ÜRETİM. Doç. Dr. Mahmut AKBOLAT

Transkript

1 ÜRETİM Doç. Dr. Mahmut AKBOLAT

2 ÜRETİMİN ANLAMI VE ÖNEMİ Geniş anlamda üretim, mal ve hizmet yaratma demektir. Üretim sürecinde imal edilen mal ve hizmetler için kullanılan hammaddeler, toprak su ve maden gibi kaynaklardan elde edilebileceği gibi diğer bir işletmenin ürettiği malların hammadde olarak kullanılmasıyla da mümkündür. Her iki durumda da hammaddeler insanların kullanabileceği şekillere dönüştürülürler ve üretimin temel amacı budur. Üretimin temel amacı fayda yaratmaktır. 2

3 ÜRETİMİN ANLAMI VE ÖNEMİ Üretimin iktisat biliminde genel kabul gören tanımı, "her türlü fayda yaratma" veya "iktisadi mal ve hizmetler meydana getirme" şeklinde yapılmıştır. Başlıca fayda yaratma yolları "şekil değişikliği", "zaman değişikliği", "yer değişikliği" ve "mülkiyet değişikliği" şeklinde belirtilmişti. Dar anlamda üretim, fiziksel malların meydana getirilmesini ifade eden "şekil değişikliği" yoluyla fayda yaratma şeklinde tanımlanmaktadır. 3

4 ÜRETİMİN ANLAMI VE ÖNEMİ Mühendisler, üretimi, teknik yönden ve dar kapsamlı olarak fiziksel yönüyle ele alıp, "bir fiziksel varlık üzerinde onun değerini arttıracak bir değişiklik yapma ya da hammadde veya yarı mamulleri kullanılabilir bir mamule dönüştürme" olarak tanımlarlar. Ancak konu bu şekilde ele alınırsa, taşımacılık, mali müşavirlik, perakende ticaret, vb. pek çok hizmet faaliyetinin gerçekleştirilmesini üretim olarak saymak 4 mümkün olmayacaktır.

5 ÜRETİMİN ANLAMI VE ÖNEMİ İşletmecilik açısından kısaca üretim, beşeri ve maddi faktörlerin mal ve hizmetlere dönüştürülmesi sürecidir. İşletmenin üretim faktörleri girdi olarak katıldıkları üretim süreci sonunda çıktıya dönüşerek ihtiyaç karşılayacak mal ve hizmetler haline gelmektedirler. Üretim, sadece işletmeler için değil, kar amacı gütmeyen kuruluşlar için de önemlidir; çünkü bu örgütlerin var oluş nedenini üretip sundukları mal veya hizmetler oluşturmaktadır. 5

6 ÜRETİMİN ANLAMI VE ÖNEMİ Modern üretim oldukça karmaşık ve yüksek derecede teknik özellikte Faaliyetleri içerir. Bu faaliyetlerin gelişmesini etkileyen özellik ve etmenler çeşitlidir: Makineleşme Genişletme Otomasyon Küçülme İş bölümü ve Uzmanlaşma Bütünleşme Standartlaşma Araştırma ve Geliştirme Çeşitlendirme Sermaye Birikimi 6

7 Üretim Yönetimi Mal üreten bir sanayi işletmesi model olarak alındığında, üretim sürecinde çeşitli girdilerin ekonomik, teknik, fiziksel, kimyasal veya bunların karması birtakım değişikliklere uğratılması ile mal haline dönüştürüldüğü görülür. Söz konusu dönüşüm, girdi ile çıktı arasındaki bazı teknolojik ilişkiler çerçevesinde tamamlanmaktadır. iktisatçılar, girdi-çıktı ilişkilerini veya üretimin içinde gerçekleştiği teknolojik şartları "üretim fonksiyonu" olarak ifade ederler. 7

8 Üretim Yönetimi İşletmecilikte konu teknolojik ilişkilerden daha kapsamlı ve daha uygulamaya yönelik olarak, üretimle ilgili faaliyetlerin organizasyonu ve yönetimi olarak ele alınır. İşletmeci açısından üretim fonksiyonu, bir sanayi işletmesinde, üretimi verimli bir şekilde örgütleyip, işletme amaçlarını etkin bir biçimde gerçekleştirme yolundaki çabalara, kısacası, "üretim yönetimine" dönüşür. Üretim, işletmeler açısından büyük önemi olan, temel nitelikte bir işletme fonksiyonudur. 8

9 Üretim Yönetimi Üretim yönetimi, işletmenin elinde bulunan insan gücü, makine ve malzeme gibi beşeri ve maddi kaynakları, belirli miktarda mamulün istenilen kalitede, istenilen zamanda ve en düşük maliyetle üretilmesini sağlamak üzere bir araya getirilmesi yolundaki sistemli çabalardır. Bu ifadede belirtilen dört unsurun (miktar, kalite, zaman ve maliyet) da aynı zamanda ve en iyi şekilde gerçekleştirilmesi mümkün değildir. 9

10 Üretim Yönetimi Üretim yönetiminde geleneksel görüş, kalite ile maliyetin ve miktar ile esnekliğin çeliştiği yönündedir. Halbuki son yıllarda, Japon işletmelerinin kalite konusunda tüm dünyaya öncülük eden örnek başarıları, bazen hem kaliteyi yükseltme hem de fiyatı düşürmenin mümkün olabileceğini göstermiştir. 10

11 ÜRETİM SİSTEMLERİNİN SINIFLANDIRILMASI Üretim sistemleri veya şekilleri çeşitli bakımlardan sınıflandırılabilir: Süreçlere göre sınıflandırma Ürünün cinsine göre sınıflandırma Miktar ve üretim akışına göre sınıflandırma Esnek üretim sistemleri Tam zamanında üretim sistemi Diğer üretim tipleri Hizmet Üretimi 11

12 Süreçlere Göre Sınıflandırma İnsanların ihtiyacı olan malların üretilmesinde kullanılan temel süreçlere göre yapılan bir sınıflandırmadır. Kullandığımız ürünlerin çoğu farklı iş, araç, beceri ve uyarlamalar gerektirir. Bu süreçler şunlardır: Çıkarma Yoluyla Üretim (Birincil Üretim): Çıkarma yoluyla üretim, doğada var olan temel hammaddelerin elde edilmesidir. Analitik Süreçle Üretim: Çıkarma yoluyla elde edilen temel hammaddelerin çeşitli ayırıcı işlemlerle parçalanarak, mamul haline getirilmesidir. Et endüstrisi, hızar atölyeleri, petrol rafinerileri, şeker üretimi ve tereyağı çıkarma gibi 12

13 Süreçlere Göre Sınıflandırma Fabrikasyon (Dönüştürme) Üretim: Temel hammaddelerin biçimini değiştirerek değerini artıran ve böylece yeni mamuller oluşturan üretim biçimidir. Ayakkabı, mobilya gibi Sentetik Üretim: Bazı üretim süreçleri iki ya da daha fazla sayıda maddeyi ya da ürünü birleştirmek yoluyla tek bir mamul elde etme amacına yöneliktir. Örneğin çelik ve pastik Montaj Üretimi: Bazen ürün, birçok bitirilmiş ürünün bir araya getirilmesiyle elde edilir. Bu tür üretim, bir tür birleştirme sürecidir. Bu süreç, fabrikalarda birçok parçanın bir araya getirilmesiyle, elektronik ürünler, otomobil, buzdolabı, bisiklet, traktör gibi malların üretilmesinde kullanılır. 13

14 Ürünün Cinsine Göre Sınıflandırma Üretilen mamulün özelliklerinin ağırlık taşıdığı durumlarda yapılan sınıflandırmadır. Fabrika binasının yapısı, işgücü ve makineler, mamul göz önüne alınarak belirlenir: Kömür Üretimi Demir-Çelik Üretimi Kimyasal Maddeler Üretimi Tekstil Üretimi Takım Tezgâhları Üretimi Elektrikli Araç ve Gereç Üretimi Elektronik Cihazlar Üretimi 14

15 Miktar ve Üretim Akışına Göre Sınıflandırma Üretilen mamulün miktarı ve üretim faaliyetlerinin fabrika içinde akışına göre üretim, sürekli ve kesikli üretim olmak üzere iki ana grupta toplanabilir: 1. Sürekli Üretim: Genellikle özel amaçlı makinelerin ve tesislerin yalnız bir mamulün üretimine ayrılmış olmasıdır. Sürekli üretim sisteminde, üretim hızı belirlenmiş ve fiziksel sistem tasarlanmıştır. Bu işler kuruluş aşamasında yapıldığından, bu tür üretimde üretim planlama ve kontrolü genellikle rutin işlemleri kapsar. Ürünün piyasada talep edilen miktarı çok olduğundan, üretim miktarı da çok yüksektir. 15

16 Miktar ve Üretim Akışına Göre Sınıflandırma Sürekli üretim kendi içinde: Kitle üretimi, Akış üretimi olmak üzere ikiye ayrılır. Aslında bu iki sürekli üretim türünü birbirinden kesin hatlarla ayırmak oldukça zordur. Çoğunlukla, akış üretimi ve kitle üretimi kavramları eşanlamlı kullanılmaktadır. Kitle üretimi, çok büyük miktarda ve uzun süre imalâtı içermektedir. Ama gerektiğinde yerleşme düzeni, makine ve kalıplarda değişiklikler yapılarak yeni bir mamul üretilebilir. Yerleşim buna olanak tanımaktadır. Akış üretiminde ise uzun süre ürün ve üretim sistemi değiştirilememektedir. 16

17 Miktar ve Üretim Akışına Göre Sınıflandırma 2. Kesikli Üretim: Bu tür üretimde ya müşterinin zaman, miktar ve kalite yönünden özel olarak belirlediği bir malın, ya da belirli bir malın özel bir siparişi yahut belirli miktarlardan oluşan partiler halinde üretilmesi söz konusu olmaktadır. Bu tür üretim de kendi içinde iki ye ayrılır: Siparişe Göre Üretim: Bu tür üretimde az sayıda mamul yalnız bir kez üretilebileceği gibi, talep oldukça belirsiz ya da belirli aralıklarla da üretilebilmektedir. Örneğin; gemi, köprü ve baraj imali Parti Üretimi: Belli bir malın özel olarak sipariş edilmesi ya da belirli miktarlardan oluşan partiler halinde üretilmesidir. Bu tür üretim de, siparişteki gibi, ya tek bir defalık yapılır ya da belirli ve belirsiz aralıklarla tekrarlanır. Örneğin; konfeksiyon, mobilya vb. 17

18 18 Miktar ve Üretim Akışına Göre Sınıflandırma

19 Esnek Üretim Sistemleri Günümüzde müşteri isteklerinin sık sık değiştiği ve tüketime yönelik bir toplumun oluştuğu görülmektedir. Buna bağlı olarak ürün ömürleri kısalmakta ve uzun vade için planlanmış sabit üretim hatlarının beklenen getirişi düşmekte, işletmeler varlıklarını sürdürebilme ve pazar paylarını koruma açısından zor durumda kalmaktadırlar. Bundan dolayı, bir işletmenin esnek arzı sunabilme yeteneğini edinmesi kaçınılmaz görünmektedir. Esnek arzın başarılması ise tamamen bilgi işlem destekli işlevler ile mümkün olmaktadır. EÜS, bu işlevleri ve bu işlevlerin yerine getirilebilmesi için gerekli yazılım ve donanımı bünyesinde bulunduran, yeterli kapasite ve çeşitlilikte üretimi gerçekleştirebilme özelliğine sahip bir üretim şeklidir. 19

20 Esnek Üretim Sistemleri Bir esnek üretim sistemini oluşturan ana birimler; bilgisayar nümerik kontrollü tezgahlar, otomize olmuş bir malzeme taşıma sistemi ve tüm işlevleri kontrol eden, sistem içi ve dışı girdiler doğrultusunda karar veren bir ana bilgisayar olarak sayılırlar. 20

21 Esnek Üretim Sistemleri EÜS, ölçek ekonomilerini parti üretimine dönüştürmek için elektronik ve makine mühendisliğini ortak olarak kullanır. Üretim hattına bağlı merkezi bir bilgisayar, tezgahları, diğer terminalleri, malzeme ve takımların taşınmasını kontrol eder. Esnekliğin ve topyekûn kontrolün bu bileşimi, geniş yelpazesi olan ürün bileşiminin düşük kapasitelerde de olsa üretimini mümkün kılar. 21

22 Tam Zamanında Üretim Sistemi Başlangıçta Japonların geliştirdiği bir envanter yönetimi metodu olarak algılanan tam zamanında üretim (JIT) artık bir üretim sistemi olarak algılanmaya, kabul edilmeye başlanmıştır. Her türlü stoku maliyet unsuru olarak değerlendiren JIT sistemi üretimin planlama ve gerçekleştirilmesine, sürecin son aşamasından, yani talepten başlamaktadır. Talep edilen (ya da tahmin edilen) miktar kadar üretimi talep edilen miktar kadar üretimi talep zamanında gerçekleştirebilmek için geliştirilen bir üretim sistemidir. 22

23 Tam Zamanında Üretim Sistemi Oluşturulan istasyonların akış sistemi kendilerinden sonraki istasyonların taleplerini beklemeden (ama ara stoksuz) karşılayabilecek şekilde düzenlenmiş olup, üretimde parti hacmi çok küçülmüştür. Her iş istasyonunun gelecek-değişik üretim taleplerini hızla gerçekleştirebilmesi için makine ayarlama zamanları (set up time) çok küçük olan makine ve teçhizat kullanılmaktadır. Parti hacmi de bir sonraki istasyonun ihtiyacı kadar olduğu için hatalı üretimi gerçekleştirebilecek bir toplam kalite yönetimine ihtiyaç vardır. Üretim kontrolü kanbanlarla yapıldığı için bilgisayar ağına ihtiyaç duyan esnek üretim sistemlerinden daha ucuz olan bir sistemdir. 23

24 Tam Zamanında Üretim Sistemi JIT uygulayan üretim biriminin hammadde-malzeme stokları bulundurmaması için, malzemeyi ihtiyaç duyulan anda, gerektiği kadar ve gereken sıklıkla gönderebilecek satıcılara ihtiyaç vardır. Bu nedenle ucuz satan yerine, kalite ve teslimat ihtiyaçlarına uygun şekilde mal satan güvenilir birkaç satıcı ile anlaşma yapmak önem kazanmıştır. 24

25 Araştırma üretimi, Model ve Prototip üretimi, Test modelleri üretimi, Pilot üretim, Diğer Üretim Tipleri Tasarımı tamamlanmamış mamuller üretimi, Yeni modele geçiş devresi üretimi, Başlangıç devresi üretimi, Gösteri mamulleri üretimi, İhracat mamulleri üretimi, Tadil, tamir ve iade mamulleri üretimi, Geçici üretimdir. 25

26 Hizmet Üretimi Ürün kavramı mal ve hizmeti kapsamaktadır. Ancak, hizmetler fiziksel ürünler değildir. Bunlar doktorluk, mühendislik ve muhasebecilik gibi hizmetlerden, berberlik, marangozluk, sigortacılık, danışmanlık gibi hizmetlere kadar çok çeşitli, somut olmayan eylemleri içerir. Bu nedenle hizmet üretimi soyuttur ve esasını insanlar oluşturur. Hizmet üretimi, tüketicinin ihtiyacını karşılamak ve tatmin etmek amacıyla üretilen, maddi olmayan, herhangi bir sahiplenmeyle sonuçlanmayan, tüketiciye sunulan faaliyetlerdir. 26

27 Hizmet Üretimi Ürünler, somut ve soyut özellikleri ile bu özelliklerin karışımı dikkate alınarak beş grupta ele alınabilirler: Tam mal: Ürün tamamen somut özelliklidir. Hiçbir hizmet eklemesini gerektirmeden ortaya konulabilmektedir. Örneğin: sabun, diş macunu, gibi. Hizmet gerektiren mal: Malın kullanımı ya da çekiciliğinin artırılması için soyut özelliklerin de eklenmesi gerekli olabilmektedir. Örneğin: buzdolabının taşıma, montaj, tamirbakım ve garanti hizmetleriyle birlikte sunulması gibi. Karma ürün: Eşit miktarda somut ve soyut özelliklere sahip ürünlerdir. Ürünün sunumunda hem somut hem de soyut özellikler bulunmakta ve birbirlerini tamamlamaktadırlar. 27 Örneğin: Tamirat işleri

28 Hizmet Üretimi Mal gerektiren hizmet: Ürünün oluşumunda soyut özellikler ağırlıklıdır. Ancak, somut özellikler, hizmeti destekleyen şekilde sunulmaktadır. Örneğin: Hava yolu ulaşım hizmeti. Hizmet temelde sunulan soyut bir üründür. Ancak, ulaşım hizmeti için kullanılan uçak türü, seyahat anında verilen yiyecek ve içecekler somut mallar olarak hizmet sunumunu desteklemektedir. Tam hizmet: Ürün tamamen soyut özelliktedir. Hizmet hiçbir mal eklenmesini gerektirmeden tüketiciye sunulabilmektedir. Örneğin: Bebek bakıcılığı, danışmanlık hizmetleri gibi. 28

29 Hizmetin Özellikleri Hizmet Üretimi Hizmet, fiziksel (somut) maldan farklı özelliklere sahiptir. Dolayısıyla, üretim bölümünün başında sözü edilen modern üretimin özellikleri, büyük ölçüde mal üretimine özgüdür. Bu nedenle aşağıda belirlenen hizmete özgü özellikler çerçevesinde üretim özelliklerinin değerlendirilmesi gerekmektedir. Dokunulmazlık Benzemezlik Ayrılmazlık Dayanıksızlık Sahiplenememe 29

30 Hizmet Üretimi Hizmet işletmesinin Özellikleri Hizmetlerin stoklanamamasından dolayı, hizmet üretiminde satılacak ürünün envanteri (stoğu) yoktur. Hizmet üretimi genelde emek yoğundur. Dolayısıyla hizmet üreten işletmeler mal üreten işletmelere oranla daha küçük yatırımlarla işe başlarlar. Başarı büyük sermaye yatırımlarına göre değil, verilen hizmetin kalitesine göre belirlenir. İşgücü maliyeti en büyük faaliyet harcamasını oluşturur. Hizmet tekrarlama ya da sürdürme özelliğindedir (sağlık, bankacılık, eğlence ve kuaförlük gibi). Ancak, hizmet üretiminde, mal üretiminde olduğu gibi kitle üretimine 30 oldukça az rastlanır.

31 ÜRETİM YÖNETİMİ Üretim yönetimi diğer yönetim işlevleri gibi işletmede üretim faaliyetlerinin planlanması, örgütlendirilmesi, yönlendirilmesi ve denetimi ile ilgili iş ve işlemleri içerir 31

32 ÜRETİM PLANLAMASI VE DENETİMİ Üretim bölümü yöneticisi, üretim faaliyetlerini planlayıp, programlayıp yönelten, koordine ve kontrol eden kimse olarak işletmede büyük teknik ve yönetsel sorumluluğa sahiptir. Yeni ve modern üretim metotlarını izlemek ve teknolojik gelişmelerden yararlanmak yanında, yeni mamuller geliştirmek, mevcutların dizaynlarını değiştirmek, üretim bölümünün temel görevleri arasındadır. İşletmede ayrı bir araştırma ve geliştirme bölümü yoksa, bu da üretim bölümü içinde bir alt bölüm olarak bulunabilir. 32

33 ÜRETİM PLANLAMASI VE DENETİMİ Üretim planlaması bazı hallerde sadece mamul geliştirme ile sınırlandırılır. İşletmenin ayrı bir planlama bölümü varsa, bu bölüm talimatları verir. Üretim bölümü bunları organize etme, yöneltme ve kontrol etme fonksiyonlarını üstlenir. Üretim yönetimi, mamul geliştirme kararlarıyla ilgili olarak işletmenin pazarlama ve mühendislik bölümleriyle, üretilecek mamulün kalite düzeyleri, stili, fiyatı ve pazarlama olanakları konularında işbirliği yapar; onların rehberliğinde çalışır. 33

34 Üretim Planlaması ve Denetiminin Aşamaları İş Hazırlama İş Dağıtımı Programlama Tahmin İmal Emri Denetim 34

35 ÜRETİME HAZIRLIK Bugün kitle üretimiyle çok kısa sürede imal edilen binlerce mamulün üretimi için yapılan hazırlıklar oldukça uzun zaman alan çeşitli süreçleri ve işlemleri kapsar. Hazırlık aşamasında dört temel konu etkili bir biçimde planlanırsa kitle üretiminin verimliliği de artar. Bu konular şunlardır: 1. Üretilecek ürünün belirlenmesi (mamul geliştirme), 2. Üretim yerinin (kuruluş ve konumluk yer) saptanması, 3. Yeterli miktarda hammadde, yedek parça ve benzeri gereçlerin sağlanması, 4. İmalat faaliyetlerinin yerleşim düzeninin yapılması. 35

36 Mamul Geliştirme İşletmeler insanların istek ve ihtiyaçlarını tatmin edecek malları üretip pazarlamak amacıyla kurulurlar. İşletmeye istenen başarıyı sağlayacak ürünlerin ortaya konmasına mamul geliştirme adı verilir. Üretilecek malın hangi ihtiyaca cevap vereceği sorusunun yanıtı mamul tasarımında yatar. Yeni bir mal geliştirmek ve üretmek isteyen imalat işletmesinin planlarını yaparken bu konuda önce pazar araştırmalarına dayanmaları gerekir. Bu araştırmalar sonucunda üretimine karar verilen mamulün fiziksel özellikleri ve işlevlerini açıkça saptama amacıyla yapılan mamul tasarımı (dizaynı), ürün (mamul) geliştirme bölümüyle işletmenin diğer bölümleri arasında yoğun bir bilgi alışverişiyle gerçekleştirilir. 36

37 Mamul Geliştirme Yeni mamul üç değişik yönden incelenir: 1. İşlevsel tasarımda, mamulün kullanılma biçimi incelenir. 2. Pazar tasarımında, mala karşı talebi artırabilecek yapım özellikleri araştırılır. 3. Üretim tasarımında ise, en ucuza imal edecek önlemler alınır. Bütün bu çalışmalardan sonra üretime geçebilmek için mamule ilişkin teknik resimler çizilir ve son olarak kullanılacak malzemenin miktarını, kaliteyi ve hoşgörü sınırlarını gösteren kesin mamul gerekleri belirlenir. 37

38 Satın Alma İşlevi Satın alma işlevi, mamul üretmek için gerekli olan hammadde, yedek parça ve diğer malzemenin elde edilmesi demektir. Örneğin elektrikli mikser üreten bir işletme düşünelim. Her mikser parçadan oluşur, işletme bu parçalardan bazılarını kendisi üretmeye karar verirken, bazı parçaları da dışardan, yapılmış olarak satın almak isteyebilir. Hangi parçaların bizzat üretileceği, hangilerinin ise hazır satın alınacağı dikkatli bir planlamayı gerektirir. İki temel konuda verilen bu kararları diğerleri izler. Önce parçaların tasarımı (dizayn) yapılır, planlar ve teknik resimler hazırlanır. Sonra, 38 üretim için gerekli makinelerin alınması gerekir.

39 Satın Alma İşlevi Etkili bir satın alma, istenen kalite ve miktarda malzemeyi gerektiği zamanda, gereken fiyatla ve kaynağından sağlamaya çalışır. Bunun için satın almanın izleyeceği amaçlar şunlardır; Malzemenin sürekli akışını sağlamak, Malzeme noksanlığı, dolayısıyla makinelerin boş kalmasını önlemek, Malzeme stoklarına yatırımı en alt düzeyde tutmak, Doğabilecek kayıpları önlemek, Aynı kalitede alternatif kaynaklar bulmak, Kalite standartlarını karşılarken en ucuz fiyatı da elde etmek, Maliyetleri en alt düzeyde tutarak rekabet durumunu devam ettirmek. 39

40 Yerleşim Planı Yerleşim planı geniş anlamda 3 temel konuyu içine alır. 1. Binanın Tipi: Üretimde kullanılacak binanın tek ya da çok katlı olup olmamasıdır. Tek-Katlı Binalar -Düşük yer ücreti (şehir dışında), -Genişleme olanağı -Daha kısa zamanda inşaat, -Daha geniş yer, -Yerleşim değişikliği kolaylığı, -Araçların kullanımı ile yönlendirilmesi esnasında verimlilik ve rahatlık Çok-Katlı Binalar -Yüksek yer ücreti (Şehir içinde), -Sınırlı yer olanakları, -Değişik katlarda girişler, -Küçük ve hafif malzeme ve makineye olanak tanıması, -Üretimde yerçekiminden yararlanma, -Gün ışığı ve temiz havadan yararlanma, -Isıtma, soğutma kolaylığı ve ucuzluğu, -Tehlikelerden sakınma ve güvenlik -İşletme masraflarının düşüklüğü -Sigorta primlerinin düşüklüğü, 40 -Yukarıya çıkarak genişleme olanağı, -Şehirde olduğundan ulaşımdan tasarruf,

41 Yerleşim Planı 2. Bölümlerin Yerleşimi: İmalat işletmelerinde genellikle yönetsel ve işlevsel bölümler birbirine yakındır. Bu durum kuşkusuz, işletmenin, birçok fabrikasının olması veya üretimin birden çok fabrikada yürütülmesi halinde, olası değildir. Bu yakınlık gereksiz masraflardan kaçınmanın bir sonucudur. Birden fazla yerde üretim birimi olan işletmelerde bölümlerin yerleşimi masrafları en alt düzeye indirecek biçimde olmalıdır. En azından üretime yardımcı olan bölümlerin üretim birimlerine yakınlığı gerekir. Stok depoları, kalite kontrolü, bakım ve onarım, envanter ve hatta postalama bölümleri bu türdendir 41

42 Yerleşim Planı 3. Üretim Hattının Düzenlenmesi: Üretim hattının yerleşim düzeni imalat ya da montaj faaliyetlerinin niteliklerine bağlıdır. Bu konuda izlenecek yol iş akımının doğasıdır. Üretim yönetiminde üretim hattıyla ilgili dört tür yerleşim düzeni vardır: a. Ürüne Göre Yerleşim: Bu tür yerleştirme düzeninde imalat faaliyetleri, ürünün fabrika içinde hammadde halinden son biçimini alıncaya kadar izlediği yolda işlemlerin gerektirdiği sıraya göre dizilirler. Tek ürün yapan işletmelerde bu düzen kolaylıkla kullanılabilir. Örneğin, reçel üretimi veya Renault Megane modelini üreten fabrika montaj hattını tüm üretim sürecince kullanabilir. Dolayısıyla ürüne göre yerleşim biçiminin, sürekli üretime uygun bir yerleşim biçimi olduğu söylenebilir. 42

43 Yerleşim Planı b. Sürece göre Yerleşim: Üretilecek mamulün farklı parçalarının farklı yolları izleyeceği durumlarda elverişli olan bir yerleşim düzenidir. Örneğin, üretilen mamulün bazı parçaları kaynak, kesme, bükme ve boyama yolunu izlemektedirler. Yani yerleşim, makinelerin cinslerine veya gördükleri işlere göre gruplandırılmaktadır. Bu yolla aynı zamanda birden fazla ürün üretmek mümkündür. Her bir ürün benzer faaliyetleri gerektirebilir ama, farklı süreçleri izlerler. Bu nedenle, sürekli süreç hattında bütün makinelerin kullanılması gerekmez. Böyle bir yerleşim düzeniyle kısmen kitle üretimi yapılabileceği gibi, dökümhane gibi yerlerde atölye sistemiyle tek ya da küçük seriler halinde imalatta yapılabilir. Bu sistemin en belirgin özelliği üretimin değişen koşullara göre ayarlanabilmesi, böylece miktar ve cins bakımından çeşitli mamuller üretilebilmesidir. Süreç yerleşimi ürüne göre yerleşimle birlikte de kullanılabilir. 43

44 Yerleşim Planı c. Sabit Yerleşim: Gemi, baraj, bina ve benzeri şeylerin taşınamayacak kadar ağır ve büyük olması durumunda üretim inşa yerinde üretim ya da sabit yerleşim düzenini gerektirir. d. Grup ( Hücre) Yerleşim: Bu sistem parti ve yığın üretim özellikleri ile avantajlı yönlerinin birlikte değerlendirilmesine dayalı olarak geliştirilmiştir. Grup yerleşim düzeninde benzer parçaların üretimi için gerekli farklı makine grupları bir arada yerleştirilir. 44

45 Üretim Sürecini Planlama, Uygulama ve Denetleme Üretime hazırlıkla ilgili işler yapıldıktan, üretilecek mamul tasarımı hazırlanıp, teknik resimleri çizilerek kullanılacak malzeme miktarı, kalitesi ve üretimde tanınacak kesin hoşgörü sınırları belirlendikten sonra, üretimde verimliliği sağlayacak planlama, uygulama ve kontrol eylemlerine geçilir. İşletmelerde üretim yönetimi bölümünde, fiili üretimin yürütülmesinden sorumlu kişi üretim yöneticisidir. Bu kişiler planlamada ve üretim faaliyetlerinin ayrıntılarını denetlemekte uzman olmalıdır. Gerçi bu kişilerin sorumlulukları üretimin türüne ve işletmenin büyüklüğü gibi etmenlere göre değişir ama, bütün üretim yöneticileri planlama, uygulama ve kontrol çerçevesinde şu konulara ağırlık vermelidirler: 45 Üretim sürecinin örgütlenmesi, Üretim kontrolü.

46 Üretim Sürecini Planlama, Uygulama ve Denetleme Üretim Sürecinin Örgütlenmesi: Üretim sürecinin örgütlenmesinde, fabrikada yapılacak işlemler belirlenir. Üretilecek mamulün hammadde aşamasından mamul durumuna gelinceye kadar izleyeceği yol saptanarak, yerleşim düzeninde yapılacak değişikliklerle, kullanılacak makine, alet ve araç-gereçler kararlaştırılır. Çalışacak işçi sayısı, kalifiye eleman durumları, çalışma ve vardiya süreleri ile işçilerin üretim standartları, denetim için izlenecek yöntemler ile iş kazalarını önlemeye ilişkin önlemler belirlenir. Üretim Kontrolü: Üretim kontrolü, üretimin, hammadde, araç ve makineler dahil tüm öğelerinin eşgüdümlenmesi sürecidir. Kontrol sürecinin temel işlevi, birim maliyetlerini en alt düzeye indirmektir. Ayrıca envanter kontrolünün geliştirilmesi, malın müşterilere teslim edileceği tarihin daha doğru bir biçimde belirlenmesi ve işgörenlerin çalışma saatlerinin programlanması, ancak iyi bir üretim kontrol 46 sistemiyle gerçekleşebilir.

47 Üretim Sürecini Planlama, Uygulama ve Denetleme Kontrol; ön kontrol, süreç sırasında ve son kontrol olmak üzere üçe ayrılmıştı. Üretim kontrolü; stokların kontrolü (ön kontrol) üretim sırası kontrol (süreç kontrolü) ve kalite kontrolü (son kontrol) olmak üzere üç aşamada yapılır. 47

48 Stok Kontrolü İşletmelerin üretimde kullanacakları hammadde, yardımcı madde, gaz, elektrik, basınçlı hava, akaryakıt ve buhar gibi işletme malzemeleriyle, mamul, yarı mamul ve hazır parçaların hepsine birden stok adı verilir. İşletmeler gelecekteki ihtiyaçları karşılamak amacıyla ne kadar stok bulundurmalarının en iktisadi olacağını belirleyerek, bunları sürekli denetim altında tutarlar. Hangi maddelerin, ne kadar stok edileceği ve bunun için gerekli siparişlerin ne zaman verileceği konusu stok kontrolü (envanter kontrolü) olarak bilinir 48

49 Stok Kontrolü ve Teknikleri Stoklar, çeşitli amaçlarla oluşturulur. 1. Sipariş ve elde bulundurma maliyetleri toplamını en alt düzeye indirmek amacıyla oluşturulan stoklar. Bu tür stoklara ekonomik sipariş miktarı stokları denir. 2. Talep dalgalanmalarını karşılamak amacıyla oluşturulan stoklar. 3. Dağıtım stokları: Bu stokların amacı üretim kaynağı ile tüketici arasında taşınan miktarı dengelemektir. 4. Beklenmedik aşırı talebi karşılama amacına hizmet eden stoklar. 49

50 Stok Kontrolü ve Teknikleri Stoklar sipariş verme ve stok bulundurma dolayısıyla bazı harcamalara neden olduğundan, işletmeler duruma ve amaca göre elde ne kadar stok bulundurmak gerekeceğini, stok seviyesi nereye düşünce yenileceğini belirten, yani, işletme stoklarını optimal bir düzeyde bulunduracak stok kontrol politikaları saptarlar. Stok kontrolünde temel amaç, istenen malı; istenen zamanda hazır bulundurmak ve bunu en ekonomik bir tarzda gerçekleştirmektir. Bu amaca hizmet edecek bir çok teknik geliştirilmiştir. 50

51 Bağımsız Talep Durumunda Stok Kontrol (Envanter) Modelleri Gözle Kontrol: Stokların tecrübeli ambar memurlarınca periyodik olarak gözden geçirilerek; belli bir düzeyin altına düşme halinde sipariş verilmesi şeklinde uygulanan kontrol türüdür. Çift Kutu Yöntemi: Bir mal iki bölmeli bir yerde saklanır. Birinci bölmedeki mal tükendiğinde sipariş verilir. Bölmelerin büyüklüğü, sipariş sağlanana kadar ihtiyacı karşılayacak kadar olmalıdır. Birim değeri düşük, küçük hacimli ve çok sayıda stok malların kontrolünde kullanılır. 51

52 Bağımsız Talep Durumunda Stok Kontrol (Envanter) Modelleri ABC Yöntemi: Stoktaki malların toplam maliyet içindeki yüzdelerine göre sınıflandırılmasıdır. Bu sınıflandırmada stoklar maliyetlerine göre üç ana grupta toplanır. Bu yöntem kullanılırken düşük değerli mallardan bol miktarda bulundurmak, yüksek değeri olan malların ise miktarını düşük tutup, sık kontrol yoluna gitmek gerekir. İlk kez General Elektrik firması tarafından uygulanmıştır. Sabit Sipariş Miktarı Tekniği: Bu teknikte depodaki malların sürekli sayımı yapılarak önceden belirlenen bir düzeye indiğinde maliyeti en alt düzeyde tutacak sabit bir miktar sipariş edilir. Düşük fiyatlı, standart malların bu yolla kontrolü elverişli bir yoldur. 52

53 Bağımsız Talep Durumunda Stok Kontrol (Envanter) Modelleri Sabit Sipariş Aralığı (Periyodu) Yöntemi: Stoktaki her bir mal önceden belirlenen zaman aralıklarıyla sayılır. Bu miktarı belirli bir stok düzeyine tamamlayacak sipariş verilir. Bu yöntemde, zaman aralığının dikkatli biçimde saptanması ve duyarlığa özen gösterilmesi gerekir. Çok sayıda stok malın bulunduğu yerlerde uygulanması oldukça zor olduğu gibi, her kontrol sonunda saptanan sipariş miktarı değişik olacağından, satın almada da güçlüklerle karşılaşılabilir. Elde edilebilecek iskontoları yitirme olasılığı vardır. 53

54 Bağımlı Talebe İlişkin Stok Kontrol (Envanter) Modelleri İşletmelerin üretim planlarını zamanında ve belirlenen miktarlarda gerçekleştirebilmelerine ilişkin modellerdir. Bunlar, Batı sistemlerinin benimsediği "Malzeme İhtiyaç Planlaması" ve Japonlar tarafından geliştirilen "Tam Zamanında Üretim Sistemi Envanter Yöntemi" olarak iki grupta ele alınabilirler. 54

55 Bağımlı Talebe İlişkin Stok Kontrol (Envanter) Modelleri Malzeme ihtiyaç Planlaması (Materials Requirements Planning / MRP): Klasik stok modelleri mamul mal stoklarının yönetilmesinde uygun olan modellerdir. Mamul mallar, öngörülebilen "bağımsız talepleriyle karakterize edilirler. Diğer yandan, hammadde ve ürün bileşenleri gibi imalat süreci içindeki stokların da planlanıp kontrol edilmesi gereklidir. Bu tip parçalar için talep bağımlıdır ve programlanmış ya da öngörülmüş mamul mal miktarından hesaplanır. "Bağımlı talebi" olan stokların yönetilmesinde kullanılan önemli bir teknik Malzeme ihtiyaç Planlaması / 55 MRP'dir.

56 Bağımlı Talebe İlişkin Stok Kontrol (Envanter) Modelleri MRP sistemi, mamul malları ya da üretim sisteminin çıktılarını belirleyen bir "ana program" tarafından yönlendirilir. İşlem gören parçaların ve hammaddelerin gelecekteki tüm talepleri "ana programa" bağımlıdır ve bu programdan, MRP sistemince kullanılmak üzere alınır. Eğer üretim yapan işletmenin işlem gören parça ve hammadde talep miktarı zaman içinde sabit değilse, stok planlaması yapılırken, geçmişteki talep miktarı şu anki taleple tamamen ilişkisizdir. Gerçek hayatta da şartlar sürekli değiştiğinden talebin sabit kalması rastlanan bir durum değildir. 56

57 Bağımlı Talebe İlişkin Stok Kontrol (Envanter) Modelleri Tam Zamanında Üretim (JIT) Sistemi Envanter Yöntemi: Bu yöntem hammaddelerin tam kullanım esnasında temin edilmelerini düzenlemekte ve stok kontrolünü en alt düzeye indirmektedir. Model, Japonya'da Toyota Motor Şirketi tarafından geliştirilmiştir. JIT (Just in Time), sıfır envanter ya da özel sipariş kartları kullanarak hammadde alımını belirten "kanban" sözcükleriyle de anılmaktadır. Yönetim, hammadde ve bitmiş mamulde envanteri en alt düzeyde tutmak için, üretim, tüketicilerin ihtiyaç duydukları zaman ve miktarda olmalıdır felsefesine dayanmaktadır. Görece olarak, standartlaştırılmış ürünlerin üretilmesinde ve sürekli ürün taleplerinin olduğu işletmelerde çok yararlı olabilir. Standart olmayan mallar üreten firmalarla, parti üretimi ya da mevsimlik taleplere uygun üretim yapan işletmelerde ise, düzensiz hammadde alımları, dengesiz üretim döngüleri ve büyük stoklama gerekeceğinden, bu yöntem 57 uygun değildir.

58 Bağımlı Talebe İlişkin Stok Kontrol (Envanter) Modelleri JIT Yönteminin başarılı olması bazı ön koşullara bağlıdır: Tedarik firmalarına yakınlık, Tedarik firmalarından yüksek kalitede mal tedariki, Satın alınan hammaddelerin tesliminin ve işlenmesinin iyi örgütlenmesi, Yönteme, yönetimce güçlü bağlılık ve destek. 58

59 Optimum Stok ( Ekonomik Sipariş) Miktarı İşletmelerde stok yönetiminin amacı, hammadde, malzeme, yedek parça ve mamul mallardan oluşan stoklara en uygun miktar ve en düşük maliyetlerle doğru yerde ve doğru zamanda sahip olmaktır. Stoklama ile ilgili maliyetler dört ana grupta toplanabilir: Satın alma ya da stok kalemlerinin maliyeti, Sipariş verme ya da üretime hazırlama maliyeti, Stokta bulundurma (stoklama) maliyeti, Stoksuzluk ya da stokta bulundurmama maliyeti. 59

60 Optimum Stok ( Ekonomik Sipariş) Miktarı Optimum (en uygun) sipariş ya da stok miktarı, işletmelerde yukarda sözü edilen maliyet kalemlerinin en ekonomik şekilde gerçekleştirilmesini araştıran kuramsal bir yaklaşıma dayalı kavramdır. En uygun (optimum) stok ya da ekonomik sipariş miktarı, toplam stoklama ve sipariş verme maliyetlerini en düşük (minimum) düzeyde gerçekleştirebilecek sipariş ya da stok miktarıdır. 60

61 Optimum Stok ( Ekonomik Sipariş) Miktarı Optimum (en uygun) sipariş ya da stok miktarı, işletmelerde yukarda sözü edilen maliyet kalemlerinin en ekonomik şekilde gerçekleştirilmesini araştıran kuramsal bir yaklaşıma dayalı kavramdır. En uygun (optimum) stok ya da ekonomik sipariş miktarı, toplam stoklama ve sipariş verme maliyetlerini en düşük (minimum) düzeyde gerçekleştirebilecek sipariş ya da stok miktarıdır. 61

62 Süreç Kontrolü Üretim sırasında kontrol şu aşamaları içerir: 1. Rota Kontrolü: Yapılacak işlerin izleyeceği yolun belirlenmesi olarak da adlandırılan bu kontrolde, işin fabrika içinde hangi yolu (ya da rotayı) izleyeceği saptanır. Bu belirlemenin yapılabilmesi için planlamacıların her bir makinenin nasıl çalışacağı ve iş sürecinin nasıl yerine getirileceğini, ayrıntılarıyla bilmeleri gerekir. Bu konuda başvurulacak ana bilgi kaynağı, standart imalât işlem semasıdır. Bu şemada imalat sürecindeki her bir işlem için gerekli işyeri ya da makine türü gösterilmektedir. 2. Programlama: Faaliyetlerin her bir aşamasının ne kadar zaman alacağının belirlenmesidir. Bu konudaki bilgilerin elde edilmesiyle, işin ne zaman tamamlanacağı programlanmış olacaktır. 62

63 Süreç Kontrolü 3. Fiili Üretime Başlama İzninin Verilmesi: Bu başlama izniyle birlikte işin öncelikleri ve diğer gerekli emirlerde verilir. Üretim faaliyeti belirlenen programlar doğrultusunda başlatılmış olur. 4. Denetleme: Üretim kontrolünü başarmada, üretim faaliyetinde bulunan birimlere yaptıkları işleri gösteren kayıtları tutmalarını söylemek önemlidir. Böylece, planlanan ile gerçekte yapılanları karşılaştırmak ve gerekiyorsa düzeltici eyleme başvurmak mümkün olabilecektir. Faaliyet birimleri, sapmalar varsa, bunların nedenlerini belirtmelidirler. Bu nedenler makine bozulmalarından, işçi yetersizliğinden ya da devamsızlığından veya hammadde yetersizliği gibi etmenlerden kaynaklanabilir. İşletmeler süreç kontrolünün işleyişini çoğu kez grafik üstünde gösterirler. 63

64 Kalite Kontrolü Kalite, önceden saptanan belirli standartlara uygunluk derecesi olarak tanımlanabilir. Planlama bölümünde görüldüğü gibi standartlar, dolayısıyla kalite standartları, amaçların belirlenmesi sonucunda elde edilirler. Kalite Kontrollerinin Yararları: Bir kere kalite kontrolleri, miktar ve zaman olarak planlanan ve uygulanan üretim sürecinde, şayet hatalar varsa, bunların önceden saptanmasına imkân verir. Üretilen ürünün, belirli standartlara uygunluğu, çoğu kez yasalarca istenmekte ve bu amaçla denetimler yapılmaktadır Dolayısıyla kalite kontrolleri yoluyla işletme, yasal gereklere uyma amacını gerçekleştirmiş olur. Nihayet, kalite kontrolleri, piyasaya çıkan malların, sürekli aynı nitelikte olmalarını sağlar. Böylece, tüketicilerin üretilen mala, dolayısıyla firmaya yönelik güvenleri kazanılmış olur. 64

65 Kalite Kontrol Yöntemleri Yüzde yüz kalite kontrolü: Bu yaklaşım, tüm üretilen ürünlerin tek tek yoklanmasını gerekli kılar. En ideal kontrol biçimidir. Ancak, birçok durumda her ürünü %100 inceleme olanak dışıdır. Bu kontrol şekli, oldukça pahalıdır. Bu özellikleri nedeniyle çoğunlukla dayanıklı tüketim ve endüstriyel malların kontrollerinde başvurulan bir yöntem olmaktadır. Örnekleme yoluyla kalite kontrolü: Tüm üretilen ürünlerin tek tek kontrolleri yerine, bunlardan, belli istatistiki yöntemlerle alınan ürün örnekleri üzerinde yapılan, kontrol türüdür. Bir önceki yönteme göre hızlı ve oldukça ekonomiktir. Ancak. Kontrol edilen örneklerin tüm üretilen malları ne denli temsil ettiği, bu yöntemde bir sorun olarak ortaya çıkmaktadır. Üretim sürecinde kalite kontrolü: Ürün üretilirken, her ya da en stratejik imalat birimlerinde, üretilen her parça ya da örnek parçalar üzerinde yapılan denetimlerdir. 65

66 Kalite Kontrol Araçları Kontrol şemaları: Kontrol şemaları, çoğunlukla üretim sürecini, işin yapıldığı sırada ölçen şekilde kullanılırlar. Ancak, üretim sonrası da kullanılmaları mümkündür. Şemalar hazırlanırken, önce, kontrol standartları belirlenir. Bunlar; ortalama standart (en uygun standart) ve bu standarttan kabul edilebilir, sapmalar sonucu ortaya çıkan; alt ve üst standartlar (veya sınırlar)'dır. Örneğin: kabul edilebilir sınırlarla örnekleme yöntemini kullanan bir araba lastiği üreten fabrika, lastiğin kalınlığı, ağırlığı, genişliği ve uzunluğu konusunda standartlar belirler ve bu standartların kabul edilebilir alt ve üst sınırlarını oluşturur. Bu standartlar belirlendikten sonra, kontrol edilen ürün, alt ve üst sınırların arasında kalıyorsa, benimsenir. 66

67 Kalite Kontrol Araçları Kalite kontrolü konusunda ortaya konan tüm titiz çalışmalara rağmen, mamul mallarda bazı yapım hatalarının ortaya çıkması, olasıdır. Bu nedenle, üretim birimi yöneticisi ve kalite kontrol uzmanları bir yandan, hata çıkma olasılığını miktar olarak azaltmaya çaba gösterirken, öte yandan şu hususlara da dikkat etmelidirler: 1. Kalite kontrol standartları ile işletme hedefleri arasında uyumun sağlanması, 2. Her üretilen ürün için kârı en üst düzeye çıkaran optimum bir kalite düzeyi olduğunun bilinmesi, 3. Kalite kontrolünde mamul denetimi kadar, çalışan insanlarında işbirliğini sağlayıcı önlemlerin (örneğin; çalışanların eğitilmeleri, çalışma koşullarının iyileştirilmesi, vb. gibi), mamulün kalite standardını koruyucu rol oynadığının kabul edilmesi, gerekir. 67

68 Kalite Kontrol Araçları Kalite kontrolü konusunda ortaya konan tüm titiz çalışmalara rağmen, mamul mallarda bazı yapım hatalarının ortaya çıkması, olasıdır. Bu nedenle, üretim birimi yöneticisi ve kalite kontrol uzmanları bir yandan, hata çıkma olasılığını miktar olarak azaltmaya çaba gösterirken, öte yandan şu hususlara da dikkat etmelidirler: 1. Kalite kontrol standartları ile işletme hedefleri arasında uyumun sağlanması, 2. Her üretilen ürün için kârı en üst düzeye çıkaran optimum bir kalite düzeyi olduğunun bilinmesi, 3. Kalite kontrolünde mamul denetimi kadar, çalışan insanlarında işbirliğini sağlayıcı önlemlerin (örneğin; çalışanların eğitilmeleri, çalışma koşullarının iyileştirilmesi, vb. gibi), mamulün kalite standardını koruyucu rol oynadığının kabul edilmesi, gerekir. 68

69 Toplam Kalite Kontrolü Sanayideki üretilen malların kalite denetiminde çok önemli bir yeri olan modern KK, ya da daha çok kullanılan adıyla "İstatistiksel Kalite Kontrolü" (İKK), 1924 yılı ve sonrasında, özellikle 1930'larda ABD'de Bell Laboratuvarlarında Dr. W. A. Shewart'ın buluşu olarak ortaya çıkmış ve endüstriyel kullanım için kontrol şemaları geliştirilmiştir. Özellikle II. Dünya Savaşı'nda (savaş ekonomisine göre) acil ihtiyaçların derhal karşılanması için eldeki üretim sistemlerinin yeniden düzenlenmesi ile İKK birçok sektörde kullanılmaya başlanmıştır. Askeri malzemelerin bu metottan yararlanılarak ucuza ve bol miktarda üretilmesi mümkün olmuştur. KK'de öncü ülkelerden İngiltere'de de, daha 1935'de İKK kullanılmış ve İngiliz Kalite Standartları geliştirilmiştir. Japonya da II. Dünya Savaşı öncesinde İngiliz Standartlarının Japoncaya çevrilmesiyle modern istatistik verilmeye başlanmışsa da, o dönemde önemli bir gelişme olmamış; ancak savaş sonrasında bu ülke kalite konusunda 69 dünya lideri sayılabilecek bir konuma yükselmiştir.

70 İş Geliştirme Teknikleri Üretimin verimli ve etkili olabilmesi, üretim sürecindeki çaba, süre ve maliyetlerde tasarruf sağlanmasıyla mümkündür. Bu konuda yapılan "en iyi tek yol"u bulma çalışmalarına iş geliştirme adı verilir. Bugün işletmeler: 1. Üretimde daha etkili makineleri araştırmak, 2. Bu makinelere yapılacak yatırımlara değip değmeyeceği hesaplamak, 3. Mevcut üretim yöntemlerinin verimli kullanılıp kullanılmadığını belirlemek, 4. Mevcut faaliyetlerin içinde gerekli olmayanların kaldırılarak işin basitleştirilmesini sağlamak ve benzeri görevler için iş geliştirme yöntemlerine başvurmaktadırlar. 70

71 İş Geliştirme Teknikleri Üretim yönetimindeki süreçleri standartlaştırma amacıyla bazı teknikler geliştirilmiştir. Zaman ve Hareket Etüdleri adı verilen bu çalışmalar, bilindiği gibi Bilimsel Yönetim Akımı zamanında bulunmuştur. Ancak önceleri bu çalışmalar "verimlilik uzmanı" denen kişilerce, ellerinde kronometre ve not defteri ile, işçinin başında durarak yapılmaktaydı. İşçiler genellikle böyle çalışmalara dirençle karşılık verirler. Bu konuda yapılan gelişmeler de bu yönde olmuş çalışanlar, başlarında kronometreyle bekleyen ve kendilerini izleyen kişileri bilinçli olarak yanıtlama yolunu tutmuşlardır. Modern yönetim ise, işgörenlerin iyi güdülenmeleri durumunda kendi iş yöntemlerini kendilerinin geliştirdiğini saptamıştır. Bununla birlikte bugün bile yapılan iş analizlerinde, zaman ve hareket etüdleri kullanılmaktadır. 71

72 İş Geliştirme Teknikleri Hareket Etütleri: Personel yönetiminde ele alınan iş analizlerinde ilk adım, hareket etütleridir. Bu etütlerle, bir işgörenin, kendisine verilen görevi tamamlarken tüm fiziksel hareketleri dikkatle incelenir ve analiz, edilir. Hareket etütlerinin amacı, bir işi yapmak için gerekli en etkili hareketler karmasını bulmaktır. Belli bir işi yaparken kullanılan hareketlerin mümkün olan en iyi biçimde yapılmasını sağlamak amacını güden hareket etütlerinde; çalışanın (1) parmak (2) parmak ve el, (3) parmak, el ve ön kol, (4) parmak, el, ön kol ve kol, (5) parmak, el, ön kol, kol ve omuz hareketleri incelenerek bu hareketler therbligs adı verilen şekillerle gösterilir. Bu çalışmaların temel amacı muhtemel en iyi yolu bulmak olmakla birlikte, yorulmayı azaltmak ve çalışma hızını arttırmak için gerekli hareketlerin en aza indirgenmesi de bu çalışmaların diğer amaçları olarak belirtilebilir. 72

73 İş Geliştirme Teknikleri Zaman Etütleri: Bu etütler, belli bir işi yapmak için gerekli olan zamanı kesin olarak belirlemek amacıyla yapılır. Hareket etütleriyle yeni bir iş usulü ve yöntemi geliştirildikten sonra bu yöntemin uygulanması için gerekli zamanı ölçmek için zaman etütlerine gerek vardır. Böylece bir işi tamamlamak için gerekli zaman bulunur. Zaman etütleri ayrıca işgörenlerin ücretlerini belirlemede de yardımcı olur. Gerek hareket gerekse zaman etütleri birlikte kullanılır. Elde edilen sonuçlar kuramsaldır. Çalışırken olabilecek gecikme ve duraksamalar da göz önünde bulundurularak hoşgörülü ve ortalama süreler saptanmalıdır. Bugün zaman etütleri gizli kamera ile izleme, film çekimi ve uzman kullanma gibi modern tekniklerle yapılmaktadır. 73

74 Üretimdeki Gelişmeleri Programlama ve Değerlendirmede Kullanılan Teknikler 1. Akım Şemaları: Oldukça geleneksel kontrol yöntemi olan akım şemalarıyla programlanan üretim ile tamamlanan üretimin karşılaştırılması yapılacağı gibi, fiziksel yerleşmenin iyileştirilmesi de amaçlanır. Bu şemalar üç farklı şekilde kullanılır: 74 Üretim (İstihsal) Şeması: Üretim sürecinin ayrıntılı biçimde gösterilmesidir. Şemada yapılan işlemler inceleme işaretleri kullanılarak, süreler kaydedilir. Çok ayrıntılı bir faaliyeti ana hatlarıyla verir. İş Akımı Şeması: Üretim şemalarının işlem ve inceleme işaretlerine ek olarak, depolama, taşıma ve bekleme gibi işlemleri de içerir. Akım Şeması: Fabrika düzenindeki fiziksel yerleşmenin iyileştirilmesine çalışılarak işin akışında düzenlik sağlanır.

75 Üretimdeki Gelişmeleri Programlama ve Değerlendirmede Kullanılan Teknikler 2. Diğer Teknikler Gantt Şemaları: Yapılacak her bir ayrı görevi listeleme ve bitim süresini gösterme amacıyla hazırlanan şemalardır. Aşamalı Gantt Şeması: Gantt şemasının geliştirilmiş türüdür. Yapılacak işler numaralanarak şemaya geçirilir. Pert ve CPM: Bu iki teknik, üretimde geliştirilmiş planlama ve kontrol araçlarıdır. 75

76 ÜRETİM MİKTARI, GELİR-MALİYET- KAR İLİŞKİLERİ: BAŞABAŞ ANALİZİ 76

77 Maliyet, Prodüktivite ve Rantabilite Kavramları Faaliyet Giderleri ve Maliyetler: İşletmenin kuruluşu, işleyişi, mal ve hizmet üretilmesi veya genel olarak işletmenin faaliyette bulunmasıyla ilgili her türlü giderlere faaliyet giderleri denir. "Faaliyet giderleri" oldukça geniş anlamlı bir kavramdır. Olayı dar anlamda, sadece mal veya hizmetin üretilmesi olarak ele aldığımızda, "mal veya hizmetin üretilmesi için yapılan giderlere" maliyet denmektedir. 77

78 Maliyet, Prodüktivite ve Rantabilite Kavramları Başabaş analizi: Başabaş analizi kısa vadeli (1 yıllık) bir analiz olup, bu analiz ile doğru neticelere ulaşmak için; gelirlerin ve gelirlerle karşılaştırılan bütün faaliyet gider çeşitlerinin iyi bilinmesi gerekmektedir. Başabaş analizi, kazanç miktarının belirlenmesinde, başabaş noktasının bulunmasında işletmenin verimlilik derecesinin anlaşılmasında, denetlemelerin yapılmasında ve fiyatlandırma kararlarının alınmasında kullanılır. Özellikle kazanç miktarının belirlenmesi, hem vergiler bakımından, hem de kar dağıtımı, ücret artışları vb. çeşitli amaçlar bakımından önem kazanır. 78

79 Maliyet, Prodüktivite ve Rantabilite Kavramları Faaliyet giderleri çeşitli şekillerde sınıflandırılır. Fiili maliyetler, standart maliyetler; direkt (dolaysız) maliyetler, endirekt (dolaylı) maliyetler; sabit (değişmez) maliyetler, yan değişken (değişir) maliyetler, değişken maliyetler; sabit maliyetler, değişken maliyetler gibi. Sabit Maliyetler ve Değişken Maliyetler: Çok yaygın kullanılan ayırımlardan biridir. Burada başabaş analizi için gerekli olan, ikili bir şekildeki, sabit maliyet-değişken maliyet ayırımıdır. Buna göre, sabit maliyetler, üretim miktarının azalıp çoğalması ile toplamı değişmeyen maliyetlerdir, kira, amortisman giderleri, sigorta giderleri, sabit bakım giderleri gibi. Değişken maliyetler, üretim miktarının değişmesiyle toplamı değişen giderlerdir. 79

80 Maliyet, Prodüktivite ve Rantabilite Kavramları Sabit Maliyetler ve Değişken Maliyetler: Bir takım elbise için 3 metre kumaş değeri kadar gider olursa, 5 takım elbise için 15 metre kumaş değeri kadar gider olacaktır. Bu iki maliyet kavramı y = a + bx fonksiyonuna benzer şekilde, y = F + vq olarak ifade edilebilir. Eşitlikte y = toplam giderler; F = toplam sabit giderler; v = bir birim üretim için gereken değişken gider Q = üretim miktarıdır. 80

81 Maliyet, Prodüktivite ve Rantabilite Kavramları Prodüktivite (Verimlilik): Özellikle ölçümü söz konusu olduğunda, birbirinden az çok farklı şekillerde ifade edilen "prodüktivite", ekonomik hayatta çok önemli bir kavramdır. En basit ifadesiyle; fiziksel miktarlar. olarak, üretimden elde edilen çıktı (output)nın, girdi (input) ye oranıdır. Prodüktivite (Verimlilik)=Çıktı (Output)/Girdi (Input) Rantabilite (karlılık): Rantabilite, belirli bir dönemde elde edilen karın o dönemde kullanılan sermayeye oranıdır; bunun da çeşitleri vardır; ama, en basit olarak, net karın öz sermayeye oranıdır. 81 Rantabilite= Net kar/ Özsermaye

82 Başabaş (Kara Geçiş veya Sıfır Kar) Grafiği İşletmelerde kar, temel amaç olmaktan çok tüketici istek ve ihtiyaçlarının karşılanmasında bir araç ve bu ihtiyaçları etkin bir biçimde karşılamanın bir sonucu olmalıdır. İşletme yöneticisi hesaplarını yaparken, ne kadar kar edebileceğini her zaman göz önünde tutar. Kar, satış gelirleriyle toplam giderler arasındaki "olumlu fark" olduğundan, yönetici daha işletmenin kuruluş aşamasındaki araştırmalardan başlayarak, üretime geçtikten sonra da gereken pazarlama araştırmalarıyla, talep ve satış tahminleriyle, satış hacminin ve satış gelirlerinin ne kadar olabileceğini belirlemeye çalışır. Böylece toplam gelirlerle toplam giderleri, bunlardan birindeki değişmenin elde edeceği karı nasıl etkileyeceğini analiz eder. 82

83 Başabaş (Kara Geçiş veya Sıfır Kar) Grafiği Başabaş analizi, satış geliri, maliyet ve kar arasındaki ilişkileri inceleyen analitik bir yöntemdir. Başabaş noktası, toplam gelirler ile toplam maliyetlerin birbirine eşit olduğu noktadır. Kar=Toplam Gelir Toplam Maliyet Toplam Gelir = Top. Maliyet (BB Noktasıdır) 83

84 Başabaş (Kara Geçiş veya Sıfır Kar) Grafiği Toplam Gelirler ve Toplam Giderler Toplam Gelirler BBN Toplam Giderler Sabit Maliyetler Üretim Miktarı 84

85 Başabaş (Kara Geçiş veya Sıfır Kar) Grafiği 85

86 Başabaş (Kara Geçiş veya Sıfır Kar) Grafiği 86

87 Cebirsel Yoldan Başabaş Noktasının Bulunması Başabaş noktası, tanımı gereği sabit ve değişken giderlerin toplamına eşit satış gelirlerinin sağlandığı üretim ve satış miktarını gösterir. Şu halde, matematiksel olarak başabaş noktasını bulmak istersek, "Toplam Gelir= Toplam Gider" eşitliğinden hareket etmek ve değişkenleri sembollerle göstermek gerekir. Bu takdirde: Toplam Gelirler = Toplam Giderler 87 p.q=f+v.q F= p. Q- v. Q F= Q(p-v) Q = F olur. p v p = Birim satış fiyatını Q = Başabaş noktasındaki üretim (satış) miktarını F = Toplam sabit giderleri v = Birim değişken gideri

88 Cebirsel Yoldan Başabaş Noktasının Bulunması Örnek (Üretim Miktarı) X İşletmesinin belirli bir mamulüyle ilgili tahmini verileri aşağıdaki gibidir: Toplam sabit giderler: TL. Birim değişken gider: 150 TL. Birim satış fiyatı: 200 TL. Bu verilere göre başabaş noktasındaki üretim miktarının bulunması: QB = = QB =4.000 birim. 88

89 Cebirsel Yoldan Başabaş Noktasının Bulunması Başabaş noktası birim olarak hesaplanabileceği gibi satış değeri cinsinden de hesaplanabilir. Başabaş noktası satış tutarı olarak hesaplanmak istenildiğinde aşağıdaki eşitlikten yararlanılabilir: Başabaş satış tutarı (Sb)= Toplam Sabit Giderler (F) 1 Toplam Deişken Giderler (v) Toplam Satışlar (s) Sb= F 1 v s 89

90 Cebirsel Yoldan Başabaş Noktasının Bulunması Örnek (Satış Tutarı) A işletmesinin Toplam Sabit Giderleri TL, Toplam Değişken Giderleri TL dir. İşletmenin toplam satışları TL olduğuna göre, satış tutarına göre BBN nı hesaplayınız. Sb= F 1 v = = TL s

91 SORULAR