tem Yıl:8 Sayı:15 2010. 143-157 ARŞV VSIKALARI NA GÖR OSANLI DVL'ND RN CYLR (1875-1925 YILLARI ARASI) Dr. Caht KÜLKÇ Dcle Ünverte lahyat Fakülte ÖZ ürklern Anadolu'ya göçlernden onra yoğunlaşan ürk-rmen münaebetler, uzunca br üre müpet devam etmş, en azından o yıllarda çok cdd br ya orunla karşılaşılmamıştır. XIX. Yüzyılın knc yarıından tbaren, barz br şeklde bu münaebetler ya çekşmelerle anılmaya başlanmış ve 'Şark eele', rmenlerden ayrı düşünülemez hale gelmştr. Bunda rmenlern kurmuş oldukları cemyetlern etk büyüktür. Çalışmamız arşv belgeler ışığında bu cemyetlern kuruluş amaçları ve Omanlı Devlet'nde ne gb faalyetlerde bulundukları üzernde duracaktır. Anahtar Kelmeler: rmen Cemyetler, Omanlı Devlet, Şark eele. ABSRAC he Armenan Communte n the Ottoman State Accordng to the Arehve Document he urk-armenan relaton whch ntenfed followngthe urkh mgratan to Anatola had lated n peace for a long perod. At leat, n thoe year there dd not happen any erou poltcal problem. From the econd half of the XIX. century onward, thee relaton clearly began to be mentoned n the poltcal trve and the 'atern Queton' could not be condered apart from the Armenan. he communte etablhed by the Armenan had a great nfluence n th ue. In th tudy, t ha been focued on the foundaton and am of thee communte and what knd of actvte they made n the Ottoman State n the lght of archve. Key Word: Armenan Communte, Ottoman State, atern Queton. Omanlı Devlet'nde mukm rmenlern, başlangıcı XIX. yüzyılın onlarına teadüf eden 'brlkte hareket etme' eğlmlern, kurmuş oldukları cemyetlerden anlayablmekteyz. XX. Yüzyılın lk çeyreğne kadar uzanan ell yıllık br zaman dlmnde rmenlern geçrdkler bu değşmn afhalarının 'cemyetleşme' şeklnde ortaya çıkmaı, rmenlern planlı brlktelğne şaret etmektedr. Aynı, zamanda cemyetlern varoluş ebepler ve cra ettkler faalyetler, Omanlı
144 Dr. Caht Külekç Devlet'nn on dönemnde gayr-ı ülm tebeanın devlete olan bakışını da mgelemektedr. Bu çerçevede çalışmamızın, günümüzde ıkça tartışılan 'rmen eele'nn daha y anaşılmaına da katkıda bulunacağını umuyoruz. Çalışmamız hem Omanlı Devlet'nde hem de yurt dışında yaşamlarını ürdüren rmenlern br araya gelerek kurmuş olduklan cemyetlere odaklanmıştır. Çalışmamızda 'Hınçak' ve 'aşnak' gb pek çok araştırmacı tarafından blnen 'meşhur' rmen cemyetler br tarafa bırakılmış, arşv vekalarında aklı kalan dğer cemyetlere dkkat çeklmştr. Dolayııyla cemyetlern belrlenme ve haklarında malumat verlmende genel olarak dönemn kaynaklarından br olan arşv vekaları kullanılmıştır. Bu konuda çok az blg olduğu maluma da elde ettğmz vekalar bze cemyetlern kuruluş amaçları ve faalyetler hakkında fkr ednmemz mümkün kılmıştır. XIX. yüzyılın onlarında, dğer br fade le Omanlı Devlet'nn yaeten zayıfladığı dönemde ortaya çıkmaya başlayan bu cemyetlern büyük br kımının hedefnde Anadolu'dak topraklarda karışıklık çıkarılmaı, bağımızlığın kazanılıp ayrı devlet kurulmaı bulunmaktadır. Fakat cemyetlern tamamını 'fead cemyeler' olarak vaıflandırmak da mümkün değldr. Fakrere yardım etme, fa- kr rmen çocuklarının eğtmlerne detek olma gb amaçlarla kurulan cemyetler mevcut olduğu gb fead cemyetlerne karşı kurulan cemyet de mevcuttur. Bunların yanı ıra hemen hemen her klenn de br cemyet bulunmaktadır. Klelern kontrolü altında olan bu cemyetlern fead hareketlernden çok muhtaç olan rmen halkına yardım amacı taşıdığı öyleneblr. Kadıköy rmen Kle Cemyet tarafından fakr alelern htyaçlarını karşılamak amacıyla oyunlar düzenlenme;' opkapı rmen Kle Cemyet tarafından fakr hata Iann ağlık gderlern karşılamak üzere andık oluşturulmaı ve ane blet baılma? mezkqr amaca hzmet etmektedr. j Amerka başta olmak üzere ngltere, Yunantan, Ruya gb devletlern de rmenlern cemyetleşme ürecne ter ettğ görülmektedr. nglz rmen Cemyet gb cemyetler, rmen gençlern örgütleyerek rmenlern Anadolu'da mütakl br devlet kurmaları yönünde tahrkte bulunduğu ve bu yönde yayın yaptıkları vekalardan anlaşılmaktadır. 3 XIX. yüzyılın knc yarıından tbaren 'mllet' düşünce le donanmış rmenler, Yunantan gb bağımız br devlet olma projenn gerçekleştrleblme çn brlkte hareket etmeler gerektğnn farkına varmışlardır. Bu tür ha~ reketler çn dış devletlern de kendlerne detek olmaı gerektğn blen rmenler, belk de tüm bunları br anda elde edeblmek uğruna kurdukları cemyetler ve çıkardıkları neşryatla ktlelere yayılmaya çalışmışlar, bunda da kımen başarılı olmuşlardır. 1 BOA, DH.K., D. 1993 G. 45 (h.1310) 2 BOA, DH.K., D. 1752 G. 27 (h.1308) 3 BOA, Y.A.HUS., D. 276 G. 63 (h.1310); BOA, Y.A.HUS., D. 279 G. 129 (h.1311)
Omanl Devlet'nde rmen Cemyetler 145 Arşv vekalarında, hakkında blg bulabldğmz XIX. yüzyılın on çeyreğ le xx. yüzyılın lk çeyreğ araında kurulan rmen cemyetler şunlardır: 1.Cemyet- edrye Cemyet Kayer'de kurulmuştur. Kayer rmen Kle'nn önderlğnde kurulan cemyet, rmen kle meclnn denetm altında faalyetlern ürdürmüştür. Cemyetn zararlı faalyetler tept edldğnden tanbul'da bulunan rmen Patrklğ le araı açılmış, hem kle hem de cemyet patrklk tarafından uyarılmış, cemyetn zararlı faalyetlerne on verme tenmştr. ğtme hzmet amacıyla kurulan cemyetn azalarından brnn eğtm dışında br takım faalyetlerde bulunduğl.l devlet tarafından da tept edlmş, bu durumun düzeltlme huuu ayrıca patrkhaneye bldrlmştr. Bu bldrnn ardından patrkhane, öz konuu cemyetle kendlernn de htlaflı olduğunu fade ederek, durumun tetkknn devlet tarafından yapılmaını temştr. Bunun üzerne cemyetn tetkk devlet tarafından yapılmış ve cemyetn kuruluş amacına uygun olarak çalışmaı gerektğne dar br uyarıda bulunulmuştur. 4 Cemyetn kapatılıp kapatılmadığına dar belgede herhang br blg bulunmamaktadır. 2.rmen Cemyet- Vatanye Par'te faalyetn ürdüren cemyetn nerede kurulduğuna dar br blg yoktur. Omanlı Devlet'nde yaşayan rmenler devlet aleyhne kışkırtmak amacıyla çeştl yayımlar yapan cemyet, bu yayımları 'rmen Cemyet- Vatanyye' bareyle neşretmektedr. Par'te gerçekleştrlen bu neşrler devletn lgl brmlernce ncelendkten onra zararlı olduğuna karar verlmş, neşrlern yurt çne okulmamaı ve atışına engel olunmaına dar emr çıkarılmıştır.5 Ancak devletn bu emrne rağmen neşryatın Omanlı topraklarına grme engellenememştr. Par'ten gelen potaların çne gzlenerek yurt çne okulan neşryat kenderun'da fark edlmş ve pota memurları durumu harcye nezaretne bldrmştr. 6 Durum hakkında blg teyen Harcye Nezaret'ne cevaben yazılan yazıda, bu neşryatın yabancı potaneler vaıtaıyla yurda okulduğu, bundan dolayı neşryatın yurda okulmaının engellenemedğ belrtlmştr. Bunun üzerne nezaret yurt dışından gelen potalarının takbnn dkkatl bçmde yapılmaını, bu ve buna benzer zararlı neşryatın yurda okulmaının engellenmen çeren br emr göndermştr. 7 rmenlern yurt çnde çıkarmış oldukları yayınların devtetn tahkkatı net- 4 BOA, DH.K., D. 1341 G. 59 (h.1300) 5 BOA, DH.K., D. 1409 G. 22 (h.1304) 6 BOA, DH.K., D. 1426 G. 52 (h.1304) 7. BOA, DH.K., D. 1433 G. 108 (h.1304)
146 Dr. Caht Külekç cende kentye uğramaı ebebyle, benzer yayınların yurt dışından, Romanya ve Bulgartan'dan Omanlı Devlet'ne okulmaya çalışılmaı 8 le dn adamlarının bu cemyetlere detek verme, 9 XIX. yüzyılın onlarında Harcye Nezaret'n br hayl meşgul etmş ancak rmentern bu faalyetler engellenememştr. 3. Vatanperveran Gernyet rmen Vatanperver Cemyet ya da adece Vatanperveran Cemyet, rmenler tarafından kurulan cemyetler çnde en faal olan cemyetlerdendr. Hem yurt çnde hem yurt dışındak faalyetler le oldukça dkkat çekmştr. Londra'dak çeştl cemyetler e de ortak ç~lışmalar yürüten Vatanperveran Cemyet, zaman zaman yabancı cemyettern merkezlernde konferanlar düzenleyerek onların da deteğn almaya gayret götermşlerdr. 10 rmentern bağımızlığını kazanmaı huuunda yaptıkları n eş r faalyetler br tarafa, cemyet taraftarlarının Zeytun ve oro Dağları'nda Omanlı orduu le flen çatışmaı ve hatta Azz Paşa önderlğndek aker brlğ mağlup etme11 cemyetn fkr ahada mücadeleden yana olmadığını götermektedr. Cemyetn kurulmaı düşünülen rmentan çn nzarnname de yayımlamaıı 2 da bu çatışmalardan onra gerçekleşen br durumdur. Cemyetn nerede kurulduğu blnmemekle brlkte, daha çok yurt dışından yönetldğ ve merkeznn Londra olduğu anlaşılmaktadır.ı 3 Cemyet, br taraftan ürkler aleyhne yayınlar yapıp, ürklerle çatışırken dğer taraftan Kürtler aleyhne de yayın yapmakta, Kürtlerle de çatışmaktadır.ı 4 uş cvarında kamet eden rmenlere karşı, muhtemelen Kürtler tarafından gerçekleştrlen aldırılar karşıında dış devletlern olaya müdahalen teyen cemyet, ı Berln Anlaşmaı'nın mzalanmaından onra, anlaşmayı mzalayan devletlern kontrolü altında kendlerne ha br darenn ten dah teyeblmşlerdr. ı 6 Omanlı Devlet'nde yayımlanan Hayk, ı 7 Hayadanı ml gazetelern de ahb olan cemyet, Londra ve Par'ten Omanlı Devlet ınırları çernde yaşayan rmenler çn çeştl ülkelere 'tda'lar göndererek, bunların yabancı gazetelerde yayımanmaını ağlamışlar, bu şeklde yurt dışında yaşayan tüm r BOA, DH.K., D. 1512 G. 109 (h.1305) 9 BOA, Y.A.HUS., D. 209 G.18 (h.1305) ı o rmenlern Londra'da bulunan Vebatng Kulüp'tek konuşmaları buna br örnektr. BOA, Y.A.HUS, D. 235 G. 19 (h.1307) 11 BOA, Y.PRK.K, D. 11 G. 10 (h.1304) ız BOA, Y.PRK.AZN., D. 4 G. 74 (h.1308) ıj BOA, Y.PRK.K., D. 33 G. 63 (h.1312) ı 4 BOA, HR.O., D. 112 G. 136 (m.1889) ı BOA, HR.SYS., D. 33 G. 63 (m.1894) 16 BOA, HR.O., D. 351 G. 89 (m.1894) ı 7 BOA, HR.SYS., D. 73 G. 86 (m.1896) ı BOA, HR.O., D. 112 G. 56 (m.1888)
amant Devlet'nde rmen Cemyetler 147 menler de örgütlernek temşlerdr. Par'tek rmen Vatanperver Gernyet'nn Franız Harcye Nezaretne gönderdğ ve 'Secle Gazete'nde yayımlanan tdaname bunlardan brdr. 19 Cemyetn Londra'dak merkeznn Lord Salbury'e gönderdğ ve Roma'da neşredlen 'tale Gazete'nde yayımlanan tdaname de br başka örnektr. 20 edbr olarak bu gazetelern de yurda okulmaı yaaklanmıştır. 21 Söz konuu cemyetn XIX. yüzyılın onlarında yüz kızartıcı bazı vakıaları ebebyle, nglz Harcye Nazırı'na hbar edlmeler ve bunun Par'te neşredlen 'Fgaro Gazete'nde yer almaı da lgnçtr. Söz konuu hade, nazırlık tarafından tahkk edlmş ve cemyetn bu gb durumlara mahal vermeme tenmştl~. 4.rmenyan Gernyet Frana'nın arlya şehrnde kurulmuştur. Cemyetn yne aynı şehrde 'rmenya' ml br gazete çıkardığı ve Omanlı Devlet aleyhne yayın yaptığı fade edlmektedr. uzır neşryatından dolayı yayının Omanlı Devlet'ne okulmaı yaaklanmış ve tüm yabancı elçlklere durum bldrlmştr? 3 5.Cemyet- tthadye XIX. yüzyılın onlarında uş'ta kurulan cemyet, ya ya da kültürel faalyetlerden çok rmenlern lahlanmaı konuunda çalışmalar yürütmüştür. Cemyet bu ve benzer faalyetler ebebyle devletn aleyhne kurulmuş fead cemyetler araında değerlendrlmş ve kapatılmıştır. 24 6.ngzaton Gernyet Cemyetn tam nerede ve ne zaman kurulduğuna dar blg yoktur. Ancak cemyetn hakız yere lağvedlerek bazı üyelernn tutuklandağına dar Par'te çıkan 'Deba' ve 'Semaphore' gazetelernde blg olduğu nakledlmektedr. Bu haber Omanlı Harcye Nezaret tarafından tekzp edlmş, cemyetn hakız yere lağvedlmedğ, fead faalyetler ebebyle bazı azalarının tutuklandığı fade edlmştr. 25 7.Feda-yı Nef Cemyet/ Cemyet okat'ta kurulmuştur. Cemyet, rmen halkını örgütleyerek devlet aleyhne kışkırtmayı amaçlamış, bu ebeple fead cemyetlernden ayılmıştır. 26 Söz konuu cemyet hakkında başka br blgye arşv vekalarında ratlayamadık. 19 BOA, Y.A.HUS., D. 238 G. 1 (h.1308) 20 BOA, Y.A.HUS., D. 262 G. 98 (h.1309) 21 BOA, HR.SYS., D. 2752 G. 39 (m.1892) 22 BOA, Y.PRK.K, D. 33 G. 63 (h.1312) 23 BOA, F.K., D. 95 G. 105 (h.1305) 24 BOA, DH.K., D.1474 G. 74 (h.1305) 25 BOA, DH.K., D. 1482 G. 85 (h.1305) 26 BOA, Y.PRK.DH., D. 2 G. 59 (h.1305)
148 Dr. Gaht Külekç B.uhabbet Şrket Gernyet Kahramanmaraş cvarında kurulan cemyetn ne amaçla kurulduğunu mevcut belgelerden tam olarak belrlemek mümkün olmamıştır. Ancak cemyetn yaetten çok dn br takım kaygılarla kurulduğuna dar puçları bulunmaktadır. lk olarak Kahramanmaraş'ın Zeytun Kaabaı'nda karşımıza çıkan cemyetn rmen papazlarından Drkovent'n başkanlığında kurulduğu fade edlmektedr. Drkovent, beş yüz kadar Ortodok ve Katalk rmen le brlkte cemyet kurmuştur. 27 Aynı cemyetn Kahramanmaraş'ın Gökun lçende yne br papazın önderlğnde faal olduğu fade edlmektedr. Deyr- Krkor ml mahallede kurulan bu cemyetn br nev 'mezheb' hüvyetnde olduğu, zararlı br faalyetne ratlanılmadığı fade edlmektedr. 28 9.Protetan Gernyet rmenlern Protetan olmaında etkn güç olan Amerka, rmenlere özerklk teyen rmen Protetanların çeştlfead cemyetler açmaına da yardımcı olmuştur. 29 rmenler çnde lk zamanlar pek kabul görmeyen Protetanlık, zaman zaman çatışmalara ebep olmuş, Omanlı Devlet de rmenler'n Protetanlığa geçmelerne hoş bakmamıştır. eela, vefat eden br rmen çocuğu, Protetan mezarlığına defnetmek teyen baba, rmenlern şkayet üzerne bunu gerçekleştrememştr. 30 Zararız da ola bazı cemyetlere Protetan rmenlern üye olmaı da devlet tarafından uygun görülmemştr. 31 Ntekm Protetan rmenler'n açmış oldukları cemyetlern büyük çoğunluğunun yurt dışında olmaı, Omanlı Devlet'nn Protetanlara olan karşıtlığını da götermektedr. Özellkle Amerka, Almanya gb güçler tarafından deteklenen ve buralarda kurulan cemyetler, rmen gençlern hedef almış ve rmen gençler devlet aleyhne kışkırtılmaya başlanmıştır. Aynı durum Omanlı Devlet ınırları çernde kurulmuş olan ve anılan devletler tarafından deteklenen cemyetlerde de vuku bulmuştur. erzfon'da kurulan rmen Protetan Cemyet,32 Antep'te rmen öğretmenler tarafından kurulan rmen Protetan Gernyet buna mal teşkl etmektedr. Bu durumun rmen öğretmenler vaıtaı le yapılmaı da ayrı br dkkat çekc huutur. 33 Protetan cemyet, dğer bazı cemyetlerden farklı olarak genelde mahalle çlernde br ev kralayarak faalyetlern yürütmekte, bu evlerde tertpledkler toplantılarla makatlarına dar kararlar almaktadır. 34 27 BOA, DH.K., D. 1546 G. 102 (h.1306)?8 - BOA, DH.K., D. 1664 G. 58 (h.1307) 29 BOA, HR.SYS., D. 2739 G. 22 (m.1895); BOA, HR.SYS., D. 2855 G. 29 (m.1895) 30 BOA, DH.K., D. 1584 G. 13 (h.1306) 3 ı BOA, DH.K., D.1968 G. 85 (h.1309) 32 BOA, DH.K., D. 1658 G. 14 {h.1307) 33 BOA, A.K.H., D. 79 G. 5 {h.1310) 34 BOA, Y.PRK.AZJ., D. 22 G. 119 (h.1310)
Omanl Devlet'nde rmen Cemyetler 149 Yurtdışında kurulan Protetan cemyetlern ne makatla kurulduğu Omanlı Devlet'nn zaman zaman bu devletlere göndermş olduğu notaların çerğnden anlaşılmaktadır. Wahngton Omanlı etrnn Amerka dışşler bakanına bldrdğ br notada bu durum açıkça görülmektedr. Omanlı efr, Anadolu'da rmenler araında meydana geleblecek aayş orunlarından Amerka'da Protetanlar tarafından kurulan cemyetler n orumlu olacağını bldrmş, bu cemyetlern faalyetlernn onlandırılmaını temştr. 35 Berln'de Omanlı Devlet tarafından burada görevlendrlen ancak devlet aleyhne çalışan Protetan papazların Omanlı Devlet tarafından ger çağınldığı nakledlmektedr. Bu papazların Saon'da rmenlere at toplu mezar bulunduğuna dar ddalarda bulunarak etrafarındak rmenler kışkırttığı da aktarılmaktadır. Söz konuu dda devlet tarafından araştırılmış, öylenlen yerde bulu.nan ceetlern nan ceed olup-olmadığının dah tept edlemedğ ve ancak üç-dört yıl öncene at olduğu fade edlmştr. 36 Protetan rmenlern kurmuş oldukları cemyetler çeştl neşryat tarafından da detek görmüştür. Ararat ve Hayk adındak k gazetenn, Protetan rahp Waldo eara'un Omanlı Devlet aleyhne yaptığı konuşmaları neşrettğ 37 ve bu gazetelern bu yayınlarından dolayı neşrne on verldğ ve1kada belrtlmektedr. 38 10. Vatandaş Gernyet Vatandaş ya da 'Vatandaşlar tthad ı' adı altında Antep'te faal olan cemyetn kuruluşu kenderye'de yayım yapan 'Arav' ml rmen gazete tarafından lan edlmştr. Gernyet doktor Hardunyan Nezreyan kurmuştur. Cemyetn kurulduğu tarh hakkında ken br malumat olmamaına rağmen XIX. yüzyılın onlarında arlya'da, Portakalyan atbaaı'nda cemyet le lgl br nzamnamenn baılmış olmaı, cemyetn XIX. yüzyılın onlarında kurulduğunu götermektedr. 39 Devletn cemyet hakkında yapmış olduğu tahkkat netcende, cemyetn Anadolu'da karışıklık çıkarmak çn rmen gençlern örgütleme amacı taşıdığı belrlenmş ve cemyet fead cemyet olarak değerlendrlmştr.40 11.rmenl Sukat Gernyet Ulaşabldğmz vekalarda cemyetle lgl pek fazla blg bulunmamaktadır. rmen dava vekllernden Haçk'n öldürülm,e olayı le adı duyulan cemyetn, bunun harcnde herhang br ukat teşebbüünün olup olmadığını da blem- 35 BOA, Y.A.HUS., D. 321 G. 10 (h.1312) 36 BOA, Y.PRK.ŞA., D. 21 G. 46 (h.1312) 37 BOA, HR.SYS., D. 61 G. 16 (m.1892) 38 BOA, HR.SYS., D. 2829 G. 50 (m.1894); BOA, HR.SYS., D. 2753 G. 29 (m.1894) 39 BOA, A.K.H., D. 7 48 G. 29 (h.1306) 40 BOA,.DU., D. 17 4 G. 26 (h.1335)
150 Dr. Caht Külekç yoruz. 41 Cemyetn Omanlı Devlet'nde gerçekleştrlme düşünülen ya da gerçekleştrlen ukatlarla lg de elmzdek vekalardan anlaşılamamaktadır. uhtemelen cemyete menup kşler gerçekleştrdkler, yukarıda bahettğmz tek vakıadan onra tutuklanmışlar ve cemyet de kapatılmıştır. 42 12.htlalc rmenler Gernyet Cemyetn kmler tarafından ve nerelerde kurulduğuna dar blg bulunmamakla brlkte, aynı mle çok ayıda kurulduğu lgl vekalardan anlaşılmaktadır. Gerek yurt çnde, gereke yurt dışında faal olan bu cemyetler n amacının 'Oman/I Devlet'ndek azmk/an kşkrtarak Anadolu'dak aayş bozmak' olduğu tept edlmştr. Gernyetern fanatk rmen cemyetler olan 'aşnak' ve 'Hınçak'la olan lşkler de bunu doğrulamaktadır. Omanlı Devlet'nn mezkor cemyetler yakından takp ettğ, cemyetlern faalyetlerne engel olmak çn azam gayret göterdğ anlaşılmaktadır. rmenler htlale teşvk ederek, bozgunculuk çıkarmaları huuunda çalışmalar yürüten Kayer dn adamlarından Harof fend'nn, uçunu traf etme üzerne yargılanarak damına karar verldrne ve Haraf'un yanı ıra cemyetn üye olarak tutuklanan Smon Seferyan'ın da ekz ene hape mahkum edlme devletn bu cemyetler oldukça cddye aldığını götermektedr. 43 1897 tarhl br vekada da rmen htlal Komte'nn altı güne kadar Omanlı Devlet'nde yan çıkarmak üzere tertbatlandıkları ancak br Romanyalı vatandaşın hbarıyla hadenn başlamadan btrldğ fade edlmektedr. 44 Par'te rmen htlal Gernyet'ne menup Arparyan ml rmen'nn cemyet adına topladığı paraları kend şahı çn kullandığının tept edlme de htlal cemyetlernn madd gücüne dkkat çekmektedr. 45 Devletn tahkkatına rağmen güçlenen htlal cemyetlernn daha teml hale getrlme çn çalışmaların yapıldığı da görülmektedr. lk olarak cemyetrer 'tthad-ı fkar' 46 m altında brleştrlmeye çalışılmıştır. Daha onra cemyet üyeler haftanın belrl günler motad toplantılar yapmaya başlamış, yaptıkları toplantıların onuçlarını çeren belgeler br araya getrp yayımayarak rmenler araında yaymaya çalışılmışlardır. 47 Dahlye Nezaret, rmen htlal Cemyetler'nn gerçekleştrmş olduğu toplantıları, toplantıdan çıkan onuçları ve bunların neşredlmendek amacı çeren br ktap yayımlamıştır. 'Kırmızı Ktap' olarak mlendrlen ktapta rmen 41 BOA, Y.PRK.ZB., D. 6 G. 32 (h.1308) 42 BOA, Y.PRK.BŞK., D. 20 G. 12 (h.1308) 43 BOA, DH.U., D. 10 G. 58 (h.1333) 44 BOA, HR.O., D. 354 G. 80 (m.1897) 45 BOA, Y.PRK.K., D. 42 G. 59 (h.1317) 46 BOA, ZB., D. 322 G. 83 (h.1324) 47 BOA, DH.U. 2.Şb, D. 12 G. 19 (h.1333)
Omanl Devlet'nde rmen Cemyetler 151 cemyetlernn ç yüzü, dönemn Şartları çnde anlatılmaktadır. 48 Sya olarak yapılanan rmen htlal Cemyetler'nden ayrı olarak fakr olan rmen kız çocuklarının eğtm görme çn kadınlar tarafından kurulan br cemyetn de rmen htlal Cemyetler'ne detek verme, htlale zemn hazırlayan faalyetler çnde bulunmaı 49 dkkat çekcdr. Bu durum, rmenlern neredeye tüm halkına rayet etmş görünmektedr. Ntekm onrak yıllarda ve benzer cemyetler adece rmenler çn değl, Omanlı Devlet'nde yaşamlarını ürdüren tüm gayr-ı ülm tebeaya da aynı çağrıları yaptıkları ve onları da kend htlallerne teşvk ettkler 50 anlaşılmaktadır. 13.Arpeyar Arpeyaryan Gernyet Cemyet hakkında vekalarda pek blg bulunmamaktadır. 'Hayrenk' ml rmen gazetene detek veren cemyetn amacının rmen gençler örgütleyerek Omanlı Devlet'nde karışıklık çıkarmak olduğu fade edlmektedr. 51 14.rmen Cemyet- üttehde- Feadye bu Yurt dışında kurulan cemyetn brden fazla merkez olduğu anlaşılmaktadır. Cemyet, brden fazla cemyetn br araya gelmeyle oluşmuş ve bu yüzden 'müttehde' olarak anılmıştır. Londra, arlya ve Cenevre'de faalyette bulunan cemyet, buralardan Omanlı Devletnde yaşayan rmenlere mektup, telgraflar göndererek Anadolu'da çıkarılmaı planlanan karışıklıklar çn teşvkte ve madd detekte bulundukları fade edlmektedr. Cemyetn göndermş olduğu km mektuplar ve telgraflar Zabtye Nezaret tarafından ele geçrlmştr. le geçrlen mektup ve telgraflarda cemyetn br takım büyük devletlerden bağımıı;lıkları çn yardım tedkler ortaya çıkmıştır. Bunun üzerne 'fead' cemyetler' araında adı geçmeye başlayan cemyetn faalyetler yaaklanmış, yapacakları neşryatın yurda okulmamaı huuunda gerekl devlet brmler blglendrlmş~r.52 15.Cemyet- aarrufyye- Şarkyye XIX. yüzyılın onlarında ya amaçla kurulmayan nadr cemyetlerdendr. Cemyetn rmenlerle brlkte ülümanlar tarafından 'kurulduğu ve kuruluş amacının da 'akrköy'de yen br yerleşm yer oluşturmak olduğu fade edlmektedr.53 Ancak daha onra cemyetn rmen üyelernn ellernde bulunan arazler atarak değerlendrmek amacıyla kurulduğu ve bu şeklde yen yerleşm yerlernn oluşturulmaya çalışıldığı ortaya çıkmıştır. 'akrköy' olarak mlendrlen 48 BOA, DH.U. 2.Şb, D. 26 G. 50 (h.1334) 49 BOA, DH. K., D. 1579 G. 96 (h.1306) 50 BOA, Y.PRK.U., D. 38 G. 70 (h.1314) 51 BOA, Y.PRK.DH., D. 4 G. 34 (h.1308) 52 BOA,. DH., D. 1249 G. 97949 (h.1309); BOA, HR. SYS., D. 2865 G. 23 (m.1904) 53 BOA, Y.PRK.BŞK., D. 24 G. 30 (h.1309)
152 Dr. Gaht Külekç ve bugün 'Bakırköy' olarak blnen yerde arazler bulunan rmentern bu şeklde buralarda yen br yerleşm yer kurma tekler devlet tarafından hoş karşılanmamıştır. Yapılan tahkkat netcende belrlenen bu durum üzerne cemyetn tüm faalyetler yaaklanmıştır. 54 Cemyetn kapatılmaından onra Galata'çla aynı m ve amaçla yen br cemyet açı Id@ haber alınmışa da yapılan tahkkat netcende böyle br şeyn olmadığı anlaşılmıştır. 55 16.Dnamt Cemyet- Feadye Cemyetn nerede kurulduğuna ve faalyetlerne dar cdd br blg bulunmamakla beraber, cemyete üye olduğu tept edlen Romanya'dak br rmen'nn cebnden 'Nazar' ml rmen namına yazı bulunduğu ve yapılan ncelemeler onucunda bunun rmen Aved Nazar olduğu, adı geçen rmenlern Omanlı Devlet'ne gelmeler halnde tutuklanmaları gerektğ fade edlmektedr.56 17.Ang/o-Armenan Gernyet 'nglz rmen Dotları Cemyet' olarak da anılan Anglo-Armenan Cemyet, Londra'da kurulmuştur. Londra'da yayın yapan Daly New Gazete tarafından da deteklenen cemyet, rmenlere muhtaryet verlme yönündek neşrleryle Öne çıkmaktadır. Gazetenn yaptığı neşrler ve cemyetn faalyetlern de Omanlı Devlet'ne Artn Nalbandyan ml rmen br ktapçı hbar etmştr. 57 Daly New'n yayınlarının yanı ıra yne bu gazete ve anılan cemyetn teşvkyle kurulan Anglo-Armenan Gazete de cemyetn yayın organı konumundadır. 58 18.rmen uhbb- Vatan Gernyet ' Cemyet fanatk rmen mllyetçler tarafından kurulmuştur. Dğer gayr-ı ülmler tarafından Omanlı Devlet aleyhne düzenlenen toplantılara katılarak rmenlern bağımızlığı üzerne konuşmalar yapan cemyet üyeler aynı zamanda yurt dışında yayımlanan gazetelerle de şbrlğ çernde olmuştur. 59 Omanlı akerlernn rmenlere zulmettğ ne dar aılız şkayetlern me gb gazeteler vaıtaıyla Avrupa'ya duyurmaya çalışan cemyet, faalyetlern bu ahada ürdürmüştür. 60 19.Kmmyan Gernyet tanbul rmen patrklernden Kırımyan ve kardeş Harno Bagşyan 54 BOA, Y.V., D. 56 G. 69 (h.1309) 55 BOA, ZB., D. 315 G. 69 (h.1316) 56 BOA, Y.A.HUS., D. 260 G. 69 (h.1309) 57 BOA,Y.A.HUS., D. 277 G. 25 (h.1310); BOA, HR.SYS., D. 2752 G. 66 (h.1309) 58 BOA, HR.SYS., D. 2826 G. 27 (m.1893) 59 BOA, HR.SYS., D. 2870 G. 72 (m.1903) 60 BOA, Y.PRK.ŞA., D. 20 G. 82 (h.1312)
Omanl Devlet'nde rmen Cemyetler 153 Karakn'n başkanlık ettğ cemyet önce tanbul'da onra aynı mle Newyork'ta kurulmuştur. tanbul'da ve Newyork'ta kurulan cemyetler araında, aynı m taşımaları dışında, herhang br yakınlık tept edemedk ancak yapılan tahkkat netcende her k cemyetn de fead cemyet olduğu fade edlmektedr. 61 20.Narlkapl rmen Şrket ane Gernyet Cemyet, madd durumları y olmayan rmenlere yardım amacıyla bzzat tanbul rmen Patrkhane tarafından kurulmuştur. Ruhatız kurulduğu tept edlen cemyet kapatılmış, buna rağmen patrklk tarafından yne ruhatız bçmde tekrar açılan cemyet rmen patrğ htar edlerek tekrar kapatılmıştır.62 Bunun üzerne patrklk gerekl 1 şlemler tamamlamış ve cemyet üçüncü kez tekrar açmıştır. 63 Narlıkapı rmen Kle'nn yardımıyla, rmenler n önde gelen alelern br araya getrerek toplantı yapmak çn devletten zn teyen cemyete devlet zn vermemştr. 64 Buna rağmen toplantı gerçekleştrlmş, durumu tahkk eden devlet yetkller, toplantıya da katılarak, toplantıda adece ruhanlern eçmnn yapıldığını müşahede etmş ve herhang br zararlı faalyete ratlamadıklarından cemyet hakkında şlem yapmamışlardır. 65 21. ruşak (aroak) Gernyet rmenlern kurdukları cemyetler çnde belk de en fanatklernden br olan bu cemyet, bölücü rmen cemyetlernden aşnak'ın da öncüü ayılmaktadır. rmen mlletnn bağımızlığını amaç ednen cemyet zaman zaman Hınçak Gernyet le de şbrlğ çnde olmuş, Hınçak Gernyet üyelern htlal çn brlğe davet eden mektuplar göndermşlerdr. 66 nglz rmen Gernyet le brlkte zararlı faalyetler yürüten cemyet, fl'te 'ruşak' m le gazete neşretmştr. Gazete nglz ve Ruların yardımıyla daha onra 'Hınçak' adı altında yayımlanmaya başlamıştır. 67 Zararlı faalyetler tept edlen cemyetn lderler çn Omanlı Devlet'nde tutuklama kararı çıkartılmış, yurt dışında yaptıkları neşryatın yurt çne okulmaı ve dağıtılmaı önlenmeye çalışılmıştır. 68 ıır'da Şura-yı Oman' adı altında kurulan br başka bölücü örgütle de şbrlğ çnde olan cemyet, madd kazanç elde edeblmek çn rmen pyangou düzenlemş ancak bu faalyetler 61 BOA, DH.K., D. 1626 G. 61 (h.1306); BOA, Y.PRK.AZJ., D. 17 G. 96 (h.1308); BOA, Y.A.HUS., D. 313 G. 121 (h.1312) 62 BOA, DH.K., D. 401 G. 18 (h.1313) 63 BOA, A.K.H., D. 626 G. 21 (h.1313) 64 BOA, I.HUS., D. 98 G. 1320/R-08 (h.1320) 65 BOA, Y.A.HUS., D. 432 G. 25 (h.1320) 66 BOA, Y.PRK.K., D. 38 G. 62 (1314) 67 Hüeyn Nazım Paşa, rmen Olayları arh, Ankara 1998, ı, 3 68 BOA, ZB., D. 591 G. 59 (h.1322)
154 Dr. Caht Külekç de Omanlı Devlet tarafından tedbr alınarak önlenmştr. 69 Cemyetn özellkle Batum ve çevrende Hınçak Cemyet le brlkte, karışıklık çıkarmak çn uygun zamanı bekledkler, d~er fead cemyetler le de ürekl rtbat halnde oldukları fade edlmektedr. 70 22.Kırmızı Komte Cemyet kenderye'de rmen kadınlar tarafından kurulan ve zararlı faalyetler oldu~u bldrlen 'Kırmızı H aç Gernyet'nden 71 ayrı olarak Beyo~lu ve Samatya tarafında kurulan 'Kırmızı Komte' adı verlen cemyetn de devlet aleyhne çalışmalar yaptı~ı tept edlmştr. 72 Gernyetle brlkte uş rmen murahhaaı Rahp Hareharyon'un Balıkpazarı Kle'ndek rmenlern ba~ımızlığı hakkındak konuşmaları dolayııyla gereken tedbrler alınmış ve rahp kaz edlerek, cemyetn de vedlkle kapatılmaı kararlaştırılmıştır. 73 23.rmen Zadegan Gernyet rmen cemyetler çernde belk de fead cemyet olarak kurulmayan ve hatta fead cemyet olarak kurulan rmen cemyetlern karşıında olan br cemyettr. Cemyetn zaman zaman fead hareketler çernde bulunan rmenlere ve dn adamlarına mektup göndererek, fead hareketlernden vazgeçmeler gerekt~n tavye ettkler anlaşılmaktadır. Cemyetn Budapeşte'de kurulmuş olablece~ne dar vekada br pucu olmaına ra~men, nerede ve ne zaman kuruldu~u ken olarak bell de~ldr. 74 24.Genç Hırtyanlar Gernyet Cemyet, adece rmenlere özgü br cemyet olmamakla brlkte, rmenler n daha etkn olarak faalyette bulundu~u br cemyettr. tanbul'da rmence olarak neşredlen gazetelerde bu cemyete htaben yazılmış yazılar da bunu deteklemektedr. 75 Cemyetn br toplantıına katılan rmma ml rmen papazın, toplantıda Omanlı Devlet aleyhne konuşma yapmaı da cemyetn rmenler tarafından etkn şeklde kullanıldı~ını götermektedr. 76 Cemyet, rmen gençler üzernde bakı kurarak Anadolu'da br karışıklık çıkarmak hedefndedr. Bu amaçla rmen gençlern zaman zaman br araya getren cemyet ler gelenler, devlet tarafından 'muzır' olarak ntelendrlen neşryatı okumakta ve bu gençlerden topladıkları paraları yurt dışında kurulmuş 69 BOA, ZB., D. 599 G. 82 ve 86 (h.1320) 70 BOA, Y.PRK.U., D. 36 G. 4 (h.1314) 71 BOA, F.K., D. 761 G. 61 (h.1321) 72 BOA, Y.PRK.ZB., D. 16 G. 95 (h.1313) 73 BOA, A.K.H., D. 626 G. 52 (h.1313) 74 BOA, Y.V., D. 141 G. 23 (h.1313) 75 tanbul'da rmence yayımlanan Perakn ml gazetenn 'Hutbe' ml yazı çn bkz: BOA, Y.PRK.DH., D. 7 G. 72 (h.1311) 76 BOA, Y.A.HUS., D. 358 G. 20 (h.1314)
Omanl Devlet'nde rmen Cemyetler 155 fead cemyetlerne göndererek onlara detek olmaktadır. 77 Cemyetn faalyetlern engellemeye çalışan Omanlı Devlet, bunda yeter kadar başarılı alamayınca cemyete üye gençlerden br kımını bret çn rmen nüfuu olmayan şehrlere gönderlmen kararlaştırmış ve bu şeklde cemyetn faalyetlernn kııtlanableceğne hükmetmştr. 78 25.Hydepark rmen Cemyet Üyelernn az olduğu blnen cemyet, rmenlerden melek tbaryle pek öne çıkmayan kmeler tarafından kurulmuştur. Cemyetn amacının Anadolu'da karışıklık çıkarmak olmadığı ancak Avrupa Devletler'nden Omanlı Devlet'nde karşılaştıkları zorlukları çözmeler huuunda yardım ternek olduğu aktarılmaktadır.79. 26.rmen üdataa- Nef Cemyet Amerkalı zengn rmen ş adamları tarafından Amerka'da kurulan cemyetn fead cemyet 80 olduğuna dar blg bulunmaktadır. Bu blg harcnde herhang br kayda ratlayamadık. 27.Fukara-perver Nvan Cemyet rmen htlal komtelerne yardım eden rmen kadınlarından farklı br konumda kurulan bu cemyet, daha çok kmez ve yardıma muhtaç rmen çocuklarına hzmet etmey amaç ednmştr. rmenlerden fukara olanlara yardım amacıyla kurulan cemyetler, kuruldukları bölgedek rmen Kle'nn denetm ve orumluluğu altındadır. Bu tür yardım cemyetlernde meydana geleblecek yoluzluklardan klelerden zyade patrkler orumlu tutulmaktadır. tanbul'da kurulan bu cemyet çn de aynı durum öz konuudur. Yapılan tahkkat netcende cemyetn herhang br zararlı faalyetne ratlanılmamıştır. 81 Benzer şeklde kurulan ve yapılan tahkkat netcende zararlı faalyetlernn olmadığı tept edlen cemyetler 82 ayende, cemyetlern faalyetlernn ürekl olmaına ve yayılmaına ebep olmuş, devlet de cemyetn düzenlemş olduğu yardım organzayonanna müaade ederek buıcı katkıda bulunmuş- ~~~. SONUÇ XIX. yüzyılın knc yarıından tbaren rmenlern Omanlı Devlet aleyhne 77 BOA, Y.A.HUS., D. 308 G. 28 (h.1312) 78 BOA, DH.K., D. 1382 G. 93 (h.1304) 79 BOA, Y.PRK.ŞA., D. 25 G. 41 (h.1314) 80 BOA,.DU., D. 145 G. 101 (h.1319) 81 BOA, ZB., D. 311 G. 70 (h.1324) 82 BOA, Y.V., D. 227 G. 116 (1319) 83 BOA, ZB., D. 388 G. 160 (h.1322); BOA, ZB., D. 321 G. 121 (h.1324); BOA, DH.K., D. 1659 G. 5 (h.1324); BOA, DH.U. 2.Şb., D. 64 G. 6 (h.1337)
156 Dr. Gaht Külekç br takım faalyetlere grşmenn ebeb kurmuş oldukları cemyetlern 'ayrılıkçı' düşünceleryle açığa çıkmaktadır. Uzun yıllar herhang cdd br orunla karşılaşmadan Omanlı Devlet'nde yaşamış, bürokrade öneml makamlar ve buna paralel olarak ervetler elde etmş rmenlern, Omanlı Devlet'nn on dönemnde ya br takım kaygılarla, mqzır faalyetlerde bulunmaını anlamak gerçekten güçtür. Avrupa, Ruya ve Amerka'nın rmenler üzernden yürüttükler yaetn rmenler araında bu şeklde neşvünema bulmaı, devletn rmenlere olan güvenn de zedelemş, kurulan cemyetlern brçoğu derhal kapatılmıştır. Netcede rmenler de Rumlar gb devletne yan etmekte tereddüt etmeyen br mllet halne gelmştr. Kaynaklar:» Hüeyn Nazım Paşa, rmen Olayları arh, Ankara 1998» BAŞBAKANLIK OSANLI ARŞV (BOA)» A.K.H. (Sadaret ektub- Kalem ühmme Kalem), D. 626 G. 21» A.K.H., D. 626 G. 52» A.K.H., D. 748 G. 29» A.K.H., D. 79 G. 5» DH.U. 2.Şb. (Dahlye mnyet- Umümye), D. 12 G. 19» DH.U. 2.Şb, D. 26 G. 50» DH.U. 2.Şb., D. 64 G. 6» DH.U., D. 10 G. 58» DH. K. (Dahlye ektub- Kalem), D. 1579 G. 96» DH.K., D. 1341 G. 59» DH.K., D. 1382 G. 93» DH.K., D. 1409 G. 22» DH.K., D. 1426 G. 52» DH.K., D. 1433 G. 108» DH.K., D.1474 G. 74» DH.K., D. 1482 G. 85» DH.K., D. 1512 G. 109» DH.K., D. 1546 G. 102» DH.K., D. 1584 G. 13» DH.K., D. 1626 G. 61» DH.K., D. 1658 G. 14» DH.K., D. 1659 G. 5» DH.K., D. 1664 G. 58» DH.K., D. 1752 G. 27» DH.K., D. 1968 G. 85» DH.K., D. 1993 G. 45» DH.K., D. 401 G. 18» HR. SYS. (Harcye, Sya), D. 2865 G. 23» HR.SYS., D. 2739 G. 22» HR.SYS., D. 2752 G. 39» HR.SYS., D. 2752 G. 66» HR.SYS., D. 2753 G. 29» HR.SYS., D. 2826 G. 27» HR.SYS., D. 2829 G. 50» HR.SYS., D. 2855 G. 29 >> HR.SYS., D. 2870 G. 72 >> HR.SYS., D. 33 G. 63 >> HR.SYS., D. 61 G. 16 >> HR.SYS., D. 73 G. 86 >> HR.O., D. 112 G. 136 >> HR.O., D. 112 G. 56» HR.O., D. 351 G. 89 >> HR.O., D. 354 G. 80
Omanlı Devlet'nde rmen Cemyetler 157». DH. (rade, Dahlye), D. 1249 G. 97949 ı~ LDU. (rade, Doya Uulü), D. 145 G. 101».DU., D.174 G. 26».HUS. (rade Huü), D. 98 G. 1320/R-08» F.K. (aarf, ektub- Kalem), D. 761 G. 61» F.K., D. 95 G. 105» Y.A.HUS. (Yıldız Perakende Huu aruzat}, D. 235 G. 19» Y.A.HUS., D. 209 G. 18» Y.A.HUS., D. 238 G. 1» Y.A.HUS., D. 260 G. 69» Y.A.HUS., D. 262 G. 98» Y.A.HUS., D. 276 G. 63» Y.A.HUS., D. 277 G. 25» Y.A.HUS., D. 279 G. 129» Y.A.HUS., D. 308 G. 28» Y.A.HUS., D. 313 G. 121» Y.A.HUS., D. 321 G. 10» Y.A.HUS., D. 358 G. 20» Y.A.HUS., D. 432 G. 25» Y.\1. (Yıldız ütenew aruzat vrakı), D. 141 G. 23» Y.V., D. 227 G. 116» Y.V., D. 56 G. 69» Y.PRK.AZJ. (Yıldız Perakende vrakı Arzuhal ve Jurnaller), D. 17 G. 96» Y.PRK.AZJ., D. 22 G. 119» Y.PRK.AZN. (Yıldız Perakende vrak-ı Adye ve ezahp Nezaret), D. 4 G. 74» Y.PRK.BŞK., D. 20 G. 12» Y.PRK.BŞK., D. 24 G. 30» Y.PRK.DH. (Yıldız Perakende, Dahlye), D. 2 G. 59» Y.PRK.DH., D. 4 G. 34» Y.PRK.DH., D. 7 G. 72» Y.PRK.ŞA. (Yıldız Perakende vrakı lçlk, Şehbenderlk, Ateşemlter k), D. 20 G. 82» Y.PRK.ŞA., D. 21 G. 46» Y.PRK.ŞA., D. 25 G. 41» Y.PRK.K. (Yıldız Perakende vrak-ı ahrrat-ı cnebye), D. 11 G. 10» Y.PRK.K, D. 33 G. 63» Y.PRK.K., D. 33 G. 63» Y.PRK.K., D. 38 G. 62» Y.PRK.K., D. 42 G. 59» Y.PRK.U. (Yıldız Perakende vrak-ı Umumye), D. 36 G. 4 >1 Y.PRK.U., D. 38 G. 70» Y.PRK.ZB. (Yıldız Perakende, Zaptye), D. 16 G. 95» Y.PRK.ZB., D. 6 G. 32» ZB. (Zaptye), D. 311 G. 70» ZB., D. 315 G. 69» ZB., D. 321 G. 121» ZB., D. 322 G. 83» ZB., D. 388 G. 160» ZB., D. 591 G. 59» ZB., D. 599 G. 82/86