ÖĞRETİM İLKE ve YÖNTEMLERİ Editör Gürbüz Ocak Ahmet Çoban Soner Mehmet Özdemir H. Ömer Beydoğan Ramazan Özbek Abdurrahman Şahin Gürbüz Ocak Bilal Duman 4. Baskı
Editör: Doç. Dr. Gürbüz OCAK ÖĞRETİM İLKE VE YÖNTEMLERİ ISBN 978-994-4919-73-9 Kitapta yer alan bölümlerin tüm sorumluluğu yazarlarına aittir. 2012, Pegem Akademi Bu kitabın basım, yayın ve satış hakları Pegem Akademi Yay. Eğt. Dan. Hizm. Tic. Ltd. Şti ye aittir. Anılan kuruluşun izni alınmadan kitabın tümü ya da bölümleri, kapak tasarımı, mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik, kayıt ya da başka yöntemlerle çoğaltılamaz, basılamaz, dağıtılamaz. Bu kitap T.C. Kültür Bakanlığı bandrolü ile satılmaktadır. Okuyucularımızın bandrolü olmayan kitaplar hakkında yayınevimize bilgi vermesini ve bandrolsüz yayınları satın almamasını diliyoruz. Bu kitapta yer alan geçmiş yıllarda ÖSYM'nin yapmış olduğu sınavlardaki ÇIKMIŞ SO- RULAR'ın her hakkı ÖSYM'ye aittir. Hangi amaçla olursa olsun, tamamının veya bir kısmının kopya edilmesi, fotoğraflarının çekilmesi, herhangi bir yolla çoğaltılması ya da kullanılması, yayımlanması ÖSYM'nin yazılı izni olmadan yapılamaz. Pegem Akademi Yayıncılık telif ücreti ödeyerek bu izni almıştır. 1. Baskı: Eylül 2008 4. Baskı: Ekim 2012 Dizgi-Grafik Tasarım: Yakup Çiçek Kapak Tasarımı: Gürsel Avcı Baskı: Ayrıntı Matbaası (Ankara-0312-394 55 90) Yayıncı Sertifika No: 14749 Matbaa Sertifika No: 13978 İletişim Karanfil 2 Sokak No: 45 Kızılay / ANKARA Yayınevi: 0312 430 67 50-430 67 51 Yayınevi Belgeç: 0312 435 44 60 Dağıtım: 0312 434 54 24-434 54 08 Dağıtım Belgeç: 0312 431 37 38 Hazırlık Kursları: 0312 419 05 60 E-ileti: pegem@pegem.net
ÖN SÖZ Öğretmenlerde bulunması gereken roller çeşitli sınıflamalara tabii tutulsa da, en önemlisi; mesleki profesyonelliktir. Öğretmenin mesleki profesyonelliği öğretme gücüyle ölçülür. Öğretmenin öğretme gücünün sıradan insanların öğretme gücünden farklı olması gerekir. Bütün bireyler bildiklerini karşısındakine aktarabilir ancak profesyonel bir öğretmen karşısındaki bireye ihtiyacı olanı bilgiyi, en kısa sürede ve en kalıcı yoldan aktarır. Öğretmenin bunu yapabilmesi karşısındakinin (öğrencinin) iletişim kanallarının açıklığına, öğretmenin bu iletişim kanallarını kullanma yeterliliğine bağlıdır. Bir öğretmenin, öğretim faaliyetlerini yerine getirebilmesi sadece alan bilgisine bağlı değildir. Bu bilgileri en verimli şekilde öğrencilere aktarabilmesi için profesyonel bir öğretmenin öğretebilmeyi öğrenmesi gerekir. Hizmet öncesi eğitim faaliyetlerinde öğretmenlerin öğretebilmeyi öğrenebilmesi için aldığı derslerden biri de Öğretim İlke ve Yöntemleri dersidir. Bu derste öğretmen adayı alanı bilgim yeterli, öyleyse öğretebilirim anlayışından kurtularak, daha iyi öğretebilmenin yollarını, öğrenciye bilgiyi en kolay ve kalıcı olarak aktarabilmenin yollarını öğrenirler. Bu kitap değişen eğitim anlayışıyla birlikte gerek hizmet öncesi öğretmen eğitimi öğrencilerine, gerekse kendilerini geliştirmek isteyen öğretmenlere öğretebilme rehberi olarak hazırlanmıştır. 2006-2007 öğretim yılında değiştirilen Eğitim Fakülteleri programlarında belirtilen kur tanımına uygun olarak hazırlanan bu kitap sekiz bölümden oluşmaktadır. Temel Kavramlar adlı birinci bölümde, eğitim ile ilgili kavramlar açıklanmış; ikinci bölümde genel olarak program geliştirme sürecinden bahsedilmiştir. Üçüncü bölümde öğretim etkinliklerinin planlamasının nasıl yapılması gerektiği üzerinde durulurken, dördüncü bölümde öğrenme öğretme süreci açıklanmıştır. Öğrenme- Öğretme Stratejileri bölümü olan beşinci bölümde eğitimciler tarafından en çok kullanılan stratejilere yer verilirken; altıncı bölümde öğretim yöntem ve teknikleri ve uygulama örnekleri açıklanmıştır. Kitabın yedinci bölümünde; ülkemizde 2005 yılı itibariyle uygulamaya konulan yapılandırmacı eğitim anlayışı; çağdaş yaklaşımlardan beyin temelli öğrenme, yaratıcılık ve düşünme becerileri, problem çözme ve problem çözme terminolojisi yer alırken; son bölümde Yüksek Öğretim Kurumu kur tanımına uygun olarak Öğretmenlik mesleğinin sorumlulukları ve yeterlilikleri açıklanmıştır.
Bu kitabın basım aşamasına kadar şüphesiz bir çok kişinin katkısı olmuştur. Başta kitapta bölüm yazarı olarak emeği geçen meslektaşlarımdan, Sayın Yard.Doç.Dr. H.Ömer BEYDOĞAN a Sayın Yard.Doç.Dr. Ahmet ÇOBAN a, Sayın Yard.Doç.Dr. Soner ÖZDEMİR e, Ramazan ÖZBEK e, Sayın Yard.Doç.Dr. Abdurrahman ŞAHİN e, Sayın Yard. Doç.Dr. Bilal DUMAN a ve Araş.Gör. Mevlüt Gündüz e sonsuz teşekkürler. Ayrıca kitabın düşünce aşamasından basım aşamasına kadar her türlü desteği sağlayan Sayın Servet SARIKAYA nezdinde tüm PEGEM AKADEMİ çalışanlarına teşekkür ederim. Bu kitapta yer alan tüm bölümlerde verilen bilgiler bölüm yazarlarının sorumluğundadır. Bu kitabın gerek uygulamadaki öğretmenlere gerekse eğitim fakültesi öğrencilerine öğretebilme rehberi olması dileğiyle. Gürbüz OCAK Afyonkarahisar-Ekim 2012
İ Ç İ N D E K İ L E R 1. BÖLÜM TEMEL KAVRAMLAR Eğitim (Education, Training)... 3 Süreç (Process)... 7 Sistem Olarak Eğitim... 7 Eğitim Türleri... 9 Formal ve İnformal Eğitim... 9 Örgün ve Yaygın Eğitim (Organized and Extended Education)...11 Öğretim (Instruction)...12 Öğrenme (Learning)...13 Öğretme (Teaching)...15 Öğrenim...16 Eğitim - Öğretim - Öğrenme - Öğretme İlişkisi...16 Öğrenme - Öğretme - Öğretim İlişkisi...17 Hedef - Amaç (Goal, Objective, Target, Aim, Purpose)...17 Davranış (Behavior, Behaviour)...20 Yaşantı (Experience)...21 İçerik (Content)...22 Eğitim Durumu (Learning Situation)...23 Sınama Durumları (Testing Situations)...24 Hedef - Davranış - İçerik - Eğitim Durumu - Değerlendirme İlişkisi...25 Belirtke Tablosu (Table of Specifications)...25 Programlar...26 Eğitim Programı (Curriculum)...27 Eğitim Programı ve Öğretim...29 Öğretim Programı...29 Ders Programı (Syllabus)...30 Örtük Program (Hidden Curriculum, İmplicit Curriculum)...31 Müfredat Programı...32 Eğitim Programı, Öğretim Programı ve Ders Programı İlişkisi...32 Eğitim Programı Tasarımı (Curriculum Design)...33 Programın Hazırlanması...34 Programın Denenmesi (Uygulanması)...34 Program Geliştirme (Currculum Development)...35 Program Düzenleme (Curriculum Design)...36 Program Geliştirme ve Program Düzenleme İlişkisi...36 Eğitim Programlarının Hazırlanması ve Geliştirilmesi...37
Program Değerlendirme (Curriculum Evaluation)...38 Plân...39 İlke (Principle)...40 Strateji (Strategy)...41 Teknik (Technique)...41 Yöntem - Metot (Method)...42 Teknik - Yöntem İlişkisi...43 Özet...43 Değerlendirme Soruları...45 Kaynakça...53 2. BÖLÜM EĞİTİMDE PROGRAM GELİŞTİRME VE PROGRAM GELİŞTİRME SÜREÇLERİNİN UNSURLARI Eğitimde Program Geliştirme ile İlgili Temel Kavramlar...59 Eğitim Programı Nedir?...59 Örtük Program (Hidden Curriculum)...60 Program Geliştirme...60 Eğitim Programı ve Program Geliştirmenin Öğeleri...61 I. Eğitim Programının Hedef Öğesi...61 Hedef Belirleyiciler...63 Hedef Belirlemede Süzgeçler...65 A. Eğitim Felsefesi...65 B. Öğrenme Psikolojisi...67 C. Eğitim Ekonomisi...68 D. Eğitim Sosyolojisi...68 Hedef Alanları ve Aşamalı Sınıflandırılması (Hedeflerin Taksonomisi)...69 I. Bilişsel Alan (Cognitive Domain)...69 II. Duyuşsal Alan (Affective Domain)...77 III. Psiko-Motor/Devinsel Alan (Psychomotor Domain)...78 II. Eğitim Programının İçerik Öğesi (Kapsam, Muhteva)...80 Doğrusal Programlama Yaklaşımı...82 Sarmal Programlama Yaklaşımı...82 Modüler Programlama Yaklaşımı...82 Piramitsel ve Çekirdek Programlama Yaklaşımı...82 Konu Ağı-Proje Merkezli Programlama Yaklaşımı...83 Sorgulama Merkezli Programlama Yaklaşımı...83 III. Eğitim Programının Öğrenme-Öğretme Durumları Öğesi (Eğitim Durumları)...83 vi Öğretim İlke ve Yöntemleri
IV. Eğitim Programının Değerlendirme Öğesi (Sınama Durumları)...84 Program Geliştirme Tasarım Yaklaşımları...84 1. Konu Merkezli Tasarımlar...85 2. Birey (Öğrenci) Merkezli Tasarımlar...86 3. Sorun (Problem) Merkezli Tasarımlar...87 İhtiyaç Analizi ve İhtiyaç Analizi Teknikleri...88 İhtiyaç Türleri...89 İhtiyaç Analizinin Amacı...89 İhtiyaç Analizi Aşamaları...92 İhtiyaç Analizi Yaklaşımları...92 İhtiyaç Belirleme Teknikleri...93 Program Geliştirme Modelleri...97 1. Tyler ın Program Geliştirme Modeli...97 2. Taba nın Program Geliştirme Modeli...98 3. Taba-Tyler Program Geliştirme Modeli...99 4. Saylor, Alexander ve Lewis Modeli... 100 5. Wulf ve Schave Modeli... 102 6. Hunkins in Karar Verme Modeli... 102 7. Oliva Modeli... 103 8. Miller ve Seller Modeli... 104 9. Hawes in Süreç Modeli... 104 10. Tanner ve Tanner Modeli... 105 Eğitimde Program Değerlendirme... 105 Hedefe Dayalı Değerlendirme Modeli (Objectives Model)... 107 Stufflebeam in Çevre, Girdi, Süreç ve Ürün Modeli (Stufflebeam s CIPP Model)... 108 Provus un Farklar Yaklaşımı Modeli (Provus s Discrepancy Model)... 108 Metseffel ve Michael Modeli... 108 Stake in Uygunluk ve Olasılık Modeli (Congruence- Contingency Model)... 109 Stake in İhtiyaca Cevap Vermeye Dayalı Değerlendirme Modeli... 109 Saylor, Alexander ve Lewis Modeli... 109 Eisner in Eğitsel Eleştiri Modeli (Educational Connoisseurship- Criticism Model)... 110 Özet... 110 Değerlendirme Soruları... 112 Kaynakça... 116 İçindekiler vii
3. BÖLÜM ÖĞRENME ETKİNLİKLERİNİN PLÂNLANMASI Giriş... 121 Öğretim Etkinliklerini Plânlama... 121 Öğrencilerin Öğrenme İhtiyaçlarını Giderecek Nitelikte Öğretim Hedefleri Oluşturma... 123 Öğretim Hedefleriyle Tutarlı Kazanımlar Yazma... 124 Öğrenme-Öğretme Stratejilerine Göre Öğrenmenin Bileşenleri... 124 Öğrenme-Öğretme Stratejisiyle Uyumlu Öğretim Yöntemleri ve Teknikler Seçme... 125 Öğrenme-Öğretme Etkinliklerinin Seçilmesi ve Düzenlenmesi... 125 Öğrenmeyi Kolaylaştırıcı Yönlendirmeler... 127 Öğretim Hedefleriyle Uyumlu İçerik... 128 Öğretim Materyallerinin Hazırlanması... 128 Süreçle Bütünleşen Ölçme ve Değerlendirmelere Yer Verme... 129 Öğretimde Plânlı Çalışmanın Faydaları... 130 Plânlamanın Boyutları... 131 Plânlamada Öğretim İlkeleri... 132 Plân Türleri... 133 Ders Plânı... 140 Ders Plânının Faydaları... 144 Özet... 154 Değerlendirme Soruları... 155 Kaynakça... 157 4. BÖLÜM ÖĞRENME ÖĞRETME SÜRECİ Giriş... 160 Eğitim Durumları İle İlgili Ölçütler... 161 Pekiştireçler... 165 Pekiştirme Çeşitleri... 166 A. Pekiştireçler (Ödül)... 166 1. Olumlu (Pozitif) Pekiştireç... 166 2. Olumsuz (Negatif) Pekiştireç.... 167 B. Cezalar... 167 1. I. Tip Cezalar... 168 2. II. Tip Cezalar... 168 Pekiştirme Teknikleri... 168 viii Öğretim İlke ve Yöntemleri
Premack İlkesi: Büyük Annenin Kuralları... 169 Simgesel Ödülle Pekiştirme... 170 Dönüt... 171 Motivasyon... 173 İpucu... 179 Dersin Aşamaları... 181 A. Dersin Hazırlık Aşaması... 182 B. Dersin Sunum Aşaması... 184 C. Dersin Değerlendirme Aşaması... 185 Özet... 186 Değerlendirme Soruları... 188 Kaynakça... 195 5. BÖLÜM TEMEL ÖĞRETME ÖĞRENME YAKLAŞIMLARI (STRATEJİLERİ) 1. Giriş... 198 2. Yaklaşım (Strateji)... 200 3. Uygulayıcıların Tercihlerini Etkileyen Faktörler... 201 4. Yaklaşımlarla İlgili Bazı Esaslar... 203 5. Temel Öğretme Yaklaşımları... 204 5.1. Sunuş Yolu Ile Öğretim... 205 5.1.1. Uygulanışı... 206 5.1.2. Avantajları... 207 5.1.3. Sınırlılıkları... 207 5.1.4. Olası Hatalar... 208 5.1.5. Paulo Freire (Bankacı Eğitim Anlayışı)... 208 5.1.6. David Ausubel (Anlamlı Öğrenme)... 210 5.2. Buluş Yolu ile Öğretim... 212 5.2.1. Uygulanışı... 213 5.2.2. Avantajları... 214 5.2.3. Sınırlılıkları... 215 5.2.4. Olası Hatalar... 215 5.2.5. Jerome S. Bruner (Keşfederek Öğrenme)... 215 5.3. Araştırma-İnceleme Yolu İle Öğretim... 218 5.3.1. Uygulanışı... 219 5.3.2. Avantajları... 220 5.3.3. Sınırlılıkları... 220 5.3.4. Olası Hatalar... 221 5.3.5. John Dewey... 221 İçindekiler ix
5.3.6. Paulo Freire (Problem Tanımlayıcı Öğretim)... 222 5.4. Tam Öğrenme... 223 6. Temel Öğrenme Yaklaşımları... 224 6.1. Tekrar Yaklaşımı... 225 6.2. Anlamlandırma Yaklaşımı... 226 6.3. Örgütleme Yaklaşımı... 226 7. Sonuç... 227 8. Özet... 227 Değerlendirme Soruları... 229 Kaynakça... 234 6. BÖLÜM YÖNTEM VE TEKNİKLER Giriş... 239 Yöntem... 239 Eğitim Durumlarında Yöntem Kazanım ve İçerik İlişkisi... 240 Öğretimde Yöntem Seçimini Etkileyen Durumlar... 241 Başlıca Öğretim Yöntemleri Teknikleri ve Etkinlikleri... 243 1. Anlatma (Takrir - Düzanlatım) Yöntemi... 243 2. Soru Cevap Yöntemi... 245 3. Problem (Sorun) Çözme Yöntemi... 247 4. Grupla ( Kümeyle ) Çalışma Yöntemi... 250 5. Tartışma Yöntemi... 253 5.1. Küçük/Büyük Grup Tartışması... 254 5.1.1. Büyük Grup Tartışması Tekniği... 255 5.1.2. Küçük Grup Tartışması Tekniği... 255 5.2. Akvaryum... 256 5.3. Konuşma Halkası... 257 6. Laboratuar Yöntemi... 258 6.1. Gözlem... 259 6.2. Deney... 261 6.3. Gösteri (Demonstrasyon)... 263 7. Örnek Olay Yöntemi... 264 8. Gösterip Yaptırma Yöntemi... 267 9. Proje Yöntemi... 268 10. Rol Oynama Yöntemi... 271 11. Drama Yöntemi... 272 12. Takım (Ekip) Öğretimi... 274 13. Mikro Öğretim... 275 14. Programlı Öğretim... 276 x Öğretim İlke ve Yöntemleri
15. Gezi... 277 16. İstasyon Tekniği (Öğrenme İstasyonları)... 278 17. Benzetim (Simülasyon)... 286 18. Tarihsel Empati... 287 19. İşbirliğine Dayalı (Kooperatif-Kubaşık) Öğretim... 289 20. Metafor Analoji... 291 21. Beyin Fırtınası... 292 22. Akrostiş... 294 23. Altı Şapkalı Düşünme... 295 24. Kavram Haritaları... 299 25. Anlam Çözümleme Tabloları... 300 26. Balık Kılçığı... 301 27. PHILLIPS 66 Tekniği... 302 28. Tutor Destekli Öğretim... 304 29. Bilişsel Çıraklık... 305 30. Görüş Geliştirme Tekniği... 307 31. Buzkıran... 308 Yöntemlere Uygun Olarak Kullanılan Bazı Teknikler... 309 1. Forum... 309 2. Konferans... 309 3. Workshop... 309 4. Diyalog... 309 5. Söylev... 310 6. Sempozyum... 310 7. Münazara... 310 8. Zıt Panel... 310 9. Çember Tekniği... 311 10. Panel... 311 Özet... 311 Değerlendirme Soruları... 312 Kaynakça... 332 7. BÖLÜM EĞİTİMDE ÇAĞDAŞ YAKLAŞIMLAR BEYİN TEMELLİ ÖĞRENME Giriş... 339 Beynin Anatomik Yapısının Görevleri ve Özellikleri... 341 Beynin Anatomik Yapısı... 343 Sinir Sistemi... 344 İçindekiler xi
Merkezi Sinir Sistemi... 344 Çevresel (Periferik) Sinir Sistemi... 345 Nöron... 346 Dendritler... 346 Hücre gövdesi... 347 Axon... 347 Sinaps... 347 Nörotransmitter... 348 Beynin Yarım Küreleri ve Fonksiyonları... 349 Beyin Temelli Öğrenme Nedir?... 350 Sınıf Ortamı Nasıl Olmalı?... 357 Beyin Temelli Öğrenme-Öğretme Stratejileri... 357 YAPILANDIRMACILIK Giriş... 360 Yapılandırmacılık Nedir?... 360 Yapılandırmacılıkta Bilgi... 361 Yapılandırmacılığın Öğrenmeye İlişkin Rehber İlkleri... 362 Öğrenme Felsefesi Olarak Yapılandırmacılık... 363 Yapılandırmacı Öğrenme Kuramının Bilgiye, Öğrenene ve Anlamaya Dair Temel İlkeleri... 365 Yapılandırmacılıkta Zihinsel Yapılar Nasıl Oluşur?... 366 Yapılandırmacılıkta Program Öğretim ve Değerlendirmeye Genel Bir Bakış... 367 Program... 367 Öğretim... 367 Değerlendirme... 371 Yapılandırmacı Sınıf Ortamı Nasıldır ve Nasıl Oluşturulur?... 371 Yapılandırmacı Öğrenme Ortamının Tasarımına İlişkin Amaçlar... 372 Sınıf İçerisinde Yapılandırmacı Yaklaşımı Kullanırken Öğretmenler Neler Yapmalıdır?... 373 Yapılandırmacı Yaklaşımda Etkili Bir Öğrenme Süreci Nasıl İşler?... 375 Yapılandırmacı Öğrenme Ders Tasarımı... 375 Soru Türleri... 377 Bilişselci Yapılandırmacılık... 380 Sosyokültürel Yapılandırmacılık... 380 Radikal Yapılandırmacılık... 381 Yapılandırmacılığın Temel Öğrenme İlkeleri... 381 YARATICILIK VE DÜŞÜNME BECERİLERİ Giriş... 385 Yaratıcılık Nedir?... 385 xii Öğretim İlke ve Yöntemleri
Beyin ve Yaratıcılık... 386 Yaratıcı Süreç ve Yaratıcı Düşünme... 387 Yaratıcı Sürecin Temel Öğeleri... 387 Yaratıcılığın Boyutları... 388 Yaratıcı Düşüncenin Okulda Geliştirilmesi... 389 Yaratıcılığı Kolaylaştıran Öğretmen Özellikleri... 390 Yaratıcılığı Engelleyen Öğretmen Özellikleri... 391 Yaratıcılığı Öğretmede Temel İlkeler... 391 Yaratıcılığın en önemli koşulları... 391 Çocukta Yaratıcılığı Geliştiren Etmenler... 392 PROBLEM ÇÖZME VE PROBLEM ÇÖZME TERMİNOLOJİSİ Giriş... 394 Problem Çözme Nedir?... 394 Problem Çözümü Nedir?... 394 Problem Çözme Dersinin Altı Aşamasına Giriş... 395 Problem Çözme Terminolojisi... 396 Problem Çözmede Düşünme Örnekleri... 398 Problem Çözmede Yararlanılan Yargılama İçin Düşünme Örnekleri... 398 ÇOKLU ZEKÂ KURAMI Giriş... 403 Zekâ Nedir?... 405 Zekânın Özellikleri Nelerdir?... 405 Çoklu Zekâ Alanlarının Gelişimini Etkileyen Faktörler... 406 Çoklu Zekâ Alanları... 406 Sözel-Dil Zekâ... 407 Mantıksal-Matematiksel Zekâ... 408 Görsel ve Mekânsal Zekâ... 409 Bedensel-Kinestetik Zekâ... 410 Müziksel-Ritmik Zekâ... 411 Kişilerarası-Sosyal Zekâ... 412 Kişisel - İçsel - Özedönük Zekâ... 413 Doğa Zekâsı... 414 ELEŞTİREL DÜŞÜNME Giriş... 415 Düşünme ve Eleştirel Düşünme Becerisi... 416 Düşünme Nedir?... 416 Eleştirel Düşünme Nedir?... 417 Eleştirel Düşünmenin Boyutları... 418 Eleştirel Düşünmenin Öğretilmesi... 419 İçindekiler xiii
Eleştirel Düşünme Stratejileri... 420 Eleştirel Okuryazarlık Stratejileri... 420 Bir Makalenin Eleştirel Değerlendirilmesi... 421 Eleştirel Düşünme Standartları... 422 Eleştirel Düşünme Becerileri... 422 Genellikle Eleştirel Düşünme Süreci Nasıl İşler?... 423 YAŞAM BOYU ÖĞRENME... 424 Yaşam Becerilerinin Öğrenilmesindeki Temel Gereksinler... 426 Yaşam Boyu Öğrenmenin Temel Özellikleri... 426 Değerlendirme Soruları... 430 Kaynakça... 438 8. BÖLÜM ÖĞRETİM HİZMETİNİN NİTELİĞİNİ ARTTIRMADA ÖĞRETMENİN ROLÜ Giriş... 444 Etkin öğrenme... 444 Etkin öğretmen... 445 Etkili öğretmenlik profili... 445 Öğretmenlik Mesleğinin Yeterlilikleri... 448 Öğretmen Eğitiminde Yeterlilikler... 448 Yeterlilik ve Sorumluluk Alanları... 450 1-Kişisel ve Meslekî Değerler - Meslekî Gelişim... 452 2-Öğrenciyi Tanıma... 455 3-Öğrenme ve Öğretme Süreci... 458 4-Öğrenmeyi, Gelişimi İzleme ve Değerlendirme... 462 5-Okul-Aile ve Toplum İlişkileri... 464 6-Program ve İçerik Bilgisi... 466 Özet... 468 Kaynakça... 469 xiv Öğretim İlke ve Yöntemleri
Öğrenme Hedefleri 1. Bölüm TEMEL KAVRAMLAR Yrd. Doç. Dr. Ahmet Çoban Dicle Üniversitesi Bu bölümün sonunda aşağıdaki kazanımların edinilmiş olması beklenmektedir: 1. Eğitim teriminin tarihi gelişimini ve tanımlarını kavrama 2. Eğitim sürecinin anlaşılmasına temel oluşturan formal, informal, örgün, yaygın eğitim terimlerini tanımlama 3. Eğitim süreci ile ilgili olan öğretim, öğrenme, öğretme ve öğrenim kavramları arsındaki farklılıkları kavrama ve bu kavramları yerinde ve doğru şekilde kullanma 4. Eğitim programı, öğretim programı, ders programı, örtük program ve müfredat programını tanımlama ve farklılıkları bulma 5. Eğitim sürecinin hedef, davranış, eğitim durumu ve sınama durumu aşamalarını bilme ve bunların birbiriyle olan etkileşimlerini ifade etme 6. İlke, strateji, yöntem ve teknik kavramlarını tanımlama ve bu kavramları yerinde ve doğru şekilde kullanma. İçindekiler Temel Kavramlar Eğitim Süreç Sistem Olarak Eğitim Eğitim Türleri Formal Ve İnformal Eğitim Örgün Ve Yaygın Eğitim Öğretim Öğrenme Öğretme Öğrenim Eğitim-Öğretim- Öğrenme-Öğretme İlişkisi Öğrenme-Öğretme-Öğretim İlişkisi
Hedef-Amaç Davranış Yaşantı İçerik Eğitim Durumu Sınama Durumları Hedef-Davranış-İçerik-Eğitim Durumu-Değerlendirme İlişkisi Belirtke Tablosu Programlar Eğitim Programı Eğitim Programı Ve Öğretim Öğretim Programı Ders Programı Örtük Program Müfredat Programı Eğitim Programı, Öğretim Programı Ve Ders Programı İlişkisi Eğitim Programı Tasarımı Programın Hazırlanması Programın Denenmesi (Uygulanması) Program Geliştirme Program Düzenleme Program Geliştirme Ve Program Düzenleme İlişkisi Eğitim Programlarının Hazırlanması Ve Geliştirilmesi Program Değerlendirme Plân İlke Strateji Teknik Yöntem-Metot Teknik-Yöntem İlişkisi Özet Kaynakça Değerlendirme Soruları
Yrd. Doç. Dr. Ahmet Çoban Bir alanı anlayabilmek için, öncelikle o alanla ilgili temel kavramlarda ortak bir dil geliştirmek gerekmektedir. Bir konunun anlaşılabilmesi o alanla ilgili kavramların açıklığa kavuşturulmasına bağlıdır. Eğer bir davranışı yeterli düzeyde kullanmıyorsak, onu yeteri kadar bilmiyoruz demektir (Clark ve Starr, 1968 akt. Bilen, 1990). Eğitim (Education, Training) Eğitim, batı dillerinde education olarak anılmakta ve iki ana özelliği bulunmaktadır: 1.Educare: beslemek, yükseltmek ve desteklemek, 2.Educare: yükselmek ve düzey kazanmak (Varış, 1981; İşman, 2005). Bununla birlikte eğitim, insanlık tarihi boyunca bilim adamlarının tanımında anlaşamadıkları disiplin alanlarından biridir. Antik çağ Yunan döneminden günümüze kadar birçok eğitimci tarafından, aslında toplumsal bir olgu, insan ve topluma özgü bir süreç olarak düşünülmekle birlikte, farklı açılardan yaklaşan tanımlara bağlanmıştır. Bu tanımlardan birkaçına şu örnekler verilebilir: Çocuğu insan haline getirme sanatı (Çiçero), Bedene ve ruha yetenekli olduğu güzelliği vermek (Eflatun), insanı doğasına göre yetiştirmek (Rousseau), Kişiyi önce kendisi, sonra da insanlık için mutluluk aracı yapmak (James Mill), insanı mükemmel bir hayat yaşamaya hazırlamak (Herbert Spencer), yetileri hep birden ve uyumlu olarak geliştirmek (Stgin), Yetişmiş nesiller tarafından, henüz sosyal hayat için olgun hale gelmemiş bulunan nesiller üzerinde yapılan her çeşit etki (E. Durkheim)dir (Küçükahmet ve Diğerleri, 2002). Literatürde geçen belli başlı eğitim tanımları, farklılıkları ile birlikte terim olarak şu şekillerde ifade edilebilir (İşman, 2005; Fidan ve Erden, 1992; Aykaç ve Diğerleri, 2006): Tezcan a (1996) göre eğitim, bireyin toplumsal yeteneğinin ve en elverişli düzeyde kişisel gelişmesinin elde edilmesi için seçilmiş ve denetimli bir çevreyi içine alan toplumsal bir süreçtir. Varış a (1981) göre eğitim, kişinin toplumsal yeteneklerinin ve optimum kişisel gelişmesinin sağlanması için, seçkin ve kontrollü bir çevreyi ve okul etkinliklerini içine alan sosyal bir süreçtir. Bu tanımda, daha çok bireysel gelişim ve eğitim-öğretim ortamlarının tasarımı ön plana çıkmaktadır. Binbaşıoğlu na (1998) göre eğitim, öğrenme ve öğretim sonucu, kişiyi, içinde yaşadığı toplumun değer yargılarına uygun olan yetenek ve tutumlar ile olumlu nitelikte olan diğer davranış biçimlerini geliştirmesine yönelik süreçtir. Bu tanımda ise, toplumsal yaşantı ve kültürleme ön plana çıkmaktadır. Eğitim daha çok, içinde yaşanılan toplumun normlarını kazanma olarak algılanmaktadır. Alkan a (1997) göre eğitim, davranış geliştirme bilgi-beceri ve tutum kazanma sürecidir. Bu tanımda ise eğitim daha çok, öğrencinin yeni bir şeyler kazanması ve kendisini geliştirmesidir yargısı ön plana çıkmaktadır. Fidan ve Erden e (1992) göre eğitim, en genel anlamıyla insanları belli amaçlara göre yetiştirme sürecidir. Bu tanımda ise eğitimi daha çok, belli hedef ve davranışlara göre Temel Kavramlar 3