Ölçme Bilgisi DERS 6 DİK KOORDİNAT SİSTEMİ VE TEMEL ÖDEVLER Kaynak: İ.ASRİ (Gümüşhane Ü) M. Zeki COŞKUN ( İTÜ )
TEODOLİT Teodolitler, yatay ve düşey açıları yeteri incelikte ölçmeye yarayan optik aletlerdir. Açıları daha az incelikte ölçen ve kıllar şebekesinde stadimetre çizgileri (uzunluk ölçmeye yarayan çizgiler) bulunan teodolitlere takeometre adı verilir.
TEODOLİT - TAKEOMETRE Teodolit iki nokta arasındaki açı ölçümlerinde kullanıldığı gibi, doğrultu üzerinde nokta aplikasyonu, doğrudan dik çıkma ve hat aplikasyonu gibi işlerde kullanılabilir.
TEODOLİT - TAKEOMETRE Ölçmelerde klasik takeometreler veya elektronik takeometreler kullanılabilir. Klasik takeometrelerin kullanılması durumunda başlangıç olarak alınan bir doğrultuya göre yatay açılar, düşey açılar ve mira okumaları yapılır. Ölçmede kullanılacak takeometrelerin stadya çizgileri mevcut olup, açı ölçme hassasiyetleri salt teodolitlerden daha düşüktür. Klasik takeometrelerle yapılan alımda, 100 m lik bir uzunluk için yaklaşık olarak yatayda 2-3 dm, yükseklikte ise 1 dm hassasiyet sağlanabilir. Hata miktarı uzunlukların artması ile artar. Elektronik takeometrelerle alımda, yatay açılar, düşey açılar ve uzunluklar otomatik olarak ölçülür. Konum belirlenecek noktalara reflektör ( yansıtıcı veya prizma ) tutulur. Günümüzde kullanılan elektronik takeometrelerin çoğunda, 100 m lik bir uzunluk için, yatayda 5 mm ve yükseklikte 3 mm lik bir hassasiyet sağlanabilmektedir. Takeometri metodu daha ziyade yol, demiryolu projelerinin yapımında, konut, fabrika inşaat alanlarında, şehir imar planlarının yapımında kullanılacak yükseklik eğrili haritaların alımı işlerinde kullanılır. Günümüzde elektronik takeometrelerle yapılan takeometri işlemi, kadastro parsellerinin mülkiyet sınırlarının belirlenmesinde başarı ile kullanılmaktadır.
TEODOLİT
TEODOLİT
TEODOLİT
TEODOLİT
TEODOLİT
TEODOLİT
TEODOLİT
TEODOLİT
Eşyükseklik Eğrilerinin Özellikleri Eşyükseklik eğrili bir haritadan yararlanarak arazinin durumunu belirleyebilmek için, Eşyükseklik eğrilerinin özelliklerinin bilinmesi gerekir. 1 Bir eğrinin her noktası denizden aynı yüksekliktedir. 2 Eşyükseklik eğrileri kapalı çizgilerdir. Bu eğriler haritanın sınırları içinde ya da dışında muhakkak kapanırlar. Haritanın sınırları içinde kapanan Eşyükseklik eğrileri, ya bir tepeyi, ya da bir çukuru gösterir. 3 Arazi eğiminin değişmediği yerlerde eğrilerin aralıkları eşittir. 4 Arazi eğiminin çok olduğu yerde eğriler sık, az olduğu yerlerde seyrektir. 5 Eşyükseklik eğrili bir harita üzerindeki noktalar arasındaki uzaklıklar, yatay uzaklıklardır. Bu nedenle iki Eşyükseklik eğrisi üzerinde bulunan A ve B noktaları arasındaki eğim bulunmak istenirse, bu iki Eşyükseklik eğrisinin kotları farkının A ve B noktaları arasındaki uzaklığa bölünmesi gerekir.
6 Eğriler birbirini kesmezler ya da iki eğri birleşerek bir eğri halinde devam edemezler. Ancak sarp kayalık yerlerde ve mağaralarda bu kural geçerli değildir. 7 Eşyükseklik eğrileri en büyük eğim doğrusuna diktir. İki Eşyükseklik eğrisi en kısa çizgi en büyük eğim doğrusu olduğuna göre, Eşyükseklik eğrisi bu çizgiye diktir. 8 Eşyükseklik eğrileri su ayrımı ve su çizgilerini dik olarak keserler. 9 Eşyükseklik eğrileri, normal arazide birbirlerini arazinin karakterine uygun ve ahenkli bir şekilde izlerler. Birbirlerinden ani olarak yaklaşıp uzaklaşmazlar. Ancak eğimi az olan yerlerde küçük yükseklik farkları eğrilerin konumlarını büyük ölçüde değiştirdiklerinden, bu kural düz arazide geçerli değildir.
Eşyükseklik Eğrili Planlarda Kullanılan Başlıca Tanımlar 1) Sırt: Eşyükseklik eğrilerinin, kotların artış yönünde kıvrılması durumunda sırt meydana gelir. 2) Vadi: Eşyükseklik eğrilerinin, kotların artış yönünün tersine kıvrılması durumunda vadi meydana gelir. 3) Su Dağıtma Çizgisi (Sırt çizgisi):bir sırtta, Eşyükseklik eğrilerinin dönüş noktalarını birleştiren çizgiye su dağıtma çizgisi denir. 4) Su Toplama Çizgisi (Vadi çizgisi):bir vadide Eşyükseklik eğrilerinin dönüş noktalarını birleştiren çizgiye vadi çizgisi denir. 5) Boyun: İki tepe arasında kalan alçak kısma boyun denir. 6) Yamaç: Su dağıtma çizgisi ile su toplama çizgisi arasında kalan arazi parçasına Yamaç denir. 7) Etek: Tepelerin, eğimi az olan ve düzlüklere yakın kısımlarına denir.
8) Talveg: Bir akarsu arazi içinden en alçak noktaları takip ederek akar. Bu alçak noktaları birleştiren doğrultuya talveg adı verilir. 9) Çukur: Bir çöküntü, bir kazı veya başka bir nedenle çevresine göre daha alçak duruma gelmiş araziye denir. 10) kokurdan: İçinde su bulunmayan doğal çukurlara denir. 11) Kapalı Havza: Su dağıtma çizgileri içinde kalan kuru derelerin bulunduğu bölgedir.
Trigonometride açı büyütme yönü saat ibresinin tersi yönüdür. Bu hareket haritacılıkta kullanılan ölçme aletlerinin açı ölçme bölüm dairelerine ters düşmektedir. Haritacılıkta kullanılan ölçme aletleri ile hesaplamada matematik formüllerin kullanılabilmesi için eksen isimlerinde ve açı büyütme yönünde değişiklik yapılmıştır.
Açıklık Açısı ve Semt Açısı Dik koordinat sisteminin oluşturduğu düzlem üzerindeki herhangi bir doğrunun +X ekseni ile oluşturduğu açıya o doğrunun Açıklık Açısı veya sadece Açıklığı denir. Eğer düzlem dik koordinat sisteminde +X ekseni kuzeye yönelik ise, herhangi bir doğrultunun +X ekseni ile oluşturduğu açıya o doğrultunun Semt Açısı veya sadece Semti denir. Tanımlardan da anlaşılacağı üzere her semt açısı aynı zamanda bir açıklık açısı olduğu halde, her açıklık açısı bir semt açısı demek değildir. Temel Ödevler Ölçme bilgisinde (haritacılıkta) çok sık karşılaşılan bir kaç problem vardır. Bunlara temel ödevler denir. Bu temel ödevlerden birçok bilinmeyenin bulunmasında yararlıdır. Bu bilinmeyenler koordinatlar, iki noktanın birbirine olan uzaklıkları, iki doğrunun kesişme noktalarındaki açıların bulunması veya bir noktadaki semt açısının bulunması vb. bilinmeyenler olabilir. Bunların çözüm yollarına temel ödevler denir. Temel ödevleri dört kısım şeklinde incelemek mümkündür.
Açıklık Açısı ve Semt Açısı Dik koordinat sisteminin oluşturduğu düzlem üzerindeki herhangi bir doğrunun +X ekseni ile oluşturduğu açıya o doğrunun Açıklık Açısı veya sadece Açıklığı denir. Eğer düzlem dik koordinat sisteminde +X ekseni kuzeye yönelik ise, herhangi bir doğrultunun +X ekseni ile oluşturduğu açıya o doğrultunun Semt Açısı veya sadece Semti denir. Tanımlardan da anlaşılacağı üzere her semt açısı aynı zamanda bir açıklık açısı olduğu halde, her açıklık açısı bir semt açısı demek değildir. Temel Ödevler Ölçme bilgisinde (haritacılıkta) çok sık karşılaşılan bir kaç problem vardır. Bunlara temel ödevler denir. Bu temel ödevlerden birçok bilinmeyenin bulunmasında yararlıdır. Bu bilinmeyenler koordinatlar, iki noktanın birbirine olan uzaklıkları, iki doğrunun kesişme noktalarındaki açıların bulunması veya bir noktadaki semt açısının bulunması vb. bilinmeyenler olabilir. Bunların çözüm yollarına temel ödevler denir. Temel ödevleri dört kısım şeklinde incelemek mümkündür.