Sayın Valimizin Önsözü 4 Önsöz 5

Transkript

1 DİYARBAKIR DOĞA TURİZMİ MASTER PLANI ( ) ORMAN VE SU İŞLERİ BAKANLIĞI MALATYA XV. BÖLGE MÜDÜRLÜĞÜ DİYARBAKIR ŞUBE MÜDÜRLÜĞÜ (Şubat 2013) I

2 İÇİNDEKİLER Sayın Valimizin Önsözü 4 Önsöz 5 1. GİRİŞ Doğal Alanlar, Yöre İnsanının Geleneksel Hayatı, Kırsal Kalkınma, 6 Sürdürülebilir T urizm Alternatifi Ve Diyarbakır İlinde Sürdürülebilir Doğa Turizmi 1.2 Doğal Alanlar Ve Sürdürülebilir Kalkınma Sürdürülebilir Doğa Turizmi Sürdürülebilir Doğa Turizmi Gelişme Stratejisi SÜRDÜRÜLEBİLİR DOĞA TURİZMİ GELİŞİMİNE İLİŞKİN 13 ÇALIŞMALAR 2.1 Kaynak Analizi Kaynak Analizinde Ele Alınacak Unsurlar Turizm Potansiyeli Taşıma Kapasitesi Taşıma Kapasitesinin Elemanları İLGİ GRUBU ANALİZİ VE YEREL ORGANİZASYONUN 23 OLUŞTURULMASI 3.1 İlgi Grupları/Paydaşlar İlgi Grubu Kategorileri İlgi Grubu Analizi Toplum Temelli Yaklaşım Yerel Organizasyonun Oluşturulması Tarihçe Diyarbakır İlinin Genel Özellikleri İlin Jeomorfolojik Özellikleri Jeolojik Özellikler İklim Özellikleri Hidrografya Toprak Özellikleri Arazi Varlığı Orman Varlığı Flora-Fauna ve Hassas Yöreler Yerleşim Alanları ve Nüfus Tarım ve Hayvancılık Sanayi ve Teknoloji Altyapı, Ulaşım, Haberleşme ve Konaklama Madencilik Enerji İlgi Grubu Ve Paydaş Analizi DİYARBAKIR DOĞA TURİZMİ ARZI Diyarbakır İlinin Doğa Turizmi Değerleri 41 (Doğa Turizmi Arzı) 2

3 4.2.Diyarbakır ilinin Doğa Turizmi (Arzı) Değerleri ve Bilinirlik Değerlendirmesi Diyarbakır İlinde Doğa Turizmi Amaçlı Kullanılan ve Koruma Statülü Alanlar Diyarbakır İli Seçkin Özellikli Diğer Sahalar Diyarbakır İlinde Doğa Turizm Çeşitleri 60 Diyarbakır İli Ve İlçelerinin Öne Çıkan Doğa Turizmi Değerleri Matrisi Seçkin Ve Yüksek Değer Taşıyan (X) Yıldız Alanların Değerlendirilmesi Ve Potansiyelini Geliştirme İmkanlarının Ortaya Konulmasına İlişkin Analizler 62 Diyarbakır İli Ve İlçelerinin Kıyas Yöntemi İle Kısa Değerlendirmesi 66 Öneriler DİYARBAKIR İLİ SÜRDÜRÜLEBİLİR DOĞA TURİZMİ STRATEJİLERİ Kapasite Geliştirme Fiziksel Altyapının Oluşturulması Envanter, Ürün Oluşturma,Ürün Çeşitlendirme Ve Geliştirme, 71 Sertifikalandırma, Tanıtım Ve Pazarlamanın Yapılması 6.4 İzleme Ve Değerlendirmeye Yönelik Eylemler 73 ONAY SAYFASI 74 3

4 Sayın Valimizden Binlerce yıldır onlarca medeniyete ev sahipliği yapmış olan Diyarbakır; sahip olduğu tarihi, kültürel, ekonomik ve jeopolitik değerlerle sadece ülkemizin değil dünyanın da önemli şehirlerinden biridir. Gelişime açık yüzüyle her geçen gün çehresi biraz daha değişip modernleşen Diyarbakır, geçmişten devraldığı mirası ve koruyup yaşattığı değerleriyle de geçmişi ve geleceği adeta iç içe yaşatan bir kent konumundadır. Üzerinde onlarca medeniyetin izlerini taşıyan Diyarbakır, sahip olduğu zenginliklerle tarih boyunca dikkatleri üzerine çekip ilgi odağı olurken; bugün de aynı önemi yitirmeden geleceğin cazibe merkezlerinden biri olmaya adaydır. Turizm denince tarihi değerleriyle akla gelen şehrimizin Eğil Baraj Gölü, Gelincik Dağı, Hasuni Mağaraları gibi su sporlarından yayla turizmine kadar birçok etkinliğe konu olabilecek doğal güzellikleri de mevcuttur. Bu planın amacı ilimizin sahip olduğu bu doğa turizmi potansiyelini ortaya çıkarmaktır. Orman ve Su İşleri İl Şube Müdürlüğümüzce hazırlanan Diyarbakır Doğa Turizmi Master Planı nın ilimizin sahip olduğu zengin doğa turizmi potansiyelinin ortaya çıkmasına vesile olacağını umuyor, hazırlanmasında emeği geçenlere teşekkür ediyorum. Mustafa TOPRAK 4 Diyarbakır Valisi

5 ÖNSÖZ Birçok medeniyete ev sahipliği yapmış olan DİYARBAKIR yüzyıllar boyunca Güneydoğu Anadolu nun fikir, sanat, kültür ve bilim merkezi olmuştur. Bir turizm şehri olmayı hak ettiğine inandığımız DİYARBAKIR olumsuzluklar neticesinde gereken ilgiyi görememiş ve dolayısıyla turizm ile turist akını sekteye uğramıştır. Sn. Bakanımız Prof. Dr. Veysel EROĞLU nun emirleri ile DKMP Genel Müdürümüz Sn. Ahmet ÖZYANIK ın talimatları doğrultusunda Diyarbakır İli Doğa Turizmi Master Planı hazırlanmasına başlanmıştır. İlimizde Doğa Turizmi Master Planı hazırlamak için Kamu Kurum Kuruluşları ve Dicle Üniversitesi Fen Fakültesinin desteği ile bir komisyon kurulmuştur. Söz konusu plan Şube Müdürü Erdal SEVEN in koordinatörlüğünde Orman Mühendisi Yaşam ALHAS ile Orman Endüstri Mühendisi Murat YILDIRIM tarafından hazırlanmıştır. Bu plan gelecekte yapılacak daha kapsamlı bir çalışmanın ön ayağını teşkil etmesi bakımından önem arz etmektedir. Arazi çalışmalarının rahatlıkla yapılabileceği koşullarda daha ayrıntılı olarak iş analizleri içeriğiyle de sunulması planlanmaktadır. bilirim. Bu planın hazırlanmasında emeği geçenlere şükranlarımı sunmayı bir borç Erdal SEVEN Diyarbakır Şube Müdürü 5

6 1. GİRİŞ 1.1 DOĞAL ALANLAR, YÖRE İNSANININ GELENEKSEL HAYATI, KIRSAL KALKINMA, SÜRDÜRÜLEBİLİR TURİZM ALTERNATİFİ ve DİYARBAKIR VİLAYETİNDE SÜRDÜRÜLEBİLİR DOĞA TURİZMİ Tabiatı korumanın geleceği kırsal alanların geleceğine, kırsal hayatın korunmasına ve sağlıklı yürüyen bir kırsal ekonomiye bağlıdır. Kırsal alanlardaki düşük ve dağınık nüfus ile beraber yetersiz gelir söz konusu olduğunda bu alanların turizm köyleri vb. faaliyetler için kullanılması söz konusu olacaktır. Bu tür girişimlerin önemli bir kısmı korunan alanlarda veya dışında yapılmaktadır. Bazı etkinliklerin koruna alanlara ve tabiata çok zarar verdiği de görülmektedir. Bu sebeple tabiatı korumakla görevli olan bizlerin çevremiz ile iyi bir proaktif ilişkiler içinde olmamız lüzumludur. Proaktif kişi; ilişkilerde ve faaliyetlerde insiyatifi eline alan kişi demek olup tabiattaki faaliyetlerin kontrolü için Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü taşra kuruluşlarının kırsal sahalarda doğa turizminin geliştirilmesinde öncü olması doğru bir harekettir. Son yıllarda sivil toplum kuruluşları ve diğer kuruluşlar korunan alanlar, doğal alanlar, kırsal kalkınma, kalkınma için işbirliği gibi konuları tamamıyla farklı bir bakış açısı ile algılamaya başlamışlardır. Tabiat ve geleneksel kültürler üzerinde turizmin yarattığı olumsuz tesirler ve bunların neticesinde duyulan korkular kitle turizmine karşı alternatif çevre duyarlı turizmi ve tabiatı korumayı öne çıkarmıştır. Sürdürülebilir doğa turizmi ve ekoturizm tabiatın korunması için bir umut olarak ortaya çıkmıştır. Algılamadaki bu değişiklik, doğal alanlar, korunan alanlar ve çevresinin bölgesel planlamasında turizme ilişkin proje ve çalışmaların giderek artmasına yol açmıştır. Bu sayede turizm, zaman içinde kırsal alanların kalkınmasında, yoksulluğun azaltılması ve yöresel kültürel zenginliğinin korunmasında anahtar bir kelime haline gelmiştir. Sürdürülebilir doğa turizmi, kırsal ekonominin çeşitlendirilmesi, kırsal nüfus için yeni bir bakış açısı yaratılması, yoksulluğun ve kırsal göçün azaltılmasında en önemli seçeneklerden biri olarak görülmektedir. Ancak, turizmin yalnızca yerel ekonomi ile doğru şekilde bütünleştirildiği takdirde beklentileri karşılayabileceği ve yöre halkı ile diğer ilgi gruplarına fayda sağlayacağı unutulmamalıdır. 6

7 1.2 DOĞAL ALANLAR VE SÜRDÜRÜLEBİLİR KALKINMA 1980 li yıllardan itibaren Birleşmiş Milletler Çevre Programının (UNEP) çevre konularına ilişkin çalışmaları giderek artan bir etki yaratmıştır. Dünya Çevre Kalkınma Komisyonu nun 1987 yılında tamamladığı çalışmalar sonunda ortak geleceğimiz adlı bir rapor hazırlanmıştır. Gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerde, çevre ve kalkınma konularına çok farklı yaklaşılması gerektiği bu raporda vurgulanmış olup, kalkınmanın ve insanlığın sahip olduğu kaynakların sürdürülebilir olduğuna değinilmiştir. Raporda ortaya konan sürdürülebilir kalkınma kavramı, insanların elinde bulundurduğu ve onlara muhtaç olduğu ekolojik, kültürel ve sosyo-ekonomik kaynakların nadir ve eşsiz olduğu görüşüne dayanmaktadır. Bir sahanın sahip olduğu kaynaklar, çok farklı maksatlar için kullanılabilmektedir. Örneğin, bir orman kereste imalatı için kullanılabilir, üzerindeki ağaçlar kesilerek tarım toprağı olarak kullanılabilir, korunan alan olarak kullanılabilir. Alanın ve alanda yaşayan yöre halkının özelliklerine bağlı olarak bu seçeneklerden bazıları uygulanabilirken, bazıları ise kesinlikle uygulanamaz. Yalnızca korumacı bir yaklaşım içine girildiğinde doğru görülen seçenek ormanın el değmemiş eski haline bırakılması olsa da yöre halkı ve diğer iş gruplarının bu kaynakların sürdürülebilir kullanımı yaşam kalitelerini yükseltmek için ormandan hak iddia etmeleri mevzubahistir. Bu sebeple yüzde yüz sürdürülebilir kalkınmaya her zaman ulaşılamasa da bu hedef üzerine yoğunlaşılmalıdır. Doğal ve korunan kırsal alanlarda, geçmişten günümüze yerel topluluklar ile arazinin beraberliği çok önemli olmaktadır. Korunan alan ağı büyüdükçe korunan alan kavramının anlamı da değişmeye ve gelişme göstermeye başlamıştır. Bu gelişme içinde yöre insanlarının varlığı ve faydalanmalarının sürdürülebilirliği de öne çıkmaktadır. Bir doğal alan ve korunan alanın ve içinde yer aldığı bölgenin sürdürülebilir kullanımı, turizm, ekolojik tarım, hayvancılık, yeni bölgesel ürünler, sürdürülebilir ormancılık, hatta enerji üretimindeki yatırımlarla birlikte düşünüldüğünde daha başarılı olacaktır. Doğal alanlarda faaliyetlerin açıklanmasında Kırsal alan, Kırsal kalkınma ve Sürdürülebilir Kalkınma gibi kavramlar değerlendirilmelidir, bu kavramlar şu şekilde açıklanabilir; 7

8 Kırsal alan; Şehir diye tabir edilen yerleşme sahalarının dışında kalan tarımla ilgili etkinliklerin yapıldığı alanları da içeren köy, mezra, kom vb. adlarla anılan insan yerleşimlerinin var olduğu alanları kırsal alan olarak tanımlayabiliriz. Kırsal kalkınma kavramı: Kırsal kalkınma, küçük toplulukların içinde bulundukları ekonomik,toplumsal ve kültürel koşulları iyileştirmek amacıyla giriştikleri çabaların devletin bu konudaki çabalarıyla birleştirilmesi, bu toplulukların tüm ülke insanlarının tümüyle kaynaştırılması ve ulusal kalkınma çabalarına tam biçimde katkıda bulunmalarının sağlanma süreci şeklinde tanımlanmıştır. Kırsal alan kalkınması; Hem bir eğitim hem de örgütlenme işi olup kırsal alan,toplumun gereksinimlerinin göz önünde tutulması, kırsal alan kalkınma politikası ile ilgili planların alınması sırasında topluma zorla kabul ettirilmemesi gereken bir konudur. Toplum istediklerini elde etmedikçe kırsal alan çalışmalarına katılmayacaktır.tarımsal çalışmalar, beslenme, eğitim, mesleki önderlik ve öğretim, kooperatifler, el sanatları, küçük sanayiler, sosyal güvenlik çalışmaları, planlama ve sağlık politikaları nitelikleri kırsal alan ve ülke planları ile bir bütünlük sağlamalıdır. Sürdürülebilir kalkınma: ekolojik, ekonomik ve sosyo-kültürel kaynakların sürdürülebilir kullanımına dayanmaktadır. Burada ekolojik, ekonomik ve sosyo kültürel sürdürülebilirlik şartlarının tamamının sağlanması önemli olmaktadır. Kırsal alanlar turizm ve boş zamanların değerlendirilmesinde önemli bir yer tutmaktadır. Kırsal alan, turistlere sakin ve huzurlu bir seçenek sunmaktadır yılında Fransız vatandaşları tatillerinin %52 sini ya bir ailenin yanında ya da bir arkadaşının evinde,%26 sı evlerinde geçirdiklerini ve %9 luk bir kısmı ise kırsal alanda ikinci bir eve sahip olduklarını ifade etmişlerdir. Kırsal alanlar ayrıca doğa için önemli role sahiptirler. Tabii kaynakların korunması, biyolojik çeşitliliğin sürdürülmesi, doğal felaketlere karşı koruma, iyi hayat şartlarının korunması ve doğal manzaranın korunması doğal çevre ile ilgili hususlardır. 8

9 1.3 SÜRDÜRÜLEBİLİR DOĞA TURİZMİ Sürdürülebilir kalkınma, ekolojik, ekonomik ve sosyo-kültürel kaynakların sürdürülebilir kullanımına dayanmaktadır. Sürdürülebilir turizmin gelişimi de sürdürülebilir kalkınma ile bağlantılı bir yaklaşımdır. Sürdürülebilir turizmin gelişiminde turistlerin ve ziyaret edilen yerlerin bugünkü ihtiyaçlarının, gelecekteki fırsatları koruyup genişleterek karşılanması amaçlanmaktadır. Bu yaklaşım, ekonomik, sosyal ve estetik ihtiyaçların, kültürel bütünlüğün, gerekli ekolojik süreçlerin, sosyal ve estetik ihtiyaçların, kültürel bütünlüğün, gerekli ekolojik süreçlerin, biyolojik çeşitliliğin ve kırsal hayatı destekleyen süreçlerin devamını içermektedir. Birleşmiş Milletler Dünya Turizm Örgütü nün tanımına göre sürdürülebilir bir turizm gelişimi; Çevresel kaynakların en iyi şekilde kullanılmasını sağlamalı, Ziyaret edilen toplulukların sosyo-kültürel yapısına, gelenekselliğine saygı göstermeli, Bütün ilgi gruplarına adil bir şekilde dağıtılan sosyo-ekonomik faydalar ile tutarlı ve uzun vadeli ekonomik faaliyetler ortaya koymalıdır. Buna göre sürdürülebilir kırsal/doğa turizminin gelişme ölçütleri; a. Biyolojik çeşitliliğin korunması, b. Ekonomik tutarlılık, c. Kültürel zenginlik, d. Yöre halkının refahı, e. İstihdam kalitesi, f. Sosyal eşitlik, g. Ziyaretçi memnuniyeti, h. Yetkinin yerele doğru dağıtılması, i. Toplumun genelinin refah ve mutluluğu, j. Fiziki bütünlük, k. Kaynakların etkin kullanımı, l. Çevre temizliğidir. Korunan alanlar açısından; tabiatın seçkin parçaları olan korunan alanlar ile turizm arasındaki bağ, korunan alanların tarihçesi kadar eskidir. 9

10 Korunan alanlar turizme, turizm korunan alanlara ihtiyaç duymaktadır. Turizm korunan alanların kurulması ve yönetiminde göz önüne alınması gereken önemli bir bileşendir. Aynı şekilde koruma altında olmayan flora ve faunanın tutunduğu tabiat alanlarına ve insanın yaşadığı sahalardaki yöresel kültüre de turizm bağımlıdır. Bu bağımlılık doğa ve kültürün bozulmaması için tedbirler gerektirir. Bu tedbirlerin neler olacağının sürdürülebilir kırsal kalkınma ilkeleri çerçevesinde tespiti de lüzumludur. Turizmin önemli bir ekonomik faaliyet olması ve tüm göstergelerin bu faaliyetin büyüme eğiliminde olacağı yönünde olması önemli bir husustur. Turizmdeki büyümeyle beraber sürdürülebilir turizm, ekoturizm gibi doğayla ilgili turizme olan talep artmış ve turizm ürünleri ile destinasyonlar çeşitlenmiştir. Turistlerin talepleri de değişmiş ve çeşitlenmiştir. Turistlerin talepleri konaklamada konforun sağlanması yanında, yöreye özgü kültürel değerler hakkında bilgi edinme, yöre halkıyla iletişim, bölgenin flora ve faunası, özel ekosistemler, doğal hayat ve bunların korunması da dahil olmak üzere daha sorumlu bir seyahat deneyimi kazanmak da söz konusudur. Beklenen büyüme ve yeni eğilimler turizmi o kadar stratejik bir konuma taşımıştır ki, turizm eşiz özellikli doğal veya korunan alanların sürdürülebilirliğinin yanı sıra bu alanların çevresinde yaşayan yöre halkının kalkınma potansiyeline de müspet etki sağlayabilmektedir. Bu durumda turizm, doğal alanların korunması ve yöre halkı ile ziyaretçilerin çevre bilincinin arttırılmasında kullanılabilecek çok önemli bir araç olabilmektedir. Dolayısıyla turizm sayesinde koruma çalışmaları için gerekli mali kaynakların kazanılmasının yanı sıra ziyaretçiler ile yöre halkına yönelik bilinçlendirme ve eğitim programlarının oluşturulması ve uygulanması gibi hedeflere de ulaşılabilmektedir. En önemli husus; turizm faaliyetlerinin uzun dönemde sürdürülebilir olması için geniş kapsamlı, dikkatli, katılımcı ve paylaşımcı olarak planlaması, sürecin etkin yönetimi ve izlenmesi de gereklidir. Aksi takdirde, bu faaliyetlerin geri dönüşü mümkün olmayan olumsuz etkileri ortaya çıkacak ve turizm bu alanları tahrip eden bir faktör haline gelecektir. İşte bu nedenle bu çalışmaya SÜRDÜRÜLEBİLİR DOĞA TURİZMİ GELİŞME (MASTER) PLANI çalışmasına lüzum duyulmuştur. 10

11 1.4 SÜRDÜRÜLEBİLİR DOĞA TURİZMİ GELİŞME STRATEJİSİ Yukarıda da bahsedildiği üzere, insan kullanımı bakımından hassas olan sahalarda turizm söz konusu olduğunda turizmin iyi planlanması ve yönetilmesi önemli olmaktadır. Alışılmış turizm stratejileri ile Sürdürülebilir Doğa Turizmi Gelişme Stratejisi arasındaki fark şudur; alışılmış yöntemler yukarıdan aşağıya bakış açısı ile uygulanmaktadır. Yani kararlar merkezden alınmakta ve uygulanması için yerele taşınmaktadır. Yöre halkı katılımcı olamamaktadır. Sürdürülebilir turizm ise aşağıdan yukarıya bir yaklaşım için gayret göstermektedir. Bu yaklaşımda yöre halkının beklentileri ele alınır, yönetime katılmasını sağlayıcı yapı kurulur, yörenin kalkınma potansiyelini bünyesinde barındıran tabii değerlerin korunması için kararlar ortak alınır ve karar almanın yanında uygulama ve izleme aşamalarında da yöre halkının becerilerini, bilgisini, en uygun şekilde kullanmak esastır. Bu yaklaşım yöre halkının, yerel otorite ve organizasyonların yetkilendirilmesine dayanır. -Sürdürülebilir turizm gelişim aşamasında doğa ve çevresinin ortak çıkarları söz konusudur. Konaklama ve diğer turizm altyapıları mümkün olduğunca doğal alan dışında olmalıdır. Bu durum doğaya ve kültüre zararı en aza indirdiği gibi ev pansiyonculuğu gibi faaliyetlerin yapılabileceği gibi yöreye faydayı arttırabilir. -Yöre halkı ve diğer bölgesel ilgi grupları turizm gelişiminde önemli ortaklardır, söz konusu gruplar turiste konaklama imkanı sunacaklar, sunacakları ürünün kalitesinin korunmasında da sorumluluk alacaklardır. -Günübirlik ziyaretçiler yerine uzun süreli konaklamaya lüzum duyan turistle hedefleniyorsa, doğal ve kültürel mirasa dayalı çekim noktaları, el sanatları gibi faaliyetler ortaya konmalıdır. -Doğal alanlar genellikle çok hassastır, bu sebeple ekolojik değerler, belirli bir saha ile sınırlı olmayacaktır. Geleneksel hayat, yerel kültür, kırsal sosyal ekonomik yapılar da aynı zamanda turizmin temel kaynağı olmaktadır. -Sürdürülebilir Doğa Turizmi Gelişme (Master) Planı nın ilimizde/bölgemizde ve ülkemizde doğa turizmine konu olacak sahaların tüm ilgi grupları için anlamlı ve cazip bir bakış açısına dayandırılmasına esas olmalıdır. -Sürdürülebilir Doğa Turizmi Gelişme (Master) Planı nda turizm doğayı koruma, kırsal kalkınma için bir araç olarak ele alındığından, doğa turizmi yönetim planı olarak ele 11

12 alınmalıdır. Halihazırda olan turizm etkinlikleri de tartışılmalı, değerlendirilmelidir. İlde sürdürülemez olan turizm veya gelir getirici faaliyetler de tanımlanmalıdır. Ayrıca iyi bir yönetim için tehditler ve fırsatlar da ele alınarak bunlardan hareketle ortaya çıkacak fikirler ortaya konmalıdır. -Doğaya dayalı turizm yönetiminin entegre bir anlayışla (alan ve çevresinin sahip olduğu doğal, tarihi ve sosyo-ekonomik kaynakların bütüncül ele alınması) değerlendirilmesi de önemlidir. -Turizm gelişimi genel olarak piyasa talebine göre yönlendirilir. Bir alanın turizm potansiyelinin değerlendirilmesi, rekabetçi ve özgün bir destinasyon oluşturması için gerçekçi beklentiler ortaya konulmalıdır. Yüksek ekolojik değerlere sahip olan sahalar yüksek turizm değeri içermeyebilir. Turizm, ancak doğru pazar ürünlerini hedeflediği zaman başarılı olabilir. Özellikle hassas tabiat alanlarında taşıma kapasitesi düşük iken, bu alanlardan beklenen faydalar yüksek olmaktadır. Taşıma kapasitesinin düşüklüğü sınırlı sayıda turist demektir. Bu sebeple taşıma kapasitesinin değerlendirilmesi de önemli olmaktadır. -Entegre doğal alan yönetimi, Sürdürülebilir Doğa Turizmi Gelişme (Master) Planı ile doğa ve turizm yönetimi için tüm ilgi gruplarının desteğini almayı hedefler. Tüm ilgi gruplarının etkin desteği önem taşır. Turizm gelişiminin karmaşık yapısı göz önüne alınırsa, ilgi gruplarının etkin işbirliği oldukça önemlidir, planın herkes tarafından sahiplenilmesi ayrıcalık olacaktır. -Sürdürülebilir kırsal kalkınma için kapsamlı bir vizyon belirlenmesine de ihtiyaç vardır. -Pazarlama stratejiside Sürdürülebilir Doğa Turizmi Gelişme (Master) Planı nın bir parçası olup, kalkınma ve rekabete açık ürün-pazar kombinasyonu için yaratıcı yaklaşımlar içermelidir. Pazarlar, hedef gruplar, turist sayısı, ürünler, hizmetler, yaratıcı yaklaşımlar bu stratejide yer almalıdır. -Turizm destinasyonu yönetimi; yaygın bir stratejik yaklaşım olup, destinasyonu rekabete açık hale getirir, bir turizm pazarını iyi bir şekilde yönetmek, pazarlamak, bir destinasyonu rekabetçi yapabilmek için gereken tüm unsurları içeren bir rekabetçi yaklaşımdır. -İyi tanımlanmış amaçlarla ve göstergelerle mantıksal bir çerçeve kurmak, ayrıntılı bütçe, mali portre ve ilgi gruplarının tümüne açık görev ve sorumluluklar veren bir iş planı hazırlamak gereklidir. 12

13 -Ziyaretçinin izlenmesi ve ziyaretçi yönetim planı:madem ki doğa gibi hassas bir sistemde çalışılıyor bu durumda turist ziyaretinin ilkelerini belirleyen bir ziyaretçi yönetim planı lüzumludur. Aynı zamanda da hem geri bildirim temin etme, hem de taşıma kapasitesinin kontrolü için izleme programı da olmalıdır. Geribildirimler kalitenin arttırılması, sunumların taleplere uygun hale getirilmesi (iyileştirilmesi) ve hizmetteki aksamaların doğadaki değişimlerin takibi için çok gereklidir. Şu unutulmamalıdır ki; turizm, doğanın korunması için ortaya konan ana hedeflere ulaşmak garanti edildiği takdirde teşvik edilmelidir. 2. SÜRDÜRÜLEBİLİR DOĞA TURİZMİ GELİŞİMİNE İLİŞKİN ÇALIŞMALAR 2.1 KAYNAK ANALİZİ Gelişme planı ve stratejisi için öncelikle kaynak analizi yapılması zorunludur. Bir alanın sahip olduğu kaynaklar, o alanın kalkınması için bir sermaye veya potansiyel oluşturmaktadır. Bu kaynakların analizi de önemli veri ve bilgi oluşturulmasını temin etmektedir. Ekolojik ve kültürel kaynakların yanında sosyo-ekonomik özellikler de turizm gelişimi için önemli bir temel oluşturmaktadır. Örneğin kırsal turizmin tarımsal faaliyetleri desteklemediği durumlarda kırsal turizmin gerçekleştirildiği bölge hem kendi sermayesini hem de kırsal olma özelliğini kaybedecektir. Gerek turizm potansiyeli gerekse taşıma kapasitesi turizm kaynaklarının mevcut durumuna bağlı olduğundan kaynak envanterinin mutlaka yapılması gerekir Kaynak Analizinde Ele Alınacak Unsurlar a. Doğal Kaynaklar: turizmin gelişimi için önemli olan yöreye özgü doğal kaynaklardır. Bu kaynakların halihazırdaki ekonomik kullanımları, korunma durumları, statüleri, iklim gibi turizm gelişimi için potansiyel kaynakların envanterini içermektedir. Seçkin Doğal Kaynaklar: Turizm yalnızca korunan doğa parçaları ile ilgili değildir. Eşsiz manzaralar, dağlar ve nehirler gibi ve korunmayan türler de turizm için ilgi çekici olmaktadırlar. Örneğin; ormandaki ağaçların üzerinde gezinen sincapları konakladığımız evin penceresinden gözlemlemek son derece çekicidir. Bir orman öncelikli olarak odunculuk amacıyla kullanılsa da dağ bisikleti gibi bir aktivite için ortamı çekici hale getirebilmektedir. 13

14 Seçkin Doğal Kaynakların Halihazırdaki Ekonomik Kullanımlarının Tanımlanması Doğal kaynakların çok çeşitli kullanımları söz konusudur, ormanların odunculuk amaçlı kullanımı, nehirler ve göllerin sportif balıkçılık, su sporları ve enerji üretmek için kullanımları gibi. Bu kullanımlardan bazıları gelenekseldir ve düşük etkilere sahiptir. Bazıları ise sürdürülebilir değildir. Bu sebeple bunlar turizm gelişimi için de uygun değildir. Kaynağın Korunma Durumu ve Statüsü: Bazı doğal kaynaklar mevcut kanunlarla korunur. Bunların turizmde kullanımı da bu kanunlara uygun olmalıdır. İklim; mevsimlerin dağılımı, ortalama sıcaklık, nem ve günlük ortalama optimal güneş ışığı saatlerine bağlı olarak iklim analizi yapılmaktadır. Burada önemli olan iklimin farklı mevsimlerde turizm için elverişli olup olmadığıdır. Turizm Gelişimi İçin Potansiyel Doğal Kaynaklar: Potansiyel kaynakların tespiti turizm planlaması için önemli ve özellikle yönlendirici olmaktadır. Tüm bu kaynakların envanter çalışmalarının haritaya aktarılması, turizm ürünleri ve hizmetlerinin gelişmesi ve altyapı ile tesislerin fiziksel planlaması için önemli olmaktadır. b. Kültürel Kaynaklar: Kültürel kaynakların envanteri doğal kaynaklara ilişkin çalışmalara benzerlik göstermektedir. Özellikle doğal ve kültürel kaynaklardan oluşan kombinasyonlar, turistler tarafından yüksek ilgi ile karşılanmaktadır. Kültürel mirasın korunmasının önemi konusunda farkındalık meydana getirilebilirse, sürdürülebilir turizm gelişimine ve doğa korumaya verilen destek artacaktır. c. Sosyo-Ekonomik Kaynaklar: Altyapı, insan kaynakları ve farklı ekonomik sektörlerin bileşimini içermektedir. Bu konuda yapılacak envanter çalışması, birbiri ile bağlantılı birçok farklı unsurlar içermesi ve bu unsurların turizm gelişimi için ilk bakışta kavranamaması mümkündür. Bölgenin kalkınma potansiyelinde, sosyal ve ekonomik rekabet edebilirlik unsurları büyük öneme sahiptir. Yerel nüfusun turizme yaklaşımı, turizm sektöründe çalışma isteği gibi bazı unsurların turizm ile doğrudan ilişkisi bulunmaktadır. Altyapı: Bir bölgenin turizmde rekabet edebilirliği ve kalkınma seviyesinin tespiti için altyapı kalitesi önemli bir göstergedir. Altyapının kalitesi, yerel nüfusun hayat kalitesini ortaya koymanın yanı sıra turizm gelişimi için de zorunlu bir şarttır. Alan, güvenli içme suyu, donanımlı sağlık tesisleri gibi temel unsurları içermiyorsa turizm gelişimi asla başarılı olamayacaktır. Altyapının farklı unsurları için şartlar, kalite ve gelecekteki durum değerlendirilmelidir. Kaynak halihazırda turizm için mi kullanılmaktadır? Sorusu hem kaynağın turizm gelişimi için önemi konusunda hem de kaynak kalitesi hakkında göstergeleri ortaya koyabilmektedir. 14

15 - Su kaynaklarına yönelik etütler; kaliteli su kaynağının sağlanması, su kaynağının sürdürülebilir kullanımı ve su çıkarmanın çevresel etkisini de içerir. - İletişim ağına yönelik etütler; turistlerin refahı ve turizm gelişimi için önemli olan cep telefonlarının da olmak üzere telefon ve internet ağlarının kalitesine yönelik etütleri içermektedir. - Sağlık hizmetlerinin; kalite, miktar ve coğrafi dağılımı son derece önemlidir. - Güç kaynaklarına yönelik etütler; elektrik şebekesi, ısınma ve yemek pişirme için enerji kaynaklarının varlığı önemlidir. Her ne kadar resmi standartlara göre planlansa ve tehlike içermese de turistler nükleer santrallerin yakınında konaklamamaktadır. - Su ve toprak kirliliği etkisi olan atık su sistemleri önemli olup, bölgeye gelen turistlerin sayısı ile meydana gelecek atık su miktarı da dikkate alınmalıdır. - Katı atıkların düzenli depolaması toplum için olduğu kadar çevre için de önemlidir. Katı atıkların görüntü kirliliğine de yol açması ayrı bir menfi etkisidir. - Yol ağlarının durumu; çoğu turistin tercihlerini yaparken en önemli etkendir. - Güvenlik; kamu güvenliğini ve asayişi sağlamak turist güvenliği gibi unsurlar önemli olmaktadır. Aşırı kar yağışı, kanyon veya dağ kurtarma timlerinin olup olmaması da çok önemlidir. - Politik istikrarsızlık ve suçlar; turist için caydırıcı etki yapmaktadır. İnsan Kaynakları; Bir bölgenin insan sermayesini ifade eden bu unsur, turizm gelişiminde anahtar etmenlerden biridir. İnsan kaynakları hem hizmeti hem de manevi nitelikteki kültür ve kimliği oluşturmaktadır. İnsan kaynaklarına ilişkin etütler aşağıdaki unsurları içermelidir; - Yöre halkının nüfusu, - Göç vb. eğilimler, - Demografik yapı, - Aktif nüfus ve yapısı, eğitim seviyesi, potansiyel bilgi ve beceriler, açık fikirlilik, geleceğe odaklanma, çalışma ahlakı, - Yöreye özgü geleneksel ekonomik faaliyetleri ve yöresel sanatları yapabilme, - Turizm gelişimine ilişkin tutum, misafir severlik duygusu, hizmete yönelim, - Sosyal tutarlılık, esneklik, mevcut sosyal ilişkilerin kalitesi ve aralarındaki işbirliğini içeren sosyal yapı, - Yerel kurumlar, idareler, yönetişim, bürokrasiden kaçınma vb. hususlarla finansal kaynaklar ve yönetimleri, 15

16 - Alanın kültürü ve kimliği, alanda etkin görev alacak kişilerin ortak değerleri, ilgileri, yaklaşımları, algılama şekilleri, özel ilgi ve becerileri, özgün gelenekler, o topluma ait olma ve o toplumda yaşamaktan onur duyma gibi durumları içerir, - Farklı ekonomik sektörler; söz konusu coğrafi bölgeye ve ile yoğunlaşma durumları, firma sayısı, ölçeği, ortalama karlılık, geleceğe yönelik bakış açısı, pazarları ve dış ilişkileri, sektörler arası işbirliği son derece önemlidir, tüm sektörler turizm sektörü ile ilişkili olabilmektedir. Kaynak analizinin sonuçları; sürdürülebilir turizm yönetimi ve kalkınmada sermayeyi oluşturan kullanılabilir kaynaklara genel bir bakışı sağlamakla beraber, bölgenin mevcut kalkınma durumunu ve sürdürülebilirliğini değerlendiremeye yönelik bir resim sunmaktadır. Analiz aynı zamanda; bölgenin sürdürülebilir kalkınmasına yönelik bir vizyon oluşturulmasını ve turizm gelişiminin diğer sektörlerle bütünleştirilmesini sağlayacaktır. 2.2 TURİZM POTANSİYELİ Yüksek değerlere sahip doğal ekolojik sahalar her zaman yüksek turizm potansiyeli içermezler; - Bazı doğa parçaları araştırma yapan uzmanlara, iyi eğitimli ekoturistlere hitap etmektedir. Bu alanlar sayıca az olduğu için de sınırlı bir turizm potansiyeli içerirler, - Bazı doğal sahalar, erişim, güvenlik gibi nedenlerle turistler için elverişli olmayan yerlerde bulunurlar, - Ekolojik kaynakların kullanımlar karşısındaki duyarlılığı (taşıma kapasitesi), ziyaretçi girişinde kısıtlamalara sebep olmaktadır, Bir sahanın daha fazla turist çekebilmesi için ihtimalleri ortaya koyan turizm potansiyeli önemli bir konudur. Turizm potansiyelinin tespiti için arz ve talebin ortaya konması gerekir. Bu potansiyel sınırlıysa başarılı bir turizm girişimini başlatmak imkanı olmayacaktır. Turizm ekonomik bir faaliyet olduğundan ancak turizm pazarında sürdürülebilirliği için bir talebi karşılaması lüzumludur. Turizme ilişkin motivasyon ve istekler değişkendir, kaynakların değeri aynı kalırken değişen tüketici davranışları turizm potansiyelini etkilemektedir. Dolayısıyla turizm potansiyeli tüketicinin bakış açısı (talebi) ile değerlendirilmelidir. 16

17 Turizm potansiyeline ilişkin veri toplarken, istatistiki veriler, anketler gibi yöntemlerle veri elde edilebilir, ayrıca derinlemesine görüşmeler, katılımcı gözlemleme, olaylar üzerinde çalışmalar ile veri elde etmek için kullanılan niteliksel araştırma metotları kullanılmaktadır. Turizm potansiyeli için turizm talebi incelemesi aşağıdaki hususların tespiti ile yapılabilir; - Halen yapılan turizm, - Halihazırdaki turist miktarı, - Her bir ziyaretçinin günde harcadığı miktar, - Ortalama kalma zamanları, - Turist profili, - Dürtü analizi; hangi temel etmenlerin turistler için rol oynadığı,(doğa, kültür, sağlık, güneş, vb.) - Benzer bir il veya saha ile kıyaslama yapılması, milli veya milletlerarası bir il ile kıyaslama yapılması ve neden o ilin tercih edildiği, - Gelecekte rakip olacak iller hangileridir, nedeni, Turizm arzı incelemesinde ise aşağıdaki hususlar öne çıkmaktadır; - İlimizde bir uluslar arası havaalanı var mıdır veya yakın bir ilden yararlanma imkanı makul müdür? - Alan ulaşım hangi araçlarla olur?(demiryolu, özel taşıt, genel taşımacılık, vd.), bunlara yaklaşım nasıl olmaktadır (kötü, yeterli, iyi gibi), - Alana ulaşma durumu (kolay-rahat, çaba ile, zor ve tehlikeli) - İle gelmek için yabancı turistler ülkemizden vize alıyor mu? - Sahamızın istikrarlı bir yönetimi var mı?, - Güvenlik ve ulaşım açısından ne gibi problemler yaşanabilir? - Alt yapı incelemesi; taşımacılık ağı, yerel yolun durumu (toprak, asfalt), anayolla bağlantısı, demiryolu ağı, yerel genel taşımacılığın yaygınlığı, program, ücretler, hat/duraklar, döngü patikaları, patikalar, yollar, işaret levhaları, genel enformasyon levhaları, araç-otobüs park kapasitesi, bilgi alma, tercüme kolaylıkları, - Yiyecek içecek ve barınma; restoran sayısı, restoranların sınıflandırılması(iyi-sayısı, orta iyi-sayısı vb.) - Hangi standartta yiyecek sunuluyor? (yüksek, yeterli, kötü) 17

18 - İl ve çevresinde ne tür barınma alanları var? (otel, hotel, yatak kapasitesi, rota üstü barınma kulübeleri, bungalov, parkları, kamp alanı, diğerleri), - Hangi standartlarda barınma sunuluyor? (yüksek, yeterli, kötü), - İlinizin seçkin özellikteki doğal alanlarının özellikleri (sundukları ile tek mi?, biraz farklı mı?, diğer seçkin özellikli yerlere benziyor mu?), - Alan turist gezi rotasına girecek şekilde turistlerin ilgisini çekebilecek diğer sahalara yakın mı? (diğer çekici sahalara yakın, orta derecede potansiyel, düşük veya yakında böyle bir potansiyel bulunmamakta), - İlin alanlarında yaban hayatı; (bayrak tür, ilginç diğer türler, temsil edici yaban hayatı, farklı yaban hayatı izleme aktiviteleri, yürüyerek, botla, gözlem noktası ile vb.), - Yaban hayatı izleme de tatmin edicilik durumu (garanti etme, genellikle, şans veya mevsime bağlı), - Bölgedeki önemli yaban hayatının tanımı, - Yardımcı tesislerin durumu (rekreasyonel, spor, diğer; durumu:kötü-yeterli-iyi), Kaynakların turizm potansiyelinin değerlendirilmesi; - doğal değerler: (sahiller, sahil kayalıkları, kumullar, dağlar, ormanlar, korunmuş izole olmuş alanlar, şelaleler, göller, nehirler, mağaralar, yaban hayatı, hayvan-kuş, deniz canlıları, iklim, diğerleri), - kültürel değerler; (tarihi binalar, tarihi yerler, anıtlar, arkeolojik yerler ve koleksiyonlar, folklor ve gelenekler, el işleri, müzeler, sahne sanatları, sanayi mirası vb.) - Toplumun turizm potansiyeli; (insan kaynakları; aktif nüfusun büyüklüğü ve yapısı, eğitim düzeyi ve profesyonel bilgi, beceriler, eğitimler, orijinal-karakteristik ve geleneksel özellikleri, ekonomik faaliyetler-sanatlar profesyonel olmayanlar dahil, resmi olmayan bilgi ve beceriler, turizm gelişimine yaklaşımlar, misafir severlik anlayışı, hizmet eğilimleri, yerel kuruluş ve idareler ile yönetişim, alanın kültürü ve kimliği, - Ekonomik kaynakların turizm potansiyeli; (tarım, ormancılık, balıkçılık, sanayi ve diğer), - Altyapı; (su sistemleri, ulaşım ağları, sağlık imkanları, ulaşım terminalleri, enerji kaynakları, kanalizasyon sistemleri, katı atık ve yok etme sistemi, caddeler/yollar, güvenlik sistemleri vd.) - İş ve hizmet altyapısı; (fırınlar, kasaplar, bakkallar, süpermarketler, doğrudan satış yapan çiftlikler, kiralık araç, servis istasyonları, taksiler, otobüsler, kiralık bisiklet, kiralık spor 18

19 malzemeleri ve bakımı, postaneler, bankacılık hizmetleri, doktorlar, dişçiler, eczaneler, kafe ve restoranlar, atm ler, bankalar, diğer iş ve hizmetler.) Turizm Talebi; turizmin mevcut durumunun incelenmesi; Ziyaretçi; boş zamanlarını geçirmek için bir yere gelen kişi olarak tanımlanabilir, turist ise alanda bir veya daha fazla gece konaklamaktadır. Her turist bir ziyaretçidir, ancak her ziyaretçi turist değildir. Dolayısı ile turist ve ziyaretçi sayılarının ayrılması gerekmektedir. Ziyaretçi ve turist ayrımı farklı talepleri sebebi ile yapılmak durumunadır, ayrıca her ikisinin de farklı etkileri bulunmaktadır. Bir turistin ortalama harcaması alanda daha fazla zaman geçirdiğinden, konaklamaya, ilave yiyecek ve içeceğe ödeme yaptığından genellikle daha yüksek olmaktadır. Turizme ilişkin mevcut durumun ortaya konabilmesi için; - Turist ve ziyaretçileri ayrı ayrı sayısı (yıllık, mevsimlik, aylık, haftalık, günlük), - Son on yılda turistlerin/ziyaretçilerin değişimi, - Ortalama kalış süreleri, konaklama ve ulaşım şekilleri önemlidir. (Sürdürülebilir doğa turizm gelişme planımızda ana unsur turizm olduğundan;turizme ilişkin veri kullanılamaz olduğu hallerde ikinci en iyi seçenek olarak ziyaretçilere ait verielr üzerinden değerlendirme yapılması mecburiyeti doğmaktadır). - Turist başına ortalama harcama, - Grup hacmi ve düzeni, - Turistlerin ağırlıklı yaş grubu, - Yaptıkları faaliyetler, - Ziyaret edecekleri-ettikleri yere ilişkin seçimleri, - Memnuniyeti, deneyimleri ve para harcama şekilleri, - İkinci ziyaretlerin yüzdesi ve sayısı, - Kullanılabilir ilave veriler. Talep incelemesinde ilimizi rakip olarak gördüğümüz veya bizimle rekabet eden benzer il veya illerle karşılaştırmak faydalı ve yerinde olacaktır. 19

20 Turizm Arzı: Konum Faktörü; Bir ilin başka turizm pazarları ile ilişkili olarak nasıl konumlandığını, bir turistin alana ulaşmak için harcadığı zamanı, parayı/enerjiyi belirtir. Bir saha ne kadar güzel olursa olsun, hedef grup tarafından kolayca ulaşılabilir değilse asla başarılı bir turizm gelişimi sağlanamayacaktır. Yerel nüfusun değil turistin algılama durumu dikkate alınmalıdır. Örneğin bakir alanları ziyaret etmekten zevk alan ve ilkel patika yollarla ulaşılan yerleri ziyaret etmek isteyen turistler için düşünülen uzak mesafeler için alanın sınırlı sayıda turist potansiyeli olacaktır. - Uzun mesafeden gelen turistler için hava alanına uzaklık çok önemlidir, - Tur operatörlerinin çoğu havayolu ulaşımını zorunlu görmektedirler, bu sebeple bağımsız turistler veya tur operatörleri hedeflenebilir, - Tren, otobüs veya özel araçlarla erişim de konum faktörleri içinde önemlidir, - Alana ziyaret iklim şartları açısından da kısıtlı imkanlara neden olabilir, - İle özgü yapılan bürokratik işlemlerin bıktırıcılığı da önemlidir, sık sık güvenlik birimleri tarafından kimlik sorulmak, aranmak gibi, - Turizm arzında; işaretlemeler, doğru yönlendirmeler, bilgiye ulaşma kolaylığı da önem arz etmektedir. Haritalar, broşürler, internet imkanı, kılavuz ve rehberler önemli bir arz faktörüdür. - Yiyecek içecek sunumu ve konaklama arzı; Sunumun ürün ve hizmet kalitesi, hijyenik standartlar, özgünlük/otantik, yöresel olması, yer ve ürünlerin çeşitliliği, ortam ve konukseverlik önemlidir. - Restoranların sınıflaması önceden yapılırsa turist için kolaylık olacaktır. - Konaklama tüm türleri içerebilmelidir, ürün ve hizmetlerin kaliteli olması, özellikle hijyeniklik konaklamada çok önemlidir. Doğal Alanın Kendine Has Özellikleri; Doğal alanların değer yaratması, kırsal kalkınmada rol oynaması beklentisi de son yıllarda öne çıkan bir görüştür. Doğal alanların alternatif kaynak kullanımına dönüştürülmesi için yapılan baskılar sonucu tehdit altında olduğu yerlerde devamlılığını sürdürebilmeleri, diğer alternatif kaynak kullanımları karşısında koruma ve kullanma dengesinin uzun dönemli ekonomik değerinin gösterilebilmesine bağlıdır. Tabiat ve kültürel miras, yaban hayatının gözlemlenmesi, yöreye özgü özellikler ve 20

21 korunması gereken öncelikli türler, doğa ile ilgili çalışan ve doğanın kıymetini bilen ekoturistler için son derece önemlidir. 2.3 TAŞIMA KAPASİTESİ - Belirli bir sürede ( yıl, ay, hafta, gün, saat ) bir bölgenin alabileceği ziyaretçi sayısı veya bölgenin kaynakları üzerinde istenmeyen veya planlanmamış etkilere sahip olmayan ve sürdürülebilir kalkınmayı tehdit etmeyecek düzeyde bir alanda aynı anda bulunabilecek ziyaretçi sayısı, - Bir bölgenin, hayati önemde olduğu düşünülen değerleri, ekolojik süreç ve koşulları tehlikeye atmadan ve sürdürülebilir kalkınma imkanlarını azaltmadan belirli bir süre boyunca destekleyebileceği insan faaliyetlerinin (ağaç kesimi, avlanma, tarım) ve diğer etmenlerin (örn: iklim değişikliği, kirlenme.vb.) baskısı, - Ziyaret edilen bir alan veya tesisin sahip olduğu kaynaklar üzerinde koruma amaçlarını tehlikeye atmadan, istenmeyen ve planlanmayan etkilere neden olmadan belirli bir süre (yıl, ay, gün, an) boyunca alabileceği ziyaretçi sayısı şeklinde tanımlanmaktadır. Taşıma kapasitesi, Sürdürülebilir Doğa Turizmi Gelişme (Master) Planında önemli bir planlama aracıdır. Turizmin gelişimi ve korunmasında önemli bir kavramdır. Taşıma kapasitesinin analizi ve izlenmesi, yönetim kararları yönünden girdi sağlayacaktır. Taşıma kapasitesi sayesinde kullanımı sınırlamak, en elverişli ziyaretçi sayısını tamamlayarak müspet etkileri azamiye çıkartmak, olumsuz etkileri en aza indirmek mümkün olabilecektir. Kısaca Doğa Turizmi Gelişme (Master) Planındaki sürdürülebilirlik taşıma kapasitesinin aşılmaması ile temin edilir. Ziyaretçi sayısı ve etkinin büyüklüğü arasında doğrudan ilişki vardır. Ancak alan içinde tek tehdit unsuru ziyaretçiler değildir. Doğa için önemli olan tehditlerin tümünün birleşik etkisidir Taşıma Kapasitesinin Elemanları; Sosyal Taşıma Kapasitesi, Turizm için yerel tolerans limitleri olarak tanımlanmakta olup yöre halkı üzerindeki olumsuz etkilerinden ve ziyaretçiler ile yöre halkı arasındaki çatışmalardan kaçınılmasını içerir.bu unsurun turizm gelişimi içerisinde anahtar rolü vardır. Yöre halkı turizmi desteklemezse kalkınma asla olmaz. Yerel kabulü belirleyen temel etmenler, sosyal yapı ve kültürün hassaslığı, toplumun değişimin üstesinden gelebilme yeteneği, turizmin algılanışı, yöre halkı ile ziyaretçilerin 21

22 ilişkileri, kullanıcı grupların davranışları, birbiri ile uyumu ve paydaş olmanın ekonomik ve toplumsal faydalarıdır. Ekonomik Taşıma Kapasitesi; Sürdürülebilir bir turizm gelişiminde turizm, ekonomik yapı ile bütünleşmiştir ve diğer sektörleri de desteklemektedir. Ekonomik taşıma kapasitesi; turizm gelişimini sağlayan bir yerel ekonomi ve yerel ekonominin sürdürülebilirliğini sağlayan bir turizm gelişimi anlamına gelmektedir. Yani temel kıstas; turizm gelişimi ile yerel ekonomi arasındaki sinerjidir. Ekonomik taşıma önemli olan iki unsur; Beklenen faydaları temin etmek için asgari turist sayısı ve ekonominin üstesinden gelebileceği azami turist sayısıdır. Ekolojik Taşıma Kapasitesi; Ekolojik taşıma kapasitesi, ziyaretçilerin/turistlerin ziyaret edilen alandaki ekosistemler, ikamet yerleri ve canlı türleri üzerinde ortaya koyduğu ekolojik zararlardır. Burada, ekolojik değerlerin, ziyaretçi akışlarının ve davranışlarının uzun süreli ve sistematik olarak izlenmesi ve veri toplanması önemli olmaktadır. İdari/fiziki Taşıma Kapasitesi; Fiziki taşıma kapasitesi aynı anda ve belirli bir zamanda müşteri olarak alınabilecek ziyaretçi sayısıdır. Bu kapasite, alana uygun insan sayısına, yani alanın büyüklüğü ve diğer fiziki şartlar (doğal, coğrafi koşullar ve hava şartları) ile turizm altyapısının kapasitesine dayanmaktadır. Burada temel göstergeler; kalabalık, kuyruklar ve trafik sıkışıklığıdır. Fiziksel kapasite yönetiminin verimliliği ve etkinliği şu unsurlara bağlıdır; - Organizasyon kaynaklarının kapasitesi (insan ve ekonomik kaynaklar vb. gibi), - Ziyaretçi yönetiminin kapasitesi, Bir sahanın ziyaretçi kullanımına/ turizm gelişimine karşı hassas olan kaynakları: Kırmızı liste ve endemik türlerin habitatları, alanın savunmasız olan diğer kaynakları, göçe hassas türler, Ziyaretçi yönetimi de dahil olmak üzere yönetim amaçları ve hedefleri: Genel bir doğa koruma planı, amaçlar, hedefler ve doğa koruma politikası, tür koruma politikaları, bölgeleme sistemi, izleme sistemi, 22

23 Ziyaretçiler/turistler, turizm gelişimi ve etkileri üzerine veriler; tüm güzergahlar, tesisler, konaklama ve ziyaretçi/turist için olan etkinlikler ve detaylı haritalar, ziyaretçi sayısı, özellikleri, akımları, ziyaretçi modelleri, etkinlikler ve mevsime bağlı özelliklere ilişkin bilgiler vb., ziyaretçiler tarafından özel olarak gerçekleştirilen faaliyetler, ziyaretçi etkilerine ilişkin veriler, etkilerin izlenmesi ve değerlendirilmesine ilişkin yöntemler, ölçütler ve göstergeler. Coğrafi bilgi sistemleri (CBS) teknikleri ile bilgilerin gösterilmesi mümkündür. Psikolojik Taşıma Kapasitesi; Turistik deneyim sonucunda elde edilen tatminin en alt seviyesini belirleyen kavramdır. Holden (2002) psikolojik taşıma kapasitesinin ziyaretçilerin bölge ile ilgili memnuniyet derecesini gösterdiğini belirtmiştir. Savariades a (2000) göre psikolojik taşıma kapasitesi, bir turizm alanının çekiciliğini kaybetmeye başlamadan önce turistlerin hoşgörü ile karşılayabilecekleri kalabalıklaşma düzeyidir. Psikolojik taşıma kapasitesi çoğunlukla turistlerin memnuniyetsizlikten önceki kabul ettiği faaliyetlerin kalitesi olarak da tanımlanmaktadır (Fennell, 2002; 48). Turistlerin çekim yerinde kabul etmeye istekli oldukları en düşük haz düzeyidir. Ziyaretçiler daha önceden zihinlerinde oluşan beklentiler ile çekim yerindeki olanakları karşılaştırırlar en düşük hazzın altında bir haz almaları halinde turistler başka seçenekli çekim yerlerini aramaya başlarlar. 3. İLGİ GRUBU ANALİZİ VE YEREL ORGANİZASYONUN OLUŞTURULMASI 3.1 İLGİ GRUPLARI/PAYDAŞLAR İlgi grupları, belirli bir koruma ve sürdürülebilir kalkınma projesi ile ilgili olarak fayda sağlayan, projenin içinde yer alan veya söz konusu projeden olumlu ya da olumsuz etkilenen bireyler, gruplar veya organizasyonlar olarak tanımlanabilirler. Paydaşlar, bir problemi çözmek için sürdürülebilir doğa turizmi gelişimine ve amaçlarımıza ulaşmak için güvenebileceğimiz kişilerdir. İlgi gruplarının hepsi sürdürülebilir doğa turizmi gelişimine ortak değildir veya olmaları gerekmez. Çünkü bir ortağın projeye olumlu bir bakışı, tutumu olmalıdır ve amaçlara ulaşmak için işbirliği yapmalıdır. 23

24 Bazen bir ilgi grubu projeye olumsuz bakabilir ve hatta aktif bir tehdit bile olabilir, ilgi gruplarını işbirliği yapılanlar haline getirmek onlara paydaş değeri verilmesi ile mümkün olur. 3.2 İLGİ GRUBU KATEGORİLERİ Turizmde ilgi grupları; - Yöre halkı, kişiler ve kurumlar, - Alana dayalı ilin sorumlu yöneticileri, - Bölgesel yetkililer, - Ulusal yetkililer, - Turizm ofisleri, yerel turizm organizasyonları, konaklama ve hizmet sunanlar, taşımacılar, - Turizmle ilgili sektörler, - Tarım, ormancılık ve balıkçılık gibi farklı ekonomik sektörlerin temsil edildiği ticaret ve sanayi odaları ve el sanatları ile ilgili birimler, - İşçi sendikaları, dernekler, STK lar, - Eğitim ile ilgili birimler, 3.3 İLGİ GRUBU ANALİZİ İlgi grubu analizi sürdürülebilir doğa turizmi gelişme planının ortaya konması ve uygulamasında yer alan farklı taraflara ilişkin genel bir izlenim sahibi olabilmek, niyet okumak için kullanılan bir araçtır. Yalnızca bir envanter olarak ele alınmamalıdır, sürdürülebilir doğa turizmi gelişme planının planlanmasında potansiyel ortaklarımızın kimler olduğunu ve hangi tarafla çelişkiler yaşayacağımızı bize bildirmektedir. Ayrıca projenin farklı seviyelerinde destek temini için de son derece elverişli bir analizdir. İlgi grupları analizine dayalı olarak sürdürülebilir doğa turizmi gelişme planının yönetiminden sorumlu bir organizasyon oluşturulmalıdır. Sürdürülebilir doğa turizmi gelişimi için, detaylı bir ilgi grubu analizi ilgi gruplarının; - Genel hedeflerini, - Turizmden beklediği faydaları - Turizmdeki rollerini tanımlamalıdır. Bu süreç; şu adımlardan oluşur; 1. İlgi gruplarının tanımlanması, 24

25 2. Her ilgi grubunun çıkarlarının, önceliklerinin ve değerlerinin belirlenmesi, 3. Her ilgi grubunun davranışlarının belirlenmesi, 4. İlgi grubunun gücünün ve ilgi grupları arasındaki muhtemel koalisyonlarının gücünün tahmin edilmesi, 5. İlgi gruplarının mevcut ihtiyaçlarının ne düzeyde karşılandığının değerlendirilmesi, 6. İlgi grupları ile birebir iletişimlerin başlatılması ve ilgi gruplarının güveninin kazanılması, 7. Ortak menfaatler, sinerji ve başarı unsurlarının tanımlanması, 8. Paydaşların bir araya getirilmesi, 9. Ortak hedef ve amaçların ve onlara ulaşmak için gerekli olan stratejinin ortaya konması, 10. Organizasyon çerçevesinin oluşturulması, 11. Uygulama (zaman çizelgesinin ve hedeflerin ortaya konması, iletişim organizasyonunun oluşturulması, ilgi gruplarına somut sorumlulukların verilmesi.) 12. İzleme ve geri bildirimin yapılması 3.4 TOPLUM TEMELLİ YAKLAŞIM Sürdürülebilir Doğa Turizmi Gelişme Planı nın hazırlanmasında toplum temelli yaklaşım uygulanması neticesinde; - Yöre halkı için sürdürülebilir geçim kaynakları ortaya koymak, - Toplulukların kendi yapılarını korumalarını teşvik etmek ve - Doğal alanların koruma hedeflerinde yerel faydayı oluşturmak mümkündür, Toplum temelli turizmin en önemli özelliği, doğal kaynakların kalitesi ile alanın kültürel mirasının bozulmamış ve turizmle güçlendirilmiş olmasıdır. Doğal çevre üzerindeki olumsuz etkiler en aza indirilmeli ve yerel kültür korunmalıdır. Turizm, insanların kendi yerel kültürlerini yaşatma ve değerlendirmeye teşvik etmelidir. 3.5 YEREL ORGANİZASYONUN OLUŞTURULMASI İlgi grubu analizine dayalı olarak, korunan alan ve çevresi için, Sürdürülebilir Doğa Turizmi Gelişme Planını izlemek veya biçimlendirmek amacıyla, korunan alan yönetimi ve tüm ilgi gruplarının resmi işbirliğine dayalı bir organizasyon oluşturulmalıdır. 25

26 Sürdürülebilir Doğa Turizmi Gelişme Planını uygulamak, desteklemek ve sorumluluklarını, karar verme gibi hususları düzenler. 3.6 TARİHÇE Şehrimiz, M.Ö.14. yüzyıldan günümüze kadar Amidi, Amid, Amida, Agusta, Karaamid, Karakale, Karacakale, Hamid, Karahamid, Diyarbekir ve Diyarbakır isimleri ile anılmıştır. Diyarbakır ismi, yakın zamanlara kadar Diyarbakır merkezinin de içinde bulunduğu geniş bir bölgenin adı olmuştur. Bu bölge, bugünkü Diyarbakır merkezinden başka Erbil, Erzen, Cizre, Hani, Silvan, Harran, Hasankeyf, Habur, Ceylanpınar, Rakka, Urfa, Siirt, Sincar, İmadiye, Mardin, Muş, ve Nusaybin gibi pek çok yerleşim birimini kapsamaktadır. Ancak, günümüzde Diyarbakır ismi, sadece şehir merkezini ifade etmektedir. Diyarbakır stratejik konumu itibariyle, daha kuzeydeki dağlık arazi ve bu dağlar arasındaki ovalarla, güneyindeki çöl karakterli ovalar arasında bir genişlik teşkil etmektedir. Bu bölge, aynı zamanda, uzak bölgeleri denizlere liman şehirlerine bağlayan ana yollar üzerinde bulunmaktadır. Bu yollardan biri, Anadolu ve Suriye den gelerek Irak a gitmekte idi ki bu yol aynı zamanda Akdeniz sahillerini Basra Körfezine bağlamaktadır. Bu güzergâhtan Diyarbakır da ikinci bir yol ayrılarak, kuzeydeki dağ setini Devegeçidi ile aşıp, Elazığ ve Sivas üzerinden Samsun a iniyordu. Bu suretle Mezopotamya ile Karadeniz sahilleri arasındaki bağlantı Diyarbakır üzerinden kuruluyordu. Yine Diyarbakır dan ayrılan diğer bir yol ise, Bitlis Van Gölü Havzası üzerinden Azerbaycan ve İran a bağlanmakta idi. İfade edilen stratejik konumu ve ana yollar üzerinde bulunması, çağlar boyunca Diyarbakır ın gelişmesinde önemli bir faktör olmuştur. Resim : Diyarbakır 1940 Yılından bir görünüm. 26

27 Bu özellikleri dolayısıyla Diyarbakır, çok eski çağlardan beri önemli bir yerleşim alanı olmuştur. Bölgede M.Ö yıllarında ilkel kavimlerin yaşadıkları tahmin edilmekte; M.Ö yıllarından itibaren de medeni kavimlerin yerleştikleri bilinmektedir. Bölgemiz, M.Ö yıllarından sonra yazılı tarih dönemine girmiştir. Kaynakların verdikleri bilgilere göre M.Ö 3000 yıllarından günümüze kadar Diyarbakır dan gelip geçen uygarlıklar, hâkimiyet kurmuş devlet ve hanedanlar, aşağıdaki şekilde tespit edilmiştir. HURİLER M.Ö MİTANNİLER M.Ö ASURLULAR M.Ö URARTULAR M.Ö İSKİTLER M.Ö MEDLER M.Ö PERSLER M.Ö MEKEDONYALILAR (İSKENDER DEVRİ) M.Ö SELÖKİDLER (SELEVKOS HANEDANI) M.Ö PARTLAR M.Ö BÜYÜK TİGRAN DEVRİ M.Ö ROMALILAR M.Ö. 69-M.S. 53 PARTLAR VE ROMALILAR DÖNEMİ SASANİLER VE ROMALILAR DEVRİ BİZANS DEVRİ DİYARBAKIR IN MÜSLÜMANLAR TARAFINDAN FETHİ VE ÜÇ HALİFE DEVRİ EMEVİLER ABBASİLER ŞEYHOĞULLARI ABBASİLER HAMDANİLARI BÜVEYHOĞULLARI MERVANİLER BÜYÜK SELÇUKLULAR SURİYE SELÇUKLULAR İNALOĞULLARI NİSANOĞULLARI HASNKEYF ARTUKOĞULLARI EYYUBİLER TÜRKİYE SELÇUKLULAR MARDİN SELÇUKLULAR TİMUR HAKİMİYETİ AKKOYUNLULAR ŞAH İSMAİL İDARESİ OSMANLI DEVRİ

28 Bu tablodan anlaşılabileceği gibi Diyarbakır, uzun bir tarihi geçmiş boyunca ilk çağlardan itibaren bir çok Asya kökenli, Mekadonyalılar ve Romalılar gibi Avrupa kökenli ve hatta Azak Denizi civarından hareketle Kafkaslar ve Azerbaycan yolu ile Anadolu, Suriye ve Filistin bölgesine kadar Türk kökenli iskitler gibi hakimiyetler altında yaşamıştır. Daha sonra Romalılar ın bölgede hâkimiyet kurmaları ile Diyarbakır, Romalılar la, özellikle İran kökenli diğer hakimiyetler arasında bir mücadele sahası olarak görülmektedir. Bu arada Roma hakimiyeti esnasında Diyarbakır surları da önemli ölçüde inşa edilmiştir. Roma hakimiyetinden Bizans a intikal eden Diyarbakır, bu defa İslamiyet in ortaya çıkışını takiben Müslüman Araplarla Bizans arasındaki mücadelelere sahne olmuştur. Bu mücadeleler esnasında halife Hz. Ömer zamanında, 699 yılında Diyarbakır, Müslümanlar tarafından fethedilmiştir. Emeviler ve Abbasiler gibi Arap idareleri geçiren Diyarbakır, Emeviler devrinde pek önemli bir gelişme kaydetmemişse de, Abbasiler devrinde eksiklerini tamamlayarak, İslam aleminin bölgedeki önemli şehirlerinden biri haline gelmiştir. Daha sonra Şeyhoğulları, Hamdaniler, Mervaniler gibi mahalli hakimiyetleri takiben Diyarbakır, Büyük Selçuklu Sultanı Tuğrul Bey zamanında, Oğuz boylarının Anadolu akınları sebebi ile temasa başlamış ve nihayet 1048 yılında Mervanoğulları Nasrülddevle Ahmet in Tuğrul Bey e itaatini arz etmesi ile Büyük Selçuklu hakimiyetini tanımıştır. Sultan Melikşah devrinde 4 Mayıs 1085 tarihinde Diyarbakır, Büyük Selçuklular tarafından fethedilerek, Türk idaresi kurulmuştur. Diyarbakır ve çevresi, Türk idaresinde daha da önem kazanmış ve geliştirilmiştir. Özellikle idari merkezi olan şehirler çok iyi imar edilmiş ve kültürel açıdan da ilerlemişlerdir. Başta Diyarbakır ve Silvan olmak üzere diğer şehirler; Bizans hâkimiyetinden çıkarılarak darülislam (islam ülkesi) haline getirilmeye çalışılan Anadolu nun İslam medeniyetine intibak ettirilmesi hususunda önemli rol oynamıştır. Büyük Selçuklu hakimiyetinin sona ermesinin ardından İnanoğulları, Nisanoğulları, Artuklular, Eyyübiler, gibi mahalli hakimiyetler ve Türkiye Selçukluları, Timur dönemi, Akkoyunlular ve Şah İsmail idaresindeki İran egemenliğinden sonra Diyarbakır, 15 Eylül 1515 tarihinde Yavuz Sultan Selim devrinde Bıyıklı Mehmet Paşa tarafından fethedilerek Osmanlı birliğine katılmıştır. Fethi müteakip, eyalet merkezi haline getirilen Diyarbakır a ilk Beylerbeyi olarak Bıyıklı Mehmet Paşa tayin edilmiştir. Diyarbakır Osmanlı devrinde en önemli ve geniş eyaletlerden biri olmuştur. Doğu İstikametine hareket eden orduların önemli ikmal merkezi haline gelen Diyarbakır, aynı zamanda diğer eyaletlere nazaran en çok asker yetiştiren bir eyalet olmuştur. Bunların özellikle 16.yy. boyunca Diyarbakır da büyük kalkınma ve imar faaliyetleri gerçekleştirildiği gibi, yüzyılda şehrimiz önemli bir ticaret ve sanat merkezi haline gelmiştir. Daha sonraki yüzyıllarda da öneminde pek fazla bir şey kaybetmeyen Diyarbakır, Osmanlı Devletinin yıkılışına kadar bu konumu korumuştur. 28

29 Resim : Şehrin Kalkan Balığı şeklindeki Diyarbakır Surlarının bulunduğu kısmı. 3.7 DİYARBAKIR İLİNİN GENEL ÖZELLİKLERİ İlin Jeomorfolojik Özellikleri Güneydoğu Anadolu Bölgesinde bulunan Diyarbakır ilinin büyük bölümü Dicle havzasında yer alır. İlin batısındaki Çüngüş ve Çermik ilçeleri ise Fırat havzasındadır. Karacadağ ın en yüksek doruğu 1957 m. Yükseklik gösteren Kollubaba tepesidir. Çevresine göre daha çok kar alan bu yüksek alan, bazı akarsularında kaynak ve beslenme yöredir. Örneğin, Dicle ye ulaşan Devegeçidi Suyu, kaynağını Karacadağ dan alır. Güneydoğu Torosların bir kesimini oluşturan Maden dağları 2230 m. Gibi doruklara sahiptir. Bunların doğuya doğru uzantılarına İnceburun dağları adı verilir. Lice-Kulp çizgisinin kuzeyindeki dağların dorukları 2900 m. yi geçer (Ömer tepesi, Tosun tepesi). Muş un güneyindeki dağlarının çok yeri sarp ve yalçındır. Lice-Hazro-Silvan arasında da dağlık alanlar dikkati çeker. Burada Yumru dağı belirgin bir yükselti olarak görülür. 29

30 İlin güney kesiminde Mardin eşiği - basamağının kuzey etekleri yer almaktadır. Bu yöre vadilerle yarılmış olmakla birlikte düz alanların geniş yer tuttuğu hafif dalgalı, tepelik bir kesimdir Böylece Diyarbakır ilinin ana yer şekil özellikleri ortaya çıkmaktadır. Burası, çevrede dağların ve tepelik alanların yer tuttuğu, ortası çukurlaşmış bir tekne özelliği gösterir ve coğrafyada tanımı yapılan Plato kavramına uyar Jeolojik Özellikler Arabistan-Suriye kıta çekirdeğinin kuzey kesimi, Yukarı Mezopotamya'nın Diyarbakır havzasını oluşturur. Bu kıta çekirdeği, kristalin kayalardan bir yapı gösteren sağlam bir platformdur. Prekambrien, temel arazi olduğu için kıvrılamamıştır. Fakat yer yer kırılmıştır. Daha sonraki Jeolojik çağlar boyunca deniz ilerlemesi boyunca sular altında kalmış; tortulanma alanı durumunu kazanmış ve deniz istilasından sonra bu tabakalar tortul alanları meydana getirmişlerdir. Tektonik hareketler sonucu yatay duruşlu tabakalar, yer yer eğilip bükülmüşler ve kıvrımlı özellikler kazanmışlardır İklim Özellikleri Kuzey Mezopotamya karasal-kontiental iklimine Sübtropik yayla iklimi de diyebiliriz. İlin ikliminde karasal özellikler, Akdeniz Bölgesine özgü değerler ağır basar. Örneğin sıcak ve kurak bir yaz mevsimi, Doğu Anadolu daki kadar sert ve soğuk geçmeyen bir kış mevsimi Diyarbakır Havzası ikliminin kısmen bozulmuş, karasal özellikleri biraz değişmiş bir Akdeniz İklimi değerlendirmesini yapmamızı sağlar. 1. BASINÇ DURUMU: Yıllık ortalama aktüel basınç değeri 936 mb. dır. Kış aylarında basınç değerlerinde bir artma; İlkbahar ve yaz mevsiminde ise düşme görülür. 2. RÜZGARLAR: Ortalama aylık rüzgar hızı saniyede 2.6 m. dir. Rüzgarın en süratli estiği aylar Temmuz ve Ağustos olarak belirlenmiştir. Fakat Şubat ayında esen güney rüzgarlarının sürati saniyede 33.8 m. yi bulmuştur. Diyarbakır da egemen rüzgar kuzeybatı (karayel ) yönlüdür. Yaz mevsiminde, bölgenin bozkır bitkileri kurulduğundan ve nadasa bırakılmış tarlalarda yüzey kuru olduğundan, esen rüzgarlar bol miktarda toz taşırlar. Rüzgarın tozunu süzecek süzgeç görevi yapacak ormanlar bulunmadığından Diyarbakır ve diğer yerleşim birimlerinin havası saydam ve duru olmaz. 3. SICAKLIK: Güneydoğu Toros Dağları bir duvar gibi kuzeydoğu rüzgarlarını keserek yukarı Mezopotamya ya geçmesini önler. Soğuk ve serin hava kütlelerinin Diyarbakır havzasını geçmemesi nedeni ile kış mevsimi Doğu Anadolu yüksek yaylaların olduğu gibi soğuk geçmez. Sıcaklığın -24 C olduğu görülmüştür. Fakat ortalama düşük sıcaklık 8.7 C dir. 30

31 Kış mevsiminden yaza geçiş birdenbire olur. İlkbahar belirsizdir ve sıcaklar birden artar. Ortalama 4 ay insanlar bunalır. Özellikle Temmuz ve Ağustos ayları çok sıcaktır. Termometrenin 46 C yi gösterdiği olur. Fakat ortalama yüksek sıcaklık 22.5 C dir. Açık günler bakımından da Diyarbakır yüksek değerler sunar. Ağustos ayında açık gün sayısı 25 i geçer.mart ayında ise 5 tir. Diyarbakır da ortalama olarak yılın 154 günü bulutlu geçer. Gökyüzünün kapalı olduğu gün sayısı ise 68 gün olarak belirlenmiştir. Diyarbakır havzasında, Mayıs ayında başlayan kuraklık Ekim ve hatta Kasım aylarına kadar sürer. 4. NEM: Diyarbakır da ortalama nisbi nem ortalaması %53 tür. Yaz mevsimi çok sıcak olduğu halde nem azlığı havayı bunaltıcı olmaktan çıkar. Diyarbakır ın 45 C lik sıcaklığına dayanılır; çünkü aşırı nem yoktur. Hava kurudur. Fakat GAP projesi kapsamında yapılan sulama kanalları ve yapay göletler nemi hissedilir şekilde arttırmış ve sıcaklık bunaltıcı olmaya başlamıştır. 5. YAĞIŞLAR: Diyarbakır havzası çanak şeklindedir. Yağmur şeklindeki yağışlar kışın ve ilkbaharda düşmektedir. Diyarbakır ve çevresi, Akdeniz ikliminden etkilenerek kış yağmurlarının etkisi altındadır. Diyarbakır da yıllık yağış ortalaması 496 mm dir. Yaz ve sonbahar Diyarbakır havzasında yağışsız geçer. Çünkü bu mevsimlerde bölge tropikal-kırsal kütlelerin egemenliğine girmiş olur. Diyarbakır dolaylarında kış aylarında kar yağışı olağandır. Yılda ortalama 7 gün kar yağışlı geçmektedir. Yağmur olarak başlayan yağışın kara dönüşme ihtimali de vardır. Genelde kar kasım ayında yağmaya başlar. Diyarbakır da karla örtülü günler ortalama 13 tür Hidrografya Diyarbakır ilindeki su kaynakları yüzey suları, yeraltı suları ve kaynak suları şeklindedir. Kaynak ve yeraltı sularında içme, kullanma ve kısmen sulama amacıyla yararlanılmaktadır. Yüzey suları sulama amacıyla kullanılmaktadır. Yeraltı Suları: Diyarbakır kenti ve çevresinde en üstte bazalt bulunmaktadır. Önemli miktarda yeraltı suyu bulunduran bu birimin altında yeraltı suyu yönünden verimsiz olan Şelmo formasyonu yer almaktadır. Bunun altında ise sahanın kuzey kısımlarında Silvan formasyonu, güney kısımlarında Çermik formasyonu bulunmaktadır. En altta ise yer altı suyu yönünden verimli olan akifer niteliğindeki Midyat formasyonu vardır. Midyat formasyonu kent ve yakın çevresinde m derinlikte bulunmakta olup m kalınlığa sahiptir. Kireçtaşı- Killi, tebeşirli kireçtaşlarından oluşan bu formasyonda açılan kuyularda ortalama lt/s su alınmaktadır. 31

32 Diyarbakır içme suyu ihtiyacı 2001 yılına kadar kaynak ve sondaj kuyularından karşılanmakta idi yılı ikinci yarısında tamamlanan ve devreye giren içme suyu ve arıtma ünitesi ile Dicle Barajından getirilen su arıtılarak şehrin içme suyu ihtiyacına sunulmuştur. Göller, Göletler ve Rezervuarlar: Diyarbakır ilinde doğal göl bulunmamaktadır. Fakat önemli baraj göllerimiz vardır. İlimizde bulunan göletler şunlardır. Gözegöl Göleti, Ortaviran Göleti, Halilan Göleti, Beşpınar Göleti, Künreş Göleti, Kabaklı Göleti, Kurtyakası Göleti. Toplam gölet rezervuarı ha dır Barajlar: Diyarbakır da bitmiş, inşaat halinde ve proje aşamasında olan birçok baraj ve gölet mevcuttur. İlin geniş tarım alanlarını sulamaya yönelik göletlerin yapımında son yıllarda büyük gelişmeler sağlanmıştır. 1-Karakaya Barajı ve HES Tesisleri: Diyarbakır ili Çüngüş ilçesi sınırlarında olan Karakaya barajı 1987 yılında işletmeye açılmıştır. Enerji üretmek amacıyla inşa edilen baraj, beton kemer tipindedir. Temelden yüksekliği 173 m gövde hacmi 2 hm3, toplam göl hacmi hm3 olan baraj, yılda GWh elektrik üretmektedir. 2-Devegeçidi Barajı: Kaya dolgu tipi ile yapılan Devegeçidi barajı 1972 yılında işletmeye açılmıştır. Diyarbakır ili sınırlarında olan baraj ha cazibeli sulama amacıyla inşa edilmiştir. Halen 5800 ha net alanı sulamaktadır. 3-Yukarı Dicle Projesi Çınar-Göksu ve Tesisleri İnşaatı: Diyarbakır ili Çınar ilçesine 5 km mesafede Diyarbakır-Mardin ili Devlet Karayolu üzerindeki Göksu Köprüsünün 700 m menbaında Göksu Çayı üzerinde 657 m talveg kotunda bulunmaktadır. Kil çekirdekli kaya dolgu tipinde, temelden yüksekliği 52 m olarak inşa edilen baraj ile Göksu çayının sağ ve sol sahilinde bulunan tarıma elverişli arazilerden ha arazi sulanmaktadır Toprak Özellikleri İlimizde tarım toprakları Dicle Irmağı na dere ve çayların vadilerinde zincirleme bir sıra oluşturur. Büyük bir bölümü alüvyal vadi tabanlarından oluşur. %10 un üstünde olan tarım toprakları dalgalı platolara, dağlık ve tepelik alanlara yayılmış durumdadır. Mermer, Hani ve Lice ovaları gibi küçük düzlüklerin dışında kalan ovaların büyük bir bölümünde topraklar killi olup, Dicle vadisinde yer yer orta ve hafif yapıda topraklara rastlanır. Islakken çok yapışkan olan bu topraklar nemli iken dağılabilir yapıdadır. Nadas alanlarında yağışlardan sonra yüzey 3 4 cm. kalınlığında bir kabuk bağlar. Bununla birlikte kolaylıkla kırılarak tanecikli bir nitelik alırlar. Kireç oranları genellikle iyi ise de üstteki kirecin tümü ya da bir bölümü yıkanmıştır. Mermer ovası engebeli dağlık bir alan olup ana madde yer yer kalkerli kumlu ya da siltli kildir. Kireçtaşı bakımından genellikle derin, geçirgenlikleri iyi, içerdikleri organik madde oranı düşüktür. Kalker bir taban üzerinde oluşan Lice ve Hani ovalarının toprakları kahverengi orman toprakları grubuna girer. 32

33 Diyarbakır havzasında yer alan tarıma elverişli bu topraklar arasında özellikleri bakımından önemli farklar görülür. Yapılan analiz sonucunda ilimiz topraklarının killi tınılı, killi siltli olduğu tespit edilmiştir. İlimiz tarım topraklarında yapılan analizler sonucunda tuzluluk ve alkalilik sorununun olmadığı görülmektedir. Ayrıca toprakların orta kireçli olduğu ve organik madde bakımından zayıf olduğu tespit edilmiştir Arazi Varlığı 33

34 Orman Varlığı Flora-Fauna ve Hassas Yöreler Güneydoğu Anadolu Bölgesi bitki türü sayısı yönünden çok zengindir. İl Şube Müdürlüğümüz ve Dicle Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Biyoloji Bölümü Başkanlığı ile protokol çerçevesinde Flora ve Fauna çalışması yapılmakta olup, İlimizde bulunan zengin flora varlığı çeşitli nedenlerden dolayı tehdit altındadır. Bunlar şöyle sıralanabilir: 1. Zirai mücadele ilaçlarının bilinçsizce kullanılması 2. Tarla açılması 3. Baraj yapımı nedeniyle bazı bitki türlerinin bulunduğu alanların sular altında kalması 4. Meraların bilinçsizce kullanılması 5. Betonlaşma ve yeşil alanların yok edilmesi 6. Erozyon İlimizde tespit edilen başlıca karasal ve sucul tür ve populasyonlar şunlardır: Yerel adı Bilimsel adı Sucul Bitkiler Düğünçiçeği Ranunculus sp. Saz Carex otrubae - Rumex sp. Darıcan Echinochloa sp. Sinirotu Plantago sp. Nilüfer Nymphaea sp. Nilüfer Nuphar sp. Sumercimeği Lemna sp. - Potamogeton sp. Su yosunu Myriophyllum sp. 34

35 Yerleşim Alanları ve Nüfus Diyarbakır ilinin nüfusu, TÜİK 2010 nüfus sayımına göre 'dir. Fakat bu toplam il nüfusudur yani köyleriyle ve ilçeleriyle birlikteki nüfustur. Şehir merkezi yani asıl Diyarbakır kentinin merkez nüfusu ise 'tır. Nüfusu ile Gaziantep'ten sonra Güneydoğu'nun ikinci büyük kentidir. Kilometrekareye düşen insan sayısı Türkiye ortalaması 88 iken Diyarbakır'da bu sayı 95 tir döneminde yıllık nüfus artış hızı binde 21.73, Türkiye ortalaması binde 18,3'dür. Diyarbakır merkezinin nüfusu ise 'tır. Diyarbakır nüfusunun yüzde 53'ünü çocuklar oluşturmaktadır. İl genelinde erkek nüfusunun yarısının 17 yaşından, kadın nüfusunun yarısının da 18 yaşından genç kişiler oluşturmaktadır. Diyarbakır nüfusunun yüzde 87 'sini Diyarbakır doğumlular oluştururken, Diyarbakır doğumlu olmayan nüfus için de ilk sayı Mardin, ikinci sırayı Bingöl doğumlular almaktadır. İl merkezinde evli olanlar, toplam nüfusun yüzde 53'ünü oluşturmaktadır Tarım ve Hayvancılık Yüzölçümü da olan Diyarbakır İli topraklarının ha ı tarım alanı, ha ı çayır ve mera, ha ı orman, ha ı da tarıma elverişsiz alandır. Diyarbakır ilindeki tarım işetmelerinin %50 sinde yalnız bitkisel üretim, %45 inde bitkisel ve hayvansal üretim, %5 inde ise sadece Hayvansal üretim faaliyeti yapılmaktadır. Arazi Dağılımı CİNSİ Miktarı (Ha.) % TARIM ALANI ÇAYIR-MERA ORMAN TAR. ELVERİŞSİZ TOPLAM İlimizde genellikle tarla tarımı yapılmakta olup, sulu tarım alanının az olması nedeniyle arazinin bir bölümü nadasa bırakılmaktadır. İlimizi de kapsayan GAP Projesinin başlaması ile birlikte yapılacak sulu tarımda hem nadas olayının ortadan kalkacağı hem de ikinci ürün ekiminin gündeme gireceği ve dolayısıyla üretimin artacağı planlanmaktadır. Köylerdeki nüfusla birlikte il ve ilçe merkezlerinde ya ayan nüfusun büyük bir kısmı tarım ve hayvancılıkla direkt veya dolaylı olarak ilgilenmektedir. İlimizin sahip olduğu km2 lik alanın % 52 si olan hektar tarım alanında aile tarımsal faaliyette bulunmaktadır. 35

36 Sanayi ve Teknoloji Ülke sanayisinin değişmekte olduğu şu günlerde, teknolojik arenada hak ettiği yeri almak isteyen Diyarbakır ın da hedefine doğru emin adımlarla ilerlemekte olduğu açıkça görülmektedir. Gerçekten de, sahip olduğu birçok avantajlar ve potansiyelin yanı sıra GAP Projesi nin de önemli uygulama alanlarından biri olması, İlimizi yerli ve yabancı yatırımcılar için bir ilgi odağı haline getirmiştir. Son aylarda yaşanan ve bizlerin de destekleyici olarak rol aldığımız bu büyük yatırımcı sirkülasyonu, artık ilimizin taze verilere donatılmış yeni bir sanayi fotoğrafının oluşturulmasını kaçınılmaz hale getirmiştir yılına kadar devam eden bu süreç teşvik tedbirlerin uygulanması ile değişmeye başlamış ancak uzun sürmemiştir. Bu nedenle, İlimizin genel Sanayi yapısı tespit edilirken bu süreçten bahis edilmesi gerekir. Teşvik mevzuatının uygulandığı 1985 yılı öncesinde, İlimizin Kamu ve Özel Sanayi kesimine ait toplam yatırım adedi 40 civarında iken getirilen cazip teşvik tedbirleri sayesinde özellikle yılları arasında yoğun bir yatırım hamlesinin başlatıldığı ve bu dönem içerisinde Devlet Planlama Teşkilatı Müsteşarlığından alınan Yatırım Teşvik Belge Sayısının 604 civarından olduğu ve bunlardan takriben 241 Yatırımın Fiziki imalata başladığı Yatırım Envanter Çalışmalarında tespit edilmiştir. İlimizde faaliyette bulunan 284 Sanayi tesisi bulunmaktadır. Son yıllarda verilen krediler sayesinde yeni proje sayısında önemli bir artış görülmektedir. İlimizdeki hızlı nüfus artışına paralel olarak artan işsizlik sorununun bir nebze olsun hafifletilebilmesi için bu tür teşvik ve yatırımların arttırılması gerekli ve önemlidir. İlimizde Tasdikli Sanayi alanlarının çoğu Merkezde olmalarına karşın Ergani, Silvan, Çermik, Bismil, Lice ve Çınar İlçelerinde de sanayi tesisleri bulunmaktadır. İlimiz sınırları dahilinde bir adet Organize Sanayi Bölgesi, 6 adet küçük sanayi sitesi bulunmaktadır Altyapı, Ulaşım, Haberleşme ve Konaklama İçme Suyu Dağıtım Projesi Genel Bilgileri: Kentin topografik şartları göz önüne alınarak şebeke 6 basınç katına ayrılmıştır. İçme Suyu Dağıtım Projesinde değişik hacimlerde 11 adet birinci kademe ve 4 adet ikinci kademe olmak üzere 15 adet su deposu dizayn edilmiş ve projedeki toplam depo hacmi metreküptür. Şebeke katlarında birinci ve ikinci kademe olmak üzere toplam metre şebeke döşenmesi öngörülmüştür. Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi, atık su arıtma tesisi DİSKİ Genel Müdürlüğü tarafından faaliyete geçirilmiştir. Büyükşehir Belediyesine tabi olan atık su arıtma tesisi, şu anda % 30 verimle, mekanik olarak arıtma yapmaktadır. Şehirdeki evsel atık sular yaklaşık 694 km uzunluğunda toplama sistemi ile toplanarak, toplam 52 km uzunluğunda çapları 700 mm ile mm arasında değişen kolektör hatlarına bağlanarak mm lik tek bir kolektör hattı ile cazibeli bir şekilde arıtılmak üzere Atık su arıtma tesisine verilmektedir. Kent içindeki atık suların toplanıp bunların tekrar kullanıma sunulması amacıyla yapılan toplama sistemleri dört İlçe Belediyesinden; Suriçi sınırları dâhilinde tamamlanmış olup, Bağlar, Kayapınar ve Yenişehir Belediyesi yeni yerleşim alanlarında tamamlama çalışmaları 36

37 devam etmektedir. DİSKİ Genel Müdürlüğünün Avrupa Birliği IPA Kapsamında Kent Merkezinde ayrık sistemde Yağmur suyu projesi, Kentin E Havzasına hitap eden Batı kolektörü, Bağıvar-Çarıklı-Pirinçlik ve Üniversite Bölgesini kapsayan kanalizasyon şebeke çalışmaları yapılacaktır. Ayrıca, mevcut Mekanik Arıtma Tesisine ilave olarak Diyarbakır İleri Biyolojik Atıksu Arıtma Tesisi de IPA dönemi kapsamında bulunmaktadır. Ulaşım Karayolları 9. Bölge Müdürlüğü sorumluluk alanına giren Diyarbakır İlinde toplam devlet yolu uzunluğu 407 km., İl yolları uzunluğu ise 483 km. dir. Kent içi toplu taşımacılıkta özel şahıslara ait küçük otobüsler, hatlı minibüsler ile ticari taksiler kullanılmaktadır. İlimizde 5 adet kooperatif toplu taşımacılıkta etkin rol oynamaktadır. İlimizde kent içi demiryolu taşımacılığı yoktur. Diyarbakır ın kent dışı demiryolu uzunluğu 150 km. dir. Demiryollarımızda yük treni, banliyö treni, posta treni ve ekspresler hizmet vermektedir. Haberleşme İlimizde İç Şebekeler İmar Planı mevcut olup imara uygun gelişen yerleşim birimlerinde yeraltı ağırlıklı, imar planı olmayan yerler ile kırsal yerleşim birimlerinde havai olarak tesis edilmektedir. Son zamanlarda havai telefon şebekelerinin sürekli çalınması üzerine kırsal alanda da kablolar yeraltına alınmaya çalışılmaktadır. Türk Telekom Diyarbakır İl Müdürlüğü hizmet sahası kapsamındaki şehir merkezlerinde mevcut telefon şebekelerinin %85 i yer altı %15 i havai şebekedir. Bu oran kırsal kesimde %60 yer altı, %40 havai şebeke şeklindedir. Bina içi telefon tesisatı (ankastre) olmayan binalarda daire ve iş yerlerine bina dışından telefon kabloları çekilerek pencere veya balkonlardan dairelere giriş yapılmakta bu da büyük bir çevre kirliliğine neden olmaktaydı. Bunun önüne geçilebilmesi için Diyarbakır daki alt yapı kuruluşları tarafından oluşturulan alt yapı koordinasyon merkezince (AYKOME) yeni inşa edilen tüm binalarda şartnamelere 37

38 SIRA NO uygun bina için telefon tesisatı olup olmadığının İl Telekom Müdürlüğü tarafından denetlenmesi yönünde karar alınmıştır. Bu karar gereği yeni inşa edilen binalara İl Telekom Müdürlüğü nün onayı olmadan iskan ruhsatı verilmemektedir. Ankastre sisteminin eski binalarda da uygulanması için çalışmalar yapılmaktadır ve pek çok eski binaya ankastre sistemi tesis edilmiştir. Ankesörlü telefon, saha dolabı, menhol gibi telefon alt yapı birimleri Türk Telekom tarafından çevreye uyum sağlayacak şekilde tasarlanmakta ve estetik bir görünümde tesis edilmektedir.kırsal alan telefon santrallerinin bir çoğunda elektrik enerjisi güneşten elde edilmektedir. Bütün bu çalışmalar yaşanabilir bir çevre sağlanmasına olumlu katkı sağlamaktadır. TURİZM İŞLETME BELGELİ KONAKLAMA TESİSLERİMİZ İŞLETMENİN ADI SINIFI 1 B.KERVANSARAY OTEL ÖZEL BELGELİ 2 GREEN PARK OTEL 5 YILDIZLI 3 PRESTİJ OTEL 4 YILDIZLI 4 DEDEMAN OTEL 4 YILDIZLI 5 MALABADİ OTEL 4 YILDIZLI 6 SV BUSINESS HOTEL 4 YILDIZLI 7 MİROĞLU OTEL 3 YILDIZLI 8 TURİSTİK OTEL 3 YILDIZLI 9 GRAND GÜLER OTEL 3 YILDIZLI ODA SAYISI YATAK SAYISI TELEFON NO FAX NO NEW TİGRİS OTEL 3 YILDIZLI DİES OTEL 3 YILDIZLI BALKAR OTEL 2 YILDIZLI 13 KRİSTAL OTEL 2 YILDIZLI 14 KAPLAN OTEL 2 YILDIZLI 15 GÜLER OTEL 2 YILDIZLI 16 BİRKENT OTEL 2 YILDIZLI AZİZOĞLU MALKOÇ OTEL 2 YILDIZLI 18 ASLAN OTEL 2 YILDIZLI T O P L A M

39 Madencilik 39

40 Enerji Güneydoğu Anadolu bölgesi güneşleme süresi bakımından Türkiye de ilk sıralarda yer almaktadırlar. Bu bakımdan iklime bağlı olarak ilimizde her mevsim güneşi görmemiş mümkündür. Ayrıca ilimizde su ısıtmak amacıyla güneş enerjisinden faydalanılmaktadır. Diğer alanlarda güneş enerjisinin kullanımı ile ilgili herhangi bir çalışma mevcut değildir. Rüzgâr Enerjisi İlimizde rüzgâr enerjisinden faydalanılmamaktadır. İlimizde ortalama rüzgâr hızı 2.42 m / Sn olarak tespit edilmiştir. Su Enerjisi: İlimiz dahilinde Su enerji üretimi yapmak maksadıyla hidro elektrik barajı ad altında enerji ve sulama amaçlı üretim aşamasında olan; Kulp I (Özel girişim) : 24 MW, GWh/yıl üretim yapılmıştır. Kulp IV (Özel girişim) : 13MW, 35.7 GWh/yıl Planlama ve proje aşamasında olanlar: Dibni Barajı: 81 mw, 265 gwh/yıl Silvan Barajı: 160 mw, 681 gwh/yıl İşletmede olanlar : Karakaya Barajı Çüngüş : 1800 MW GWh/yıl Kral kızı Dicle ilçesi : 204 MW GWh/yıl Batman Barajı (Malabadi) : 198 MW GWh/yıl Dicle Barajı Eğil ilçesi : 298 MW GWh /yıl 3.8. İLGİ GRUBU ve PAYDAŞ ANALİZİ Diyarbakır İli için paydaş grupları; -Kaymakamlıklar -Dicle Üniversitesi -Belediyeler -İl Özel İdaresi -Diyarbakır Sanayi ve Ticaret Odası -Kültür ve Turizm İl Müdürlüğü -Karacadağ Kalkınma Ajansı -Tarım ve Kırsal Kalkınmayı Destekleme Kurumu İl Koordinatörlüğü -Köy Tüzel Kişilikleri - Yöre halkı 40

41 4. DİYARBAKIR DOĞA TURİZMİ ARZI 4.1. DİYARBAKIR İLİNİN DOĞA TURİZMİ DEĞERLERİ (DOĞA TURİZMİ ARZI) Devegeçidi Barajı : Türkiye'de bulunan 450 kuş türünden 270 'ten fazlası Diyarbakır'da bulunmaktadır. Bölgede kuş gözlemleri için çok önemli bir yer olan Devegeçidi Barajı, Diyarbakır'da, Devegeçidi Çayı üzerinde, sulama amacıyla yılları arasında inşa edilmiş bir barajdır. Kaya gövde dolgu tipi olan barajın gövde hacmi m³, akarsu yatağından yüksekliği 32,80 m, normal su kotunda göl hacmi 202,32 hm3, normal su kotunda göl alanı 32,14 km² 'dir hektarlık bir alana sulama hizmeti vermektedir. Barajın şehir merkezine uzaklığı 35 km dir. Baraj çevresinde DSİ Genel Müdürlüğüne ait piknik alanı ile yapay gölet de mevcuttur. Baraj ve çevresinde bulunan Devegeçidi Göleti doğa turizminde Kuş Gözlemciliği ve Olta Balıkçılığı için ideal alanlardır. Resim : Devegeçidi Barajı Uydu Görüntüsü 41

42 Resim : Devegeçidi Barajı nda Amatör Olta Balıkçıları Baraj alanı ve çevresi yoğun tarım, sanayii ve avcılık baskısı altındadır. Tür çeşitliliğine rağmen birey sayısı azlığı, bu baskının neticesidir. Devegeçidi Barajı ve Çevresi önemli bir sulak alan olarak önem arz etmektedir. Bu çalışma ile kuşlar yönünden önemi ortaya çıkmıştır. Yapılacak olan flora ve fauna tespitiyle pek çok türü barındırdığı anlaşılacaktır. Bu konuda herhangi bir şüphemiz yoktur. Alanın doğal yapısının korunması ve gelecek nesillere değişik türlerin bırakılması amacıyla koruma altına alınması elzemdir. Gözlem alanında tespit edilen türlerden bazıları Diyarbakır daki diğer alanlarda görülmemiştir. Podicipediformes ordosundan Podiceps grisegena Diyarbakır da ilk kayıttır. Ciconiiformes ordosundan olup sulak alanlarda dağılış gösteren çeltikçi (Plegadis falcinellus) bölgede bu çalışma aracılığıyla ortaya çıkarılmıştır. Sayısının azlığı dikkat çekmektedir. Üreme döneminde yörede bulunması kuluçka olasılığını artırmaktadır. Resim : Bozkır Delicesi (Circus macrourus) Falconiformes ordosundan Bozkır Delicesi (Circus macrourus) bölgede kışın görülmüştür. Kış göçmeni olarak değerlendirilmektedir. Gökdoğan (Falco peregrinus) tek birey olarak görüldü. Bu türün bölgeyi transit geçiş yapmak için kullandığı düşünülmektedir. İlk kez tespit edilen bir diğer tür Bıldırcın Kılavuzudur (Crex crex). Araştırma alanında ağustosta görülmüştür. Alanı transit geçiş için kullanmıştır. 42 Poyraz kuşuna (Haematopus

43 ostralegus) araştırma alanında yalnız üreme öncesi dönemde rastlanmıştır. Kış konukçusu olarak değerlendirilmektedir. Sarı Bacaklı Kumkuşu (Calidris temminckii) bir kez aralık ayında görülmüştür. Rastlantısal tür olarak kabul edilmektedir. Resim : Kara Kızılbacak (Tringa erythropus) Kara Kızılbacak (Tringa erythropus) tek temsilcisiyle gözlem alanında görüldü. Durumu rastlantısal tür olarak değerlendirilmektedir. Orman Düdükçünü (Tringa glareola) kışın habitat imkanlarından yararlanan tür olarak belirlenmiştir. Kervan Çulluğu (Numenius arquata) bahar başlangıcında tespit edilmiştir. Habitatı bahar göçü esnasında kullanmaktadır. Büyük Suçulluğu (Gallinago media) bölgemizde kışı geçiren tür olarak tespit edilmiştir. Kızıl Deniz Düdükçünü (Phalaropus fulicarius) rastlantısal tür olarak izlendi. Bir kez görülmesi bu değerlendirmeye neden olmuştur. Bölgenin kirlilik durumu kuş türleriyle de değerlendirilebilir. Yalıçapkını (Alcedo atthis) bilindiği üzere biyoindikatör olarak adlandırılır. Kirlenmemiş, temiz yerlerde bulunur. Bölgedeki varlığı habitat kalitesi hakkında bilgi vermektedir. Baraj alanımızda ilk kez belirlenen diğer kuş türleri şunlardır; Motacilla flava feldegg, Motacilla citreola, Oenanthe hispanica, Panurus biarmicus, Corvus corone pallescens, Sturnus roseus. Resim : Yalıçapkını (Alcedo atthis) 43

44 Tablo : Devegeçidi Barajı Kuş Popülasyonu 44

45 45

46 46

47 47

48 48

49 Bismil İlçesi : Avrupa'dan gelerek Türkiye üzerinden Afrika'ya geçen ve Avrupa'nın bir arada yaşayan en büyük leylek popülasyonu Dicle Nehri kenarında, Bismil ilçesi civarında bulunmaktadır. Dicle Üniversitesi tarafından yapılan araştırmalarda küresel ısınma nedeniyle leyleklerin son iki yıldır kısmen göç etmediği tespit edilmiştir. Göç eden leylekler kış mevsimini Afrika'da geçirerek kış aylarında Nil Nehri kenarına, ilkbahar ve yaz mevsimlerinde ise Dicle ve Fırat gibi sıcak sulak merkezlere gittikleri bilinmektedir. Yöre halkı tarafından 'hacı leylekler' diye adlandırılan leyleklerin Güney'e gittikleri için Suudi Arabistan'a gittikleri düşünülerek hacı leylek denilmektedir. Yavru yetiştirmek için zamanla yarışan ergin bireylerin az sayıdaki bölümü, Hatay üzerinden Türkiye'nin tamamına dağılmaktadır. Geriye kalanlar ise, kuzeybatı yönünde göçe devam ederek, denizin en dar olduğu noktadan Boğaziçi ve Çanakkale Boğazı üzerinden Avrupa'daki üreme alanlarına ulaşmaktadırlar. Leylekler Sudan'dan yola çıkıp Hatay'dan Anadolu'ya girmeleri için 2 bin 900 km, oradan da İstanbul Boğazı üzerinden Avrupa'ya, örneğin Polonya'ya gidebilmeleri için 1600 km daha kanat çırpmaktadırlar. 49

50 Eğil İlçesi : Eğil, Diyarbakır'dan 50 km uzaklıkta antik bir kent olup tüm güzellikleriyle Asurlulardan kalma kale ve birçok antik mağara, kral kızı resimlerine ev sahipliği yapan bir ilçedir. "Peygamberler şehri" olarak bilinmektedir. Asurlular, Roma İmparatorluğu, Bizanslılar, Selçuklular, Abbasiler, Osmanlı İmparatorluğu ve son olarak Türkiye Cumhuriyeti'nin ilçe idare bölgesidir. Resim : Eğil İlçesi, Dicle Barajı ve Kral Mezarları Resim : Eğil İlçesi Genel Görünüm 50

51 Eğil ilçesi Diyarbakır ilinin kültürel ve doğal zenginliği en fazla olan ilçelerinden biridir. Peygamberlerin kabirleri, antik kalesi, baraj gölü sayesinde mesire alanı olarak günübirlik ziyaret edilebilecek, Diyarbakır iline yakın en güzel doğal mekândır. Turizm, çoğu ülkede düşüşte olan geleneksel sanayileri tamamlamak, izole edilmiş iş alanları ve kırsal kesimi geliştirme aracı ve kırsal sosyo ekonomik gelişme ve yenileşme için etkili bir katalizör olarak kabul edilmektedir. Bu bağlamda Eğil ilçesinin sahip olduğu tarihi ve doğal güzelliklerini ortaya çıkarmak, bu güzelliklerin tanıtımını ve buraya gelecek olan misafirlerin ihtiyaçlarını karşılayabileceği küçük konaklama işletmeleri, baraj gölü çevresinde yiyecek içecek tesisleri ve halka açık mesire alanları ve yöresel ürünlerin tanıtılıp satıldığı alışveriş mekânları oluşturmak önem taşımaktadır. Eğil de, Dicle Nehrinin, şimdi Dicle baraj gölünün doldurduğu kanyon buranın en kayda değer doğal güzelliklerinin bulunduğu bir mekândır. Eğil Feribot iskelesinden kalkan teknelerle günübirlik bir taraftan Kralkızı barajına kadar diğer taraftan Dicle-Hani Karayolu köprüsüne, köprünün kuzeyinde Akdağ eteklerine kadar gidip gelmek mümkündür. Bu kısa tur esnasında kanyonun sağlı solu yamaçlarında Güneydoğuda pek de alışık olmadığımız bir manzarayı, yeşil bir bitki örtüsünü, meşe ormanını görmek mümkün. Keza kanyondaki dik kayalıklar özellikle Dağcılık sporu ile uğraşanlara eşsiz fırsatlar sunmaktadır. Tırmanma ve yürüyüşler yapmaya everişli imkânlar sunmaktadır. Yine baraj gölü özellikle su sporları ile uğraşanlar için bulunmaz bakir bir alandır. Bu alanda yüzme, her türlü su sporu yapma, yarışmalar düzenlemeye müsaittir. Özellikle yeterince tanıtılmadığı için inanç turizmi bakımından da yeterli ilgi görmemektedir. Son dönemlerde İlçe Kaymakamlığının yoğun tanıtım faaliyetleri sayesinde su sporları ve yamaç paraşütçülüğü alanlarında ciddi çalışmalar yapılmıştır. Resim : Eğil İlçesi nde Yamaç Paraşütleri 51

52 Eğil ilçe merkezi ve köylerinin bulunduğu alanın %65 dağlıktır. Eğil in Deniz seviyesinden yüksekliği 823 metredir. Dağlık arazi palamut meşesi, melengiç, dişbudak, ardıç, Kuşburnu yabani ceviz, yabani badem, sumak, yabani incir, yabani asma gibi bitki örtüsü ile kaplıdır. Eskiden Dicle Nehrinin, şimdi Dicle baraj gölünün doldurduğu kanyon Eğil in en kayda değer doğal güzelliklerinin bulunduğu bir mekândır. Kanyon bir Y harfi şeklindedir. Maden den gelen Dicle ırmağı Y harfinin bir kolunu, Akdağ-Bırkleyn den gelen Dicle Irmağı Y harfinin diğer kolunu teşkil etmektedir. Dicle Barajının seti bu Y harfinin orta yerine isabet etmektedir. Eğil Feribot iskelesinden kalkan teknelerle günübirlik bir taraftan Kralkızı barajına kadar diğer taraftan Dicle-Hani Karayolu köprüsüne, köprünün kuzeyinde Akdağ eteklerine kadar gidip gelmek mümkündür. Bu kısa tur esnasında kanyonun sağlı solu yamaçlarında Güneydoğuda pek de alışık olmadığımız bir manzarayı, yeşil bir bitki örtüsünü, meşe ormanını görmek mümkün. Keza kanyondaki dik kayalıklar özellikle Dağcılık sporu ile uğraşanlara eşsiz fırsatlar sunmaktadır. Nebi Zennun Kabri ve yürüyüşler yapmaya everişli imkânlar sunmaktadır. Yine baraj gölü özellikle su sporları ile uğraşanlar için bulunmaz bakir bir alandır. Bu alanda yüzme, her türlü su sporu yapma, yarışmalar düzenlemeye müsaittir. Özellikle yeterince tanıtılmadığı için inanç turizmi bakımından da yeterli ilgi görmemektedir. Bütün bu doğal ve tarihi güzelliklere rağmen ne yazık ki Eğil de turizm yeterince gelişmemiştir. Yeterli barınma ve dinlenme tesisleri yoktur. Turizm yatırımları yapılmamıştır. Yeterince tanınmamıştır. Bakir bir yerdir. Eğil ilçesi Diyarbakır ilinin kültürel ve doğal zenginliği en fazla olan ilçelerinden biridir. Peygamberlerin kabirleri, antik kalesi, baraj gölü sayesinde mesire alanı olarak günübirlik ziyaret edilebilecek, Diyarbakır iline yakın en güzel doğal mekândır. Tarihin tüm zamanlarına tanıklık eden eserleri vardır. Fakat bu eserlerin turizme kazandırılması, iç ve dış turizm pazarına tanıtılması ve sunumu konusunda yerel paydaşlarla somut projeler üretmek gerekmektedir. Resim : Eğil İlçesi, Baraj Gölü nde Günbatımı 52

53 Bırkleyn Mağaraları Bırkleyn mağaraları Diyarbakır ın yaklaşık 100 km kuzeydoğusunda Toros dağlarının başlangıç silsileleri arasında bulanan bir senklinal bitimindeki Korha Dağı bünyseinde bir mağaralar kompleksidir. Bu mağaralardan birinde Dicle nehri çıkış bulur. Nehrin bu mağaradan doğduğu zannedilir. Aslında burası nehrin kaynağı değildir; Korha dağının altındaki 900 metrelik doğal tünelin sonudur. Dicle nehri yer altı tüneline geçmeden önce dağın bünyesinde kanyon bir vadi açmıştır. Ancak tektonik yükselme, yer göçmeleri ve karstlaşma sonucu nehir kanyondaki yatağını terk edip yeraltındaki tüneline yerleşmiştir. Kanyon yamacındaki mağaralardan biri iskan görmüş, tabanında kalın kültür dolgular, duvarlarında ise asur krallarına ait rölyef ve kitabeler mevcuttur. Kanyonun kuzey yamacındaki en üst mağara ise yaklaşık 800 metre uzunluğunda olup, mağara içinde sarkıt, dikit, sütün ve traverten havuzları gibi oldukça zengin mağara içi oluşumları sözkonusudur. Bırkleyn mağaraları hem hem oluşumu ve jeomorfolojik ve karstik özellikleri hem de arkeolojik değeri nedeniyle önemli bir turizm potansiyeli taşıyan doğal değerlerimizdendir. Bırkleyn Mağaraları Diyarbakır Lice ilçesinde Diyarbakır-Bingöl yolunun doğusundadır. Dicle Nehri nin iki ana kolundan biri bu mağaranın olduğu yerdedir. Bırkleyn Suyu ndan Anadolu ile Kuzey Mezopotamya arasındaki yollardan biri geçmektedir. Bırkleyn Suyu bu antik yol ile birleşmeden önce yerin altında akar ve doğal bir tünelden sonra yeniden yukarıya çıkar. Bu özel oluşumdan ötürü buradaki mağaraya Bırkleyn Mağaraları veya Dicle Tüneli ismi verilmiştir. Antik çağlarda bu suyun kaybolduğu, toprağın altına indiği yere Dünyanın Bittiği Yer olarak tanımlanmıştır. Plinius bu geçide ölülerin yer altı dünyasına giriş yeri olarak tanımlamıştır. Alman tarihçi C.F.Lehmann Haupt 1899 yılında mağaralarda inceleme yapmış, buradaki stelleri yayınlamıştır. Birbirine paralel olarak uzanan bu kayalığın içerisinde üç mağara bulunmaktadır. Bunlardan güneydeki kayalığın altında ve içerisinden akan Bırkleyn Suyu nun bulunduğu mağaraya Asur kralı I.Tiglatpileser (MÖ ) kabartma çivi yazılı bir kitabe; III. Salmanassar da (MÖ ) kabartma iki çivi yazılı kitabe koydurmuştur. 53

54 Resim : Bırkleyn Mağaraları, Genel Görünüm Resim : Bırkleyn Mağaraları, Sarkıtlar 54

55 İkinci mağaranın girişinde Antik çağa ait yapı kalıntıları ile III.Salmansar a ait kabartma yazılı iki kitabe ve bir kabartma bulunmaktadır. Bu mağara birincinin devamı niteliğinde olup, 15 m. yüksekliğinde, 12 m. genişliğindedir. Oldukça derin olan mağara birkaç km. uzunluğundadır. Üçüncü mağara diğerlerinden daha büyük olup, burası sarkıt ve dikitleri ile yöre halkı tarafından astım tedavisinde yararlanılmaktadır. Bu mağarada Kuzey Mezopotamya ya özgü, Hassuna-Samarra seramikleri bulunmuştur. Hasuni Mağaraları Diyarbakır Silvan ilçesinin 7 km. doğusunda bulunan Hasuni Mağaraları Malabadi Köprüsü ile Hasankeyf yakınındadır. Anadolu nun en eski mağara yerleşim yerlerinden biri olan Hasuni Mağaraları Prof. Dr. İ.Kılıç Kökten tarafından araştırılmıştır. Aynı zamanda Prof. Dr. İ. Kılıç Kökten Diyarbakır çevresinde i yapay, i doğal olmak üzere toplam mağara ve kaya sığınağını tespit etmiştir. Hasuni Mağaraları Mezolitik dönemde ilk defa yerleşime sahne olmuş, daha sonra Hıristiyanlığın ilk yıllarında ve Ortaçağda da yerleşim özelliğini sürdürmüştür. Bu mağaraların aralarındaki kayalar düzleştirilerek yollar ve merdivenler yapılmıştır. Ayrıca sarnıçlar, su havuzları, kaya kiliseleri ile atölye gibi yapılarla da burada yaşayanların sosyal yaşamları kolaylaştırılmıştır. Daha yukarda dik bir yamaçta harab bir kilise görülür. Bu kilise 7 m. Yüksekliğindedir. Mihrab yarım daire şeklindedir. Asıl kilise üç kemer üzerine oturtulmuştur. Mağaralar insanı şaşkına çeviren enfes bir güzelliktedir. Birbiri içinde taşlara oyulmuş evler, odalar, salonlar ve buralardan yekpare taşa açılmış iki katlı odalar, en yukarda koca koca mağaralar,odalar ve salonlar vardır. Birde büyük bir kilise vardır ki, salon ve mihrablarıyla olduğu gibi bir kaya içine oyulmuştur. Mağaralara çıkılırken dağın zirvesindeki kayalar üzerinde ince yollar açılmıştır. Buradan akan kar ve yağmur suları sarnıçlarda toplanır. Mağaraların açıldığı dağ yumuşak ve beyaz taşlardan oluşmuştur. Hasuni Mağaraları Kültür ve Tabiat Varlıkları Kurulunca koruma altına alınmıştır. 55

56 Sinek Çayı ve Gelincik Dağı Sinek Çayı, Çermik İlçesinin kuzeybatısında bulunan Gelincik Dağı eteğindeki Sinek köyünden adını alır. Çayın kaynağı bu köyün sınırları içerisinden doğar. Debisi hayli yüksek olan bu kaynağın 2 km aşağısında ona katılan Çermik ( Şeyhan) Çayı ile V profili çizerek birleşir. Çermik Kalesinin bulunduğu tepenin batı eteklerinden geçerek, kaynağı Hamam başında (Çermik Kaplıcaları) bulunan Cavsak suyunu içine alır ve Karakaya Köyü altında Kızılçubuk Çayı ile birleşerek, Konaklı Köyü önünde Fırat nehrine karışır. Çayın aktığı derin vadinin büyük bir bölümü ağaçlıktır. Ağaçlık olmayan bölgeleri de ağaçlandırmaya müsaittir. Gelincik Dağı ile Sinek Çayı dağcılık, olta balıkçılığı ve doğa yürüyüşü alanlarında ciddi bir doğa turizmi potansiyeli taşımaktadır. Resimler : Sinek Çayı ndan Görünümler 56

57 Resim: Gelincik Dağı ndan görünümler 57

58 4.2.Diyarbakır ilinin Doğa Turizmi (Arzı) Değerleri ve Bilinirlik Değerlendirmesi Diyarbakır İlinin tarih ve kültürel mirasları Milletlerarası seviyede bilinmesine karşın doğal miraslar açısından aynı tespitlerde bulunmak zordur.bunda son yıllarda sosyal yönden yaşanan sıkıntı ve sonuçta yazınsal ve görsel medyada çıkan olumsuz haberlerinde etkisi de yadsınamayacak kadar fazladır.çermik kaplıcaları yakın geçmişte Ülke seviyesinde bilinmesine karşın günümüzde sadece bölgesel düzeyde bilinmektedir Diyarbakır İlinde Doğa Turizmi Amaçlı Kullanılan ve Koruma Statülü Alanlar Doğal Sit alanları : Çermik Kaplıcaları: Çermik İlçesinin 3 km. doğusunda yer alan kaplıca, Türkiye nin en önemli kaynakları arasındadır. İstanbul Tıp Fakültesi nce yapılan analizlere göre iltihaplı romatizmalarda, üst solunum enfeksiyonlarında ve kadın hastalıklarında olumlu etkileri olduğu saptanmıştır. Sıcaklığı 48.2 ºC ve akım değeri 10 lt/sn dir. 58

59 4.4.Diyarbakır İli Seçkin Özellikli Diğer Sahalar Barajlar Şifalı sular Akarsular, Arz analizi tabloları; Değerin bilinirliği; Bölgesel seviyede B, Ülke seviyesinde T, Milletlerarası seviyede: M 1-Şifalı Sular, Akarsular, Barajlar Adı İlçesi Bilinirlik Çermik Kaplıcaları Çermik B Dicle Nehri Merkez, Bismil, Eğil, Dicle M Karakaya Barajı Çüngüş T Dicle ve Kralkızı Barajları Dicle B Beşpınar Göleti Çınar B Göksu Barajı Çınar B SWOT Analizi Güçlü Yönler Zengin kültür öğelerinin varlığı (Yöre Mutfağı, Halk oyunları, El Sanatları...) İlde havaalanı olması Kültürel çeşitlilik ve hoşgörü ortamı Turizmde yeni keşfedilmeye başlanmış bir varış noktası (destinasyon) olması Agro-turistik öğelerin varlığı (bölgenin ve dünyanın bazı bitkiflora genlerinin merkezi olması) Zayıf Yönler Turizm altyapısının (konaklama tesisleri vb) nicelik ve ve hizmet kalitesi eksikliği Tanıtım yetersizliği ve bölgeye yönelik oluşan olumsuz imaj Koruma uygulamalarında finansman eksikliği Doğal varlıkların korunması ve turizm konusunda yöre halkının bilinçsiz olması Turizm sektöründe nitelikli işgücünün yetersizliği Alternatif turizm arayışları yönünde herhangi bir çalışma olmaması El sanatları, zanaatlar, yöre mutfağı 59

60 Ornitoloji (kuş bilimi) turizmi gibi yerel kültür ve folklorik öğelerin yaşatılamaması. Havaalanı standartlarının düşük olması Fırsatlar Büyüyen dünya turizm endüstrisi Gelişen ulaşım teknolojisi ile yeni varış noktalarına (destinasyon) talebin artması Dünyada doğa turizmine ilginin artması Tehditler Yazılı ve görsel medyadaki olumsuz yayınlar Doğal varlıklarının korunamaması nedeniyle özgün değerlerin yok olma riski Turizm endüstrisinde artan rekabetçilik ortamı Halkın doğal mirasına sahip çıkmaması 4.5 DİYARBAKIR İLİNDE DOĞA TURİZM ÇEŞİTLERİ Aşağıda belirtilen turizm çeşitlerinde şu anda aktif olarak doğa turizmi faaliyetleri yapılmamasına rağmen Diyarbakır ili için doğa turizmi potansiyeli olan alanlardır. Kuş Gözlemciliği Doğa Yürüyüşü (Trekking) Dağ Bisikletçiliği Dağ-yayla Gezisi İmkânı Aktif Yaylacılık Kelebek Gözlemciliği Mağara Turizmi Endemik Bitkilerin Gözlemi Hava Sporları Turizmi Sportif Olta Balıkçılığı Botanik Turizmi Yaban Hayatı (Fauna) Gözlemciliği 60

61 DİYARBAKIR İLİ ve İLÇELERİNİN ÖNE ÇIKAN DOĞA TURİZMİ DEĞERLERİ MATRİSİ Aktivite/değer Bismil İlçesi Çermik İlçesi Çınar İlçesi Çüngüş İlçesi Dicle İlçesi Eğil İlçesi Ergani İlçesi Hani İlçesi Hazro İlçesi Kocaköy İlçesi Kulp İlçesi Lice İlçesi Silvan İlçesi Değerler toplamı Mağaracılık (M) X X X X X X X X X X X X Dağ bisikletçiliği (DB) X X X Dağ-yayla gezisi imkanı (DG) X X Aktif yaylacılık (AY) X X Kelebek gözlemciliği imkanı (KeG) X Kuş gözlemciliği imkanı (KuG) X X Sportif olta bal. (SOB) X X Kış sporları potansiyeli X Estetik şelale (EŞ) X Estetik göl/baraj olan yerler (EGB) X Tescilli avlak sahası X X Endemik Bitki Gözlemi (EBG) X X X X Tarihi eserler, sit alanı (Ts) X X Şelale görme imk.(şl) X X Mağara gezisi (Mğ) X X X X Jeolojik ve jeomorfolojik değerler (Jm) X X X Botanik gezisi imkanı(bt) X X X Atla geziye uygun (At) X X 61

62 5. SEÇKİN VE YÜKSEK DEĞER TAŞIYAN (X) YILDIZ ALANLARIN DEĞERLENDİRİLMESİ VE POTANSİYELİNİ GELİŞTİRME İMKANLARININ ORTAYA KONULMASINA İLİŞKİN ANALİZLER Eğil İlçesi Eğil, Diyarbakır'dan 50 km uzaklıkta antik bir kent olup tüm güzellikleriyle Asurlulardan kalma kale ve birçok antik mağara, kral kızı resimlerine ev sahipliği yapan bir ilçedir. "Peygamberler şehri" olarak bilinmektedir. Asurlular, Roma İmparatorluğu, Bizanslılar, Selçuklular, Abbasiler, Osmanlı İmparatorluğu ve son olarak Türkiye Cumhuriyeti'nin ilçe idare bölgesidir. Resim : Eğil İlçesi, Kale, Dicle Barajı ve Antik Kent 62

63 Resim : Eğil İlçesi Yerleşim Yeri Görünümü Eğil ilçesi Diyarbakır ilinin kültürel ve doğal zenginliği en fazla olan ilçelerinden biridir. Peygamberlerin kabirleri, antik kalesi, baraj gölü sayesinde mesire alanı olarak günübirlik ziyaret edilebilecek, Diyarbakır iline yakın en güzel doğal mekândır. Turizm, çoğu ülkede düşüşte olan geleneksel sanayileri tamamlamak, izole edilmiş iş alanları ve kırsal kesimi geliştirme aracı ve kırsal sosyo ekonomik gelişme ve yenileşme için etkili bir katalizör olarak kabul edilmektedir. Bu bağlamda Eğil ilçesinin sahip olduğu tarihi ve doğal güzelliklerini ortaya çıkarmak, bu güzelliklerin tanıtımını ve buraya gelecek olan misafirlerin ihtiyaçlarını karşılayabileceği küçük konaklama işletmeleri, baraj gölü çevresinde yiyecek içecek tesisleri ve halka açık mesire alanları ve yöresel ürünlerin tanıtılıp satıldığı alışveriş mekânları oluşturmak önem taşımaktadır. Eğil de, Dicle Nehrinin, şimdi Dicle baraj gölünün doldurduğu kanyon buranın en kayda değer doğal güzelliklerinin bulunduğu bir mekândır. Eğil Feribot iskelesinden kalkan teknelerle günübirlik bir taraftan Kralkızı barajına kadar diğer taraftan Dicle-Hani Karayolu köprüsüne, köprünün kuzeyinde Akdağ eteklerine kadar gidip gelmek mümkündür. Bu kısa tur esnasında kanyonun sağlı solu yamaçlarında Güneydoğuda pek de alışık olmadığımız bir manzarayı, yeşil bir bitki örtüsünü, meşe ormanını görmek mümkün. Keza kanyondaki dik kayalıklar özellikle Dağcılık sporu ile uğraşanlara eşsiz fırsatlar sunmaktadır. Tırmanma ve yürüyüşler yapmaya everişli imkânlar sunmaktadır. Yine baraj gölü özellikle su sporları ile uğraşanlar için bulunmaz bakir bir alandır. Bu alanda yüzme, her türlü su sporu yapma, yarışmalar düzenlemeye müsaittir. Özellikle yeterince tanıtılmadığı için inanç turizmi bakımından da yeterli ilgi görmemektedir. Son dönemlerde İlçe Kaymakamlığının yoğun tanıtım faaliyetleri sayesinde su sporları ve yamaç paraşütçülüğü alanlarında ciddi çalışmalar yapılmıştır. 63

64 Resim : Eğil İlçesi nde Yamaç Paraşütleri Eğil ilçe merkezi ve köylerinin bulunduğu alanın %65 i dağlıktır. Eğil in Deniz seviyesinden yüksekliği 823 metredir. Dağlık arazi palamut meşesi, melengiç, dişbudak, ardıç, Kuşburnu yabani ceviz, yabani badem, sumak, yabani incir, yabani asma gibi bitki örtüsü ile kaplıdır. Eskiden Dicle Nehrinin, şimdi Dicle baraj gölünün doldurduğu kanyon Eğil in en kayda değer doğal güzelliklerinin bulunduğu bir mekândır. Kanyon bir Y harfi şeklindedir. Maden den gelen Dicle ırmağı Y harfinin bir kolunu, Akdağ-Bırkleyn den gelen Dicle Irmağı Y harfinin diğer kolunu teşkil etmektedir. Dicle Barajının seti bu Y harfinin orta yerine isabet etmektedir. Eğil Feribot iskelesinden kalkan teknelerle günübirlik bir taraftan Kralkızı barajına kadar diğer taraftan Dicle-Hani Karayolu köprüsüne, köprünün kuzeyinde Akdağ eteklerine kadar gidip gelmek mümkündür. Bu kısa tur esnasında kanyonun sağlı solu yamaçlarında Güneydoğuda pek de alışık olmadığımız bir manzarayı, yeşil bir bitki örtüsünü, meşe ormanını görmek mümkün. Keza kanyondaki dik kayalıklar özellikle Dağcılık sporu ile uğraşanlara eşsiz fırsatlar sunmaktadır. Nebi Zennun Kabri ve yürüyüşler yapmaya everişli imkânlar sunmaktadır. Yine baraj gölü özellikle su sporları ile uğraşanlar için bulunmaz bakir bir alandır. Bu alanda yüzme, her türlü su sporu yapma, yarışmalar düzenlemeye müsaittir. Özellikle yeterince tanıtılmadığı için inanç turizmi bakımından da yeterli ilgi görmemektedir. Bütün bu doğal ve tarihi güzelliklere rağmen ne yazık ki Eğil de turizm yeterince gelişmemiştir. Yeterli barınma ve dinlenme tesisleri yoktur. Turizm yatırımları yapılmamıştır. Yeterince tanınmamıştır. Bakir bir yerdir. Eğil ilçesi Diyarbakır ilinin kültürel ve doğal zenginliği en fazla olan ilçelerinden biridir. Peygamberlerin kabirleri, antik kalesi, baraj gölü sayesinde mesire alanı olarak günübirlik ziyaret edilebilecek, Diyarbakır iline yakın en güzel doğal mekândır. Tarihin tüm zamanlarına 64

65 tanıklık eden eserleri vardır. Fakat bu eserlerin turizme kazandırılması, iç ve dış turizm pazarına tanıtılması ve sunumu konusunda yerel paydaşlarla somut projeler üretmek gerekmektedir. Resim : Eğil İlçesi, Baraj Gölü nde Günbatımı Resim : Eğil İlçesinde bulunan peygamber türbelerinin restore edilmiş hali. 65

66 DİYARBAKIR İLİ VE İLÇELERİNİN KIYAS YÖNTEMİ İLE KISA DEĞERLENDİRMESİ Karşılaştırma yöntemi, kapsam dahilindeki unsurun benzerleri ve rakipleri ile arasındaki farkı görmesi ve daha ilerlemesine itici güç olması amaç edinilerek verimliliği arttırma yöntemidir. Karşılıklı bilgi alışverişi olarak değerlendirilen bu yöntemde, kopyalama değil, kendi ürünlerimize yönelik ilham almak, uyarlamak hedeftir. Gelecek eğilimlerini şimdiden görüp, müşterinin isteklerini şimdiden karşılamaya hazırlıklı olmayı gerektirir. Karşılaştırma yapılan ilçenin/ilin başarılı oluğu hususta takip ettiği yolun ilçede/ilde alınabilirliği araştırılmaktadır. KIYAS YÖNTEMİ İLE DOĞA TURİZMİ POTANSİYELİ YÜKSEK OLAN BAZI İLÇELERİN DEĞERLENDİRİLMESİ Diyarbakır ili İlçe Kıyaslanan İl/ilçe Kıyaslama sebebi, Örnek Alınacak Deneyim Eğil Elazığ / Sivrice İklim özellikleri, görsellik, doğa Sivrice ilçesi Hazar gölü ve doğal yapısıyla ciddi miktarda yerli turist çekmektedir. 66

67 SONUÇ VE ÖNERİLER 1. Diyarbakır a Tabiat Parkı kazandırmak için Eğil İlçesi Dicle Baraj Gölü sol sahilinde ve Kulp İlçesi Taşköprü mevkiinde Tabiat Parkı yapılması amacıyla gerekli çalışmaların yapılması gerekmektedir. 2. Diyarbakır a Biyoçeşitlilik Rezerv Alanları kazandırmak için Dünya üzerinde sadece Diyarbakır İli Çermik İlçesinde bilinen ve küresel ölçekte tehdit altında (EN) olan Ajuya Xylorrhiza nın korunması gerekmektedir. 3. Diyarbakır a Tabiat Anıtları kazandırmak için Çüngüş İlçesi Geçit Köyü mevkiinde bulunan alanın tabiat anıtı olarak ilan edilmesi amacıyla gerekli çalışmalar yapılarak makama sunulmalıdır. 4. Diyarbakır da Kuş Gözlemciliğini geliştirmek amacıyla Devegeçidi Gölü alanında kuş gözlem kulesi yapılması gerekmektedir. 5. Diyarbakır da Yamaç Paraşütü sporunun geliştirilmesini sağlamak amacıyla Yamaç paraşütü yapılabilecek alanların ulusal ölçekte tanıtımının yapılması, küçük ölçekte tanıtımı yapılan bu sporun yerel yönetimler ve ilgili kuruluşlar ile koordinasyon sağlanarak yamaç paraşütü sporunun yapılmasına ilişkin projeler hazırlanmalıdır. 6. Diyarbakır da İzciliğin gelişmesini sağlamak amacıyla İzcilik faaliyeti yapılabilecek alanların tanıtımının yapılması, tespit edilen alanların konaklamaya uygun hale getirilmesi için ilgili kurumlar ile işbirliği yapılması, proje desteği sağlanması gerekmektedir. 7. Diyarbakır da Sportif Olta Balıkçılığının geliştirilmesi için; İlkel metotlarla yapılan olta balıkçılığının bilimsel metotlarla yapılabilmesi için gerekli kurslarla halkın eğitimini sağlayarak portatif olta balıkçılığına uygun akarsu ve göletlerde bu hobinin gelişmesine katkı sağlanmalıdır. 8. Diyarbakır yöresinde turistik amaçlı el sanatlarını geliştirmek amacıyla el sanatlarının geliştirilmesi ve tanıtımının yapılması gerekmektedir. 9. Yerel halkın ekoturizm konusunda bilinçlendirilmesi gerekmektedir. Yukarıda sayılan önerilerin gerçekleştirilmesi için öncelikle halkın katılımının sağlanması sürdürülebilir doğa turizmi için gereklidir. Halkın katılımının sağlanmasında ön koşul doğa turizminin gerekleri ve ihtiyaçlarının yöre halkına anlatılması ve katılımlarının sağlanması ile olur. Buradaki amaca ulaşmak için Sivil Toplum Örgütleri ile işbirliğine gidilmesi ve medya araçlarının etkin kullanılması önem arz etmektedir. 67

68 6. DİYARBAKIR İLİ SÜRDÜRÜLEBİLİR DOĞA TURİZMİ STRATEJİLERİ 6.1.KAPASİTE GELİŞTİRME Amaç: ilgili paydaşların turizm(ekoturizm) açısından kapasitelerini geliştirmek Eylem no Öncelik Eylem Açıklama Yapacak kişi ve kuruluşlar İşbirliği ortakları Başlangıç tarihi Süresi Bütçesi ve Finans kaynağı Göstergeler 1 3 Ekoturizm eğitimi Yerel halkının eko-turizm hakkında eğitimi, Ekoturizme sunulabilecek ürünlerin geliştirlmesi ürünleri geliştirilmesi konusunda eğitilmesi. Bu konuda plan süresince 13 kurs açılarak 325 kişinin eğitilmesi sağlanacak. Kaymakamlıklar, Karacadağ Kalkınma Ajansı, Belediyeler, muhtarlıklar 2014 Karacadağ Kalkınma Ajansı-bütçe tahsisi 2013 yılı için yok.2014 yılı programına sunulacaktır. 2 2 Olta balıkçılığı teorik ve pratik eğitimi Bu konuda çevre bilincinin geliştirilerek sürdürülebilir su avcılığının sağlanması ve güncel mevzuat konusunda bilgilendirme yapılması amacıyla, 2 adet kurs açılması ve toplam 40 kişiye eğitim verilmesi sağlanacak. Orman ve Su İşleri,Karacadağ Kalkınma Ajansı DSİ Diyarbakır da uluslararası ölçekte önem arz eden türlerin korunması ve gelecek nesillere aktarılmasının sağlanması. Dünya üzerinde sadece Diyarbakır İli Çermik İlçesinde bilinen ve küresel ölçekte tehdit altında (EN) olan Ajuya Xylorrhiza nın korunması. Orman ve Su İşleri,Dicle Üniversitesi Kaymakamlıkl ar,muhtarlıkl ar Gözlem Kulesi inşaa etmek Tesis edilecek gözlem kulesinin yer ve alanının tespiti için gerekli teknik çalışmaları yapmak. Orman ve Su İşleri Dicle Üniversitesi

69 5 5 Mağaraların envanterini çıkarmak için eylem planı ortaya koymak. Diyarbakır ın mağaralar yönünden zengin olan yönünü göstermek amacıyla böyle bir çalışma öngörüldü. Orman ve Su İşleri,Çevre ve Şehircilik,Anıtlar Kurulu Bölge Koordinatörlüğü Dicle Üniversitesi Yamaç Paraşütü yapılabilecek alanların tespiti İl düzeyine Eğil ilçesinde yapılan bu faaliyete konu alanların tespiti ile İl geneline yayılması hedeflenmektedir Kaymakamlıklar Haritaların oluşturulması Ekoturistler için rotaların yer aldığı KY, İÖİ,KKA 2014 haritaların oluşturulması ve basımı, 69

70 6.2. FİZİKSEL ALTYAPININ OLUŞTURULMASI Amaç; altyapıyı güçlendirmek veya geliştirmek, Eylem no Öncelik Eylem Açıklama Yapacak kişi ve kuruluşlar İşbirliği ortakları Başlangıç tarihi Süresi Bütçesi ve Finans kaynağı Göstergeler 8 2 Katı Atık yönetimi Katı atıkların yönetimi konusunda, vahşi depolama yapılması engellenecektir. Muhtarlıklar(M) belediyeler,(b) İl özel idaresi (İÖİ) Dernekler( D) Çevre ve Şehircilik md (ÇŞM) Mevcut yol ağlarının geliştirilmesi Turizm aktivetelerine ulaşımın kolaylaştırılması için mevcut olan ana güzargahlara yeni akslarla bağlantı kurulması veya mevcut olanların geliştirilmesi Karayolları Bölge Müdürlüğü,İl Özel İdaresi(İÖİ) Butik otel ve pansiyonların arttırılması ilçelerde butik otel ve pansiyonculuğun arttırılması ile ziyaretçilerin konaklama ihtiyaçları en üst seviyeye getirilecektir. Kaymakamlıklar, Kırsal Kalkınma Ajansı Atıksu Yönetimi Özellikle belediyeler ve atıksu oluşturan tüm evsel ve endüstriyel atıksular oluşturan işletmelerden kaynaklı atıksular arıtılacak ve turizm alanları korunmuş olacaktır Belediyeler,Özel İdareler, Turizm ve Sanayi İşletmeleri Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü

71 6.3.ENVANTER, ÜRÜN OLUŞTURMA,ÜRÜN ÇEŞİTLENDİRME VEGELİŞTİRME, SERTİFİKALANDIRMA, TANITIM VE PAZARLAMANIN YAPILMASI Amaç: mevcut eko turizm ürünlerinin ortaya çıkarılması, geliştirilmesi,tanıtımı ve pazarlamasını yapmak. Eylem no Öncelik Eylem Açıklama Yapacak kişi ve kuruluşlar İşbirliği ortakları Başlang ıç tarihi Süresi Bütçesi ve Finans kaynağı Göstergeler 12 Kültürel ürün envanteri ürünleri sunuma hazır hale getirme Geleneksel hayat tarzı, kültüre ilişkin olarak doğadan toplanan, üretilen gıda maddeleri veya doğal materyalden üretilen el sanatları vb. Değerlerin tespiti, satılabilir hale getirilmesi, sözlü değerlerin envanteri, bunların turizme sunulabilir hale getirilmesi. DTSO, Ky, HEM, Dernekler, üniversiteler Organik tarım Doğa Turizminin ruhuna uygun olarak gelen yerli ve yabancı turistlere yörenin doğal türlerinin organik tarım metoduyla yetiştirilmesini sağlamak İl Tarım Müdürlüğü, Dernekler Avlaklarda Yaban Hayatı popülasyonunun arttırılması Avlaklarda mevcut av varlığını ülke standartları seviyesine çıkarmak Muhtarlıklar Karacadağ Ekosisteminin Tanıtımı Bazalt ana kayadan oluşan Ülkenin en büyük bazalt alanlarından olan bu ekosistemin flora ve fauna yönünden tanıtımı amaçlanmıştır. Orman ve Su İşleri Şube Müdürlüğü D.Ü 71

72 16 Ekolojik ürün sergileme ve pazarlama merkezleri Ürün gamı fazla olan ilçelerde ilk etapta 2 adet olmak üzere sergi ve satış büroları oluşturma Kaymakamlık,İ.Ö.İ,Muhtarlıklar TEMA,ÇEKÜ L, Fuarlara katılım İlde bulunan TÜYAP fuarlarına etkin katılım sağlanarak öncelikle bölgesel tanınırlılığı sağlamak DTSO,Tarım Dernekleri Belediyeler Kuş Envanterinin hazırlanması Envanter çalışmalarında belirli bir noktaya gelip ulaşılan bilgilerin yayın haline getirilmesi Üniversite(Fen Fak.) Gelişime açık İlçeler için yeni tesisler kurulması Zamanla gelişim gösteren ve potansiyeli Kaymakamlıklar, İÖİ,KKDK artan yerlere belirlenmiş ekoturizm standartlarına uygun yeni eko-turizm tesisleri 72

73 6.4.iZLEME VE DEĞERLENDİRMEYE YÖNELİK EYLEMLER Amaç: eko turizm faaliyetlerinin izlenmesine ilişkin kriterlerin belirlenmesi, izlemenin yapılması, raporlama, değerlendirme ve geri bildirimlerin yapılması. Eylem no Öncelik Eylem Açıklama Yapacak kişi ve kuruluşlar İşbirliği ortakları Başlangıç tarihi Süresi Bütçesi ve Finans kaynağı Göstergeler 20 Değişimin sınırlarının belirlenmesi Doğal ve kültürel değerleri etkileyen tüm turizm faaliyetlerinin kabul edilebilir değişimin sınırlarının belirlenmesi, bu çalışmanın hedefi yöresel düzeyde kabul edilebilir sınırların tespitidir. Dicle Üniversitesi Çevresel etkilerin izlenmesi Projenin başlangıcından itibaren her yıl raporlama şeklinde baz alınan kriterler baz alınarak yapılacaktır 22 Ekonomik etkilerin izlenmesi Projenin başlangıcından itibaren her yıl raporlama şeklinde baz alınan kriterler baz alınarak yapılacaktır ÇŞM,DTSO,İstati stik Kurumu DTSO,İstatistik Kurumu Dernekler 2018 Dernekler Sosyal ve kültürel etkilerin izlenmesi Projenin başlangıcından itibaren her yıl raporlama şeklinde baz alınan kriterler baz alınarak yapılacaktır DTSO,Üniversite Dernekler Sürdürülebilirliğin izlenmesi Projenin başlangıcından itibaren her yıl raporlama şeklinde baz alıan kriterler baz alınarak yapılacaktır ÇŞM,Üniversite Dernekler İzlemenin raporlama, değerlendirme ve geri bildirimlere dönüştürülmesi Doğal ve kültürel değerlere etki yapan Faaliyetlerin sınırlara göre durumunun izlenmesi ve raporlama, değerleme ve geri bildirimlerinin yapılması Üniversite

74 ORMAN VE SU İŞLERİ BAKANLIĞI (Doğa Koruma ve Milli Parklar) XV.BÖLGE MÜDÜRLÜĞÜ HAZIRLAYAN KONTROL EDEN Diyarbakır İli Orman ve Su İşleri Şube Müdürü Erdal SEVEN XV. Bölge Müdürlüğü Milli Parklar Şube Müdürü Haluk KODAMAN XV. Bölge Müdürü M. Fehmi YÜKSEL Diyarbakır Vali Yardımcısı Mehmet YİĞİT Doğa Turizmi Master Planının uygulanması UYGUNDUR Mustafa TOPRAK VALİ 74