BİRİNCİ BASAMAKTA AKILCI LABORATUVAR KULLANIMI Doç. Dr. Ayşe Palanduz Aile Hekimliği Anabilim Dalı
DERS PLANI TARİH DERS 07.09.2015 Sağlık Hizmetlerinin Basamaklandırılması ve Birinci Basamak Sağlık Hizmetleri 07.09.2015 Ülkemizde Aile Hekimliği Uygulaması 14.09.2015 Aile Sağlığı Merkezi Yönetimi 14.09.2015 Evde Sağlık Hizmetleri 18.09.2015 Palyatif Bakım 18.09.2015 Tıbbi Kayıtlar 21.09.2015 Birinci Basamakta Sağlıklı Bireyin İzlenmesi 21.09.2015 Birinci Basamakta Akılcı Laboratuvar Kullanımı 02.10.2015 Birinci Basamakta Olgu Yönetimi Sık Görülen Hastalıklar-1 02.10.2015 Birinci Basamakta Olgu Yönetimi Sık Görülen Hastalıklar-2 12.10.2015 SINAV
Akılcı laboratuvar kullanımı
Akılcı laboratuvar kullanımı Laboratuvar incelemelerinin Hastaların kişisel klinik gereksinimlerini karşılamak üzere, Beklenen yarar öngörülen riskten fazla olmak koşuluyla, Doğru zamanlama ile, Güncel rehberlere uygun olarak yapılmasıdır.
Hasta sayısı Tanı yöntemleri Laboratuvar testlerinin mali yükü
İSTENEN TESTLERİN HEPSİ GEREKLİ Mİ?
KANITA DAYALI UYGULAMA Doğru klinik soru Uygun laboratuvar incelemesi Doğru tanı
Neden laboratuvar testi isteriz? Tarama Tanı (dışlama) Takip Araştırma
Neden laboratuvar testi isteriz? Durumun ağırlığını belirleme Prognozu öngörme Hastalığın seyrini izleme Tedaviye cevabı görme Komplikasyonların saptanması Risk değerlendirmesi Sonraki değişiklikleri değerlendirebilmek için bazal değerin saptanması Epidemiyolojik araştırma Bilimsel araştırma
Hangi hastalıklar için tarama yapmalı? 1. Prevalansı, morbidite ve mortalitesi yüksek olmalı; 2. Hastalığın başlangıcından sonra şikayetlerin olmadığı bir erken dönem olmalı; 3. Tahmin ettirici risk faktörleri olmalı; 4. Tanı testi duyarlı, özgül, güvenilir ve maliyet etkin olmalı; 5. Kabul edilebilir bir tedavisi olmalı.
ASM de istenebilen tetkikler Tam kan sayımı Demir, Demir bağlama kapasitesi Ferritin Vitamin B12 Kollesterol, Trigliserit, HDL, LDL ALT, AST Bilirubin GGT LDH Glukoz Hb A1C Serbest T3, Serbest T4, TSH BUN, Kreatinin Ürik asit Albümin Amilaz Alkalen fosfataz Kalsiyum Fosfor
ASM de istenebilen tetkikler Klor Magnezyum Potasyum Sodyum Romatoid faktör CRP ASO Beta-hCG Kreatin kinaz (CK) Folat Beta-hCG Kreatin kinaz (CK) VDRL-RPR HBsAg, Anti HBs, Anti HAV IgM, Anti HCV, Anti HIV Prostat spesifik antijen ABO+Rh tayini Total IgE Hb elektroforezi
Sorulması gereken sorular Bu testi neden istiyorum? Bu testin sonucu planlarımı değiştirecek mi? Bu testi istemenin/istememenin riskleri ne? Pozitif sonuç olasılığı ne? Bu testin tanı koydurma olasılığı ne? Bu test sağlık ve hastalığı ayırt ettirir mi? Test sonuçları nasıl yorumlanır? Bu testle ilgili herhangi bir rehber var mı?
Doğru hastada Doğru zamanda Doğru test Doğru sonuç Zamanında sonuç Doğru yorum DOĞRU TANI
Yapılmaması gereken bir test Maliyeti arttırabilir. Tanıyı geciktirebilir. Kronikleşmeyi artırabilir. Yeni sanal hastalıklara yol açabilir
Sorulması gereken sorular Hangi testi yapmalıyım? Ne zaman yapmalıyım? Ne zaman tekrarlamalıyım?
DİYABET İZLEMİNDE HbA1C Tedavi hedefleri + Stabil glisemik kontrol + Tedavisi değişmiş Glisemik hedef - yılda en az 2 kez yılda 4 kez 2015 American Diabetes Association (ADA) Diabetes Guidelines
GEBELİK TAKİBİNDE LABORATUVAR İZLEM ZAMANI 0-14 hafta YAPILACAKLAR TİT, Hb, Ferritin, HBsAg, Anne ve baba kan grubu, Anne Rh (-), baba Rh (+) ise İ. Coombs TSH 16-20 haftalar arasında maternal serum AFP, üçlü/dörtlü test 18-24. hafta TİT, Hb, Ferritin, Glukoz (24-28. haftada) 28-32. hafta TİT, Hb, Ferritin 36-38. hafta TİT, Hb, Ferritin
Demir eksikliği / Demir eksikliği anemisi taraması 12 aylıkken Hb tayini DE/DEA için risk değerlendirmesi AAP, PEDIATRICS 2010; 126(5): 1040-1050
Çocuklarda Lipid Taraması 2 yaş altında tarama YAPMA: 2-8 yaşta rutin olmayan tarama: Anne, baba, nene, dede, amca, hala, teyze, dayı veya kardeşinden kadınlarda 65 yaş altında, erkeklerde 55 yaş altında MI, anjina, inme, stent, anjiyoplasti öyküsü varsa Anne babada TK 240 mg/dl veya bilinen dislipidemi varsa Çocukta DM, HT, obesite varsa YAP
Çocuklarda Lipid Taraması 9-11 yaşta EVRENSEL TARAMA: Açlık olmayan lipid profili TK-HDL K (non-hdl K) 145 mg/dl HDL < 40 mg/dl ise açlık lipid profili Açlık lipid profili
Çocuklarda Lipid Taraması 12-16 yaşta rutin olmayan tarama: Anne, baba, nene, dededen, kadınlarda 65 yaş altında, erkeklerde 55 yaş altında MI, anjina, inme, stent, anjiyoplasti, ani ölüm öyküsü varsa Anne babada TK 240 mg/dl veya bilinen dislipidemi varsa Çocukta DM, HT, obesite varsa YAP 17-21 yaş: EVRENSEL TARAMA
Akut bakteriyel sinüziti viral üst solunum yolu enfeksiyonundan ayırt etmede görüntüleme (sinüs grafisi, kontrastlı BT, MRG veya USG) istenmemelidir. Clinical Practice Guideline for the Diagnosis and Management of Acute Bacterial Sinusitis in Children Aged 1 to 18 Years Pediatrics 2013;132;e262
ÖDEV Osteoporozda kırık riskini nasıl belirleyelim? Bel ağrısında radyolojik görüntüleme isteyelim mi? Hangi hastada ASO isteyelim?