ÇEVREMİZDEKİ VARLIKLARI TANIYALIM Bulut Kuş OKUL Ağaç Çimenler Taş Ayşe Çocuklar Kedi Top Çiçekler Göl Yukarıdaki şekilde Ayşe nin okula giderken çevresinde gördüğü canlı ve cansız varlıkları inceleyelim. Canlı varlıklar; kedi, kuşlar, çocuklar, çimenler, çiçekler, ağaçlar... Cansız varlıklar; Taş, top, göl, bulutlar, okul binası... Sizce Ayşe; varlıkların canlı ya da cansız olduğuna nasıl karar verdi? Hareket ediyorsa canlıdır diyebilir miyiz? Öyleyse ağaçlar, çimenler ve çiçekler yani bitkiler hareket edebilir mi? 3
Çevremize baktığımızda gördüğümüz canlı ve cansız varlıkların tümü doğayı oluşturur. Cansız varlıklar cansız doğayı oluşturur. Yollar, taşlar, bulutlar cansız varlıklardır. Canlı varlıklar ise canlı doğayı oluşturur. Canlı varlıklar bitkiler ve hayvanlar olmak üzere iki gruba ayrılır. Bitki gibi canlı varlıklar da hareket eder, beslenir, büyür ve gelişirler. Çevremizdeki canlı varlıkları cansız varlıklardan ayıran özellikler vardır. Cansız Varlıklar Hareket etmezler. Beslenmezler. Büyümez ve gelişmezler. Çoğalamazlar. Solunum yapamazlar. Boşaltım yapamazlar. Tepki vermezler. Canlı Varlıklar Hareket ederler. Beslenirler. Büyür ve gelişirler. Çoğalırlar. Yeni bitkiler veya yavrular oluştururlar Solunum yapabilirler. Vücutlarında oluşan ter ve idrar gibi maddeleri boşaltım yaparak atarlar. Işık, ses, sıcaklık gibi uyarılara tepki verirler. 4
ÇALIŞMA KÂĞIDI - 1 Yukarıda Ali nin bir çiftlikte çektiği fotoğraf verilmiştir. Fotoğraftaki canlı ve cansız varlıkları bularak örnekteki gibi yazınız. Canlı Varlıklar Cansız Varlıklar Çocuklar 5
ÇALIŞMA KÂĞIDI - 2 a. b. c. f. e. d. g. h. 1. Yukarıda verilen canlılardan iki tanesi hareket türüyle diğerlerinden farklıdır. Bu canlıları bularak üzerlerine X işareti koyunuz. 2. Neden bu canlılar farklıdır? Açıklayınız. CANLILARIN ORTAK ÖZELLİKLERİ Şimdi hep birlikte canlıların ortak özelliklerini öğrenelim. BESLENME SOLUNUM ÜREME Canlıların Ortak Özellikleri UYARI ALABİLME VE TEPKİ VEREBİLME BÜYÜME HAREKET BOŞALTIM 6
1. Çiçek TEST 1 Top 3. Üreme Beslenme Avlanma Solunum Boşaltım Büyüme Canlıların ortak özelliklerini sınıflandırmak isteyen bir öğrenci yukarıdakilerden hangisini listesine koyamaz? A) Beslenme B) Büyüme C) Avlanma Balık Uçak Yukarıda verilen varlıklardan kaç tanesi canlı varlıktır? A) 1 B) 2 C) 3 2. Akarsu Kaktüs Timsah Ahtapot Söğüt ağacı Şişe Martı Yukarıda verilen maddeleri canlı ve cansız olarak sınıflandırdığımızda hangi seçeneğe ulaşırız? Zeka Küpü Yayınları 4. Canlı Kedi Kuş Kurbağa Cansız Oyuncak Araba Kalem Papatya Canlı Varlıklar A) Timsah, Söğüt ağacı, Kaktüs, Ahtapot, Martı B) Timsah, Akarsu, Ahtopot, Martı C) Söğüt ağacı, Kaktüs, Martı Cansız Varlıklar Akarsu, Şişe Söğüt ağacı, Kaktüs, Şişe Timsah, Akarsu, Ahtapot, Şişe Çevresinde bulunan canlı ve cansız varlıkları sınıflandırmak isteyen Ali, yukarıdaki tabloyu oluşturmuştur. Ali, hazırladığı tabloda aşağıdaki düzeltmelerden hangisini yaparsa hatasını düzeltmiş olur? A) Kedi ve oyuncak araba yer değiştirirse B) Papatya canlı grubuna yazılırsa C) Kurbağa ve papatya yer değiştirirse 7
ÜREME Canlı varlıkların belirli bir olgunluğa uluştıklarında kendilerine benzer yavrular meydana getirmelerine üreme denir. Üreme sayesinde canlıların sayısı artar ve canlılar soylarını devam ettirmiş olurlar. Canlılar üreme olayını gerçekleştirmeseydi soyları yok olup giderdi. Yani bugün birçok canlı türünü göremezdik. At, maymun, köpek, fil, ayı, kirpi, fare, insan, balina, yarasa gibi canlılar doğurarak ürerler. Balık, kurbağa, timsah, yılan, kuş, tavuk gibi canlılar, yumurtlayarak ürer. Bitkiler ise (sebze, meyveler, çiçekler, ağaçlar) tohum dediğimiz küçük yapılarla ürerler. Örneğin; elma, armut, şeftali gibi meyvelerin çekirdekleri onların tohumlarıdır. Bu tohumları alıp toprağa ektiğimizde, yeşil renkli fidenin oluştuğunu ve giderek büyüdüğünü görebiliriz. Ya da fasülye, nohut, mercimek gibi bitki tohumlarını ekersek her birinden yeni bitkiler oluştuğunu gözlemleriz. Bazı bitkilerin ise tohumları yoktur. Bunlar farklı yöntemler ile yeni bitkiler oluştururlar. Dikkat ederseniz çevrenizdeki canlıların üreme şekilleri birbirinden farklıdır. Fakat ister hayvan ister bitki olsun tüm canlılar üreme yeteneğine sahiptir. 8
Bazı özel canlılar ise nesillerinin devamını sağlayan üreme özelliğini bölünme dediğimiz bir yöntemle gerçekleştirirler. Örneğin; Bir canlı kendisine benzeyen yeni canlılar oluşturmuştur. İlginç Olaylar Ya da; Deniz yıldızının kopan kolunun yerine bir süre sonra tekrar yenisinin çıktığını, Kertenkelenin kesilen kuyruğunun yerine bir süre sonra yeni bir kuyruk çıktığını biliyor musunuz? Yukarıdaki olaylar canlıların eksik bir parçasını yenilemesidir. Canlı kendine benzer yeni bir canlı oluşturmamıştır. Bu yüzden kesinlikle üreme değildir. Aşağıdaki olaylardan hangisi bir canlıdaki üreme olayını göstermez? A) B) C) Fasülye tohumundan fide oluşumu Deniz yıldızının kopan kolunun yerine yenisinin çıkması Üreme; bir canlının kendine benzer yavrular meydana getirmesidir. Fasülye tohumundan yeni bir fasülye bitkisi oluşur. Kuş yumurtlayarak yeni bir yavru oluşturur. Bu olayların ikisi de üreme olayına örnektir. Fakat deniz yıldızının kopan kolunun yerine yeni bir kol oluşur. Yeni canlı oluşmaz. Bu yüzden üreme değildir. Doğru yanıt B seçeneğidir. 9 Tavuğun yumurtasından yeni yavru çıkması
ÇALIŞMA KÂĞIDI - 3 Aşağıda bazı canlılar ve üreme şekillerini söyleyen öğrenciler verilmiştir. Her canlıyı üreme şekline uygun olarak doğru öğrenciyle örnekteki gibi eşleştiriniz. 1. Köpek A) Tohumla ürerler 8. Balina 2. Limon ağacı 9. Fare 3. Elma Ağacı B) Doğurarak ürerler 10. Domates 4. Yılan 11. Zürafa 5. Aslan 12. Tavuk 6. Fasülye C) Yumurtayla ürerler 13. Yarasa 7. Serçe 14. Kurbağa 10
TEST 2 3. Canlılar =,,, 1. 1 4 2 Kedi Defter Kuş Kalem Gül Yastık 5 6 Ayşe odasında bulunan maddeleri yukarıdaki tabloya yerleştirmiştir. Buna göre, tablodaki maddeleri canlı-cansız olarak sınıflandırılması hangi seçenekte doğru olarak verilmiştir? 3 Doğurarak üreyenler =, Yukarıdaki şemada canlılar üreme şekillerine göre sınıflandırılmıştır. Buna göre, ve sembolleri yerine hangi canlılar yazılabilir? A) Kedi Koyun B) Kuş Ayı C) Çam ağacı Balık Canlı Cansız A) 1-3 2-4 - 5-6 B) 2-4 - 5 1-3 - 6 C) 1-3 - 5 2-4 - 6 2. Öğretmeni Efe den yumurtlayarak üreyen canlılarla ilgili bir pankart hazırlamasını istemiştir. Buna göre, Efe pankartında aşağıdaki canlılardan hangisini kullanamaz? A) B) Zeka Küpü Yayınları 4. 1. Yumurta ile üreyenler 2. Doğurarak üreyenler... Yukarıda verilen üreme şekillerini aşağıdaki canlılarla doğru bir şekilde eşleştirdiğimizde, hangi seçenekteki şekil oluşur? a- Elma b- Fil c- Yılan d- Kedi e- Fasülye g-tavuk A) 1 a B) 1 c......... Kartal C) Balık 2 e c g C) 1 c 2 g b d Yarasa 2 e b d 11
BESLENME Bütün canlılar yaşamak için besinlere ihtiyaç duyarlar. Canlılar tüm yaşamları için gerekli enerjiyi besinlerden alırlar. Hayvanlar besinlerini dışarıdan hazır olarak alırlar. Ot yiyen hayvanlar bitkileri, et yiyen hayvanlar başka hayvanları yiyerek beslenirler. Ot yiyen bazı hayvanlar İnek Koyun Geyik Zürafa Et yiyen bazı hayvanlar Kurt Aslan Kaplan Yılan Köpek Köpek balığı Hem ot hem et yiyen bazı hayvanlar Ayı Kaplumbağa Tavuk Köpek Kedi Kartal Bitkiler kendi besinlerini kendileri üretirler. Bitkiler suyu, havayı ve Güneş ışığını kullanarak yeşil yapraklarıyla besin üretirler. İnsanlar da hem bitkisel, hem hayvansal besinlerle beslenirler. Canlılar = K, L, M Kendi besinini üreten : L Yukarıdaki şemada belirtilenlere göre L ile gösterilen canlı aşağıdakilerden hangisi olamaz? A) Papatya B) Çam ağacı C) Kurbağa Kendi besinini üreten canlılar bitkilerdir. Bu yüzden L ile gösterilen yere bitkiler yazılabilir. Kurbağa ise bir hayvandır ve kendi besinini üretemez. Doğru yanıt C seçeneğidir. 12