlan... 196 Ek 11: Yüzde Usulünün Uygulandığı İşyerlerinde Hesap Pusulası Toplamlarının İşçilere bildirilmesi... 197 Ek 12: Yüzde Usulünün Uygulandığı İşyerlerinde Değerlendirme Kurulu Seçim Sonuçlarının İlan Edilmesi... 198 Kaynakça... 201 Dizin... 203