MEKÂNSAL BÝR SENTEZ: TÜRKÝYE

Transkript

1 MEKÂNSAL BÝR SENTEZ: TÜRKÝYE 9. Bölüm TÜRKÝYE NÝN NÜFUS ÖZELLÝKLERÝ VE NÜFUS HAREKETLERÝ Konular TÜRKÝYE NÜFUSUNUN YAPISAL ÖZELLÝKLERÝ Nüfusun Yaþ Gruplarýna Göre Daðýlýmý Nüfusun Cinsiyete Göre Daðýlýmý Çalýþan Nüfusun Ekonomik Faaliyet Kollarýna Göre Daðýlýmý Türkiye Nüfusunun Eðitim Durumu Türkiye nin Kýr ve Kent Nüfusu TÜRKÝYE DE NÜFUSUN TARÝHSEL GELÝÞÝMÝ Türkiye de Nüfus Sayýmlarý Türkiye de Nüfusun Yýllara Göre Deðiþimi Türkiye de Nüfusun Artýþý ve Nedenleri ÜLKEMÝZDE GÖÇLER Ýç Göçlerin Nedenleri Göçün Sonuçlarý Temel Kavramlar Ekonomik Kalkýnma Mübadele Aktif Nüfus Ýtici Faktörler Çekici Faktörler Ýþ Gücü

2 161

3 T ÜRKÝYE NÝN NÜFUS ÖZELLÝKLERÝ VE NÜFUS HAREKETLERÝ TÜRKÝYE NÜFUSUNUN YAPISAL yýlý nüfus sayýmý verilerinden yararlanarak yaþadýðýnýz il nüfusunun yapýsal özellikleri (nüfus miktarý, yaþ gruplarý, nüfusun cinsiyeti, eðitim durumu ve ekonomik faaliyet kollarýna daðýlýmý) hakkýnda bilgi toplayýnýz. 2. Yaþadýðýnýz ilde hangi sektörde (tarým, sanayi, hizmet) çalýþanlarýn sayýsý daha fazladýr? Araþtýrýnýz. 3. Yaþadýðýnýz ilin nüfus verilerinden yararlanarak kadýn ve erkek aktif nüfus oranlarýný karþýlaþtýrýnýz. Nüfusun Yaþ Gruplarýna Göre Daðýlýmý Nüfus miktarý kadar önem taþýyan bir baþka kriter de nüfusun yaþ yapýsýdýr. Çünkü, yaþ gruplarý nüfusun genel yapýsý ve doðurganlýk oraný hakkýnda bilgi sahibi olmamýzý saðlar. Ayrýca iþ, eðitim, saðlýk vb. ihtiyaçlarýn belirlenmesinde ve geleceðe yönelik planlamanýn yapýlabilmesinde önemli rol oynar. Nüfusumuzun en önemli özeliði genç ve dinamik yapý göstermesidir. Toplam nüfus içinde 0-25 yaþ grubu, nüfusun % 49 unu oluþturur. Yanda verilen Türkiye'nin nüfus piramidini inceleyerek aþaðýdaki sorularý cevaplayýnýz. Piramidin geniþ tabanlý bir üçgene benzemesinin nedenleri nelerdir? Hangi yaþ grubu daha fazladýr? Genç nüfus (15-35) miktarý yaklaþýk ne kadardýr? Tabanýnýn giderek daralmasýndan nasýl bir sonuç çýkarabiliriz? Nüfusun yaþ yapýsýna bakarak olumlu ve olumsuz yönlerini belirtiniz. Nüfus piramidine bakarak ülkemiz nüfus özelliklerine göre hangi ülke grubuna girdiðini söyleyiniz. Milyon 1 Türkiye nüfus piramidi (TÜÝK, 2003) Yukarýda görüldüðü gibi ülkemizin nüfus piramidi, doðum oranlarý hýzla azalan ve geliþmekte olan ülkelerin nüfus piramitlerine benzemektedir. 162

4 Nüfusun Cinsiyete Göre Daðýlýmý Nüfus sayýmlarýndan elde edilen önemli sonuçlardan biri de cinsiyet durumudur. Nüfusun cinsiyet durumu bir ülkedeki kadýn ve erkek nüfusu ifade eder. Kadýn ve erkek nüfusu sadece demografik anlam taþýmaz. Bu nüfus, sosyal ve ekonomik bakýmdan da önemlidir. Örneðin I. Dünya Savaþý ve Kurtuluþ Savaþý nda Türkiye büyük bir erkek nüfusu kaybýna uðramýþtýr. Bu durum evlenecek yaþtaki erkeklerin savaþa katýlmasý nedeniyle doðum oranýnýn düþmesine yol açmýþtýr. Bir þehirde kadýn ve erkek nüfus arasýndaki farký; sanayi, þehrin göç alýp vermesi, askerî birlik bulunup bulunmamasý gibi faktörler etkiler. Milyon kiþi Milyon kiþi Yýllar Yýllar 2 Türkiye kentsel nüfusu (TÜÝK, 2004) 3 Türkiye kýrsal nüfusu (TÜÝK, 2004) Yukarýdaki grafiklerde Türkiye nin yýllara göre kýr ve kentlerde yaþayan kadýn ve erkek nüfusu verilmiþtir. Grafiklerden yaralanarak kýr ve kentlerdeki cinsiyet daðýlýmýný karþýlaþtýrýnýz. 4 Bazý illerimize göre erkek-kadýn nüfusu TÜÝK, 2004 Ýller Erkek Kadýn Nedenleri Ýstanbul Ýzmir Kocaeli Kastamonu Kýrþehir Sinop Kars Erzincan Yukarýdaki tabloda yer alan illerin bazýlarýnda kadýn, bazýlarýnda ise erkek nüfus fazladýr. Ýllere göre bu farklýlýðýn nedenlerini yazýnýz. 163

5 Çalýþan Nüfusun Ekonomik Faaliyet Kollarýna Göre Daðýlýmý Çalýþma çaðýndaki nüfus dilimi içinde bulunan ve belirli bir iþi olan nüfusa çalýþan nüfus veya aktif nüfus denir. Çalýþma çaðýndaki nüfus dilimi içerisine girdiði hâlde iþi olmayan nüfusa da iþ gücüne dahil olmayan nüfus veya iþsiz nüfus adý verilmektedir. Aþaðýda verilen grafikleri inceleyerek iþ gücüne katýlamayanlarýn aktif nüfus içindeki oranýnýn yüksek olmasýnýn nedenlerini söyleyiniz. Ülkemizde kadýn ve erkek nüfusun iþ gücüne katýlým oranlarýný karþýlaþtýrýnýz. 5 Türkiye de iþ gücüne katýlma oraný (TÜÝK, 2000) 6 Türkiye de cinsiyet durumuna göre iþ gücüne katýlma oraný (TÜÝK, 2000) Ülkelerin geliþmiþlik ölçütlerinden biri de toplam nüfus içindeki aktif nüfus oraný ve aktif nüfusun faaliyet kollarýna göre daðýlýmýdýr. Bu konuda belirleyici olan faaliyet kollarý tarým (birincil), sanayi (ikincil) ve hizmet (üçüncül) sektörüdür. Geliþmiþ ülkelerde tarým alanýnda çalýþan nüfus oraný azdýr. Türkiye de çalýþan nüfusun en fazla olduðu ekonomik faaliyet kolu tarýmdýr. Cumhuriyetin ilk yýllarýnda tarým alanýnda çalýþanlarýn oraný daha fazla iken sanayi ve hizmet sektöründeki geliþmelere paralel olarak azalmaktadýr. 7 Türkiye de çalýþan nüfusun iþ kollarýna göre daðýlýmý (TÜÝK, 2000) Grafik 7 de 1980 ve 2000 yýllarýna ait ülkemizde çalýþan nüfusun iþ kollarýna göre daðýlýmý verilmiþtir. Bu grafikleri karþýlaþtýrarak; Sektörlere göre çalýþan nüfus oranlarýnda nasýl deðiþim olmuþtur? Bu deðiþim ülkemizin ekonomik yapýsý hakkýnda nasýl bir fikir vermektedir? Çalýþan nüfusun 2000 yýlýnda iþ kollarýna daðýlýmý grafiðine bakarak Türkiye'nin ekonomik yapýsý hakkýnda neler söyleyebilirsiniz? 164

6 Türkiye Nüfusunun Eðitim Durumu 1927 yýlýnda 6 yaþ ve üstü nüfus dikkate alýndýðýnda genel nüfusumuzun sadece %11'i okuryazarken 2000'de bu oran % 88'e çýkmýþtýr. Ancak okuryazar olmayan nüfusun % 71'ini kadýnlar oluþturmaktadýr. 8 Türkiye nüfusunun okuryazarlýk durumu (TÜÝK, 2000) Yandaki grafikte Türkiye nin 1927 ile 2000 yýllarýna ait nüfusunun cinsiyetlere göre okuryazarlýk oranlarý verilmiþtir. Buna göre; 1927 ve 2000 yýllarýnda cinsiyetlere göre okuryazarlýk oranýný karþýlaþtýrýnýz. Türkiye'nin yýllarýn da kadýn ve erkek nüfusu arasýndaki okuma ve yazma artýþ oranýný karþýlaþtýrýnýz. Ülkemizde okuma yazma oraný kadýnlarda neden düþüktür? Bu oranýn yükseltilmesi için neler yapýlabilir? 9 Türkiye nüfusunun cinsiyetlere göre okuryazarlýk oranlarý (TÜÝK, 2000) 165

7 Türkiye nin Kýr ve Kent Nüfusu Bir ülkenin kýrsal alanlarýnda ve kentlerinde bulunan nüfus miktarlarý, o ülkenin ekonomik ve sosyal yapýsýný yansýtan önemli göstergelerden biridir. Geliþmiþ ülkelerde kýrsal nüfus oraný toplam nüfusun % 10'nunu geçmemektedir. Ülkemizde nüfusu 'in altýnda bulunan yerleþmelerde yaþayan nüfus kýrsal nüfus olarak adlandýrýlýr. Kýrsal nüfusun geçimi önemli ölçüde tarýma ve hayvancýlýða dayanmaktadýr. Cumhuriyetin ilk yýllarýnda kýrsal nüfus, toplam nüfusumuzun büyük kýsmýný oluþturuyordu. 1927'de ülkemiz nüfusunun % 83,8'i kýr, %16,2'si þehir yerleþmelerinde yaþýyordu. Kýrsal nüfusun bu miktarýnýn fazlalýðý etkisini giderek kaybetmesine raðmen 1970'li yýllarýn sonlarýna kadar devam etmiþtir. Ýlk olarak 1980 yýlýnda ülkemizde yapýlan nüfus sayýmýnda þehir nüfusu, kýrsal nüfusundan daha yüksek sayýya ulaþmýþtýr. Yandaki grafikten faydalanarak aþaðýdaki sorularý cevaplayýnýz. Türkiye'de kent nüfusu hangi yýldan sonra oran olarak artmaya baþlamýþtýr? Kent ve kýrsal nüfus arasýndaki en büyük fark hangi yýllarda görülmektedir? Kýrsal kesimde doðum oraný fazla olmasýna raðmen kýrsal nüfusun giderek azalmasýnýn nedeni nedir? ile yýllarý arasýndaki kent ve kýrsal nüfus oranlarýný karþýlaþtýrýnýz. 10 Türkiye nin 1927 ile 2000 yýllarý arasýndaki kent ve kýrsal nüfus oraný ( TÜÝK, 2000) Ülkemizin nüfus yapýsýyla ilgilii içinde bu kavramlarýn geçtiði bir metin yazýnýz. Okuma yazma bilmeyenler Kadýn nüfus oraný Ortalama ömür Erkek nüfus oraný Kýrsal alanda yaþayanlar Kentte yaþayanlar Yaþlý nüfus Genç nüfus Üniversite mezunlarý 166

8 Konu: Nüfus sayýmý Amaç: Nüfus yapýsýný kavramak Çevrenizden 15 aile seçerek mini ölçekli bir nüfus sayýmý yapýnýz. Bu sayýmý aþaðýdaki aþamalarý takip ederek tamamlayýnýz. Süre: 2 hafta NOT: Sayým formu Adý-soyadý: Cinsiyeti :... Doðum tarihi:... Çalýþtýðý sektör: ( ) Tarým, ( ) sanayi, ( ) hizmet Eðitim durumu: ( ) Okuryazar deðil, ( ) okuryazar, ( ) ilköðretim, ( ) lise, ( ) üniversite sayým yýlý içinde doðanlar:... ölenler:... l. Aþama: Nüfus sayýmýnýn yapýlmasý. ll. Aþama: Verilerin tablo hâline getirilmesi. lll. Aþama: Tablolardaki verilerle grafik ve piramit oluþturulmasý. lv. Aþama: Sonuçlarýn deðerlendirilmesi. 0-4 yaþlarý arasýndaki kiþi sayýsý, 5-9 yaþlarý arasýndaki kiþi sayýsý, yaþlarý arasýndaki kiþi sayýsý, 65 ve üzerindeki kiþi sayýsý þeklinde beþerli yaþ gruplarý oluþturunuz. Bütün bu yaþ gruplarý arasýndaki kiþi sayýsýný tespit edip bir nüfus piramidi oluþturunuz. 1. Hangi yaþ grubundaki nüfus fazladýr? Bu yaþ grubunun neden fazla olduðunu açýklayýnýz yaþ arasýndakiler çocuk, grubundakiler çalýþabilir nüfus, 65 yaþ ve üzerindekiler ise yaþlý nüfus olarak sýnýflandýrarak yaþ gruplarýný dairesel grafikle gösteriniz. 3. Eðitim durumlarýný (okuryazar olmayan, sadece okuryazar olan, ilköðretim mezunu, lise mezunu, üniversite mezunu) önce tablo hâline getiriniz. Sonra bu oranlarý dairesel grafik þeklinde gösteriniz. 4. Çalýþýlan sektörler: Sanayi, hizmet ve tarým alanlarýnda çalýþanlarý tespit ederek tablo oluþturunuz ve bu oranlarý dairesel grafik þeklinde gösteriniz. 5. Hangi sektörde çalýþanlarýn sayýsý daha fazladýr? 6. Cinsiyet durumunu gösteren bir grafik çiziniz ve cinsiyetler arasýnda bir dengesizlik varsa bunun nedenini açýklayýnýz. 7. Önümüzdeki yýl anaokulu, ilköðretim ve liseye baþlayacaklarýn sayýsýný bir tabloda gösteriniz. 8. Çýkardýðýnýz sonuçlarý ve nedenlerini arkadaþlarýnýzla tartýþýnýz. 9. Çýkardýðýnýz sonuçlar doðrultusunda nüfus özellikleri ile ilgili bir metin yazýnýz. Sayým yaptýðýnýz yýldaki doðum ve ölüm sayýlarýnýn beþ yýl süre ile ayný seviyede seyrettiðini, bu sayýmý 70 milyon nüfusu kapsayacak þekilde yaptýðýnýzý düþünerek beþ yýl sonra olabilecek deðiþiklikleri yukarýdaki sorulardan da hareketle arkadaþlarýnýzla tartýþýnýz. Çalýþmanýzý sayfa 238 deki örnek proje çalýþmasýna göre hazýrlayýnýz. 167

9 TÜRKÝYE DE NÜFUSUN TARÝHSEL GELÝÞÝMÝ 1. Yaþadýðýnýz yerin nüfusunu öðreniniz. 2. Yaþadýðýnýz yerde nüfusun artma ya da azalma nedenleri nelerdir? Araþtýrýnýz. 3. Yaþadýðýnýz yerin nüfusu artýyorsa size göre bu artýþ hýzlý mý yoksa yavaþ mýdýr? Yýllara göre karþýlaþtýrýnýz. Türkiye de Nüfus Sayýmlarý Dünya nüfusu gibi Türkiye nüfusu da sürekli bir deðiþim ve artýþ içindedir. Bu deðiþim ve artýþ, hýzýný kaybetmekle beraber günümüzde de sürmektedir. Nüfustaki artýþ ve deðiþim belirli aralýklarla yapýlan genel nüfus sayýmlarýyla belirlenir. Osmanlý Devleti nde ilk nüfus sayýmý II. Mahmut döneminde gerçekleþtirilmiþtir. Cumhuriyet Döneminde ilk kapsamlý nüfus sayýmý 1927 yýlýnda yapýlmýþtýr. 1935'teki nüfus sayýmýndan sonra 1990'a kadar sayýmlarýn sonu 0 ve 5 ile biten yýllarda, 1990'dan sonra ise 10 yýlda bir yapýlmasýna karar verilmiþtir. Ülkemizdeki nüfus sayýmlarýnda ülke sýnýrlarý içinde bulunanlar, bulunduklarý yerlerde sayýlýrlar. Bu nedenle sayým günü çeþitli nedenlerle yurt dýþýnda olanlar sayýlamamaktadýr. (II. Mahmut dönemi): 1831 yýlýnda asker ve vergi yükümlülerini belirlemeye yönelik olarak yapýlan nüfus sayýmýnda Anadolu'nun nüfusu 7-7,5 milyon olarak sayýlmýþtýr. (Abdülmecit dönemi ): 1844 yýlýnda nüfus belgesi verilecek nüfusu tespit etmek amacýyla yapýlan nüfus sayýmýnda Anadolu nun nüfusu 10-10,5 milyon olarak sayýlmýþtýr. 11 Türkiye nüfusunun yýllara göre artýþý Sayým Tarihleri Nüfus Yýllýk Nüfus Artýþ Hýzý % , , , , , , , , , , , , ,35 (TÜÝK, 2003) 168

10 Türkiye'de nüfusun sayým yýllarýna göre artýþýný gösteren tablo 11 ve grafik 12 ye göre nüfusumuzun 1927'den günümüze kadar geçirdiði deðiþimi inceleyerek aþaðýdaki sorularý cevaplayýnýz. Türkiye nüfusu sürekli ayný oranda mý artmýþtýr? Neden? En düþük artýþ hýzý hangi sayým dönemleri arasýnda gerçekleþmiþtir? En yüksek artýþ hýzý hangi sayým dönemleri arasýnda gerçekleþmiþtir? Bulduðunuz sonuçlarý rapor hâline getirerek sýnýfta arkadaþlarýnýzla paylaþýnýz ve bu sonuçlarý ürün dosyalarýna yerleþtiriniz. Milyon kiþi Yýllar 12 Türkiye nüfusunun yýllara göre artýþý (TÜÝK, 2004) Türkiye de Nüfusun Yýllara Göre Deðiþimi Doðumlar ve alýnan göçlerle artan nüfus, ölümler ve verilen göçlerle azalýr. Cumhuriyet Döneminde yurdumuza zaman zaman çeþitli ülkelerden göçler olduðu gibi yurdumuzdan da baþka ülkelere göçler gerçekleþmiþtir. Nüfus artýþýmýz üzerinde yurdumuza toprak katýlýmýnýn da etkisi söz konusudur (Hatay ýn ana vatana katýlýþý) yýllarý arasýnda ülke nüfusundaki deðiþim þu baþlýklarla belirtilebillir: Nüfus hýzlý bir þekilde artmaktadýr. Erkek nüfusu, kadýn nüfusundan daha fazladýr. Nüfusun eðitim düzeyi giderek yükselmektedir. Ortalama yaþam süresi giderek uzamaktadýr. Kentsel nüfus giderek artmaktadýr. Ýç ve dýþ göçler yoðun olarak yaþanmýþtýr yýllarý arasýnda nüfusumuz yaklaþýk beþ kat artarak 13,6 milyondan 67,8 milyona ulaþmýþtýr döneminde ülke nüfusu yýlda ortalama kiþi artmýþtýr. 169

11 13 Türkiye nüfus artýþ grafiði (TÜÝK, 2004) 14 Türkiye de yýllarý arasýnda doðum ve ölüm oranlarý (TÜÝK, 2004) Yukarýdaki grafiklere bakarak aþaðýdaki etkinlikleri yapýnýz. Yýllýk nüfus artýþ hýzýnýn. döneminde % o.. ile en düþük seviyede olmasýnýn nedenleri nelerdir? Yýllýk nüfus artýþ hýzý.... döneminde o %.. ile en yüksek seviyededir ten sonra ilk kez... döneminde nüfus artýþ hýzý o /oo 20'nin altýna düþmüþtür. Yýllýk nüfus artýþ hýzý.... döneminden sonra sürekli düþüþ göstermiþtir. Doðum oranlarý... ten itibaren sürekli düþüþ göstermiþtir. Ölüm oranlarý... yýllarýnda en yüksek seviyeye ulaþmýþtýr. 170

12 Doðal nüfus artýþý Çalýþmak için baþka ülkelere tek baþýna ya da aileleriyle birlikte gidenlerin oluþturduðu göçler: te Avrupa'ya da Bazý Ortadoðu ve Kuzey Afrika ülkelerine Lozan Antlaþmasý nedeniyle mübadeleye tabi tutularak Türkiye'den gidenler Türkiye de Nüfus Artýþý ve Azalýþý Üzerinde Etkili Olan Baþlýca Olaylar Lozan Antlaþmasý nedeniyle mübadeleye tabi tutularak Türkiye'ye gelenler Politik, siyasi ve sosyal baskýlar nedeniyle Türkiye'ye gelenler Hatay'ýn ana vatana katýlmasý 171

13 Türkiye de Nüfusun Artýþý ve Nedenleri Yurdumuzda nüfus artýþýný etkileyen temel faktör doðal nüfus artýþýdýr. Nüfus artýþýnda doðumlar kadar ölümler de etkilidir. Doðumlarla ölümler arasýndaki fark doðal nüfus artýþýný oluþturur. Türkiye'nin doðal nüfus artýþý incelendiðinde özellikle 1950'lerden itibaren ölüm oranlarýnda, 1960'lardan itibaren ise doðum oranlarýnda bir düþmenin söz konusu olduðu görülmektedir. Buradan anlaþýldýðýna göre doðum oranlarý azalýrken ölüm oranlarý da azalmakta, yani insan ömrü uzamaktadýr. Sayfa 181 deki þekilde görüldüðü gibi Türkiye'de nüfusun artmasýnda doðal artýþlardan baþka nedenler de rol oynamaktadýr yýllarýnda nüfus artýþýnýn % 28,9'luk kýsmýný baþka ülkelerde yaþayan Türklerin siyasal baskýlar nedeniyle yurdumuza göç etmesi oluþturur. 30 Haziran 1939'da Hatay'ýn ana vatana katýlmasý yýllarýnda %12,5'lik bir artýþa neden olmuþtur yýllarýnda seferberlik hâlinin kalkmasý, ekonomik þartlarýn düzelmeye baþlamasý, evlenmelerin artmasý, doðum oranlarýnýn yükselmesi, bu ve bundan sonraki dönemdeki artýþlarý da etkilemiþtir yýllarýnda 200 bin kadar iþçinin yurt dýþýna çalýþmak için gitmesi nüfus artýþýnda bir yavaþlamaya neden olmuþtur yýlýndan itibaren nüfus artýþ hýzýmýzýn düþmesinde, kentleþme ve sanayileþmeyle birlikte doðum oranlarýnda meydana gelen azalmanýn da etkisi olmuþtur. Ayrýca cumhuriyetin kurulduðu yýllarda yurdumuzun uzun yýllar süren savaþlarda erkek nüfusunun önemli bir kýsmýný kaybetmiþ olmasý, toplam doðurganlýk oranýný oldukça düþürmüþtür. Bu nedenle 1965'e kadar nüfus artýþýný teþvik edici politikalar izlenmiþtir. 1965'ten itibaren doðurganlýðý teþvik edici politikalarýn yerine nüfus planlamasýna önem verilmesi ise nüfus artýþýnýn yavaþlamasýnda etkili olmuþtur. Kýrsal kesimdeki nüfus artýþý sonucu her geçen gün kiþi baþýna düþen arazi miktarý azalmaktadýr. Nüfus Artýþýnýn sonuçlarý Kentlerde konut sýkýntýsý baþ göstermekte ve gecekondulaþma görülmektedir. Kýrsal kesimde yapýlan yatýrýmlardan verim alýnamamaktadýr. Ülkemizin batý ve orta kesimlerinde yer alan illerde nüfus artýþýnda doðurganlýðýn yaný sýra göçlerin de etkisi vardýr. Türkiye'de nüfus artýþý bazý sorunlara yol açmaktadýr. Çevre sorunlarý oluþur, göç artar, millî gelir azalýr ve refah seviyesi düþer, hizmetler aksar, baðýmlý nüfus artar, konut sýkýntýsý yaþanýr, düzensiz þehirleþme görülür. 172

14 ÜLKEMÝZDE GÖÇLER 1. Çevrenizde göç ederek yaþadýðýnýz þehre gelenler var mý? Bunlarýn hangi nedenlerden dolayý göç ettiklerini tespit ediniz. Sýnýftan çýkan sonuçlarla göçün nedenlerini belirlemeye çalýþýnýz. 2. Yakýnlarýnýzdan yurt dýþýna giden ve oraya yerleþen insanlar var mý? Bu insanlarýn göç etme nedenleri nelerdir? Tartýþýnýz. Þehriniz göç alýyor veya göç veriyor mu? Hangi nedenlerden dolayý göç aldýðýný ya da göç verdiðini tartýþýnýz. Öðretmeni Yunus a Türkiye deki göçlerin nedenlerini belirlemesi için bir proje ödevi verir. Yunus da kendi çevresinde göç eden aileleri seçerek röportaj yapar. Yunus un yaþadýðý þehir Türkiye nin hemen hemen her yerinden göç almaktadýr. Þimdi Yunus un röportajýndan bir bölüm okuyalým. Yunus (lise öðrencisi): Ýzmit e gelme nedenlerinizi anlatýr mýsýnýz? Ali Bey (bir fabrikada usta): Tarýmda kazandýðým para ile ailemi yeterince geçindiremiyordum. Erozyon ile topraklarýmýzýn verimi iyice düþmüþtü. Çocuklarýmýz ise liseyi okumak için þehre gidip gelmek zorunda kaldýlar. Tüm bunlara karþýlýk þehirde sanayi ve ticarette ücretleri çok cazip iþler vardý. Çocuklarýn okulu hemen yanýmýzda olduðu için okula çok kolay gidip geleceklerdi. Ayrýca þehrin deðiþik sosyal faaliyetlerine de katýlabileceklerdi. Yukarýdaki röportajdan ve yakýnlarýnýzdan öðrendiðiniz bilgilerden yararlanarak ülkemizdeki göçün sebeplerini tespit edip itici ve çekici faktörleri aþaðýya yazýnýz. ÝTÝCÝ FAKTÖRLER ÇEKÝCÝ FAKTÖRLER 173

15 Ýç Göçlerin Nedenleri Bir arkadaþým þehirde iyi bir iþ buldu. Ev sahibi oldu. Ailemi geçindirecek bir iþim yok. Köyümüze baraj yapýldý. Tarlalarýmýz sular altýnda kaldý. Ýyi bir okula gitmek ve kariyeri yüksek bir iþ sahibi olmak istiyorum. Erozyon topraklarýmýzý verimsizleþtirdi. Oðlum hasta ve iyi bir hastanede tedavi görmesi lazým. Hareketli þehir yaþamý ilgimi çekiyor. Yukarýdaki düþüncelerden yararlanarak insanlarýn göç etmek istemelerinin sebeplerini söyleyiniz. Ülkemizde göçler, yurt dýþýna ve yurt içine olmak üzere iki yöndedir. Dýþ göçler, ülke sýnýrlarýnýn aþýlmasý ile yapýlýr. Ýç göç, ülke sýnýrlarý içinde olur ve büyük kýsmý kýrsal bölgelerden kentlere doðru yapýlýr. 174

16 Ülkemizde, kýrsal alanlarda geçim zorluðu, buna karþýlýk þehirlerde baþta sanayi olmak üzere diðer sektörlerde iþ bulma imkânlarý kýrdan kente göçü teþvik etmektedir. Kýrsal alanlarda tarým topraklarýnýn azlýðý, verimin düþmesi göçleri teþvik etmektedir. Kýrsal alanlardan þehirlere doðru göç, kademeli olarak gerçekleþmiþtir. Önce köyden büyük kasaba veya küçük þehirlere, oradan da büyük þehirlere göç þeklinde olmuþtur lerde göç hareketi köyden kente iken 1980 lerden sonra küçük þehirlerden büyük þehirlere doðru gerçekleþmiþtir. Türkiye'de dýþ göç hareketi 1960 tan sonra iþ gücüne ihtiyaç duyan Batý Avrupa nýn sanayileþmiþ ülkelerine gidiþle baþlamýþtýr teki petrol bunalýmý ve bunu izleyen ekonomik durgunluk, bu ülkelerin iþ gücü ihtiyacýný azaltýnca; iþ gücü akýmý baþta Suudi Arabistan ve Libya olmak üzere Orta Doðu ve Kuzey Afrika ülkelerine yönelmiþtir. Sovyetler Birliði nin daðýlmasý ile yeni kurulan Türk Cumhuriyetlerine de 1991 den itibaren Türkiye'den göçler olmuþtur. Yazýn yaylaya, dedemlerin yanýna giderim. Ben her yaz Ayvalýk taki yazlýðýmýza giderim. Yaz aylarýnda para kazanmak için Marmaris'te turizm sektöründe çalýþýyorum. Fotoðraftaki insanlar bulunduklarý yerden baþka bir yere neden gidiyorlar? Gittikleri yerde sizce ne kadar kalacaklar? Gittikleri yerlerde ne yapacaklar? 1990 ile 2004 yýllarý arasýnda kýrsal kesimde %0 20 nin üzerinde göç veren illerden bazýlarý Tunceli, Sinop, Kastamonu, Kýrþehir dir. Bu illerden birini seçip örnek inceleme yapýnýz. Bölgenin istihdam ve ekonomisini inceleyip göçün nedenlerini belirtiniz. Çalýþmanýzý yapacaðýnýz süreyi, uygulama ve araþtýrma basamaklarýný ve deðerlendirme kriterleri ni öðretmeninizle birlikte belirleyiniz ile 2005 yýllarý arasýnda en fazla göç alan ilk on il: Ýstanbul, Ankara, Ýzmir, Adana, Mersin, Bursa, Antalya, Malatya, Manisa ve Kocaeli ile 2005 yýllarý arasýnda en fazla göç veren ilk on il: Adýyaman, Aðrý, Batman, Bingöl, Bitlis, Diyarbakýr, Elâzýð, Hakkâri, Mardin, Muþ. 175

17 Ülkemizden yurt dýþýna beyin göçü olmaktadýr. Beyin göçü; iyi eðitim görmüþ, nitelikli ve alanýnda yetiþmiþ bireylerin baþka ülkeye göç edip yerleþmesidir. Beyin göçünün baþlýca nedenleri; alanýnda iþ bulamama, verimli çalýþma koþullarýndan yoksunluk ve düþük ücrettir. Ülkemizden yurt dýþýna gitmiþ beyin cerrahlarý, kalp cerrahlarý ve astrofizikçiler gibi bilim dallarýnda uzmanlaþmýþ kiþiler bugün dünyaca ünlüdürler. Göçün Sonuçlarý Aþaðýdaki örnekleri deðerlendirerek göçün olumlu ve olumsuz sonuçlarýný söyleyiniz. Göç Edenlerin Yaþadýklarý: Çocuklarýmýz iyi eðitim alýyor. Tekstil sektöründe çalýþýyorum, iyi bir iþim ve gelirim var. Sosyal hayatýmýz oldukça renkli. Yaþamak için uygun ve saðlýklý bir evde oturuyoruz. Þehirde hayat pahalýdýr. Ýhtiyaçlarýmýzý karþýlamak için yeteri kadar gelirimiz yok. Gecekondu adý verilen evlerimiz son derece saðlýksýz ve yaþamaya uygun deðil. Köyümü ve arkadaþlarýmý özlüyorum. Oturduðumuz yerde alt yapý hizmetleri yetersiz. Çocuklarýmýza iyi bir eðitim imkâný sunamýyoruz. Gelirimiz yetmediði için çocuklarýmýz da çalýþmak zorunda kalýyor. 176

18 Göç Nedenleri Hýzlý nüfus artýþý Miras yoluyla tarým topraklarýnýn parçalanmasý Tarýmda makineleþme nedeniyle iþsizliðin oluþmasý Yüzey þekilleri nedeniyle tarým topraklarýnýn küçük ve parçalý olmasý Tarýmsal üretimdeki verim düþüklüðü Ýþ imkânlarýnýn kýsýtlý olmasý Eðitim, saðlýk ve sosyal hizmetlerden yararlanma isteði Göçün Sonuçlarý Nüfus daðýlýþýnda dengesizlik Çarpýk kentleþme, çevre kirliliði, belediye hizmetlerinde aksama Þehirlerde iþsizlik Eðitim ve saðlýk olanaklarýnda aksama Þehir yaþamýna uyum zorluðu Göçü Önlemek Ýçin Alýnabilecek Önlemler Modern tarým yöntemleri yaygýnlaþtýrýlmalý. Besi ve ahýr hayvancýlýðý geliþtirilmeli. Tarýma dayalý sanayi kollarý, kýrsal alanlara kaydýrýlmalý. Kýrsal alanlarda eðitim, saðlýk, yol, su, elektrik gibi hizmetler yaygýnlaþtýrýlmalý. 177

19 Akdeniz kýyýsýnda güzel bir köyde yaþýyordum. Fakat hastayým ve sürekli kontrol altýnda olmalýyým. O yüzden Ýzmir'e yerleþtim. Babam öldükten sonra topraklarýmýz miras yolu ile bölündü. Tarýmda makineleþme insan gücüne duyulan ihtiyacý azalttý. Þehre göç ettik. Önay Haným Hasan Bey Eðitimimi tamamladýktan sonra Ýstanbul a yerleþtim. Ýstanbul da eðitim ve saðlýk hizmetlerinden, kültürel etkinliklerden daha fazla yararlanabiliyorum. Orman yangýnlarý ve erozyon sonucu tarým topraklarýmýz verimsizleþti. Güler Haným Alaattin Bey Ýsmail Bey Küçük bir kentte, küçük bir iþletmem vardý. Ýstanbul a gelip iþlerimi büyüttüm. Burada pazar ve ulaþým þartlarý çok iyi. Menekþe Haným Yaþadýðýmýz yer, depremde büyük hasar gördü. Ankara bizim için yeni bir yaþam umudu oldu. Yukardaki kiþilerin yaþantýlarýndan yararlanarak hangi nedenlerden dolayý göç etmiþ olduklarýný, itici ve çekici faktör olarak sýnýflandýrýnýz ve aþaðýdaki tabloya yazýnýz. 178 BÝREYLER ÝTÝCÝ FAKTÖRLER ÇEKÝCÝ FAKTÖRLER Hasan Bey Önay Haným Güler Haným Alaattin Bey Menekþe Haným Ýsmail Bey

20 Aþaðýdaki tabloda göçü etkileyen itici ve çekici faktörler verilmiþtir. Bunlarý uygun þekilde iþaretleyiniz. FAKTÖR ÝTÝCÝ FAKTÖRLER ÇEKÝCÝ FAKTÖRLER Saðlýk hizmetlerinin yetersizliði X Ýþ imkânlarýnýn fazla oluþu Eðitim imkânlarýnýn yetersizliði Daha kaliteli bir yaþam Topraklarýn miras yolu ile bölünmesi Tarýmda makineleþme Doðal afetler BULMACA Aþaðýdaki tanýmlardan hareketle bulmacayý doldurunuz. 1. Tarýmda insan gücüne duyulan ihtiyacý azaltatarak göçe neden olur. 2. Kariyer sahibi kiþilerin yurt dýþýna gidip bilimsel çalýþmalarýný o ülkelerde sürdürmesi. 3. Toprak örtüsünün dýþ kuvvetler tarafýnda taþýnmasý 'lardan itibaren Türkiye'den en çok iþçi göçü alan Avrupa ülkesi. 5. Göç veren bölgelerde halkýn temel geçim kaynaðý. 6. Göç alan yerlerde nüfusu çeken önemli ekonomik faktörlerden biri. 179

21 Aþaðýdaki sorularý cevaplayýnýz. 1. Türkiye'de doðum ve ölüm oranlarýnýn birbirine en çok yaklaþtýðý yýllarý bularak bunun nüfus artýþý üzerindeki etkisini nedenleriyle birlikte açýklayýnýz. 2. Türkiye'de genç nüfus oranýnýn yüksek olmasýnýn nedenlerini belirtiniz. 3. Türkiye'de çalýþanlarýn yaþ ortalamasý Avrupa ülkelerine göre düþüktür. Neden? 4. Türkiye'de çalýþan nüfusun yarýya yakýný tarým kesiminde istihdam edilmektedir. Neden? 5. Türkiye'de sanayi ve hizmet sektörü belirli merkezlerde toplanmýþtýr. Bu durum, bu merkezlerin hangi özellikleri ile ilgilidir? 6. Aþaðýdaki grafikten yayarlanarak Türkiye deki nüfus artýþý ile seçilmiþ ülkelerin nüfus artýþlarýný karþýlaþtýrýnýz. Nüfus artýþý yýllarý arasýnda Türkiye ve bazý ülkelerin nüfus artýþ oranlarý Aþaðýdaki boþluklarý doldurunuz. 1. Türkiye'de çalýþanlar içinde kalifiye eleman sayýsý azdýr. Çünkü.. eðitimi yetersizdir. 2. Üretici konumda olmayan 0-14 ve 65 yukarýsý yaþ grubuna.. denir. 3. Ýstanbul'da erkek nüfus oranýnýn kadýn nüfus oranýndan fazla olmasýnýn nedeni.. 4. Ülkemizde kýrsal kesimde etkisinden dolayý yerleþmeler güney yamaçlarda yoðunlaþmýþtýr. 5. Daha çok göçebe hayvancýlýk yapan topluluklarýn geçici olarak yerleþip, çadýr kurduklarý yerleþmelere... denir. 180

22 Aþaðýdaki ifadelerin doðru veya yanlýþlýðýný yanlarýndaki kutucuklarý iþaretleyerek (x) D Y belirtiniz. 1. Türkiye nüfus piramidinin tabaný gittikçe geniþlemektedir. 2. Göç veren illerde kadýn nüfus oraný azdýr. 3. Türkiye'de nüfusun yaklaþýk % 50'si 0-24 yaþ grubundadýr. 4. Türkiye'de kýr ve kent nüfus oraný birbirine yakýndýr. 5. Türkiye de 1927 den itibaren kýr nüfusu azalmýþtýr. 6. Türkiye nüfusu sürekli artmýþtýr. 7. II. Dünya Savaþý nüfus artýþýmýzý etkilememiþtir. 8. Türkiye'de nüfus artýþý en çok döneminde görülür. 9. Türkiye'de nüfus artýþ hýzý 1960 tarihinden itibaren yavaþlamýþtýr. 10. Türkiye'de nüfus artýþý üzerinde dýþ göçlerin etkisi yoktur. 11. Türkiye'de nüfus artýþý sürekli ayný oranda gerçekleþmiþtir. Aþaðýdaki çoktan seçmeli sorularý cevaplayýnýz yýllarý arasýnda Türkiye'de þehir nüfusu köy nüfusuna göre daha çok artýþ göstermiþtir. Þehir nüfusundaki artýþ hýzýnýn çok olmasýnda aþaðýdakilerden hangisi daha çok etkilidir? A) Çocuk ölümlerinin az olmasý B) Evli nüfusun artmasý C) Ortalama ömrün uzamasý D) Göçle gelen nüfusun artmasý E) Saðlýk þartlarýnýn iyileþmesi 2. Türkiye'de 1950'den sonra nüfus artýþ hýzýnýn yükselmesinde aþaðýdakilerden hangisinin etkisi olmamýþtýr? A) Bebek ölümlerinin azalmasý B) Saðlýk þartlarýnýn iyileþmesi C) Gýda üretimindeki artýþ D) Hayat standardýnýn yükselmesi E) Köyden kente göçün artmasý 3. Türkiye'de yerleþme ve nüfus daðýlýþýný etkileyen en önemli faktör aþaðýdakilerden hangisidir? A) Ýklim B) Bitki örtüsü C) Toprak D) Deprem E) Doðal afetler 4. Aþaðýdakilerden hangisi nüfus artýþ hýzýnýn yüksek veya düþük olmasýnda etkili deðildir? A) Yüz ölçümü B) Sanayileþme C) Kadýnlarýn çalýþmasý D) Sosyo-kültürel yapý E) Ekonomik hayat seviyesi 181