SOSYAL BĠLĠġ. Sosyal dünyayı inģa etme

Transkript

1 SOSYAL BĠLĠġ Sosyal dünyayı inģa etme

2 Beni Kategorize Etme Beni kategorize etme Ben'le oynama Yaftayı yapıģtırıp Bana isim koyma KarikatürleĢtirme beni ĠlahlaĢtırma TabulaĢtırma sakın TapulaĢtırma Ben seni öyle sevdim Böyle mi sevdim? Böyle mi sevdim? MatematikleĢtirme beni Çarpma, bölme Toplama, çıkartma Beni hesaplaģtırma MekanikleĢtirma beni OtomatikleĢtirme Beni yarıģtırma on'la, bun'la KarĢılaĢtırma Ben seni öyle sevdim Böyle mi sevdim?

3 SORULAR... SORULAR... SORULAR Eğer karģınızdaki kiģi üzerinde olası en iyi etkiyi yaratmak isterseniz, sadece en iyi özelliğinizi mi, yoksa ne kadar uç olursa olsun tüm olumlu özelliklerinizi mi sergilersiniz? Ġlk izlenimler gerçekten o kadar önemli midir? Yoksa, sonraki bilgilerle aslında kolayca değiģtirilebilir mi?

4 SORULAR... SORULAR... SORULAR Sosyal grupları tanımlayıcı birtakım özelliklere göre mi düģünürsünüz? Yoksa somut bir örneğe dayanarak mı? Diğer insanları ne kadar iyi hatırlarsınız? Onları hatırlama tarzınızı hangi faktörler belirler?

5 SORULAR... SORULAR... SORULAR Ġnsanlar hakkında çıkarımda bulunurken ve varsayımlar oluģtururken gerçek enformasyona ne kadar dikkat ederiz? Diğerleri hakkındaki çıkarsamaları ne ölçüde doğru yaparsınız? Eksikleriniz nelerdir? Daha isabetli olmayı öğrenebilir misiniz?

6 Sosyal biliģ Sosyal biliģ, sosyal dünya hakkındaki enformasyonu yorumlama, analiz etme ve hatırlama tarzımızdır (Baron ve Byrne, 1997). Sosyal dünya diğer insanlar ve kendim Yorumlama enformasyona sosyal bağlam, önceki deneyimler ve kültürel değerler ile anlam verme (stereotip kullanımı) Analiz etme baģtaki yorumumuz uygun hale getirilebilir, değiģtirilebilir hatta reddedilebilir. Aynı kiģi hakkındaki ilk ve sonraki izlenimler. Hatırlama Sos. enfo. bellekte depolanır, gerektiğinde geri çağrılır. Enfo.nu bellekten çağırma ciddi bir çaba gerektirebilir ve bazen böyle bir çaba içine girmeyebiliriz.

7 SOSYAL PSĠKOLOJĠ VE BĠLĠġ Düşünce Biliş DüĢünce (thought) BiliĢ (cognition) Ġçsel dil ve simgeler Bilinçli Bilgisayar programı gibi Otomatik

8 BiliĢin Sosyal Psikolojideki tarihçesi Wundt 19.yy. sonları DavranıĢçılık -20. yy baģları SKINNER, THORNDIKE, WATSON Sosyal BiliĢsel YaklaĢım 1960 lar

9 BiliĢin Sosyal Psikolojideki tarihçesi 1960 lardan itibaren sosyal biliģin ağırlığının nedenleri: DavranıĢçılığın dil ve sembolleģtirmeyi açıklamakta yetersiz kalması (Chomsky) Dünyada enformasyon manipulasyonu ve transferinin hakim olması (Bilgisayar devrimi, yapay zeka)

10 BiliĢin Sosyal Psikolojideki tarihçesi Kurt LEWIN Sosyal davranıģ, insanların dünyayı algılamalarının ve bu algılamalar için yaptıkları müdahalelerin bir fonksiyonudur. Algılamanın subjektif yanına vurgu

11 Sosyal Psikolojide biliģi vurgulayan 4 bakıģ açısı ler BiliĢsel tutarlılık 1970 ler Naif bilimci = Ġnsan nedenleri açıklama peģindedir lerin sonu BiliĢsel cimri lar Güdülü taktikçi

12 DĠĞER ĠNSANLAR HAKKINDA ĠZLENĠM OLUġTURMA (impression formation)

13 Ġzlenim oluģturma Herhangi bir kiģinin bildiğimiz kiģisel özelliklerini bir bütün halinde örgütleyerek nitelendirme sürecidir.

14 Merkezi treytler (Asch, 1946) Sıfat listeleri Grup 1 Grup 2 zeki zeki becerikli becerikli çalıģkan çalıģkan sıcak soğuk kararlı kararlı pratik pratik dikkatli dikkatli

15 DĠĞER ĠNSANLAR HAKKINDA ĠZLENĠM OLUġTURMA (impression formation) Merkezi treytler (Asch, 1946) Sıfat listeleri Grup 1 Grup 2 zeki zeki becerikli becerikli çalıģkan çalıģkan nazik kaba kararlı kararlı pratik pratik dikkatli dikkatli

16 DĠĞER ĠNSANLAR HAKKINDA ĠZLENĠM OLUġTURMA (impression formation) Katılımcılar kiģiyi cömert-cömert değil, mutlu-mutsuz, sosyal-sosyal değil, popüler-popüler değil, yardımseveryardımsever değil gibi özellikler açısından değerlendirmiģ Asch in gruplaģma modeli (configural model) Merkezi treytler Çevresel (ikincil, kenarda kalan) treytler Hale etkisi (Asch, 1946)

17 Gerçek dünyadaki izlenimler Kelley (1950) Misafir öğretim üyesi deneyi Katılımcıların yarısına öğretim üyesinin «soğuk», diğer yarısına «sıcak» olduğu söylenmiģ. Sonra öğretim üyesine maruz bırakılmıģlar. Öğretim üyesine maruz kaldıktan sonraki izlenimler ölçülmüģ. Sonuç Asch in original çalıģması ile tutarlı

18 Ġzlenim oluģturmadaki yanlılıklar Öncelik / sonralık (primacy/recency effect) Bir kiģi hakkındaki enformasyonun sunuluģ sırasının sonraki izlenim üzerinde oldukça büyük etkisi vardır. Öncelik etkisi Olumlu treytler baģta ise kiģi olumlu /lehte, sonda ise daha olumsuz/aleyhte değerlendirilir.

19 Öncelik etkisi Asch (1946)- ters sıra deneyi. Grup 1 Grup 2 zeki fesat çalıģkan hırslı atılgan eleģtirel eleģtirel atılgan hırslı çalıģkan fesat zeki

20 BaĢka çalıģmalar (Luchins, 1957) da öncelik/ sonralık etkisinin varlığını ortaya koymuģ. Öncelik etkisi, hemen ardından tanımlama olduğunda Sonralık etkisi hedef hakkındaki enfo.nun ilk ve ikinci kısmın arasında bir gecikme olduğunda Öncelik etkisi sonralık etkisinden daha yaygın. Ġlk karģılaģılan enfo. Asimile ediliyor. Yeni enfo.nu uyumlu hale getirme ilk izlenimin değiģmesi anlamına geliyor.

21 Ġzlenim oluģturmadaki yanlılıklar Olumluluk ve olumsuzluk Olumsuz bir izlenim bir kez oluģunca sonraki olumlu enformasyona göre değiģtirilmesi olumludan olumsuza doğru değiģmesinden daha zordur. Niye? 1. Enformasyon alıģılmadık ve ayırdedicidir. 2. Enformasyon dolaylı olarak potansiyel tehlike anlamını taģır.

22 Ġzlenim oluģturmadaki yanlılıklar KiĢisel yapılar (Kelly, 1955) Ġnsanları nitelendirmek için kullanılan bir çeģitli iki kutuplu boyutlar. Zeki-zeki değil çalıģkan-tembel Tembel-hamarat

23 Ġzlenim oluģturmadaki yanlılıklar Zımni (örtük) (implicit) kiģilik kuramları (Bruner ve Tagiuri, 1954) Ġnsanların zihninde diğer insanlar için oluģturdukları kendi kiģilik kuramları veya insan doğası felsefeleri. Zeki insanlar...

24 Ġzlenim oluģturmadaki yanlılıklar Kalıpyargılar (Stereotipler) Ġnsanların grup üyeliklerine (örn. etnik köken, milliyet, cinsiyet, ırk ve sınıf) dayanarak oluģturulmuģ, onların kiģilikleri, tutumları ve davranıģları hakkındaki genel inançlar.

25 Ġzlenim oluģturmadaki yanlılıklar BiliĢsel cebir Bir kiģi hakkındaki enformasyonun sıra ile öğrenilen kısımlarının tam bir imaj oluģturmak üzere bütünleģtirilmesi Toplama Ortalama alma Ağırlıklı ortalama alma

26 TOPLAMA, ORTALAMA ALMA VE AĞIRLIKLI ORTALAMA ALMA YOLU ĠLE ĠZLENĠM OLUġTURMA Baştaki özellikler Zeki (+2) İçten (+3) Sıkıcı (-1) Toplama Ortalama alma Ağırlıklı ortalama alma Tüm özelliklerin ağırlığı 1 Tüm özelliklerin ağırlığı 1 Potansiyel arkadaş ağırlığı Potansiyel politikacı ağırlığı Baştaki izlenim Kişinin aynı zamanda esprili olduğunu öğrendikten sonraki gözden geçirilmiş izlenim (+1) (Ağırlık=1) (Ağırlık=0) Kişinin aynı zamanda cömert olduğunu öğrendikten sonraki son izlenim (+1) (Ağırlık=2)+2.60 (Ağırlık=2)+2.60

27 Kategoriler ve Kategorilendirme Kategori, Ġki veya daha fazla sayıda, aynı özelliğe sahip ögenin oluģturduğu sınıf HiyerarĢik yapıdadır. Türleri vardır: Nesne kategorileri ve sosyal kategoriler. Ġçinde o kategoriyi temsil eden en tipik örnek vardır (Prototip).

28 Kategorilendirme sürecinin özellikleri Kategori/lendirme, ile gündelik uyuma yardımcı olacak geniģ yığınlar ve sınıflar oluģturulur. Ģeyleri mümkün olduğu kadar bir sınıf içinde eritir. ilgili nesneyi çabucak tanımayı sağlar. fikir ve duygu yanı vardır. az ya da çok rasyoneldir.

29 Nesne kategorileri mobilya Masa Sandalye Dolap Yazı masası Yemek masası Yemek masası sandalyesi Bilgisayar sandalyesi Gömme dolap Kitap dolabı

30 Kişi kategorileri Avrupalı Ġngiliz Ġtalyan Belçikalı Ġskoç Galli Sicilyalı Napoliten Kuzeyli Güneyli

31 Kişi kategorileri Kültürlü insan Bilgili Sanatsever Zevkli Çok okuma Seyahat etme Tiyatro için bağıģ yapma Klasik müzik konserine gitme Antika satın alma DeğiĢik giyinme

32 Kategoriler ve Kategorilendirme Stereotipler (Lippman, 1922) Kafamızdaki resimler Bir sosyal grubun üyeleri hakkındaki ortak ve yaygın genellemelerdir. Ġnsanların grup üyeliklerine (örn. etnik köken, milliyet, cinsiyet, ırk ve sınıf) dayanarak oluģturulmuģ, onların kiģilikleri, tutumları ve davranıģları hakkındaki genel inançlar.

33 Sosyal Kategorilendirme Bruner, 1958 Yeni bakıģ yaklaģımı Sosyal uyaranları kategorilere yerleģtirme sürecidir.

34 Stereotiplerin özellikleri 1. Ġnsanlar insan gruplarını birkaç kaba ortak niteliğe dayanarak nitelemeye hazırdırlar. Stereotip/ler, 2. çok yavaģ değiģirler. 3. değiģimi genellikle daha geniģ sosyal, politik ve ekonomik değiģmelerin sonucunda olur. 4. çok genç yaģta, o grup hakkında bilgi almadan önce edinilir. 5. gruplar arasında sosyal gerilimler ve çatıģmalar ortaya çıktığında daha çok dile getirilir ve düģmanca olur. 6. YanlıĢ ya da doğru değildir; gruplararası iliģkileri anlamaya yarar.

35 Sosyal ġemalar ġemalar (schemata) Bellekte bulunan, enformasyonun alınmasını, Ģifrelenmesini, hatırlanmasını ve iģlenmesini etkileyen biliģsel yapılardır. Sosyal ġemalar Ġnsanın kendisi, diğer birey/ler ya da gruplar hakkındaki Ģemalardır.

36 YAġLI ġemasi Treyt 1 Enerjisi az Treyt 2 Tutucu Treyt 3 Dindar Davranış 1 Evde oturur Davranış 2 Bahçe ile uğraşır Davranış 3 Arabayı yavaş kullanır Görünüş 1 Saçı kırlaşmış Görünüş 2 Kırışık ten Görünüş 3 Duruşu eğri

37 Bellek, örgütlü bilgi Algılama Başlangıç kodlaması kategorilendirme Daha ileri çıkarımlar Kararlar/yargılar Uyaran olaylar Davranışsal cevap Enformasyon işlemedeki bilişsel aşamalara ilişkin kuramsal çerçeve

38 Sosyal ġema Türleri KiĢi Ģemaları Kültürlü insan, iyiliksever...; Atatürk, Demirel... Rol Ģemaları Anne, eģ, erkek, öğretmen... Olay ġemaları (senaryolar; script) Bekleme, iģ görüģmesi, buluģma

39 Sosyal ġema Türleri Benlik Ģemaları Higgins, 1987 Benlik uyuģmazlığı kuramı Gerçek Benlik Uyuşmaması memnuniyetsizlik yaratır. Ġdeal benlik Zorunlu benlik Ġçeriksiz Ģemalar (?!) Uyuşmaması kaygı yaratır.

40 ġema kullanımı ve geliģimi Hangi Ģema kullanılacak? Bazı faktörler etkiliyor.

41 Yanılmanın pahaları Sonuç bağımlılığı Hesaplanabilirlik Emin olmamanın pahaları Kaygı ve stres Performans baskısı İletişim hedefleri Bireysel farklılıklar Atıf karmaşıklığı Belirsizlik yönelimi İletişim hedefleri Biliş gereksinimi Biliş karmaşıklığı Benlik şemaları Kronik ulaşılabilirlik Alttipler Prototipler Roller Kolay belirlenen şemalar Kendine referans şemaları Ruh haline uygun şemalar Yaygın olarak kullanılan kullanılan şemaları etkileyen bazı faktörler

42 ġema kullanımı ve geliģimi ġemalar, daha çok örnek ile karģılaģtıkça 1. daha soyut 2. daha karmaģık 3. daha örgütlü 4. daha sıkıģtırılmıģ 5. istisnalarla daha esnek 6. daha doğru hale gelir.

43 ġemaların değiģimi Defter tutma (bookkeeping) Yeni kanıtlara cevap olarak yavaģ, aģamalı, derece derece değiģim süreci. Tamamen değiģtirme (conversion) Tutarsız enformasyonun birikmesi sonucu ani ve yoğun bir değiģim gündeme gelir. Alttipleme (subtyping) ġemanın tutarsız örneklere cevap olarak geniģlemesi

44 BiliĢsel karmaģıklık BiliĢsel tarz- biliģsel üslup-düģünce tarzı

45 BiliĢsel karmaģıklık 3 boyut FarklılaĢtırma (differentiation) Algılamada kullanılan boyut sayısı. Ayırdetme (discrimination) Kullanılan kategorilerin geniģliği. BütünleĢtirme (integration) Belirli bir biliģsel alanın öğeleri arasında birey tarafından oluģturulan karģılıklı iliģkilerin karmaģıklığı.