DENİZLİ İLİ DOĞA TURİZMİ MASTER PLANI

Transkript

1

2 DENİZLİ İLİNDE KISALTMALAR SUNUŞ ÖNSÖZ ÇALIŞMANIN MAKSADI İÇİNDEKİLER 1. GİRİŞ 1.1 DOĞAL ALANLAR, YÖRE İNSANININ GELENEKSEL HAYATI, KIRSAL KALKINMA, SÜRDÜRÜLEBİLİR TURİZM ALTERNATİFİ ve DENİZLİ VİLAYETİNDE SÜRDÜRÜLEBİLİR DOĞA TURİZMİ Tabiatı korumanın geleceği kırsal alanların geleceğine, kırsal hayatın korunmasına ve sağlıklı yürüyen bir kırsal ekonomiye bağlıdır. Kırsal alanlardaki düşük ve dağınık nüfus ile beraber yetersiz gelir söz konusu olduğunda bu alanların turizm köyleri vb. gibi faaliyetler için kullanılması söz konusu olacaktır. Bu tür girişimlerin önemli bir kısmı korunan alanlarda veya dışında yapılmaktadır. Bazı etkinliklerin korunan alanlara ve tabiata çok zarar verdiği de görülmektedir. Bu sebeple tabiatı korumakla görevli olan bizlerin çevremiz ile iyi bir proaktif ilişkiler içinde olmamız gerekmektedir. Proaktif kişi; ilişkilerde ve faaliyetlerde inisiyatifi eline alan kişi demektir. Tabiattaki faaliyetlerin kontrolü için Orman ve Su İşleri Bakanlığı taşra kuruluşlarının kırsal sahalarda doğa turizminin geliştirilmesinde öncü olması doğru bir harekettir. Son yıllarda sivil toplum kuruluşları ve diğer kamu kurum ve kuruluşları; statülü korunan alanlar, doğal alanlar, kırsal kalkınma, kalkınma için işbirliği gibi konuları tamamıyla farklı bir bakış açısı ile algılamaya başlamışlardır. Tabiat ve geleneksel kültürler üzerinde turizmin meydana getirdiği olumsuz tesirler ve bunların neticesinde duyulan korkular kitle turizmine 1 Orman, Su Varsa Hayat Var.

3 karşı alternatif, çevreye duyarlı turizmi ve tabiatı korumayı öne çıkarmıştır. Sürdürülebilir doğa turizmi ve ekoturizm tabiatın korunması için bir umut olarak ortaya çıkmıştır. Algılamadaki bu değişiklik, doğal alanlar, korunan alanlar ve çevresinin bölgesel planlamasında turizme ilişkin proje ve çalışmaların giderek artmasına yol açmıştır. Bu sayede turizm, zaman içinde kırsal alanların kalkınmasında, yoksulluğun azaltılması ve yöresel kültürel zenginliğin korunmasında anahtar bir rol haline gelmiştir. Sürdürülebilir doğa turizmi, kırsal ekonominin çeşitlendirilmesi, kırsal nüfus için yeni bir bakış açısı meydana getirilmesi, yoksulluğun ve kırsal göçün azaltılmasında önemli seçeneklerden biri olarak görülmektedir. Ancak, turizmin yalnızca yerel ekonomi ile doğru şekilde bütünleştirildiği takdirde beklentileri karşılayabileceği ve yöre halkı ile diğer ilgi gruplarına fayda sağlayacağı unutulmamalıdır. 1.2 DOĞAL ALANLAR VE SÜRDÜRÜLEBİLİR KALKINMA 1980 li yıllardan itibaren Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP), çevre konularına ilişkin çalışmaları arttırmış, Bu çalışma giderek artan bir etkinin meydana gelmesini sağlamıştır. Dünya Çevre Kalkınma Komisyonu nca 1987 yılında tamamlanan çalışmalar sonunda ortak geleceğimiz adlı bir rapor hazırlanmıştır. Gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerde, çevre ve kalkınma konularına çok farklı yaklaşılması gerektiği bu raporda vurgulanmıştır. Kalkınmanın ve insanlığın sahip olduğu kaynakların sürdürülebilir olduğuna vurgu yapılmıştır. Raporda ortaya konulan sürdürülebilir kalkınma kavramı, insanların elinde bulundurduğu ve onlara muhtaç olduğu ekolojik, kültürel ve sosyo-ekonomik kaynakların nadir ve eşsiz olduğu görüşüne varılmıştır. Bir sahanın sahip olduğu kaynaklar, çok farklı maksatlar için kullanılabilmektedir. Örneğin, bir orman, kereste imalatı için kullanılabilirken, üzerindeki ağaçlar kesilerek tarım toprağı olarak kullanılabilmekte ayrıca korunan alan olarak da ayrılabilmektedir. Alanın ve alanda yaşayan yöre halkının özelliklerine bağlı olarak bu seçeneklerden bazıları uygulanabilirken, bazıları ise kesinlikle uygulanamaz. Yalnızca korumacı bir yaklaşım içine girildiğinde doğru görülen seçenek ormanın el değmemiş eski haline bırakılması olsa da, yöre halkı ve diğer iş gruplarının bu kaynakların sürdürülebilir kullanımı hayat kalitelerini yükseltmek için ormandan hak iddia etmeleri mevzubahistir. Bu sebeple yüzde yüz sürdürülebilir kalkınmaya her zaman ulaşılamasa da bu hedef üzerine yoğunlaşılmalıdır. Orman, Su Varsa Hayat Var. 2

4 Doğal ve korunan kırsal alanlarda, geçmişten günümüze yerel topluluklar ile arazinin beraberliği çok önemlidir. Korunan alan ağı büyüdükçe korunan alan kavramının anlamı da değişmeye ve gelişme göstermeye başlamıştır. Bu gelişme içinde yöre insanlarının varlığı ve faydalanmalarının sürdürülebilirliği de öne çıkmaktadır. Bir doğal alan ve korunan alanın içinde yer aldığı bölgenin sürdürülebilir kullanımı, turizm, ekolojik tarım, hayvancılık, yeni bölgesel ürünler, sürdürülebilir ormancılık, hatta enerji üretimindeki yatırımlarla birlikte düşünüldüğünde daha başarılı olacağı açıktır. Doğal alanlarda faaliyetlerin açıklanmasında Kırsal alan, Kırsal kalkınma ve Sürdürülebilir Kalkınma gibi kavramlar değerlendirilmelidir. Bu kavramlara baktığımızda; Kırsal Alan; Şehir diye tabir edilen yerleşme sahalarının dışında kalan tarımla ilgili etkinliklerin yapıldığı alanları da içeren köy, mezra, kom vb. adlarla adlandırılan ve anılan insan yerleşimlerinin var olduğu alanları kırsal alan olarak tanımlayabiliriz. Kırsal Kalkınma Kavramı: Kırsal kalkınma, küçük toplulukların içinde bulundukları ekonomik, toplumsal ve kültürel şartları iyileştirmek amacıyla giriştikleri çabalarının, devletin bu konudaki çabalarıyla birleştirilmesi, bu toplulukların tüm ülke insanlarının tümüyle kaynaştırılması ve ulusal kalkınma çabalarına tam katkıda bulunmalarının sağlanma süreci şeklinde tanımlanmıştır. Kırsal Alan Kalkınması; Hem eğitim hem de örgütlenme işi olup, kırsal alan; toplumun ihtiyaçlarının göz önünde tutulması, kırsal alan kalkınma politikası ile ilgili planların alınması sırasında topluma zorla kabul ettirilmemesi gereken bir konudur. Toplum istediklerini elde etmedikçe kırsal alan çalışmalarına katılmayacaktır. Tarımsal çalışmalar, beslenme, eğitim, mesleki önderlik ve öğretim, kooperatifler, el sanatları, küçük sanayiler, sosyal güvenlik çalışmaları, planlama ve sağlık politikaları nitelikleri kırsal alan ve ülke planları ile bir bütünlük içinde olmalıdır. Sürdürülebilir Kalkınma: Ekolojik, ekonomik ve sosyo-kültürel kaynakların sürdürülebilir kullanımına dayanmaktadır. Burada ekolojik, ekonomik ve sosyo kültürel sürdürülebilirlik şartlarının tamamının sağlanması önemlidir. Kırsal alanlar turizm ve boş zamanların değerlendirilmesinde önemli bir yer tutmaktadır. Kırsal alan, turistlere sakin ve huzurlu bir seçenek sunmaktadır yılında yapılan bir araştırmada; Fransız vatandaşları tatillerinin, %52 sini ya bir ailenin yanında ya da bir 3 Orman, Su Varsa Hayat Var.

5 arkadaşının evinde, %26 sı evlerinde geçirdiklerini ve %9 luk bir kısmı ise kırsal alanda ikinci bir eve sahip olduklarını ifade etmişlerdir. Kırsal alanlar doğa için önemli role sahiptir. Tabii kaynakların korunması, biyolojik çeşitliliğin sürdürülmesi, doğal felaketlere karşı koruma, iyi hayat şartlarının korunması ve doğal manzaranın korunması doğal çevre ile ilgili hususlardır. 1.3 SÜRDÜRÜLEBİLİR DOĞA TURİZMİ Sürdürülebilir kalkınma, ekolojik, ekonomik ve sosyo-kültürel kaynakların sürdürülebilir kullanımına dayanmaktadır. Sürdürülebilir turizmin gelişimi de sürdürülebilir kalkınma ile bağlantılı bir yaklaşımdır. Sürdürülebilir turizmin gelişiminde turistlerin ve ziyaret edilen yerlerin bugün kü ihtiyaçlarının, gelecekteki fırsatları koruyup geliştirerek ve genişleterek karşılanması amaçlanmaktadır. Bu yaklaşım, ekonomik, sosyal ve estetik ihtiyaçların, kültürel bütünlüğün, gerekli ekolojik süreçlerin, biyolojik çeşitliliğin ve kırsal hayatı destekleyen süreçlerin devamını içermektedir. Birleşmiş Milletler Dünya Turizm Örgütü nün tanımına göre sürdürülebilir bir turizm gelişimi; Çevresel kaynakların en iyi şekilde kullanılmasını sağlamalı, Ziyaret edilen toplulukların sosyo-kültürel yapısına, gelenekselliğine saygı göstermeli, Bütün ilgi gruplarına adil bir şekilde dağıtılan sosyo-ekonomik faydalar ile tutarlı ve uzun vadeli ekonomik faaliyetler ortaya koymalıdır. Buna göre sürdürülebilir kırsal/doğa turizminin gelişme ölçütleri; a. Biyolojik çeşitliliğin korunması, b. Ekonomik tutarlılık, c. Kültürel zenginlik, d. Yöre halkının refahı, e. İstihdam kalitesi, f. Sosyal eşitlik, g. Ziyaretçi memnuniyeti, h. Yetkinin yerele doğru dağıtılması, i. Toplumun genelinin refah ve mutluluğu, j. Fiziki bütünlük, Orman, Su Varsa Hayat Var. 4

6 k. Kaynakların etkin kullanımı, l. Çevre temizliğidir. Korunan alanlar açısından; tabiatın seçkin parçaları olan korunan alanlar ile turizm arasındaki bağ, korunan alanların tarihçesi kadar eskidir. Korunan alanlar turizme, turizm de korunan alanlara ihtiyaç duymaktadır. Turizm korunan alanların kurulması ve yönetiminde göz önüne alınması gereken önemli bileşendir. Turizm; aynı şekilde koruma altında olmayan flora ve faunanın tutunduğu tabiat alanlarına ve insanın yaşadığı sahalardaki yöresel kültüre de bağımlıdır. Bu bağımlılık doğa ve kültürün bozulmaması için tedbirleri gerektirir. Bu tedbirlerin neler olacağının sürdürülebilir kırsal kalkınma ilkeleri çerçevesinde tespiti de zorunludur. Turizmin önemli bir ekonomik faaliyet olması ve tüm göstergelerin bu faaliyetin büyüme eğiliminde olacağı yönünde olması önemli bir husustur. Turizmdeki büyümeyle beraber sürdürülebilir turizm, ekoturizm gibi doğayla ilgili turizme olan talep artmış ve turizm ürünleri ile destinasyonlar çeşitlenmiştir. Turistlerin talepleri de değişmiş ve çeşitlenmiştir. Turistlerin talepleri konaklamada konforun sağlanması yanında, yöreye özgü kültürel değerler hakkında bilgi edinme, yöre halkıyla iletişim, bölgenin flora ve faunası, özel ekosistemler, doğal hayat ve bunların korunması da dahil olmak üzere daha sorumlu bir seyahat deneyimi kazanmak da söz konusudur. Beklenen büyüme ve yeni eğilimler turizmi o kadar stratejik bir konuma taşımıştır ki, turizm eşsiz özellikli doğal veya korunan alanların sürdürülebilirliğinin yanı sıra bu alanların çevresinde yaşayan yöre halkının kalkınma potansiyeline de müspet etki sağlayabilmektedir. Bu durumda turizm, doğal alanların korunması ve yöre halkı ile ziyaretçilerin çevre bilincinin arttırılmasında kullanılabilecek çok önemli bir araçtır. Dolayısıyla turizm sayesinde koruma çalışmaları için gerekli mali kaynakların kazanılmasının yanı sıra ziyaretçiler ile yöre halkına yönelik bilinçlendirme ve eğitim programlarının oluşturulması ve uygulanması gibi hedeflere de kolayca ulaşılabilmektedir. En önemli hususta; turizm faaliyetlerinin uzun dönemde sürdürülebilir olması için geniş kapsamlı, dikkatli, katılımcı ve paylaşımcı olarak planlaması, sürecin etkin yönetimi ve izlenmesi gerekmektedir. Aksi takdirde, bu faaliyetlerin geri dönüşü mümkün olmayan olumsuz etkileri ortaya çıkacak ve turizm bu alanları tahrip eden bir faktör haline 5 Orman, Su Varsa Hayat Var.

7 gelebilecektir. İşte bu nedenle; SÜRDÜRÜLEBİLİR DOĞA TURİZMİ GELİŞME (MASTER) PLANI çalışmasına lüzum duyulmuştur. 1.4 SÜRDÜRÜLEBİLİR DOĞA TURİZMİ GELİŞME STRATEJİSİ Yukarda da bahsedildiği üzere, insan kullanımı bakımından hassas olan sahalarda turizm söz konusu olduğunda turizmin iyi planlanması ve yönetilmesi önemli olmaktadır. Alışılmış turizm stratejileri ile Sürdürülebilir Doğa Turizmi Gelişme Stratejisi arasındaki fark şudur; alışılmış yöntemler yukarıdan aşağıya bakış açısı ile uygulanmaktadır. Yani kararlar merkezden alınmakta ve uygulanması için yerele taşınmaktadır. Yöre halkı katılımcı olamamaktadır. Sürdürülebilir turizm ise aşağıdan yukarıya bir yaklaşım için gayret göstermektedir. Bu yaklaşımda yöre halkının beklentileri ele alınır, yönetime katılmasını sağlayıcı yapı kurulur, yörenin kalkınma potansiyelini bünyesinde barındıran tabii değerlerin korunması için ortak kararlar alınır. Karar almanın yanında uygulama ve izleme aşamalarında da yöre halkının bilgisini, becerilerini, en uygun şekilde kullanmak esastır. Bu yaklaşım yöre halkının, yerel otorite ve organizasyonların yetkilendirilmesine dayanır. Sürdürülebilir turizm gelişim aşamasında doğa ve çevresinin ortak çıkarları söz konusudur. Konaklama ve diğer turizm altyapıları mümkün olduğunca doğal alan dışında olmalıdır. Bu durum doğaya ve kültüre zararı en aza indirdiği gibi ev pansiyonculuğu gibi faaliyetlerin yapılmasıyla yöreye faydayı arttırabilir. Yöre halkı ve diğer bölgesel ilgi grupları turizm gelişiminde önemli ortaklardır. Söz konusu gruplar turiste konaklama imkanı sunacaklar, sunacakları ürünün kalitesinin korunmasında da sorumluluk alacaklardır. Günübirlik ziyaretçiler yerine uzun süreli konaklamaya lüzum duyan turistle hedefleniyorsa, doğal ve kültürel mirasa dayalı çekim noktaları, el sanatları gibi faaliyetler ortaya konmalıdır. Doğal alanlar genellikle çok hassastır, bu sebeple ekolojik değerler, belirli bir saha ile sınırlı olmayacaktır. Geleneksel hayat, yerel kültür, kırsal, sosyal ekonomik yapılar da aynı zamanda turizmin temel kaynağı olmaktadır. Sürdürülebilir Doğa Turizmi Gelişme (Master) Planı nın ilimizde/bölgemizde ve ülkemizde doğa turizmine konu olacak sahaların tüm ilgi grupları için anlamlı ve cazip bir bakış açısına dayandırılmasına esas olmalıdır. Orman, Su Varsa Hayat Var. 6

8 Sürdürülebilir Doğa Turizmi Gelişme (Master) Planı nda turizm; doğayı koruma, kırsal kalkınma için bir araç olarak ele alındığından, doğa turizmi yönetim planı olarak ele alınmalıdır. Halihazırda olan turizm etkinlikleri de tartışılmalı, değerlendirilmelidir. İlde sürdürülemez olan turizm veya gelir getirici faaliyetler de tanımlanmalıdır. Ayrıca iyi bir yönetim için tehditler ve fırsatlar da ele alınarak bunlardan hareketle ortaya çıkacak fikirler ortaya konmalıdır. Doğaya dayalı turizm yönetiminin entegre bir anlayışla (alan ve çevresinin sahip olduğu doğal, tarihi ve sosyo-ekonomik kaynakların bütüncül ele alınması) değerlendirilmesi de önemlidir. Turizm gelişimi genel olarak piyasa talebine göre yönlendirilir. Bir alanın turizm potansiyelinin değerlendirilmesi, rekabetçi özgün ve özellikli bir destinasyon oluşturması için gerçekçi beklentiler ortaya konulmalıdır. Yüksek ekolojik değerlere sahip olan sahalar yüksek turizm değeri içermeyebilir. Turizm, ancak doğru pazar ürünlerini hedeflediği zaman başarılı olabilir. Özellikle hassas tabiat alanlarında taşıma kapasitesi düşük iken, bu alanlardan beklenen faydalar yüksek olmaktadır. Taşıma kapasitesinin düşüklüğü sınırlı sayıda turist demektir. Bu sebeple taşıma kapasitesinin değerlendirilmesi de önemlidir. Entegre Doğal Alan Yönetimi, Sürdürülebilir Doğa Turizmi Gelişme (Master) Planı ile doğa ve turizm yönetimi için tüm ilgi gruplarının desteğini almayı hedefler. Tüm ilgi gruplarının etkin desteği önem taşır. Turizm gelişiminin karmaşık yapısı göz önüne alınırsa, ilgi gruplarının etkin iş birliği oldukça önemlidir. Planın herkes tarafından sahiplenilmesi ayrıcalık olacaktır. Sürdürülebilir kırsal kalkınma için kapsamlı bir vizyon belirlenmesine de ihtiyaç vardır. Pazarlama Stratejisi; Sürdürülebilir Doğa Turizmi Gelişme (Master) Planı nın bir parçasıdır. Kalkınma ve rekabete açık ürün-pazar kombinasyonu için yaratıcı yaklaşımlar içermelidir. Pazarlar, hedef gruplar, turist sayısı, ürünler, hizmetler, yaratıcı yaklaşımlar bu stratejide yer almalıdır. 7 Orman, Su Varsa Hayat Var.

9 Turizm Destinasyonu Yönetimi; Yaygın bir stratejik yaklaşım olup, destinasyonu rekabete açık hale getirir, bir turizm pazarını iyi bir şekilde yönetmek, pazarlamak, bir destinasyonu rekabetçi yapabilmek için gereken tüm unsurları içeren bir yaklaşımdır. İyi tanımlanmış amaçlar ve göstergelerle mantıksal bir çerçeve kurmak, ayrıntılı bütçe, mali portre ve ilgi gruplarının tümüne açık görev ve sorumluluklar veren bir iş planı hazırlamak gereklidir. Ziyaretçinin İzlenmesi ve Ziyaretçi Yönetim Planı: Madem ki doğa gibi hassas bir sistemde çalışılıyor, bu durumda turist ziyaretinin ilkelerini belirleyen bir ziyaretçi yönetim planı lüzumludur. Aynı zamanda da hem geri bildirim temin etme, hem de taşıma kapasitesinin kontrolü için izleme programı da olmalıdır. Geri bildirimler kalitenin arttırılması, sunumların taleplere uygun hale getirilmesi (iyileştirilmesi), hizmetteki aksamaların ve doğadaki değişimlerin takibi için çok önemlidir. Şu unutulmamalıdır ki; turizm, doğanın korunması için ortaya konan ana hedeflere ulaşmak garanti edildiği takdirde teşvik edilmelidir. 2. SÜRDÜRÜLEBİLİR DOĞA TURİZMİ GELİŞİMİNE İLİŞKİN ÇALIŞMALAR 2.1 KAYNAK ANALİZİ Gelişme planı ve stratejisi için öncelikle kaynak analizi yapılması mecburidir. Bir alanın sahip olduğu kaynaklar, o alanın kalkınması için bir sermaye veya potansiyel oluşturmaktadır. Bu kaynakların analizi de önemli veri ve bilgi oluşturulmasını temin etmektedir. Ekolojik ve kültürel kaynakların yanında sosyo-ekonomik özellikler de turizm gelişimi için önemli bir temel oluşturmaktadır. Örneğin kırsal turizmin, tarımsal faaliyetleri desteklemediği durumlarda kırsal turizmin gerçekleştirildiği bölge hem kendi sermayesini hem de kırsal olma özelliğini kaybedecektir.gerek turizm potansiyeli gerekse taşıma kapasitesi turizm kaynaklarının mevcut durumuna bağlı olduğundan kaynak envanterinin mutlaka yapılması gerekir. Orman, Su Varsa Hayat Var. 8

10 2.1.1 Kaynak Analizinde Ele Alınacak Unsurlar a. Doğal Kaynaklar: turizmin gelişimi için önemli olan yöreye özgü doğal kaynaklardır. Bu kaynakların hali hazırdaki ekonomik kullanımları, korunma durumları, statüleri, iklim gibi turizm gelişimi için potansiyel kaynakların envanterini içermektedir. Seçkin Doğal Kaynaklar: Turizm yalnızca korunan doğa parçaları ile ilgili değildir. Eşsiz manzaralar, dağlar ve nehirler gibi ve korunmayan türler de turizm için ilgi çekici olmaktadırlar. Örneğin; ormandaki ağaçların üzerinde gezinen sincapları, konakladığımız evin penceresinden gözlemlemek son derece çekicidir. Bir orman öncelikli olarak odunculuk amacıyla kullanılsa da dağ bisikleti gibi bir aktivite için ortamı çekici hale getirebilmektedir. Seçkin Doğal Kaynakların Halihazırdaki Ekonomik Kullanımlarının Tanımlanması Doğal kaynakların çok çeşitli kullanımları söz konusudur, ormanların odunculuk, nehirler ve göllerin sportif balıkçılık, su sporları ve enerji üretmek için kullanımları gibi. Bu kullanımlardan bazıları gelenekseldir ve düşük etkilere sahiptir. Bazıları ise sürdürülebilir değildir. Bu sebeple bunlar turizm gelişimi için de uygun değildir. Kaynağın Korunma Durumu ve Statüsü: Bazı doğal kaynaklar mevcut kanunlarla korunur. Bunların turizmde kullanımı da bu kanunlara uygun olmalıdır. İklim; mevsimlerin dağılımı, ortalama sıcaklık, nem ve günlük ortalama optimal güneş ışığı saatlerine bağlı olarak iklim analizi yapılmaktadır. Burada önemli olan iklimin farklı mevsimlerde turizm için elverişli olup olmadığıdır. Turizm Gelişimi İçin Potansiyel Doğal Kaynaklar: Potansiyel kaynakların tespiti turizm planlaması için önemli ve özellikle yönlendirici olmaktadır. Tüm bu kaynakların envanter çalışmalarının haritaya aktarılması, turizm ürünleri ve hizmetlerinin gelişmesi ve altyapı ile tesislerin fiziksel planlaması için önemli olmaktadır. b. Kültürel Kaynaklar: Kültürel kaynakların envanteri doğal kaynaklara ilişkin çalışmalara benzerlik göstermektedir. Özellikle doğal ve kültürel kaynaklardan oluşan kombinasyonlar, turistler tarafından yüksek ilgi ile karşılanmaktadır. Kültürel mirasın korunmasının önemi konusunda farkındalık meydana getirilebilirse, sürdürülebilir turizm gelişimine ve doğa korumaya verilen destek artacaktır. c. Sosyo-Ekonomik Kaynaklar: Altyapı, insan kaynakları ve farklı ekonomik sektörlerin bileşimini içermektedir. Bu konuda yapılacak envanter çalışması, birbiri ile bağlantılı birçok 9 Orman, Su Varsa Hayat Var.

11 farklı unsurlar içermesi ve bu unsurların turizm gelişimi için ilk bakışta kavranamaması mümkündür. Bölgenin kalkınma potansiyelinde, sosyal ve ekonomik rekabet edebilirlik unsurları büyük öneme sahiptir. Yerel nüfusun turizme yaklaşımı, turizm sektöründe çalışma isteği gibi bazı unsurların turizm ile doğrudan ilişkisi bulunmaktadır. Altyapı: Bir bölgenin turizmde rekabet edebilirliği ve kalkınma seviyesinin tespiti için altyapı kalitesi önemli bir göstergedir. Altyapının kalitesi, yerel nüfusun hayat kalitesini ortaya koymanın yanı sıra turizm gelişimi için de zorunlu bir şarttır. Alan, güvenli içme suyu, donanımlı sağlık tesisleri gibi temel unsurları içermiyorsa turizm gelişimi asla başarılı olamayacaktır. Altyapının farklı unsurları için şartlar, kalite ve gelecekteki durum değerlendirilmelidir. Kaynak halihazırda turizm için mi kullanılmaktadır? Sorusu hem kaynağın turizm gelişimi için önemi konusunda hem de kaynak kalitesi hakkında göstergeleri ortaya koyabilmektedir. Su kaynaklarına yönelik etütler; kaliteli su kaynağının sağlanması, su kaynağının sürdürülebilir kullanımı ve su çıkarmanın çevresel etkisini de içerir. İletişim ağına yönelik etütler; turistlerin refahı ve turizm gelişimi için önemli olan cep telefonları da olmak üzere telefon ve internet ağlarının kalitesine yönelik etütleri içermektedir. Sağlık hizmetlerinin; kalite, miktar ve coğrafi dağılımı son derece önemlidir. Güç kaynaklarına yönelik etütler; elektrik şebekesi, ısınma ve yemek pişirme için enerji kaynaklarının varlığı önemlidir. Her ne kadar resmi standartlara göre planlansa ve tehlike içermese de turistler nükleer santrallerin yakınında konaklamamaktadır. Su ve toprak kirliliği etkisi olan atık su sistemleri önemli olup, bölgeye gelen turistlerin sayısı ile meydana gelecek atık su miktarı da dikkate alınmalıdır. Katı atıkların düzenli depolaması toplum için olduğu kadar çevre için de önemlidir. Katı atıkların görüntü kirliliğine de yol açması ayrı bir menfi etkisidir. Yol ağlarının durumu; çoğu turistin tercihlerini yaparken en önemli etkendir. Güvenlik; kamu güvenliğini ve asayişi sağlamak turist güvenliği gibi unsurlar önemli olmaktadır. Aşırı kar yağışı, kanyon veya dağ kurtarma timlerinin olup olmaması da çok önemlidir. Politik istikrarsızlık ve suçlar; turist için caydırıcı etki yapmaktadır. Orman, Su Varsa Hayat Var. 10

12 İnsan Kaynakları; Bir bölgenin insan sermayesini ifade eden bu unsur, turizm gelişiminde anahtar etmenlerden biridir. İnsan kaynakları hem hizmeti hem de manevi nitelikteki kültür ve kimliği oluşturmaktadır. İnsan kaynaklarına ilişkin etütler aşağıdaki unsurları içermelidir; Yöre halkının nüfusu, Göç vb. eğilimler, Demografik yapı, Aktif nüfus ve yapısı, eğitim seviyesi, potansiyel bilgi ve beceriler, açık fikirlilik, geleceğe odaklanma, çalışma ahlakı, Yöreye özgü geleneksel ekonomik faaliyetleri ve yöresel sanatları yapabilme, Turizm gelişimine ilişkin tutum, misafir severlik duygusu, hizmete yönelim, Sosyal tutarlılık, esneklik, mevcut sosyal ilişkilerin kalitesi ve aralarındaki işbirliğini içeren sosyal yapı, Yerel kurumlar, idareler, yönetişim, bürokrasiden kaçınma vb. hususlarla finansal kaynaklar ve yönetimleri, Alanın kültürü ve kimliği, alanda etkin görev alacak kişilerin ortak değerleri, ilgileri, yaklaşımları, algılama şekilleri, özel ilgi ve becerileri, özgün gelenekler, o topluma ait olma ve o toplumda yaşamaktan onur duyma gibi durumları içerir, Farklı ekonomik sektörler; söz konusu coğrafi bölgeye ve ile yoğunlaşma durumları, firma sayısı, ölçeği, ortalama karlılık, geleceğe yönelik bakış açısı, pazarları ve dış ilişkileri, sektörler arası işbirliği son derece önemlidir, tüm sektörler turizm sektörü ile ilişkili olabilmektedir. Kaynak analizinin sonuçları; sürdürülebilir turizm yönetimi ve kalkınmada sermayeyi oluşturan kullanılabilir kaynaklara genel bir bakışı sağlamakla beraber, bölgenin mevcut kalkınma durumunu ve sürdürülebilirliğini değerlendiremeye yönelik bir resim sunmaktadır. Analiz aynı zamanda; bölgenin sürdürülebilir kalkınmasına yönelik bir vizyon oluşturulmasını ve turizm gelişiminin diğer sektörlerle bütünleştirilmesini sağlayacaktır. 11 Orman, Su Varsa Hayat Var.

13 2.2 TURİZM POTANSİYELİ Yüksek değerlere sahip doğal ekolojik sahalar her zaman yüksek turizm potansiyeli içermezler; Bazı doğa parçaları araştırma yapan uzmanlara, iyi eğitimli ekoturistlere hitap etmektedir. Bu alanlar sayıca az olduğu için de sınırlı bir turizm potansiyeli içerirler, Bazı doğal sahalar, erişim, güvenlik gibi nedenlerle turistler için elverişli olmayan yerlerde bulunurlar, Ekolojik kaynakların kullanımlar karşısındaki duyarlılığı (taşıma kapasitesi), ziyaretçi girişinde kısıtlamalara sebep olmaktadır, Bir sahanın daha fazla turist çekebilmesi için ihtimalleri ortaya koyan turizm potansiyeli önemli bir konudur. Turizm potansiyelinin tespiti için arz ve talebin ortaya konması gerekir. Bu potansiyel sınırlıysa başarılı bir turizm girişimini başlatmak imkanı olmayacaktır. Turizm ekonomik bir faaliyet olduğundan ancak turizm pazarında sürdürülebilirliği için bir talebi karşılaması lüzumludur. Turizme ilişkin motivasyon ve istekler değişkendir, kaynakların değeri aynı kalırken değişen tüketici davranışları turizm potansiyelini etkilemektedir. Dolayısıyla turizm potansiyeli tüketicinin bakış açısı (talebi) ile değerlendirilmelidir. Turizm potansiyeline ilişkin veri toplarken, istatistiki veriler, anketler gibi yöntemlerle veri elde edilebilir, ayrıca derinlemesine görüşmeler, katılımcı gözlemleme, olaylar üzerinde çalışmalar ile veri elde etmek için kullanılan niteliksel araştırma metotları kullanılmaktadır. Turizm potansiyeli için turizm talebi incelemesi aşağıdaki hususların tespiti ile yapılabilir; Halen yapılan turizm, Halihazırdaki turist miktarı, Her bir ziyaretçinin günde harcadığı miktar, Ortalama kalma zamanları, Turist profili, Dürtü analizi; hangi temel etmenlerin turistler için rol oynadığı,(doğa, kültür, sağlık, güneş, vb.) Orman, Su Varsa Hayat Var. 12

14 Benzer bir il veya saha ile kıyaslama yapılması, milli veya milletlerarası bir il ile kıyaslama yapılması ve neden o ilin tercih edildiği, Gelecekte rakip olacak iller hangileridir, nedeni, Turizm arzı incelemesinde ise aşağıdaki hususlar öne çıkmaktadır; İlimizde bir uluslar arası havaalanı var mıdır veya yakın bir ilden yararlanma imkanı makul müdür? Alan ulaşım hangi araçlarla olur?(demiryolu, özel taşıt, genel taşımacılık, vd.), bunlara yaklaşım nasıl olmaktadır (kötü, yeterli, iyi gibi), Alana ulaşma durumu (kolay-rahat, çaba ile, zor ve tehlikeli) İle gelmek için yabancı turistler ülkemizden vize alıyor mu? Sahamızın istikrarlı bir yönetimi var mı?, Güvenlik ve ulaşım açısından ne gibi problemler yaşanabilir? Alt yapı incelemesi; taşımacılık ağı, yerel yolun durumu (toprak, asfalt), anayolla bağlantısı, demiryolu ağı, yerel genel taşımacılığın yaygınlığı, program, ücretler, hat/duraklar, döngü patikaları, patikalar, yollar, işaret levhaları, genel enformasyon levhaları, araç-otobüs park kapasitesi, bilgi alma, tercüme kolaylıkları, Yiyecek içecek ve barınma; restoran sayısı, restoranların sınıflandırılması (iyi-sayısı, orta iyi-sayısı vb.) Hangi standartta yiyecek sunuluyor? (yüksek, yeterli, kötü) İl ve çevresinde ne tür barınma alanları var? (otel, hotel, yatak kapasitesi, rota üstü barınma kulübeleri, bungalov, parkları, kamp alanı, diğerleri), Hangi standartlarda barınma sunuluyor? (yüksek, yeterli, kötü), İlinizin seçkin özellikteki doğal alanlarının özellikleri (sundukları ile tek mi?, biraz farklı mı?, diğer seçkin özellikli yerlere benziyor mu?), Alan turist gezi rotasına girecek şekilde turistlerin ilgisini çekebilecek diğer sahalara yakın mı? (diğer çekici sahalara yakın, orta derecede potansiyel, düşük veya yakında böyle bir potansiyel bulunmamakta), İlin alanlarında yaban hayatı; (bayrak tür, ilginç diğer türler, temsil edici yaban hayatı, farklı yaban hayatı izleme aktiviteleri, yürüyerek, botla, gözlem noktası ile vb.), 13 Orman, Su Varsa Hayat Var.

15 Yaban hayatı izleme de tatmin edicilik durumu (garanti etme, genellikle, şans veya mevsime bağlı), Bölgedeki önemli yaban hayatının tanımı, Yardımcı tesislerin durumu (rekreasyonel, spor, diğer; durumu:kötü-yeterli-iyi), Kaynakların turizm potansiyelinin değerlendirilmesi; doğal değerler: (sahiller, sahil kayalıkları, kumullar, dağlar, ormanlar, korunmuş izole olmuş alanlar, şelaleler, göller, nehirler, mağaralar, yaban hayatı, hayvan-kuş, deniz canlıları, iklim, diğerleri), kültürel değerler; (tarihi binalar, tarihi yerler, anıtlar, arkeolojik yerler ve koleksiyonlar, folklor ve gelenekler, el işleri, müzeler, sahne sanatları, sanayi mirası vb.) Toplumun turizm potansiyeli; (insan kaynakları; aktif nüfusun büyüklüğü ve yapısı, eğitim düzeyi ve profesyonel bilgi, beceriler, eğitimler, orijinal-karakteristik ve geleneksel özellikleri, ekonomik faaliyetler-sanatlar profesyonel olmayanlar dahil, resmi olmayan bilgi ve beceriler, turizm gelişimine yaklaşımlar, misafir severlik anlayışı, hizmet eğilimleri, yerel kuruluş ve idareler ile yönetişim, alanın kültürü ve kimliği, Ekonomik kaynakların turizm potansiyeli; (tarım, ormancılık, balıkçılık, sanayi ve diğer), Altyapı; (su sistemleri, ulaşım ağları, sağlık imkanları, ulaşım terminalleri, enerji kaynakları, kanalizasyon sistemleri, katı atık ve yok etme sistemi, caddeler/yollar, güvenlik sistemleri vb.) İş ve hizmet altyapısı; (fırınlar, kasaplar, bakkallar, süpermarketler, doğrudan satış yapan çiftlikler, kiralık araç, servis istasyonları, taksiler, otobüsler, kiralık bisiklet, kiralık spor malzemeleri ve bakımı, postaneler, bankacılık hizmetleri, doktorlar, dişçiler, eczaneler, kafe ve restoranlar, atm ler, bankalar, diğer iş ve hizmetler.) Turizm Talebi; turizmin mevcut durumunun incelenmesi; Ziyaretçi; boş zamanlarını geçirmek için bir yere gelen kişi olarak tanımlanabilir, turist ise alanda bir veya daha fazla gece konaklamaktadır. Her turist bir ziyaretçidir, ancak her ziyaretçi turist değildir. Dolayısı ile turist ve ziyaretçi sayılarının ayrılması gerekmektedir. Orman, Su Varsa Hayat Var. 14

16 Ziyaretçi ve turist ayrımı farklı talepleri sebebi ile yapılmak durumunadır, ayrıca her ikisinin de farklı etkileri bulunmaktadır. Bir turistin ortalama harcaması alanda daha fazla zaman geçirdiğinden, konaklamaya, ilave yiyecek ve içeceğe ödeme yaptığından genellikle daha yüksek olmaktadır. Turizme ilişkin mevcut durumun ortaya konabilmesi için; Turist ve ziyaretçileri ayrı ayrı sayısı (yıllık, mevsimlik, aylık, haftalık, günlük), Son on yılda turistlerin/ziyaretçilerin değişimi, Ortalama kalış süreleri, konaklama ve ulaşım şekilleri önemlidir. (Sürdürülebilir doğa turizm gelişme planımızda ana unsur turizm olduğundan;turizme ilişkin veri kullanılamaz olduğu hallerde ikinci en iyi seçenek olarak ziyaretçilere ait verielr üzerinden değerlendirme yapılması mecburiyeti doğmaktadır). Turist başına ortalama harcama, Grup hacmi ve düzeni, Turistlerin ağırlıklı yaş grubu, Yaptıkları faaliyetler, Ziyaret edecekleri-ettikleri yere ilişkin seçimleri, Memnuniyeti, deneyimleri ve para harcama şekilleri, İkinci ziyaretlerin yüzdesi ve sayısı, Kullanılabilir ilave veriler. Talep incelemesinde ilimizi rakip olarak gördüğümüz veya bizimle rekabet eden benzer il veya illerle karşılaştırmak faydalı ve yerinde olacaktır. Turizm Arzı: Konum Faktörü; Bir ilin başka turizm pazarları ile ilişkili olarak nasıl konumlandığını, bir turistin alana ulaşmak için harcadığı zamanı, parayı/enerjiyi belirtir. 15 Orman, Su Varsa Hayat Var.

17 Bir saha ne kadar güzel olursa olsun, hedef grup tarafından kolayca ulaşılabilir değilse asla başarılı bir turizm gelişimi sağlanamayacaktır. Yerel nüfusun değil turistin algılama durumu dikkate alınmalıdır. Örneğin bakir alanları ziyaret etmekten zevk alan ve ilkel patika yollarla ulaşılan yerleri ziyaret etmek isteyen turistler için düşünülen uzak mesafeler için alanın sınırlı sayıda turist potansiyeli olacaktır. Uzun mesafeden gelen turistler için hava alanına uzaklık çok önemlidir, Tur operatörlerinin çoğu havayolu ulaşımını zorunlu görmektedirler, bu sebeple bağımsız turistler veya tur operatörleri hedeflenebilir, Tren, otobüs veya özel araçlarla erişim de konum faktörleri içinde önemlidir, Alana ziyaret iklim şartları açısından da kısıtlı imkanlara neden olabilir, İle özgü yapılan bürokratik işlemlerin bıktırıcılığı da önemlidir, sık sık güvenlik birimleri tarafından kimlik sorulmak, aranmak gibi, Turizm arzında; işaretlemeler, doğru yönlendirmeler, bilgiye ulaşma kolaylığı da önem arz etmektedir. Haritalar, broşürler, internet imkanı, kılavuz ve rehberler önemli bir arz faktörüdür. Yiyecek içecek sunumu ve konaklama arzı; Sunumun ürün ve hizmet kalitesi, hijyenik standartlar, özgünlük/otantik, yöresel olması, yer ve ürünlerin çeşitliliği, ortam ve konukseverlik önemlidir. Restoranların sınıflaması önceden yapılırsa turist için kolaylık olacaktır. Konaklama tüm türleri içerebilmelidir, ürün ve hizmetlerin kaliteli olması, özellikle hijyeniklik konaklamada çok önemlidir. Doğal Alanın Kendine Has Özellikleri; Doğal alanların değer yaratması, kırsal kalkınmada rol oynaması beklentisi de son yıllarda öne çıkan bir görüştür. Doğal alanların alternatif kaynak kullanımına dönüştürülmesi için yapılan baskılar sonucu tehdit altında olduğu yerlerde devamlılığını sürdürebilmeleri, diğer alternatif kaynak kullanımları karşısında koruma ve kullanma dengesinin uzun dönemli ekonomik değerinin gösterilebilmesine bağlıdır. Tabiat ve kültürel miras, yaban hayatının gözlemlenmesi, yöreye özgü özellikler ve Orman, Su Varsa Hayat Var. 16

18 korunması gereken öncelikli türler, doğa ile ilgili çalışan ve doğanın kıymetini bilen ekoturistler için son derece önemlidir. 2.3 TAŞIMA KAPASİTESİ Belirli bir sürede ( yıl, ay, hafta, gün, saat ) bir bölgenin alabileceği ziyaretçi sayısı veya bölgenin kaynakları üzerinde istenmeyen veya planlanmamış etkilere sahip olmayan ve sürdürülebilir kalkınmayı tehdit etmeyecek düzeyde bir alanda aynı anda bulunabilecek ziyaretçi sayısı, Bir bölgenin, hayati önemde olduğu düşünülen değerleri, ekolojik süreç ve koşulları tehlikeye atmadan ve sürdürülebilir kalkınma imkanlarını azaltmadan belirli bir süre boyunca destekleyebileceği insan faaliyetlerinin (ağaç kesimi, avlanma, tarım) ve diğer etmenlerin (örn: iklim değişikliği, kirlenme.vb.) baskısı, Ziyaret edilen bir alan veya tesisin sahip olduğu kaynaklar üzerinde koruma amaçlarını tehlikeye atmadan, istenmeyen ve planlanmayan etkilere neden olmadan belirli bir süre (yıl, ay, gün, an) boyunca alabileceği ziyaretçi sayısı şeklinde tanımlanmaktadır. Taşıma kapasitesi, Sürdürülebilir Doğa Turizmi Gelişme (Master) Planında önemli bir planlama aracıdır. Turizmin gelişimi ve korunmasında önemli bir kavramdır. Taşıma kapasitesinin analizi ve izlenmesi, yönetim kararları yönünden girdi sağlayacaktır. Taşıma kapasitesi sayesinde kullanımı sınırlamak, en elverişli ziyaretçi sayısını tamamlayarak müspet etkileri azamiye çıkartmak, olumsuz etkileri en aza indirmek mümkün olabilecektir. Kısaca Doğa Turizmi Gelişme (Master) Planındaki sürdürülebilirlik taşıma kapasitesinin aşılmaması ile temin edilir. Ziyaretçi sayısı ve etkinin büyüklüğü arasında doğrudan ilişki vardır. Ancak alan içinde tek tehdit unsuru ziyaretçiler değildir. Doğa için önemli olan tehditlerin tümünün birleşik etkisidir Taşıma Kapasitesinin Elemanları; Sosyal Taşıma Kapasitesi, Turizm için yerel tolerans limitleri olarak tanımlanmakta olup yöre halkı üzerindeki olumsuz etkilerinden ve ziyaretçiler ile yöre halkı arasındaki çatışmalardan kaçınılmasını içerir.bu unsurun turizm gelişimi içerisinde anahtar rolü vardır. Yöre halkı turizmi desteklemezse kalkınma asla olmaz. 17 Orman, Su Varsa Hayat Var.

19 Yerel kabulü belirleyen temel etmenler, sosyal yapı ve kültürün hassaslığı, toplumun değişimin üstesinden gelebilme yeteneği, turizmin algılanışı, yöre halkı ile ziyaretçilerin ilişkileri, kullanıcı grupların davranışları, birbiri ile uyumu ve paydaş olmanın ekonomik ve toplumsal faydalarıdır. Ekonomik Taşıma Kapasitesi; Sürdürülebilir bir turizm gelişiminde turizm, ekonomik yapı ile bütünleşmiştir ve diğer sektörleri de desteklemektedir. Ekonomik taşıma kapasitesi; turizm gelişimini sağlayan bir yerel ekonomi ve yerel ekonominin sürdürülebilirliğini sağlayan bir turizm gelişimi anlamına gelmektedir. Yani temel kıstas; turizm gelişimi ile yerel ekonomi arasındaki sinerjidir. Ekonomik taşıma önemli olan iki unsur; Beklenen faydaları temin etmek için asgari turist sayısı ve ekonominin üstesinden gelebileceği azami turist sayısıdır. Ekolojik Taşıma Kapasitesi; Ekolojik taşıma kapasitesi, ziyaretçilerin/turistlerin ziyaret edilen alandaki ekosistemler, ikamet yerleri ve canlı türleri üzerinde ortaya koyduğu ekolojik zararlardır. Burada, ekolojik değerlerin, ziyaretçi akışlarının ve davranışlarının uzun süreli ve sistematik olarak izlenmesi ve veri toplanması önemli olmaktadır. İdari/fiziki Taşıma Kapasitesi; Fiziki taşıma kapasitesi aynı anda ve belirli bir zamanda müşteri olarak alınabilecek ziyaretçi sayısıdır. Bu kapasite, alana uygun insan sayısına, yani alanın büyüklüğü ve diğer fiziki şartlar (doğal, coğrafi koşullar ve hava şartları) ile turizm altyapısının kapasitesine dayanmaktadır. Burada temel göstergeler; kalabalık, kuyruklar ve trafik sıkışıklığıdır. Fiziksel kapasite yönetiminin verimliliği ve etkinliği şu unsurlara bağlıdır; Organizasyon kaynaklarının kapasitesi (insan ve ekonomik kaynaklar vb. gibi), Ziyaretçi yönetiminin kapasitesi, Orman, Su Varsa Hayat Var. 18

20 Bir sahanın ziyaretçi kullanımına/ turizm gelişimine karşı hassas olan kaynakları: Kırmızı liste ve endemik türlerin habitatları, alanın savunmasız olan diğer kaynakları, göçe hassas türler, Ziyaretçi yönetimi de dahil olmak üzere yönetim amaçları ve hedefleri: Genel bir doğa koruma planı, amaçlar, hedefler ve doğa koruma politikası, tür koruma politikaları, bölgeleme sistemi, izleme sistemi, Ziyaretçiler/turistler, turizm gelişimi ve etkileri üzerine veriler; tüm güzergahlar, tesisler, konaklama ve ziyaretçi/turist için olan etkinlikler ve detaylı haritalar, ziyaretçi sayısı, özellikleri, akımları, ziyaretçi modelleri, etkinlikler ve mevsime bağlı özelliklere ilişkin bilgiler vb., ziyaretçiler tarafından özel olarak gerçekleştirilen faaliyetler, ziyaretçi etkilerine ilişkin veriler, etkilerin izlenmesi ve değerlendirilmesine ilişkin yöntemler, ölçütler ve göstergeler. Coğrafi bilgi sistemleri (CBS) teknikleri ile bilgilerin gösterilmesi mümkündür. Psikolojik Taşıma Kapasitesi; Psikolojik taşıma kapasitesi bir alanın belirli bir zaman diliminde ziyaretçi deneyimleri üzerinde olumsuz etkilenmeye sebep olmaksızın kaldırabileceği maksimum ziyaretçi sayısıdır. 3. İLGİ GRUBU ANALİZİ VE YEREL ORGANİZASYONUN OLUŞTURULMASI 3.1 İLGİ GRUPLARI/PAYDAŞLAR İlgi grupları, belirli bir koruma ve sürdürülebilir kalkınma projesi ile ilgili olarak fayda sağlayan, projenin içinde yer alan veya söz konusu projeden olumlu ya da olumsuz etkilenen bireyler, gruplar veya organizasyonlar olarak tanımlanabilirler. Paydaşlar, bir problemi çözmek için sürdürülebilir doğa turizmi gelişimine ve amaçlarımıza ulaşmak için güvenebileceğimiz kişilerdir. İlgi gruplarının hepsi sürdürülebilir doğa turizmi gelişimine ortak değildir veya olmaları gerekmez. Çünkü bir ortağın projeye olumlu bir bakışı, tutumu olmalıdır ve amaçlara ulaşmak için işbirliği yapmalıdır. 19 Orman, Su Varsa Hayat Var.

21 Bazen bir ilgi grubu projeye olumsuz bakabilir ve hatta aktif bir tehdit bile olabilir, ilgi gruplarını işbirliği yapılanlar haline getirmek onlara paydaş değeri verilmesi ile mümkün olur. 3.2 İLGİ GRUBU KATEGORİLERİ Turizmde ilgi grupları; Yöre halkı, kişiler ve kurumlar, Alana dayalı ilin sorumlu yöneticileri, Bölgesel yetkililer, Ulusal yetkililer, Turizm ofisleri, yerel turizm organizasyonları, konaklama ve hizmet sunanlar, taşımacılar, Turizmle ilgili sektörler, Tarım, ormancılık ve balıkçılık gibi farklı ekonomik sektörlerin temsil edildiği ticaret ve sanayi odaları ve el sanatları ile ilgili birimler, İşçi sendikaları, dernekler, STK lar, Eğitim ile ilgili birimler, 3.3 İLGİ GRUBU ANALİZİ İlgi grubu analizi sürdürülebilir doğa turizmi gelişme planının ortaya konması ve uygulamasında yer alan farklı taraflara ilişkin genel bir izlenim sahibi olabilmek, niyet okumak için kullanılan bir araçtır. Yalnızca bir envanter olarak ele alınmamalıdır, sürdürülebilir doğa turizmi gelişme planının planlanmasında potansiyel ortaklarımızın kimler olduğunu ve hangi tarafla çelişkiler yaşayacağımızı bize bildirmektedir. Ayrıca projenin farklı seviyelerinde destek temini için de son derece elverişli bir analizdir. İlgi grupları analizine dayalı olarak sürdürülebilir doğa turizmi gelişme planının yönetiminden sorumlu bir organizasyon oluşturulmalıdır. Sürdürülebilir doğa turizmi gelişimi için, detaylı bir ilgi grubu analizi ilgi gruplarının; Genel hedeflerini, Turizmden beklediği faydaları Turizmdeki rollerini tanımlamalıdır. Orman, Su Varsa Hayat Var. 20

22 Bu süreç; şu adımlardan oluşur; 1. İlgi gruplarının tanımlanması, 2. Her ilgi grubunun çıkarlarının, önceliklerinin ve değerlerinin belirlenmesi, 3. Her ilgi grubunun davranışlarının belirlenmesi, 4. İlgi grubunun gücünün ve ilgi grupları arasındaki muhtemel koalisyonlarının gücünün tahmin edilmesi, 5. İlgi gruplarının mevcut ihtiyaçlarının ne düzeyde karşılandığının değerlendirilmesi, 6. İlgi grupları ile birebir iletişimlerin başlatılması ve ilgi gruplarının güveninin kazanılması, 7. Ortak menfaatler, sinerji ve başarı unsurlarının tanımlanması, 8. Paydaşların bir araya getirilmesi, 9. Ortak hedef ve amaçların ve onlara ulaşmak için gerekli olan stratejinin ortaya konması, 10. Organizasyon çerçevesinin oluşturulması, 11. Uygulama (zaman çizelgesinin ve hedeflerin ortaya konması, iletişim organizasyonunun oluşturulması, ilgi gruplarına somut sorumlulukların verilmesi.) 12. İzleme ve geri bildirimin yapılması 3.4 TOPLUM TEMELLİ YAKLAŞIM Sürdürülebilir Doğa Turizmi Gelişme Planı nın hazırlanmasında toplum temelli yaklaşım uygulanması neticesinde; Yöre halkı için sürdürülebilir geçim kaynakları ortaya koymak, Toplulukların kendi yapılarını korumalarını teşvik etmek ve Doğal alanların koruma hedeflerinde yerel faydayı oluşturmak mümkündür, Toplum temelli turizmin en önemli özelliği, doğal kaynakların kalitesi ile alanın kültürel mirasının bozulmamış ve turizmle güçlendirilmiş olmasıdır. Doğal çevre üzerindeki olumsuz etkiler en aza indirilmeli ve yerel kültür korunmalıdır. Turizm, insanların kendi yerel kültürlerini yaşatma ve değerlendirmeye teşvik etmelidir. 21 Orman, Su Varsa Hayat Var.

23 3.5 YEREL ORGANİZASYONUN OLUŞTURULMASI İlgi grubu analizine dayalı olarak, korunan alan ve çevresi için, Sürdürülebilir Doğa Turizmi Gelişme Planını izlemek veya biçimlendirmek amacıyla, korunan alan yönetimi ve tüm ilgi gruplarının resmi işbirliğine dayalı bir organizasyon oluşturulmalıdır. Bu işbirliği Valiye imzalatıldığı takdirde resmi bir dokümandır. Sürdürülebilir Doğa Turizmi Gelişme Planını uygulamak, desteklemek ve sorumluluklarını, karar verme gibi hususları düzenler. 3.6 TARİHÇE İlkçağlarda Denizli Yöresi Denizli yöresinin ilk ve en önemli yerleşim yeri Beycesultan Höyüğü dür. (Günümüzde Beycesultan, Çivril ilçesinin 5 km. kadar güneyinde Çivril Denizli karayolunun hemen sağında yer alır.) Yerleşimin günümüzden 6000 yıl önce M.Ö yıllarında Kalkolitik dönemle başladığı öngörülmektedir. Tarihi dönemlere gelindiğinde Denizli yöresinin bilinen ilk sakinleri Arzawalılar olmuştur. M.Ö arası süren Karanlık Çağ dan sonra yöreye Frigler hakim olmuşlardır. Xenephon a göre Frigya nın batı sınırlarındaki en önemli yerleşimlerinden biri Collosai (bugün Honaz) şehri idi. Friglerin yıkılmasının ardından bölge Lidyalıların eline geçmişti. Lidya Devletinin doğu sınırı ünlü Yunanlı tarihçi Heredot a göre Karura adlı yerleşimdir. Karura şehri bugün Denizli ye bağlı Sarayköy ilçesinde bulunmaktadır. Batı Anadolu bölgesi ve dolayısıyla Denizli yöresi M.Ö 129 yılında Romalılarca Asya eyaletine bağlanarak prokonsüllerce yönetilmeye başlanmıştır. Romalılar Asya eyaletindeki mevcut yolları ıslah edip yol akışını Bergama yönünden Efes ve Milet yönüne çevirdiler. Denizli Bölgesi doğu-batı yönünde önemli nokta haline gelmiştir. Roma Devleti nin M. S 395 yılında ikiye ayrılması sonucu Anadolu Doğu Roma yani Bizans idaresi altında kalmıştır. Bizans Devleti zamanında Denizli yöresi Helenistik ve Roma dönemlerindeki önemini kaybetmiş ve bir süre sonra bölgeye gelen Türklerin eline geçmiştir. Denizli de Türk Hâkimiyeti Türklerin Denizli ile ilk ilişkileri 1070 yılında başlar. Büyük Selçuklu Beyi Afşin Bey yörenin en gelişmiş kentlerinden Honaz ı aldıktan sonra Laodikeia yı da yağma ederek istila hareketini Ege kıyılarına değin ilerletmiştir. Ancak bu istila hareketi geçici olmuştur.1071 Malazgirt Savaşından sonra Anadolu baştanbaşa zapt edilmiş, bu arada Denizli çevresi de Kutalmışoğlu Süleyman ın maiyetindeki Beyler tarafından fethedilmiştir. Denizli ve yakın çevresi 12. Yüzyılın sonlarına kadar Türklerle Bizanslılar arasında sürekli el değiştirir ve sonunda Selçuklu Sultanı I. Giyaseddin Keyhüsrev in ikinci kez tahta çıkışıyla birlikte, de tamamen Türklerin eline geçer Miryokefalon (Myriokephalon) Savaşı ile Selçuklu Ordusu Bizans Ordusunu yenmeyi başarmıştır. (Myriokephalon geçidinin Denizli nin Çivril ilçesi yakınlarında olduğu ve savaşın burada cereyan ettiği görüşü birçok taraftar bulmuştur.) Bu tarihten sonra Türkmenler kitleler halinde Denizli il sınırına yığılmıştır. Orman, Su Varsa Hayat Var. 22

24 Denizli toprakları XIII. yüzyıl başlarından itibaren Selçukluların uc diye tanımladıkları sınır bölgesinin güneybatı kanadını oluştuyordu. Denizli toprakları bu dönemde çok büyük bir Türkmen nüfusuna sahiptir. Bu dönemde sadece Denizli bölgesinde çadır (hane) Türkmen nüfusunun bulunması bize bu konuda fikir vermeye yeterlidir. Denizli Bölgesi bu yönüyle en yoğun Türkmen nüfusunun bulunduğu yer durumundadır. Beylikler Döneminde Denizli de ilk Türk Beyliği 1260 tarihinde kurulmuş olup uzun ömürlü olamamıştır. Sahip Ataoğulları, Germiyanoğulları ve İnançoğulları Beylikleri yörede hâkimiyet kurmuşlardır. Osmanlı Devleti Döneminde Denizli Denizli ilk defa 1391 yılında Osmanlı topraklarına katılmıştır. Ancak 1402 yılında Ankara savasında Osmanlı Devleti nin Timur tarafından mağlup edilmesi sonucu Denizli yeniden Germiyanoğlu Beyliği ne verilmiştir yılında Denizli tüm Germiyan topraklarıyla birlikte Osmanlıların eline geçmiştir. Denizli Osmanlı yönetimine geçtikten sonra yöre ahalisinin büyük çoğunluğu kırsal kesimde yasamaya devam etmiştir. Kırsal nüfusun önemli bir bölümü aşiretler halinde göçebe olarak yasıyorlardı. Bunlara ait yer adları günümüze değin varlığını devam ettirmiştir (Avşar, Bayat gibi). Yerleşik olan kent nüfusu ise esnaf loncalarına bağlı olarak ticari faaliyetlerle uğraşmaktaydılar. İbni- Battuta seyahatnamesinde 1332 yılında uğradığı Denizli de Ahi Sinan ve Ahi Tuman adlı iki ahi reisinden bahseder. Hatta bazı kaynaklara göre Ahi teşkilatının kurucusu olan Ahi Evran bir süre Denizli de kalıp burada bahçıvanlık yapmıştır. Sosyal yönden Denizli 14. ve 15. yüzyıllarda doruk noktasını yaşamıştır. Denizli İdari Teşkilat Tarihi Osmanlı Devleti idari bakımdan eyaletlere, eyaletler sancaklara, sancaklar, kazalara, kazalar nahiyelere taksim edilmiştir. Denizli yöresi 1429 yılında hakimiyetine girdiği Osmanlılar tarafından kazalar halinde coğrafi durumuna göre üçe bölünerek, üç ayrı sancağa bağlanmıştır. Asi Karaağaç ın Hamid, Tavas ın ise Menteşe sancaklarına bağlanmasına rağmen, bugünkü Denizli nin büyük kısmını teşkil eden Homa, Işıklı, Çal, Baklan, Denizli, Honaz, Sarayköy ve Buldan Kütahya sancağına bağlanmıştır. Denizli kazasının idari yapısı ufak tefek değişiklerle 17. yüzyıla kadar devam etmiş, ancak bu yüzyılda Kütahya da bulunan Anadolu Beylerbeyliği dağıtılınca Denizli toprakları Aydın Eyaleti topraklarına dahil edilerek bir değişim yaşamıştır. Denizli de 1876 yılında ilk Belediye Teşkilatı kurulmuştur. 1883'te Sarayköy, Buldan ve Tavas İlçelerinin bağlanmasıyla "Sancak" haline getirilen Denizli, 1884'te Çal, 1888'de Acıpayam ilçelerinin katılımıyla Aydın'a bağlı mutasarrıflık, Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşuyla da 1923 te il olmuştur. Denizli Adının Kökeni Denizli nin eski adı Ladik ya da Lazik idi. Bu kelime Laodikeia kelimesinden gelmektedir ve Türkçe de bir anlam ifade etmemektedir. Yukarı Menderes Vadisinde (bugünkü Denizli şehrinin 6 km kuzeyinde) bulunan Laodikeia şehrinin Türklere geçişi 23 Orman, Su Varsa Hayat Var.

25 sırasında Ladik ismi de miras kalmıştır. Aynı mıntıkada bulunan Khonae-Honas, Khoma- Homa, Tabae-Tavas da bulunduğu gibi Laodikeia da bu kaideye uygun olarak Ladik ismini almış ve Selçuklu kayıtlarına öyle geçmiştir. Ancak Selçuklu hakimiyeti ile birlikte şehrin bugünkü yerine taşınması neticesinde Ladik adının yanında Toğuzlu adı da kullanılmaya başlamıştır. Toğuzlu adının Ladik adıyla birlikte kullanılmasıyla bu kelimelere Tonuzlu ve Tonguzlu adları da eklenmiştir. Ünlü Seyyah İbn-i Batuta 1333 yılında ziyaret ettiği Ladik şehrine aynı zamanda Donguzlu dendiğini söylemektedir. Aşağı yukarı aynı yılları kaydeden Mesalik Ül- Ebsar da Tonguzlu ifadesini kullanmıstır yıllarına ait bir İlhanlı vergi kaydı ise Tonğuzlu diye yazar. Yine 1372 tarihli bir takvimde de Tonguzlu yazılışı görülmektedir. Timur un resmi tarihçileri de Donguzluğ ve Tenguzluğ diye kayıtlar tutmuşlardır. Bu tarihlerden sonra bu ifadelerin yerine Tonuzlu ifadesinin kullanıldığını kesin olarak görmekteyiz. Nitekim erken dönem Osmanlı tarihçilerinden Nesri ve Aşıkpaşazade eserlerinde Tonuzlu imlasını kullanmışlardır. Tonuzlu veya Tunuzlu isminin Denizli sekline dönüşmesi XVI. Yüzyılın ikinci yarısına rastlar tarihli bir Osmanlı kaydında Dinuzlu kullanımına rastlamaktayız. Bu dönemde kente uğrayan gezginler eserlerinde Denyzely, Denizley, Denisli, Degnisli, Denizli adlarını kullanmışlardır. Ancak XVI ve XVII. yüzyıllarda Laodikeia Ladik Lazik çizgisinin Osmanlı Dönemindeki devamı olan Lazikkiye ismi de kullanılmıstır. Denizli adı ancak 1675 yıllarından sonra Lazikkiye ile birlikte yaygın olarak kullanılmış en nihayetinde 1700 yıllarından sonra bu kullanım kesin şekliyle yerleşmiş ve bölgeyi günümüze kadar ifade eden isim hüviyetini kazanmıştır 3.7 DENİZLİ İLİNİN GENEL ÖZELLİKLERİ İlin Jeomorfolojik Özellikleri Yeryüzü Şekilleri: Denizli ili yüzey şekilleri bakımından dalgalıdır. Alçak ve yüksek ovalar, yaylalar ve dağlar birbirini tamamlar. Arazisi denizden yüksektir. Deniz yüzeyine en yakın yer Sarayköy ilçesi olup, 170 metre rakımındadır. Denizli 428, Buldan 609, Güney 800, Çal ve Çardak 850, Acıpayam ve Tavas 950, Çivril 975, Kale 1000, Çameli ise 1359 metre rakımındadır. Alçak kısımlar; Böceli, Goncalı, Sarayköy ve Denizli ovaları ile Buldan ilçesinin Büyük Menderes vadisidir. Karcı Dağı nın kuzey eteklerine düşen Denizli kent merkezi, meyilli bir arazi üzerinde bulunur ve bu arazi hafif tepeler dizisi ile Çürüksu vadisindeki alçak ovalardan ayrılır. Orman, Su Varsa Hayat Var. 24

26 DENİZLİ'NİN DAĞLARI Honaz Dağı Yükseltisi 2571m'dir.Denizli'nin 17km güneydoğusundadır.yamaçları dik meyillidir. Kuzey yamaçları ormanlarla kaplı, güney yamaçları daha eğilimlidir. Denizli - Muğla ve Antalya karayolu, dağın güneybatı eteklerinden geçmektedir. Honaz Dağı koruma altına alınarak Milli Park yapılmıştır. Yaz ve kış aylarında dağın tepelerinde kar bulunur ve Denizli ilinin su deposunu oluşturur. Karcı Dağı Denizli'nin güneyinde, Babadağ'ın devamı seklinde uzanır. En yüksek yeri Gökbel tepesi 2308m'dir.Karcı Dağı ile Honaz Dağı arasında Akdeniz ve Ege Bölgelerini birbirine bağlayan Kazıklıbeli Geçidi (1250m) bulunur. Ayrıca Karcı Dağı'nın Çamlık üzerinden eski Tavas Yolu olarak bilinen bir geçit bölgesi daha vardır. Dağ üzerinde sürekli kar bulunur. Bozdağ 2421m. yüksekliğindedir. Acıpayam - Gireniz vadisi ile Tavas - Barza Ovası arasındadır. Pek fazla geçit vermediğinden bu iki yerleşim sahasının bağlantısı zayıftır. Akdağ 2449m. yüksekliğindedir. Denizli ilinin ikinci yüksek dağıdır. Denizli - Afyon siniri boyunca devam eder. Eşeler Dağı 2254m. yüksekliğindedir. Acıpayam Ovası'nın doğusunu kuşatarak Denizli - Burdur siniri boyunca uzanır. Büyük Çökelez Dağı 1840m. yüksekliğindedir. Sarayköy Ovası'nın doğusunda Çal ilcesine kadar uzanır. Pamukkale'nin kuzeyini kuşatır. Elma Dağı 1805m. yüksekliğindedir. Gireniz Çayı'nın güneyini kuşatır. Denizli - Burdur sinirini çizer ve Söğüt Dağları'nı içine alır. Sazak Dağı 1143m yüksekliğindedir. Çardak, Çal, Çivril ilçeleri ile Afyon ve denizli il sinirini birbirinden ayırır. Beşparmak Dağı 1307m. yüksekliğindedir. Çardak, Çal, Çivril ilçeleri ile Afyon ve Denizli il sinirini birbirinden ayırır. Maymun Dağı 1733m. yüksekliğindedir. Çardak ilçesini kuzeyindedir. Burgaz (Bulkaz) Dağı 1990m. yuksekliğindedir. Çivril'in kuzeyinde Uşak'a doğru uzanır. Babadağ 25 Orman, Su Varsa Hayat Var.

27 2308m. yüksekliğindedir. Denizli'nin güneyinde batıya doğru uzanır. Menteşe Dağ sisteminin bir uzantısı olarak sıradağ seklinde AKDAĞ olarak da anılmaktadır. Sandıras Dağı 2294m. yüksekliğindedir. Beyağaç ile Muğla - Köyceğiz ilçesi arasında uzanır. Bozdağ ile birlikte Menteşe Sıradağları'nın devamı olarak Gölgeli Dağlar adı ile anılmaktadır. Kızılhisar Dağı 2241m. yükseklikte, Serinhisar ilçesi ile Tavas arasındadır. DENİZLİ'NİN OVALARI Çürüksu ve Denizli Ovası: Çömleksaz köyünden başlayan ova, Pamukkalenin altından, Büyük Menderes (Sarayköy) ovasına karışır. Ovayı Çürüksu sular. Yüzölçümü 150 km2, denizden yükseltisi 100 ile 600 metre arasında değişir. Ovada Pamuk, buğday, mısır yetiştirilir. Büyük Menderes ve Sarayköy Ovası: Doğudan Honaz Dağı, kuzey ve kuzeydoğudan Çökelez Dağı, kuzeybatıdan Sazak Dağı, güney ve güneybatıdan Babadağ ile çevrilidir. Ovayı Büyük Menderes akarsuyu sulamaktadır. Yüzölçümü 200 km2, denizden yükseltisi metre arasında değişir. Ovada Pamuk,buğday,mısır yetiştirilir, Tavas Ovası: Ovanın kuzeydoğu ucunda Tavas, güneybatı ucunda, Kale ilçeleri yer alır. Yüzölçümü 300 km2 dir. Deniz seviyesinden yüksekliği 950 metredir. Tavas ovasında birkaç küçük çay ve dere dışında akarsu yoktur. Genelde kıraçtır. Buğday, tütün ve nohut yaygın olarak üretilen tarım ürünlerindendir. Kaklık Ovası : Honaz Dağının kuzeyinden doğuya doğru uzanır. Yüzölçümü 60 km2, denizden yüksekliği 600 metredir. Sulu tarım yapılmaktadır. Pamuk ve buğday en çok yetiştirilen ürünlerdir. Hanabat Ovası: Acıgöl ün batısındadır. Kuzeyden Maymun Dağı, güneyden Söğüt Dağları ile çevrilidir. En çok buğday yetiştirilir. Acıpayam Ovası: Tavas ovasının doğusunda, Serinhisar ilçesi ve Kızılhisar Dağları bitiminde, kuzeyden güneye doğru uzanan, yüzölçümü 443 km2, denizden yüksekliği 850 metre olan karstik oluşumlu ve 1950 li yıllarda bile varolan bataklıklar kurutularak toprak kazanılan, dar bir alanı Dalaman Çayı ile sulanabilen, kıraç özelliği ile dikkat çeken, buğday, tütün ve nohut gibi kurakçıl ürünlerin çokça yetiştirildiği bir ovadır. Çivril ve Baklan Ovaları: Kuzeyde Yorga, güneyinde Bozdağ ve Beşparmak Dağları, doğusunda Akdağ, batısında Çökelez Dağı ile çevrilidir. Çivril ve Baklan ovalarını B. Menderes akarsuyu sular. Yüzölçümü 920 km2 dir. Denizden yüksekliği 850 metredir. Ovada buğday ve nohut yetiştirilir. DENİZLİ'NİN PLATO VE YAYLALARI Kale ilçesinde Karayayla. Çameli Yaylası, Merkez ilçede Bağbaşı ve Uzunpınar Yaylaları, Tavas'ta Yorgan ve Saçman Yaylaları, Acıpayam'da Eseler yaylası, Buldan'ın Sazak dağı üzerinde Süleymanlı Yaylası, Çivril üzerinde Akdağ - Homa Yaylası, Çal ilçesi Beşparmak Dağı'nda Kuyucuk yaylası yeralır. Orman, Su Varsa Hayat Var. 26

28 Yukarı Erikli-Aşağı Erikli Yaylası Honaz ilcesine 10 km. uzaklıktadır. Yolu topraktır, konaklama ve altyapı tesisleri yoktur. Etrafı tamamen çam ağaçları ile kaplı geniş düz arazide, Denizli ilinin bütünü ve Honaz ilçesinden Pamukkale'ye kadar olan kısmi tamamen görünür. Kaynak suları vardır. Lâle Bağları Yaylası Honaz ilcesine 3 km. uzaklıktadır. Yolu topraktır. Konaklama ve alt yapı tesisleri yoktur. Etrafı kızılçam ormanları ile kaplıdır. Gündoğmuş Yaylası Honaz ilcesine uzaklığı 5 km.dir olup,yolu topraktır. Konaklama ve alt yapı tesisleri yoktur. Çevresi çam ormanları ile kaplıdır. Süleymanlı Yaylası Buldan ilcesine uzaklığı 8 km.dir. Yolu asfalttır. Konaklama ve alt yapı hizmetleri ile alış-veriş imkanları vardır. yayla geniş ve düz bir alandadır. İçi sazlıkla kaplı bir golü vardır. Çam ormanı ile çevrilidir. Taşdelen Yaylası Babadağ ilçesine uzaklığı 5 km.dir. Yolu stabilizedir. Konaklama ve alt yapı hizmeti yoktur. Yayla engebeli arazide olup, cam kestane, ceviz ve benzeri ağaçlarla kaplıdır. Kaynak suları çoktur. Manzarası çok güzeldir. Güvenli bir yerdir. yer yer turist çadırlarına rastlanır. Kefe Yaylası Serinhisar ilçesine uzaklığı 12 km.dir. Yolu asfalttır. Konaklama ve altyapı hizmetleri yapılmıştır. Suyu bol, çevresi ormanlarla kaplı, hafif engebeli bir yayladır. Yatağan Bıçak Festivali'nin bir bolumu burada yapılmaktadır. Topuklu Yaylası Beyağaç ilcesine 15 km. uzaklıktadır. Yolu stabilizedir. Konaklama ve altyapı tesisleri yoktur. Engebeli bir araziye sahiptir. Yaylanın 10 km. kuzeyinde 1903 m. yükseklikteki Kartal Golü çevresindeki 1200 yıllık "Anıt Ormanları" görülmeye değer yerler arasındadır. DENİZLİ'NİN VADİLERİ Büyük Menderes Ve Çürüksü Vadileri Adıgüzel Barajı'nın güneyinden batıya, Güney ilçesi topraklarında akan Büyük Menderes Akarsuyu, Buldan Yenice'den sonra giderek Sarayköy ilçesi topraklarında genişleyen bir vadi tabanı oluşturur. Güneydoğudan Honaz ilçesi toprakları ve Denizli merkez arazileri üzerinde giderek genişleyen Çürüksü Vadisi Büyük menderes Vadisi ile birleşir. Vadi tabanında Denizli ve Sarayköy Ovaları uzanır. Akçay Vadisi 27 Orman, Su Varsa Hayat Var.

29 Beyağaç ilçesinde Eslere Ovası'nı oluşturan Akçay, kendi adı ile anılan bir vadi boyunca güneye, sonra batıya daha sonra da kuzeye yönelir. Tavas Ovası üzerinden Yenidere' yi de alan Akçay'ın derin vadisi üzerinde Aydın ili arazisi içinde Kemer Barajı yapılmıştır. Gireniz Vadisi Gölhisar ve Acıpayam Ovaları'nın yüzeyinde akan Dalaman Çayı, Acıpayam Ovası'nın güneyinde, Kelekçi Kasabası sonrası giderek derinleşen dar bir boğaz seklindeki Gireniz Vadisi boyunca akarak Muğla ili arazisine geçer. Çameli ilçesi dağlarının doğusunda, Bozdağ'ın batısında yerilir Jeolojik Özellikler Çevre faktörlerinin en önemlilerinden biri de jeolojik durumdur. Jeolojik alt yapı ve mineral çeşitleri, o yörenin atropojen tesirlere karsı hassas olup olmadığını belirler. Ayrıca jeolojik alt yapı ve bunun materyal özelliği ise yörenin jeomorfolojisini belirler. Denizli İli'nin arazi karakteri daha çok dördüncü zaman ve metamorfik kayalarla alüvyondan ibarettir. Arazi yapısında jeolojik zamanlar birbirine karısmıs durumdadır. Topraklarında genellikle neojen hakimdir. 1.Prekambriyen (Gözlü Gnayslar) (Pgny): Denizli İli nin güneybatısında, Buldan ve Güney ilçe sınırlarında Menderes Masifinin çekirdeğini oluşturan prekambriyen yaslı gözlü gnayslar mastra vermişler. Gözlü gnayslar ilk görünüşte homojen, iri potaslı feldspat gözleri olan, nadiren plajoklazlı, muskovit ve biotitli gnayslardır. Masifdeki gnayslar araştırmacılar tarafından "parognays" cinsinden gnayslar olarak kabul olunur (Schuiling 1951) 2. Palezoik (Sist-Mermer-Kuvarsit) ( Pzs-Pzm-Pzk): Denizli İli sınırları içerisinde geniş bir alanda temelde Menderes Masifinin kenar zonunu oluşturan paleozoik yaslı şist ve mermer serileri gözlenir. Denizli İlinin güneybatısında Babadağ dağının kuzey eteklerinde metamorfik şistler üzerinde kuvarsit, fillat ve mermerleşmiş kalkerlerde kambriyen ve ordovisiene temsil eden fosiller tespit edilmiştir (Yalçınlar 1964). Babadağ ın güney tarafında, Honaz dağının temelinde çoğunlukla yeşilimsi, gri yeşilimsi metamorfik pelitler Honaz şistleri olarak adlandırılırlar. Bunlar kuvarsça zengin, kalsitleşmiş, kloritli şistler, kalkerli kloritli fillatlar ve albitli kuvarslı şistlerdir. Kömürlü pigmanlar dolayısıyla bazı çeşitleri siyah, yeşil renkte olurlar. Aralarında az mermerleşmiş kalker mercekleri de bulunur. Yasları içlerinde fosil bulunmaması nedeniyle anatoloji yoluyla veya bölgesel karsılaştırmalarla devoniyen tahmin edilmiştir. Bekilli İlçesinin batısında, ilçeyi de içine alacak biçimde mermer, kalkşist, çörtlü mermer, mikaşistlerden oluşan formasyon Bekilli grubu olarak adlandırılmıştır ve paleozoik yaslı Menderes Masifinin kenar zonunu temsil eder. Aynı metamorfik birimler Büyük Menderes Nehri vadisi boyunca yoğun aşınma sonucu her iki sahilde gözlenmektedir. Menderes Masifinin doğusunda Tavas ile Acıpayam arasındaki dağların temelinde birbirinden ayrılması mümkün olmayan paleozoik komprehansif seri bulunmaktadır. Çoğunlukla içlerinde ince ve kaba detritik kayaç mercekleri bulunan topluluktur. Alt kısımları Orman, Su Varsa Hayat Var. 28

30 killi, milli, silisli şistlerle, üst kısımları da monoton kalkerlerle yapılıdır. Paleozoik komprehansif seri içerisinde sedimenter manganez yatakları bulunur. Tavas ın güneyindeki dağlarda, paleozoik komprehansif serinin yukarı kısımlarında gri renkli, fusulinidae li kalkerler orta permiyen e aittir. 3. Mesozoik (Kireçtaşı-peridotit) (Me, PQ) : Denizli İlinde mezozoik kireçtaşı ve peridotit (serpantinlerle) temsil olunur. Tektonik dokanakla Bekilli Grubunu üzerleyen Çökelez grubu sarı kireçtaşları, kristalize kireçtaşlarından oluşur. Denizli nin güneydoğusunda Honazdağı nda paleozoike ait şistlerin üzerine Mesozoikin komprehansif kalker serilerinin üst kısımları da Globotruncanalı masif kalkerler tedricen Nummulitli kalkerlere geçer. Bu kireçtaşları, aynı litolojik karakterlerle güneye doğru devam ederek Tavas ile Acıpayam Ovası arasındaki dağların sırtlarını teşkil eder. Acıgöl ün güneyinde en yüksek doruklar veya dağ sırtları Mesozoik komprehansif kireçtaşı serisinin kalın kütleleriyle yapılıdırlar (Yandağı, Gemiçdağ, Çengeldağ). 4. Tersiyer (Flis-Konglemera) (EF, eol, ol1) : Acıgöl sahasında flis sedimantasyonu kalın iri klastik konglamera ile baslar yukarı doğru tedricen kumtası ve marnlara geçer. Acıgöl ün kuzeyinde Maymundağ da Eosen konglomeraları ile oligsen konglomeraları arasındaki fark gözlenir. Oligosen flisi ile eosen flisi arasında her tarafta hafif bir diskordans görülür. 5. Neojen (,n1, md, ol1) : Kale-Tavas etrafında neojen yanık kırmızı renkli bir taban konglomerası ile baslar. Üzerine alacalı tabakalar ve kırmızı marnlar gelir. Buranın biraz kuzeyinde Burdigalien ve Helvesien faunası ile kalkerler, bu flis serisi üzerinde diskordansla bulunmaktadır. Denizli sahasında üst miosene ait denizel formasyon havzasının içine doğru beyaz, sarımtırak marnlarla ve kenarlarına doğru da gri renkli kum ve kumtaşlarından bileşiktir. Kristalin temellere yaslanan kenarlarda ise kaba kumtaşı ve konglomeralar bulunur. Bu serinin üzerine Denizli sahasında bir diskordansla pliosene ait tatlı su, göl veya akarsu tabakaları gelmektedir. Denizli bölgesi faylı tektonik hareketleri ile şiddetle disloke olduğundan, örselenmemiş ve istifi bozulmamış tabaka kesitleri burada pek güçlükle görülebilir İklim Özellikleri Denizli ili coğrafi konumu itibariyle Ege, İç Anadolu ve Akdeniz Bölgeleri arasında bir geçit teşkil ettiğinden iklimi değişiklik arz etmektedir. Genellikle İç Anadolu nun güney bölümü ve Ege ikliminin yaygın özellikleri görülmektedir. Ege Bölgesi ikliminden sıcaklık olarak biraz düşüktür. Komsu illerimizden Aydın ilinin sıcaklığından C lik düşük seviyede farklılıklar görülebilir. Yazları gölgede 40 0 C ye varan ve kış ayları ise C ye kadar düsen sıcaklık ile Ege Bölgesi ikliminden farklılık gösterir. Denizli ilinde dağlar ekseriyetle denize dik olarak uzanmakta olduğundan denizden gelen rüzgarlara açık bulunmaktadır. Çameli, Beyağaç ve Kale İlçeleri Akdeniz; Sarayköy, kısmen Buldan ve Denizli merkez ilçesinin Çürüksu Vadisi Ege, diğer ilçeleriyle İç Anadolu Bölgesi iklim özelliklerini taşımaktadır. 29 Orman, Su Varsa Hayat Var.

31 Kışı ılık (kıs mevsimi ortalama sıcaklığı 9,43 0 C) ve yağışlı, yazı sıcak (yaz mevsimi ortalama sıcaklığı 23,43 0 C) dır. Yaz aylarında Basra Alçak Basınç Merkezinin etkisi ilimizde görüldüğü zaman sıcaklıklar bir hayli yükselmektedir. Yılın en az 9 ayında ortalama sıcaklık 10 0 C den fazladır Yıllık toplam yağış miktarı 322,9 mm. olup, yağışların %70 Ekim- Mart (Kış) periyodundadır. Yağısın en az görüldüğü ay Mart ayıdır. Maksimum kar kalınlığı 3 cm. olarak kaydedilmiştir. Hakim rüzgar yönü (NW) kuzeybatıdır. Doğal Değiskenler 1.Rüzgar Ege Bölgesinde hakim rüzgarlar çeşitli yönlerdendir. Bunda yüksekliğin önemli etkileri vardır. Denizli de 2008 gözlemlerine göre aylık ortalama rüzgar hızı 1.2 M/Sec dir. Denizli deki hakim rüzgarların yönü değişiktir. Rüzgar Mart ve Nisan aylarında Güneybatı, Kasıma kadar Kuzeybatı, Kasım ayında tekrar Güneybatı yönlerinde esmektedir. Ortalama rüzgar hızının en fazla olduğu aylar 2008 yılı gözlemlerine göre haziran, temmuz, mart aylarıdır. Hakim rüzgar yönleri ise Kasım, Aralık, Ocak, Şubat, Mart ve Nisan aylarında SW (Güneybatı), Mayıs-Kasım ayları arasında NW (Kuzeybatı) dır. Kuvvetli rüzgar hızı ortalaması ise yıllık 22.2 M/Sec dir. Daha önceki yıllarda Acıpayam da ortalama rüzgar hızı 2.0 m/sec, Güney de 3.5 m/sec dir. Hakim rüzgar yönü ve ortalama rüzgar hızı ilçelerde Babadağ da S (Güney) 1.0, Bekilli N (Kuzey) 1.0, Buldan NW (Kuzeybatı) 1.7, Çal da SE (Güneydoğu)1.2, Çivril de W (Batı) 1.3, Sarayköy NE (Kuzeydoğu) 1.7, Tavas W (Batı) 1.4 ve Kale de SW (Güneybatı) 1.2 bofor olarak tespit edilmiştir. 2.Basınç İlimizde 2006 yılına göre ortalama basınç 965 hpa olarak hesaplanmıştır. Ortalama basınç, aylar arasında farklılık göstermemektedir. En yüksek aktüel basıncın ise yaz aylarında olduğu görülmektedir. Denizli yi yaz aylarında Basra Alçak Basınç Merkezi etkilemektedir. Alçak basınç merkezlerinin yağış getirdiği bilinmektedir, ancak Basra alçak basınç merkezinin yağışlı hava getireceği düşünülmemelidir. Çünkü kuru ve sıcak bir etkisi olup yağış parametreleriyle bir ilgisi yoktur. Yurdumuzu genel olarak etkileyen İzlanda Alçak Basınç Merkezinin Denizli de aylara göre etkisi, batıdan yağmur, kuzeyden kar seklinde olur. 3.Nem İlimizde 2008 yılında ortalama nispi nem %50 olup en yüksek olduğu aylar kıs mevsimidir. Yaz aylarında ise (Haziran, Temmuz, Ağustos, ) nispi nem en düşük değerleri gösterir. Bu değerler %30-35 arasındadır. Bir yerde nispi nemin düşük ve yüksek oranda olması, denizden uzaklığına, yer şekillerine geniş ölçüde bağlıdır. Denizli de nem oranları etkileyen basınç merkezlerine göre değişir. Bu nedenle de yaz mevsimlerinde Basra Alçak Basınç Merkezinin etkisinde olduğu zamanlar Nispi Nem oranı düşmektedir. 4.Sıcaklık Denizli İli Ege ile İç Anadolu Bölgesi arasında bir geçit bölgesi üzerinde olup, genel yükselip kısın ise sıcaklık sıfırın altında ortalama olarak 3,- düşer. Ortalama sıcaklık yaz aylarında edilmiştir. Ege Orman, Su Varsa Hayat Var. 30

32 Bölgesi, morfoloji itibariyle çok karışık bir karakter gösterdiğinden bölgede yer yer bir çok mikro klimaların teşekkül ettiği ve sıcaklık bakımından genel durumlara nazaran ayrılımların meydana geldiği görülür. 5. Buharlaşma Ege Bölgesi Karadeniz ve Marmara ya nazaran daha az bulutlu bir gökyüzüne sahiptir. Denizli de yılda 49.0 gün kapalı geçmekte, en kapalı geçen ay ise Ocak ayıdır. Bulutlu günlerin sayısı yılda 162 gün olarak tespit edilmiştir. Sıcaklığın 30 C ve daha yukarı olduğu tropik gün sayısı 2005 yılı ortalamalara göre 108 gündür. Yıllık güneşlenme süresi ortalama olarak 7.05 saattir. Yaz aylarında 10 saatin üzerine çıkmakta, kıs aylarında 4 saat civarına düşmektedir. Güneşlenme şiddetinin ortalaması ise 1,30 cal/cm2/dk dır. 6. Yağışlar Ege Bölgesi, Akdeniz yağış rejimini göstermekle beraber Denizli nin kıyıdan iç kesimde bulunuşu ve geçiş bölgesinde olması nedeniyle sahil kesimlerine oranla az yağış almaktadır. Denizli de arazi Muğla gibi yağısı almaya uygun değildir Yağmur Denizli ilinde yağmur kıs baslarında ve kısın yağar. En az yağış alan ilçe ise Sarayköy dür. Yaz aylarında yağış % 5 e düşer. Genellikle yaz mevsimi sıcak ve kuraktır. Denizli de yağışların miktar olarak fazlalığı kıs aylarına rastlar. Yağış miktarı aylar arasında büyük farklar gösterirken yağışlı gün sayısı mevsimlere göre pek büyük farklar göstermemektedir.2008 yılında aylık en yüksek yağış miktarı kasım ayında 78,4 mm dir. Denizli de gök gürültüsü ve şimşekle birlikte yağış (oraj)lı gün sayısı 2005 yılında 20 gün olarak tespit edilmiştir. 6.2.Kar, Dolu, Sis ve Kırağı Sis olayı soğuk hava kütlesinin üzerine sıcak hava kütlesinin gelmesiyle su buharı yoğunlaşmasından dolayı oluşur. Denizli de daha ziyade sis oluşumu kıs ve bahar aylarında gerçekleşmektedir. En fazla sisli geçen aylar ise Ocak ve Aralık ayıdır. Haziran, Temmuz ve Ağustos aylarında hiç sis görülmez, sisli günlerin sayısı ilçelere göre de değişir. Sis hadisesi gibi zaman zaman görüş mesafesini azaltan hadiselerden olan pus ve kuru duman Denizli de görülmekte, özellikle kıs mevsiminde hava kirliliği ile kendini göstermektedir. Denizli de kar yağışları Ocak ve Şubat aylarında daha çok görülmektedir. En az kar yağan yer İl merkezi ve Sarayköy İlçesi dir. Kar kalınlığı, süresi ve yağış müddeti ilçelerde değişiklik gösterir. 7.Kuraklık Denizli ilinde genellikle yaz mevsimi kurak ve sıcak geçer. Yıllık kuraklık indisi 20.9 olarak tespit edilmiştir. Bu duruma göre Denizli az nemli bölgede yer almaktadır. Haziran, Temmuz ve Ağustos ayında bu değer 10 un altına düşmektedir. Kuraklık İndisi 10 dan küçük olanlar : Çok Kurak arasında olanlar : Kurak arasında olanlar : Az Nemli 40 tan büyük değerler : Nemli iklim karakterini gösterir. Kuraklık indisinin sınırı ise 20 dir. 31 Orman, Su Varsa Hayat Var.

33 Hidrografya Denizli İlinde su kaynakları akarsular, yeraltı suları, baraj ve göller olmak üzere üç grupta toplanır. 1.İçme Suyu Kaynakları ve Barajlar Denizli İli Merkezinin su ihtiyacı, Belediye sınırları içindeki ve dışındaki yeraltı ve yerüstü su kaynaklarından karşılanmakta ve içme suyu; Gökpınar Ana İçmesuyu Kaynağı, Derindere İçmesuyu Kaynağı, Bentpınar İçmesuyu Kaynağı ve derin kuyu sondajları olmak üzere çeşitli kaynaklardan temin edilerek Belediye sınırları içerisindeki konut, özel ve resmi kuruluşlara dağıtılmaktadır. 2. Yeraltı Su Kaynakları Denizli İli, yayla niteliğindeki yüksek çanak ova tabanlarında havza ve vadilerinde önemli miktarda yeraltı suyuna sahiptir. Ova ve havzaların yeraltı suyunun emniyetli rezerv durumu: - Acıpayam Ovası (57 hm3/yıl ) - Tavas Ovası (40 hm3/yıl ) - Çameli Ovası (5,8 hm3/yıl ) - Çivril-Baklan Ovası (30 hm3/yıl ) - Çardak Ovası (8 hm3/yıl ) - Kaklık Yukarı Çürüksu Havzası (90 hm3/yıl kaynaklar dahil) - Sarayköy Ovası (2,5 hm3/yıl ) Toprak Özellikleri Denizli İli toprakları ve bazı arazi tiplerinin genel karakterleri şunlardır: I. Alüviyal Topraklar ( Ha) Yüzey Sularının tabanlarında veya tesir sahalarında akarsular tarafından taşınarak yapılmış genç sedimentler üzerinde yer alan; düz, düze yakın meyile sahip (A) C profilli azonal genç topraklardır. İlde alüviyal arazilerin yanında cüzi bir miktar da hidromorfik alüviyal arazi yer almaktadır. Bu araziler, devamlı su duran, su sızan veya etraftan sık sık su alan; uzun süre yaş kalan alüviyal arazi niteliğindedir. Basit drenaj tedbirleri ile çayır, suyu seven ağaç cinsleri veya yem bitkileri yetiştiriciliği yapılmaktadır. Fazla suya maruz kalmaları halinde uzun süre batak durumundadırlar. II. Kırmızı-Sarı Podzolik Topraklar ( Ha) Bu topraklar gri, kahverengi toprakların daha güneyinde ısının ve yağısın daha fazla olduğu bölgelerde yer alır. Gerek yağısın fazla olması ve gerek ise yaprağını döken orman vejetasyonu altında teşekkül etmeleri sebebiyle podzolizasyon olayı daha bariz görülür. Keza A, B ve C horizonları bariz olarak görüldüğünden zonal topraklar sırasına dahildirler. Daha güneye doğru inildiğinde lateritik (semi-laterit) topraklara intikal ettiği cihetle bu topraklarda laterizasyon ameliyesine ait bazı karakterler de görülebilir. Tabii vejetasyon yaprağını döken orman ağaçları ve iğnelilerdir. Ana maddede kum tasından şistlere, kalkerden volkanik kayalara kadar çok çeşitlilik arz eder. Orman, Su Varsa Hayat Var. 32

34 III. Kolüviyal Topraklar ( Ha) Sathi akımla veya yan derelerin kısa mesafelerden taşıyarak meyilin azalmış olduğu yerlerde depo ettikleri materyallerin meydana getirdiği genç (A) c profilli topraklardır. Toprak karakterleri daha ziyade civardaki yüksek arazi topraklarının karakterlerine benzemektedir. Dik yamaçların eteklerinde ve vadi boğazlarında bulunanlar daha ziyade has topraklı kaba tas ve molozları ihtiva ederler. Sathi akımın hızı azaldığı nispette parçaların da çapları küçülmekte ve hatta alüviyal toprak parça büyüklüğüne eşit olmaktadır. Böylece tabii meyilin çok azaldığı yerlerde kolüviyal ve alüviyal topraklar birbirlerine geçişli olarak karışırlar. IV. Kalkersiz Kahverengi Orman Toprakları A (B) C profiline sahip topraklardır. A horizonu iyi teşekkül etmiş gözenekli yapı arz eder. A horizonundaki organik madde genellikle asit karakterli olup mineral kısımdan ayrı veya çok az bir karışma gösterir. Tabii vejetasyon esas olarak yaprağını döken orman ağaçlarıdır. Ana madde Miosen ve Pliosene ait kumlu kil tası, kireçli kumlu-killi veya çakıllı depozitlerden ibarettir. V. Rendzina Toprakları ( Ha) İnterzonal toprakların kalsimorfik grubuna dahil olması sebebiyle bütün özelliklerini yüksek derecede kirece sahip ana maddelerden alır. Etrafındaki zonal topraklara nazaran horizonlar çok zayıf olup A-C profillidirler. Tabii vejetasyon ot, çayır ve çalı-fundadır. Ana madde dolomit, kalker, marn ve tebeşirdir. VI. Kahverengi Orman Toprakları ( Ha) Đnterzonal toprakların kalsimorfik grubuna dahil olması sebebiyle karekteristik özelliği yüksek derecede kireç muhtevasına sahip ana madde üzerinde gelismesidir. Bulunduğu bölgelerin zonal topraklarına nazaran çok zayıf gelismis horizonlara sahiptir. A, B, C horizonları mevcut olup bunlar birbirlerine tedrici olarak geçis yapar. Tabii vejetasyon yaprağını döken ağaçlar ve çalılardır. Ana madde; ph değerleri asit veya alkali olmakla beraber, çoğunlukla alkali olarak görülen kireçce zengin kil tasları, mikasistler ve gnays dır. VII. Kırmızı kahverengi Akdeniz Toprakları ( Ha) Bu topraklar esas itibariyle Kırmızı Akdeniz ve Kahverengi Akdeniz topraklarının karışık halidir. Tabii vejetasyon, ot, makiler ve muhtelif orman ağaçlarıdır. Ana madde esas olarak sert kalker, ayrıca hafif dağlık bölgelerde granit, kil tası, kumtaşı, muhtelif metamorfikler, kristal kayalar, filis, kireçtaşı; alçak yayla ve ovalarda bazik karakterli andezitik, asitik ve bazaltik kayalar, granit, kil tası, çimentolaşmış kum tası ve konglomera, marnlı depositler, muhtelif sediment kayalar, çakıllı kumlu kil genç sedimentler ve kum kil taslarıdır. VIII. Kırmızı Akdeniz Toprakları ( Ha) ABC horizonlu topraklardır. Akdeniz iklim bölgesindeki kireç kayaları üzerinde 600 mm veya daha fazla yağış altında teşekkül eden koyu kırmızı renkli topraklardır. Bazı hallerde kalkersiz ana madde üzerinde de oluşabilirler. Tabii vejetasyon ot, makiler ve muhtelif orman ağaçlarıdır. Ana madde sert kalker, esas olarak kireç tası dolomit kalkerli 33 Orman, Su Varsa Hayat Var.

35 kumtaşı, kalkerli kum ve çakıl, kalkerli kil tası, mercan kireç kayası, kalkerli konglomera; kısmen de kil tası ve volkanik kayalardır. IX. Kalkersiz Kahverengi Topraklar ( Ha) A (B) C profilli, kahverengi veya açık kahverengi dağılabilir topraklardır. Üst toprağa ve soluk kırmızımsı kahverengi B horizonuna sahiptir.tabii vejetasyon ot ve ot-çalı karısığı olarak görülür. Ana madde çakıllı kumlu killi depozitlerle bilhassa tecezziye uğramıs kalkerli kumlu kil ve kumlu kil taslarıdır. X. Kırmızı Kestane Toprakları ( Ha) Solunum rengi hariç hemen hemen diğer bütün özellikleri kestane renkli toprakların aynı veya benzeridir. A horizonunun rengi koyu kırımızı kahverengi, nötr veya kalevi reaksiyondadır. B horizonu rengi kırmızımsı kahverengidir. Isının ve yağısın kestane renkli topraklara nazaran daha fazla olduğu yerlerde oluşur. Fazla ısı topraktaki demiri okside ettiğinden renk kırmızılaşır. Keza organik madde parçalanmasını arttırdığından düşük organik madde muhtevasına sebep olur Arazi Varlığı Denizli İlinin yüzölçümü ha'dır. Bunun ha ı ; yani %31,8 si tarım arazisi, ha, yani %2,2 si çayır ve meraları, ha, yani %44'ü orman arazisi, kalan ha ise %22,1 i tarım dışı, mesken olarak kullanılmaktadır. Kullanma Durumu Tarım alanlarının kullanma durumu Tabloda verilmiştir. Tablo: Denizli İlinin Tarım Arazisi Kullanım Durumu DENİZLİ İLİNİN TARIM ARAZİSİ KULLANIM DURUMU 2010 Arazi Durumu Alan (da) Yüzde (%) Tarla Olarak Değerlendirilen ,2 Bağ Arazisi Olarak Değerlendirilen ,8 Toplu Meyvecilik ,3 Sebzecilik ,6 Zeytinlik ,1 Toplam ,0 Tarım İl Müdürlüğü 2010 Arazi Problemleri Denizli İli nin arazi kullanma kabiliyeti sınıfları ve arazileri tarıma uygunluğu bakımından söyle sınıflandırılabilir. I.Sınıf Arazileri : Denizli'nin I. sınıf arazi varlığı ha olup, her türlü tarıma ve sürüme uygundur. Bu alanlar, sulu ve kuru tarım uygulamalarına uygun olup, endüstri bitkileri ve tahıl üretimi yapılmaktadır. II. Sınıf Araziler : Tarımda ekim ve dikimi kısıtlayan orta derecede toprak topografyası ve drenaj yetersizlikleri mevcuttur. Toprak muhafazası yanında toprak bünye ve yapısını geliştirici tedbirler alınarak I. sınıf arazilerde yetiştirilen ürünler elde edilebilir. Hafif drenaj tedbirleri ile sebze, şekerpancarı, ve yem bitkileri yetiştirilebilir. Denizli'nin ikinci sınıf arazi varlığı ha'dır. Orman, Su Varsa Hayat Var. 34

36 III. Sınıf Araziler: Tarımda sürüm ve ekimi şiddetli toprak topografyası ve drenaj yetersizlikleri kısıtlamaktadır. Bu tip topraklarda toprak muhafaza tedbirleri tam alınmalı ve toprak için lüzumlu organik madde ve gübreler verilmelidir. Bu şartlarda tütün, hububat, bakliyat yetiştirilebilir. Ayrıca drenaj tedbirleri alınarak mevsimlik sebzeler, pamuk ve şekerpancarı yetiştirilebilir. Denizli ilinin III. sınıf arazi varlığı ha'dır. IV. Sınıf Araziler : İlimizin IV. sınıf toprak varlığı ha'dır. Bu tip topraklarda çok şiddetli toprak ve topografya yetersizliği tarımı kısıtlamaktadır. Bu topraklarda ileri derecede toprak muhafaza ve drenaj tedbirleri alınmalıdır. Bu koşullarda hububat ve tütün yetiştiriciliği mümkün olacaktır. V. Sınıf Araziler : Bu topraklar kötü drenaj nedeniyle her zaman kullanılmaz, bu alanlardan çayır olarak yararlanılabilir. Bu tip arazi varlığı ha'dır. VI. Sınıf Araziler : Bu arazilerde şiddetli erozyon toprak sürümünü engeller. Bunun yanında sığ toprak, topografya, taslılık, tuzluluk ve drenaj bozuklukları diğer kısıtlayıcılardır. Denizli'nin bu tip arazi varlığı ha'dır. Bu araziler mera olarak kullanılmalı ve ağaçlandırma çalışmaları yapılmalıdır. Ayrıca çayır ve otlak olarak da istifade edilebilir. VII. Sınıf Araziler : Çok şiddetli erozyon, çok sığ toprak, taslık ve aşırı drenaj bozuklukları baslıca kısıtlayıcılardır. Bu araziler ağaçlık ve mera olarak kullanılabilirler. Bu alanlarda toprak muhafaza tedbirleri alınmalıdır. Bu tür arazi varlığı ha'dır. VIII. Sınıf Araziler : Bu arazilerin Denizli İlindeki varlığı ha'dır. Bu alanlar tarıma elverişsizdir. VIII. sınıf araziler av, eğlence sahası ve inşaat malzemesi olarak kullanılır Orman Varlığı İlin Orman Envanteri İlimiz toplam arazisinin % 47,3 ü orman alanları teşkil etmektedir. Denizli Orman Bölge Müdürlüğü nün 2010 yılı verilerine göre ormanların genel durumu Tablo F.1. de verilmektedir. Denizli İli Orman Alanı Dağılımı (Ha) Alan(Ha) Koru Baltalık Ormanlık Normal ,1 229, ,1 Bozuk , , ,1 Toplam , , ,2 Denizli Orman Bölge Müdürlüğü 2010 Denizli ili mülki hudutları içerisinde kalan ormanlık alan miktarı ,2 Ha olarak tespit edilmiştir. Bölge Müdürlüğünün Denizli ili sınırları içerisinde kalan ormanların toplam serveti m3 tür.denizli ili dahilinde ormanlar genel olarak kızılçam, karaçam, meşe, ardıç, sedir, kestane ve çınar türlerinden meydana gelmiştir. Yapraklı ormanlar az miktarda olup, bu ormanlar meşe türlerinden oluşur. Yapraklı ormanlar bozuk koru halindedir ibreli türlerden genellikle karaçam yüksek rakımlarda, kızılçam ise daha düşük rakımlarda yer almıştır. Acıpayam, Eskere ve Tavas ın yüksek rakımlı yerlerinde ise az miktarda sedir bulunmaktadır. Babadağ, Çivril, Kavakalan, Akdağ ve Belence yörelerinde ise meşe türleri yer alır. Ormanların mülkiyeti genel olarak Devlete aittir. Bunun yanında, özel orman kurmak amacıyla 1938 yılında Çal ve Süller Kasabası nda başlamış olan özel ağaçlandırma 35 Orman, Su Varsa Hayat Var.

37 çalışmaları, 1970 ve 1980 li yıllarda Acıpayam ve Tavas ilçelerinde de yoğunlaşarak devam etmiştir. Özel ağaçlandırma çalışmaları 1986 yılına kadar Denizli İli sınırları içerisinde 5300 hektara ulaşmıştır yılından itibaren ise bir mevzuata kavuşan özel ağaçlandırma çalışmaları günümüzde de devam etmektedir. Halen; uygulamaya geçilmiş, uygulaması devam eden ve uygulaması biten özel ağaçlandırma proje sayısı 108, saha miktarı ise hektardır. Ormanlarımızın kolektif ve estetik faydaları yanında tomruk, maden direği, tel direği, sanayi odunu, kâğıtlık odun, lif, yonga odunu, yakacak odun gibi ürünlerde elde edilmektedir Flora-Fauna ve Hassas Yöreler Flora Yapılan floristik çalımsalar sonucu Denizli, Akdeniz basta olmak üzere, Avrupa- Sibirya ve İran-Turan fitocoğrafik bölgelerinin etkisi altında olduğu ortaya çıkmıştır. Bunun sonucu olarak endemizm oranı yüksektir. Yapılan çalışmalar sonucu 171 tane endemik bitkiye rastlanmıştır. Buna göre en fazla endemik bitki içeren familyalar Caryophyllaceae, Compositae, Labiatae, Papilionaceae, Scrophulariaceae; cinsler ise Astragalus, Alyssum, Centaurea, Salvia, Verbascum dur. Asağıdaki listede Denizli de bulunan endemik türler verilmiştir. ACERACEAE (Akçaağaçgiller) - Acer hyrcanum Fisch. et Mey. subsp. Leckianum (Pax) Yalt(Akçaağaç) BORAGINACEAE(Hodangiller) - Alkanna areolata Boiss. - Alkanna areolata Boiss. var. areolata - Alkanna tinctoria (L.) Tauch subsp. glanvulosa Hub.-Mor.(Havacıva) - Alkanna tubulosa Boiss. CAMPANULACEAE(Çançiçeğigiller) - Myosotis olympica Boiss. - Asyneuma virgatum (Labill.) Bosnm. subsp. ichriforme (Boiss.) Dambold - Asyneuma michauxioides (Boiss.) Dambold. - Asyneuma compactum (Boiss. et Heldr.) Damboldt.(Limonifolium) - Asyneuma linifolium (Boiss. et Heldr.) Borm. subsp. linifolium - Campanula lyrata Lamm. subsp. lyrata (Çançiçeği) - Campanula cf. sorgerae Phitos(Çançiçeği) - Campanula argaea Boiss. et Bal. (Çançiçeği) CAPRIFOLIACEAE(Hanımeligiller) - Lonicera caucasica Pallas subsp. orientalis (Lam.) Chamb. et Long(Hanımeli) CARYOPHYLLACEAE(Karanfilgiller) - Arenaria acerosa Boiss. - Arenaria macrosephala Boiss. - Arenaria tmolea Boiss. - Arenaria ledebouriana Fenzl. var. pauciflora Mc neill - Bolanthus frankenioides (Boiss.) Bark. var. frankenioides Orman, Su Varsa Hayat Var. 36

38 - Dianthus leucophaenus Sibth. et Sm. var. Leucoheas(Karanfil) - Dianthus lydus Boiss. (Karanfil) - Gypsophila tubulusa (Jaub. et Spp.) Boiss.(Çöven) - Minuartia anatolica (Boiss.) Woron. var. anatolica - Minuartia leucocephala (Boiss.) Mattf. - Minuartia leucephalloides (Bornm.) Bornm. - Minuartia pestalozzae (Boiss.) Bornm - Saponaria chlorifolia kunze - Saponaria pamphylica Boiss. et Heldr. - Silene caryophylloides (Poiret) otth. subsp. - Silene caryophylloides (Poiret) otth. subsp. echinus (Boiss. et Heldr.) Coode et Cullen - Dianthus erinaceus Boiss. var. alpinus Boiss. (Karanfil) CRUCIFERAE(Hardalgiller) - Boreava aptera Boiss. et Heldr. - Clypeola ciliata Boiss. - Barbarea minor C. Koch. var eriopoda Busch - Erysimum pallidum Boiss. - Ersimum kotschyanum Gay COMPOSITAE(Papatyagiller) - Achillea lycaonica Boiss. et Heldr.(Civan perçemi ) - Achillea phrygia Boiss. et Bal. (Civan perçemi ) - Anthemis aciphylla Boiss. var discoidea Boiss.(Papatya) - Anthemis cretica L. subsp. anatolica (Boiss.) Grierson.(Papatya) - Anthemis wiedemanniana Fisch. et Mey..(Papatya) - Centaurea axillaris Willd. var. mathiolaefolia Boiss.(Peygamber çiçeği, Gelin düğmesi) - Centaurea cariensis Boiss. subsp.maculiceps (O. Schwarz) Wagenitz.(Peygamber çiçeği) - Centaurea cadmea Boiss.(Peygamber çiçeği, Gelin düğmesi) - Centaurea pichleri Boiss. (Peygamber çiçeği, Gelin düğmesi) - Centaurea reuteriana Boiss. (Peygamber çiçeği, Gelin düğmesi) - Centaurea thirkei Schultz. (Peygamber çiçeği, Gelin düğmesi) - Cirsium sintenisii Freyn (Deve dikeni) - Centaurea inexpectata Wagenitz.(Peygamber çiçeği, Gelin düğmesi) - Centaurea reuterana Boiss. subsp. phrygia Bornm. - Cicerbita variabilis (Bornm.) Bornm. - Heliochrysum compactum Boiss.(Ölmez çiçeği) - Hieracium lasiocheatum (Bornm. et Zahn) Sell et West - Inula anatolica B ss.(anduz otu) - Lactuca intricata Boiss. - Scorzonera cariensis Boiss. - Scorzonara eriophora DC. 37 Orman, Su Varsa Hayat Var.

39 - Scorzonera violacea Chamberlain - Senecio castagneanus DC.(Kanarya otu) - Tragopogon latifolium Boiss.(Teke sakalı) CRASSULACEAE(Damkoruğugiller) - Rosuloria chrysantha (Boiss.) tahk. - Sedum lydium Boiss. (Damkoruğu) - Alyssum auranticum Boiss.(Kevke) - Alyssum cephalotes Boiss..(Kevke) - Alyssum cilicicum Boiss. et Bal..(Kevke) - Alyssum huber - Morathis Dubley.(Kevke) - Alyssum praecox Boiss..(Kevke) - Draba bruniifolia stev. subsp. heterocoma (Fenzl) Coode et Cullen var. Nana (Stapf.) Schultz. - Erysimum Kotschyanum Gay. - Erysimum pallidum Boiss. et Bal. - Isatis pinnatiloba Boiss. - Thlaspi papillosum Boiss. DIPSACACEAE(Fesçitaragiller) - Ptereocephalus pinardi Boiss. - Scabiosa reuteriana Boiss.(Uyuz otu) EUPHORBIAACEAE(Sütleğengiller) - Euphorbia anacampseros Boiss. var. Anacampseros(Sütleğen) GRAMINEAE(Buğdaygiller) - Festuca punctoria sibth. et Sm. - Nephelochoa orientalis Boiss. GUTTIFERAE(Binbirdelikotugiller) - Hypericum aviculariifolium Jaub et Spach subsp. depilatum (Freyn et Bornm.) Robson var. depilatum(binbirdelikotu) - Hypericum aviculariifolium Jaub et Spach subsp. depilatum (Freyn et Bornm.) Robson var. bourgaei (Boiss.) Robson(Binbirdelikotu) - Hypericum aviculariifolium Jaub et Spach subsp. uniflorum (Freyn et Heldr.) Robson (Binbirdelikotu) - Hypericum adenotrichum Spach. (Binbirdelikotu) - Hypericum aviculariifolium Jaub et Spach subsp. depilatum (Freyn et Bornm.) Robson var. leprosum (Boiss.) Robson. (Binbirdelikotu) ILIECEBRACEAE - Paronychia chionaea Boiss. IRIDACEAE(Süsengiller) - Crocus baytopiorum mathew.(safran) - Crocus elwesii Maw. (Safran) - Crocus flavus Waston subsp. dissectus T. Baytop-Mathew. (Safran) - Crocus fleischeri J. Gay. (Safran) - Iris schachtii Markgraf.(Süsen) Orman, Su Varsa Hayat Var. 38

40 LABIATAE(Ballıbabagiller) - Ballota nigra L. subsp. anatolica P.H. Davis(Ballıbaba) - Lamium microphyllum Boiss. - Marrubium astracanicum Jaca subsp. macrodon (Bornm.) Davis. - Marrubium globosum Montb. et such. - Marrubium lutescens Boiss. - Nepeta cadmea Boiss.(Pisik otu) - Origanum hypericifolium Schwarz et Daru.(Mercankösk, Merzengüs) - Origanum sipyleum L..(Mercankösk, Merzengüs) - Phlomis angustissima Hub.- Mor.(Çalba) - Phlomis nissolii L. (Çalba) - Phlomis x rechingerii Hub.- Mor. (Çalba) - Salvia cadmica Boiss.(Adaçayı) - Sideritis condensata Boiss. et Heldr. - Stachys tmolea Boiss. - Thymus longicaulis C. Presl subsp. chaubardii (Boiss. et Heldr.) jalas var. antalyanus (Klokov) Jalas(Kekik) LILIACAEA(Zambakgiller) - Muscari bourgaei Baker(Arapotu) - Allium montanum Sibth et Sm. - Tuliba bthynica Grisb.(Lale) LINACEAE(Ketengiller) - Linum hirsutum L. subsp. anatolicum (Boiss.) Hayets var. Anatolicum(Keten) - Linum tmoleum Boiss.(Keten) PAPAVERACEAE(Gelincikgiller) - Papaver spicatum Boiss. et Bal. var. spicatum - Papaver spicatum Boiss. et Bal. - Papaver virchowii Aschers et Sint. PAPILIONACEAE(Baklagiller) - Astragalus baibutensis Bunge - Astragalus cadmicus Boiss. - Astragalus cariensis Boiss. - Astragalus condensatus Ledeb. - Astragalus hirsutus Vahl. - Astragalus lydius Boiss. - Astragalus melanocephalus Boiss. - Astragalus nitens Boiss. et Boiss. - Astragalus pelliger Fenzl. - Astragalus pinetorum Boiss. - Astragalus prusianus Boiss. - Astragalus paecilanthus Boiss. et Heldr. - Astragalus geobotrys Boiss. et Bal. - Astragalus tmoleus Boiss. var. bounachanthus (Boiss.) Chamber - Colutea melanocaly Boiss. et Heldr. davisiana - Trifolium caudatum Boiss. 39 Orman, Su Varsa Hayat Var.

41 - Trifolium pannonicum Jacq. subsp. elongatum (Willd.) Zoh. - Trigonella sirjaevii Hub.- Mor. - Onobryochis armena Boiss. et Huet PLUMBAGINACEAE(Disotugiller) - Acantholimon acerosum (Willd.) Boiss. var brachystachyum Boiss.(Karadikeni) PRIMULACEAE(Çuhaçiçeğigiller) - Cyclamen mirabile Hildebr. - Cyclamen trochopternthum O. Schwarz RANUNCULACEAE(Düğünçiçeğigiller) - Consolida stenocarpa (Davis et Hossain) Davis(Morçiçek) - Ranunculus demissus DC. var. major Boiss.(Düğünçiçeği) - Ranunculus reuterianus Boiss. (Düğünçiçeği) ROSACEAE(Gülgiller) - Amelanchier parviflora Boiss. var parviflora RUBIACEAE(Kökboyasıgiller) - Asperula phygia ( Boinm.) Ehrend(Yapıskanotu ) - Crucianella disticha Boiss. - Galium aratioides Boiss.(Yoğurtotu) - Galium caudatium Boiss. (Yoğurtotu) - Galium domosum Boiss. (Yoğurtotu) - Galium penduliflurum Boiss. (Yoğurtotu) - Asperula nitida Sm. subsp. hirtella (Boiss.) Ehred. (Yapıskanotu ) - Asperula stricta Boiss. subsp. monticola Ehrend(Yapıskanotu ) RUTACEAE(Turunçgiller) - Haplophyllum myrtifollium Boiss. SANTALACEAE -Thesium tauricolum Boiss. et Hausskn. SCROPHULARIACEAE(Sıracaotugiller) - Digitalis carrensis Boiss.(Yüksükotu) - Linaria corifolia Desf.(Nevruzotu) - Linaria genistifolia (L.) Mill. var. cenfertiflora(nevruzotu) - Pedicularis cadmea Boiss. - Scrophularia depauperata Boiss.(Sıracaotu) - Scrophlularia heldreichii Boiss. (Sıracaotu) - Verbascum brachysepalum (Fisch. et Trautv. ) O. Kuntze (Sığırkuyruğu) - Verbascum cheiranthifolium Boissvar. asperalum (Boiss.) Mub. (Sığırkuyruğu) - Verbascum chrysorhacos Boiss. (Sığırkuyruğu) - Verbascum napifolium Boiss. (Sığırkuyruğu) - Verbascum pinardii Boiss. (Sığırkuyruğu) - Verbascum parviflorum Lam. (Sığırkuyruğu) - Verbascum pycnostachyum Boiss. et Heldr. (Sığırkuyruğu) - Verbascum splendidum Boiss. (Sığırkuyruğu) - Verbascum cuneifolia Don. (Sığırkuyruğu) - Verbascum thymoides P.H. Davis subsp. pseudocinerea M.A. Fischer(Sığırkuyruğu) Orman, Su Varsa Hayat Var. 40

42 UMBELLIFERAE(Maydanozgiller) - Bepleurum heldreichii Boiss. et Bal. - Ferulago aucheri Boiss. - Ferulago macrosciadia Boiss. et Bal. - Laserpitium petrophilum Boiss. et Heldr. - Peucedanum chryseum (Boiss. et Heldr.) Camberl. - Tordylium pestalozze Boiss. Denizli de; Honaz Dağı, Akdağ, Sandras Dağı, Babadağ ve Bozdağ endemik bitkiler bakımından zengin alanlardır. Yukarıda belirtilen endemik bitkilerden özellikle, bölgemizde lokal olarak bulunan Cyclamen trochopternthum O. Schwarz (Sıklamen, domuzturpu, topalak ve yersomunu gibi isimleri vardır ).Bu tür, Primulaceae(=Çuhaçiçeğigiller familyasında yer alan bir türdür.) Çukurköy bölgesinde yayılış göstermektedir. İl sınırlarımız dâhilindeki ormanlık alanlar içinde asli ağaçların haricinde odunsu bitkilerden gruplar halinde ve dağınık halde çınar, titrek kavak, ardıç türleri, kızılağaç, karaağaç, akçakesme, ahlât, sandal, şimşir ve çalı bulunmaktadır. Otsu ve çalı formlu bitkilerden kekik, laden, atkuyruğu, böğürtlen, eğrelti ve çayır otları mevcuttur. Sulak alanlarımızdan; Acıgöl, Çatlı (Beylerli) Gölü nün çevresindeki yamaçlarda Akdeniz bitki örtüsünden örneklere rastlanır. Toprak tuzlu olduğu için genel olarak tarıma uygun değildir. Ancak özellikle kuzeydoğuda tarıma uygun alanlar vardır. Bölgede tarım için kullanılmayan alanlarda bitki örtüsü özellikle çiçekli bitkilerce zengindir. Çardak İlçesine bağlı Gemiş Kasabası yakınında ve Acıgöl havzası içerisinde bulunan 1500 lt/sn. debili tatlı su kaynağı yaklaşık 50 hektarlık sazlık bir alanı beslemektedir. Buldan Yayla Gölü, kamış ve nilüfer gibi bazı sucul bitki türlerinin zenginliğiyle dikkati çeker. Beyağaç İlçesi Kartal Gölü ve Anıt Orman civarı; bitki türü yönünden çok zengindir. Yörede karaçam dışında ardıç, sedir, karahindiba, üçgül, sarıçiçekli gazal boynuzu, yonca türlerinden alpin bitkileri bulunur. Fauna Denizli İli sulak alanları özel fauna varlığına sahiptir. Işıklı Gölü göçmen kuşlar için önemli bir konaklama yeri teşkil etmektedir. Gerek sonbahar gerekse ilkbahar göçlerinde yoğun kus topluluklarının barınması ve beslenmesine olanak sağlamaktadır. Acıgöl Gölü göçmen kuşlar için önemli bir ortam oluşturmaktadır. Özellikle bitkilerle kaplı olduğu yerlerde turna, göl çevresinde ise toy kuluçkaya yatmaktadır. Yanı sıra angıt, suna, uzunbacak, kılıçgaga ve küçük yağmurcuk yörede kuluçkaya yatan diğer türlerdir. Kıs aylarında ise flamingo, turna, sakarca, kaz, macar ördeği, yeşilbaş, elmabaş, sakarmeke, bu bölgede kışlamaktadır. Yayla Göl ü yaban ördeği ve leylek gibi kus türlerine barınak teşkil etmektedir. 41 Orman, Su Varsa Hayat Var.

43 Denizli Horozu: Denizli nin sembolü olan Denizli horozu, renk ve vücut yapısı itibariyle ahenkli ve güzel uzun süreli ötüşleriyle, ilimizden en uzak yörelere kadar isim yapmış yerli bir ırkımızdır. Denizli horozu bu bölgedeki insanların eskiden beri uzun ötüşlü horozlara gösterdikleri özen sonucu kendiliğinden oluşmuş bir ırktır. Denizli Horozunun gözleri siyah ve sürmelidir. Bacakları koyu gri veya mor; ibik sekli de, kumakçık kırmızı veya kırmızı üzerinde beyaz benekli genel renk siyah kirli beyaz ortaklasa karışım halindedir. Canlı ağırlığı ortalama 3-3,5 kg civarındadır. Denizli Horozları; renklerine, vücut yapılarına ve ibik sekilerline göre üçe ayrılır. Renklerine göre; Demirkır, Pamukkur, Kınalı, Al, Siyah ve Kürklü olmak üzere 6 tipe ayrılırlar. Vücut yapılarına göre yüksek boyun, sülün ve küpeli olmak üzere üç tipi vardır. Denizli horozunun sesi, tonuna ve netliğine göre de sınıflandırılır. Ses tonuna göre önce, Davudi, Kalın ses olmak üzere 3 e ayrılır. Davudi ses, ince sesle kalın ses arasında ve kalın sese yaklaşan tek bir sestir. Niteliğine göre net ses, hüzünlü ses, cırlak ses, dalgalı ses (alaycı ses) olmak üzere 4 e ayrılır. Denizli horozlarının ötüşleri bütün kabiliyetin ortaya konulması ile yapılır. Ötüşleri, ötüş anındaki vücut pozisyonuna göre aslan ötüş, kurt ötüşü, yiğit ötüşü, pus ötüş olmak üzere 4 e ayrılır. İyi bir Denizli Horozu nda görünüş canlı; bacaklar ve boyun uzun ve kuvvetli; göğüs genis ve derin; kuyruk dik ve basa doğru meyilli olmalıdır. Tavukta da aynı özellikler aranır. Denizli horozunun birinci yılda ötüş uzunlukları saniye olmaktadır. Hassas Alanlar HONAZ DAĞI MİLLİ PARKI Denizli nin güney doğusunda yer almakta olan Milli Park alanı 9219 ha. olup kuzeyde Honaz ilçesi, Kareteke ve Menteş köyleri, batıda Cankurtaran beldesi ile sınır oluştururken, doğu ve batı yönünde sınır oluşturacak şekilde yerleşme yeri bulunmamaktadır. Honaz Dağı tarihli Resmi Gazetede yayımlanan 95/6717 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile Milli Park olarak ilan edilmistir. AKDAĞ TABİAT PARKI Akdağ Tabiat Parkı, Afyon ili Sandıklı ilçesinde 8.535,5 Ha. (% 58 i) ve Denizli İli Çivril ilçesinde 6.245,5 Ha. (% 42 si) olmak üzere toplam Ha.büyüklüğündedir. Akdağ Tabiat Parkı, Orman Bakanlığı nın gün ve MPG.MP /270 sayılı oluru ile Ha. olarak ilan edilmiştir. Akdağ Tabiat Parkı nın alanı, Bakanlık Makamı nın gün ve MPG.MP /626 sayılı Oluru ile Ha. olarak değiştirilmiştir. Orman, Su Varsa Hayat Var. 42

44 KARTAL GÖLÜ TABİATI KORUMA ALANI 1994 yılında Tabiatı Koruma Alanı olarak ayrılan 1309 hektarlık alan Denizli ili Beyağaç ilçesinden 30 kilometrelik bir orman yoluyla ulaşılabilmektedir "Anıt Ormanlar - Kartal Gölü" olarak isim yapmıştır. Alana yaşlı Karaçam bireylerinin oluşturduğu saf ormanlar ile buzul gölü Alpin kuşağının aynı havzada bulunması nedeniyle Tabiatı Koruma Alanı yapısı kazandırılmıştır. Haziran ayı ortalarından sonra (daha önce kar nedeniyle ulaşım yoktur) günübirlik piknik alanı ve çadırlı kamp için yerli ve yabancılar tarafından kullanılır. Konumu gereği çok ilginç görünüm sunar. GÜNEY ŞELALESİ TABİAT ANITI Denizliye 62, Güney ilçesine 8 km uzaklıktadır. 15 m yükseklikten düşüş yapan su, 20 m aşağıda 12 metrelik bir şut daha yapmaktadır. Ana şelale konsolu içinde içi su dolu bir mağara bulunmaktadır. Şelale ile çevresini içine alan 5 dekarlık bir saha Milli Park Genel Müdürlüğünce tarihinde Tabiat Anıtı ilan edilmiştir. BEYLERLİ GÖLÜ YABAN HAYATI GELİŞTİRME SAHASI Saha, Denizli ili, Çardak ilçesi, sınırları içinde kalmakta olup, Saz köy, Çaltı köyü ve Beylerli kasabası arasındadır. Alanı: 920 Ha olup tarih ve sayılı Resmi Gazete de Yaban Hayatı Geliştirme Sahası olarak tescil edilmiştir. PAMUKKALE ÖZEL ÇEVRE KORUMA BÖLGESİ Denizli İlinin 20 km kuzeybatısında, kendine has jeolojik yapısı ve tarihi değerleri ile öne çıkan bir bölge olup; Pamukkale Travertenleri'ni oluşturan termal su kaynakları geniş bir bölgeyi etkilemiş olup, bu kapsamda sıcaklıkları oc arasında değişen 17 sıcak su kaynağı bulunmaktadır. Pamukkale (Ecirli), Akköy, Karahayıt, Develi ve Yeniköy yerleşim alanlarını içine alır. Güneyde Baba Dağları, kuzeyde Büyük Çökelez ve Küçük Çökelez Dağları bulunmaktadır tarih ve 90/1117 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile tespit ve ilan edilmiş, tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanmıştır. IŞIKLI GÖLÜ İlimizin Çivril ilçesinde yer alır. Aynı zamanda çevresindeki su kaynakları itibariyle Büyük Menderes Nehri nin Dinar dan sonra ikinci büyük beslenme kaynağını oluşturmaktadır. 206 x 10 m3 kapasiteli olup A Sınıfı sulak alan niteliğindedir. Gölde tatlısu canlıları özellikle de sazan balığı çeşitleri, turna tatlısu kefali yetiştirilmektedir. Ayrıca göçmen kuşlar için uygun bir konaklama yeri teşkil etmektedir. Etrafında verimli araziler bulunur. Işıklı Gölü alt kesimlere yapılan dolgu set ve regülatör nedeniyle aynı zamanda bir baraj gölüdür. Çivril, Baklan ve Aydın Ovası nın yağış rejimine uygun sulamasına yardımcı olmaktadır. ACIGÖL Çardak ilçesi merkez ve Gemiş kasabası ile Afyon ili Dazkırı ve Başmakçı sınırları içerisinde bulunmaktadır. Sığ bir göldür. Yaz mevsiminde suyu azalır ve yer yer kurur. Uluslararası kriterlere göre B Sınıfı na giren sulak alandır. Göl suyunda yüksek miktarda 43 Orman, Su Varsa Hayat Var.

45 sodyum sülfat (Na2SO4) bulunduğundan canlı yaşamamaktadır. Göl suyunun tuz oranının yüksek olması ve yaz aylarında kısmen kuruması neticesinde rüzgârın etkisiyle tuz tozlarının yakın çevresindeki araziyi çoraklaştırdığı görülmektedir. Bazı kuruluşlar, sodyum sülfat üretimi için Acıgöl den faydalanmaktadır. Çardak ilçesine bağlı Gemiş kasabası yakınında bulunan lt/sn debili tatlısu kaynağı yazın göl suyunun tamamen yok olmasını önlemektedir. Tatlı su kaynağı etrafında yaklaşık 500 da. sazlık bir alan bulunmaktadır. Acıgöl ün doğal yapısı ve çevresi; gerek kuşları için uygun bir ortam oluşturmaktadır. BULDAN YAYLA GÖLÜ Buldan İlçesi SüleymanLI Köyü yakınında ve Sazak Dağı nın 1150 m. kotundaki düzlüğünde bulunmaktadır. Göl yatağı ve sulak alan toplam sahası 500 da. dır. Göl flora ve fauna varlığı, kaynak sularına besleyici özellik taşıması ve ayrıca yayla ortamında mesirelik yer olması yönünden önemli bir göldür Yerleşim Alanları ve Nüfus Kentin yerleşik alanı, Karcı Dağı eteklerindeki platformda yer almıştır. Denizli şehir merkezinin doğusu boyunca, Gökpınar deresi belirgin bir vadi oluşturur. İller Bankası, İmar Planlama Dairesi Başkanlığı tarihli ve I/25000 ölçekli jeolojik etüt raporuna göre Denizli yerleşik alanı Neojen oluşumlar üzerinde bulunmaktadır. Güney ve batı kesimlerde konglomeralar başlamaktadır. Karcı Dağı eteklerinde ise birikinti konileri dizelenmektedir. Gökpınar Deresi, şehrin doğusunda yerleşik alana doğru uzanmaktadır. Denizli düzlüğü ile Çürüksü aluviyal düzlüğü arasındaki sekide Neojen oluşumlar hakimdir. Ancak yer yer konglomera oluşumlar görülmektedir. Jeolojik etüt sonucuna göre; Neojen (killi siltli birikimler) iskan dışı bırakılması gereken alanlar olarak gösterilmiştir. Aynı etüde göre, aşırı eğimli yamaçlarda emniyet şeridi bırakmak kaydıyla konglomera oluşumları en elverişli zemin olarak belirmektedir. Kireçtaşı ve şist arazide yerleşmeye elverişliyse de planlama alanında topoğrafik açıdan genellikle yüksek eğimli ve yüksek vadilerle bölünmüş olarak Karcı dağı eteklerinde bulunmaktadır. Kentin doğudan batıya uzanan bir fay hattı üzerinde bulunuşu Denizli yi birinci derecede bir deprem bölgesi yapmaktadır. Bu fay hattı boyunca fışkıran sıcak şifalı sular da, aynı zamanda onu kaplıcalar diyarı yapar. Denizli Nüfusunun Yıllara Göre Gelişimi Toplam Şehir Nüfusu Belde Nüfusu Sayım Yılı TUİK 2010 Orman, Su Varsa Hayat Var. 44

46 Denizli nin en büyük ilçesi kişilik nüfusuyla Çivril dir kişilik nüfusuyla ikinci sırada Acıpayam ilçesi yer almaktadır. İlimizin merkeze uzaklığıyla bilinen ilçelerinden Tavas ise en kalabalık üçüncü ilçe durumundadır Tarım ve Hayvancılık Bitkisel Üretim Denizli il genelinde bitkisel üretimi geliştirme ikinci ürün araştırma ve yaygın bilgilendirme, tarımsal amaçlı araştırma, gıda ve yem teknolojisi denetimini geliştirme proje çalışmaları yürütülmektedir. İlimizin 2010 yılı arazi durumu tabloda verilmiştir. Tablo: İlimizin Arazi Durumu İLİMİZİN ARAZİ DURUMU Alan (ha) Yüzde (%) Tarım Arazisi Çayır Mera Arazisi Orman Arazisi Tarım Dışı Mezkur Alan , ,1 Toplam ,0 Tarım İl Müdürlüğü 2010 Denizli ilinin mevcut tarım arazisinin kullanım durumu ve kullanım yüzdeleri Tabloda verilmiştir. Tablo: Denizli İlinin Tarım Arazisi Kullanım Durumu DENİZLİ İLİNİNİN TARIM ARAZİSİ KULLANIM DURUMU 2010 Arazi Durumu Alan (da) Yüzde (%) Tarla Olarak Değerlendirilen ,2 Bağ Arazisi Olarak Değerlendirilen ,8 Toplu Meyvecilik ,3 Sebzecilik ,6 Zeytinlik ,1 Toplam ,0 Tarım İl Müdürlüğü 2010 Hayvansal Üretim 45 Orman, Su Varsa Hayat Var.

47 İlimizde geçmiş yıllardan kalan büyük yatırımlar yoktur. Süt ve et sığırcılığı, koyunculuk ve tavukçuluk küçük aile işletmeleri şeklindedir. Ancak hayvansal besin maddeleri ihtiyacının artmasıyla küçük aile işletmelerinin yerine ya orta boy büyük işletmeler ya da şirket şeklinde büyük işletmeler oluşmaktadır. Yumurta tavukçuluğunda orta ve büyük kapasiteli işletmeler buna örnektir. Hayvancılığın büyük çaplı olmamasının nedeni polikültür bitkisel üretiminin yaygın olmasındandır. Çiftçilerimiz çok çeşitli bitkisel üretimin yanında biraz da hayvancılık yapmaktadırlar. Bunlar, çoğunluğu teşkil eden küçük çiftçilerdir. Tablo: Denizli İlinin Büyükbaş Hayvan Varlığı ve Ürün Çeşidi B-Büyükbaş Hayvan Varlığı Adet 1-Sığır a-kültür Melezi b-saf Kültür c-yerli Manda 63 Toplam Tarım İl Müdürlüğü 2010 Tablo: Denizli İlinin Küçükbaş Hayvan Varlığı ve Ürün Çeşidi A- Küçükbaş Hayvan Varlığı Adet Koyun Kıl keçisi Tarım İl Müdürlüğü 2010 Tablo: Denizli İlinin Kümes Hayvan Varlığı ve Ürün Çeşidi Kümes Hayvanları Adet Tavuk Hindi Ördek Kaz Orman, Su Varsa Hayat Var. 46

48 Tarım İl Müdürlüğü 2010 Tablo: Denizli deki su ürünleri Ürün Çeşidi Üretim (Ton) Alabalık 2760 Sazan 10 Turna 3 Diğer(Kadife) 9 Toplam 2782 Tarım İl Müdürlüğü Sanayi ve Teknoloji Denizli, 1923 yılında küçük bir yerleşim merkezi iken gelişmesini Cumhuriyet döneminde gerçekleştirmiştir. Hızlı sanayi hamlesi ise 1960 yılından itibaren başlamıştır. Bu tarihten önceki alt yapı eksiklikleri sanayileşmeye imkân vermemiştir. Denizli'nin geleneksel el sanatları olan dokumacılık, tabaklık, bakırcılık, demircilik, gibi küçük sanayiden bugünkü sanayi tesisleri doğmuştur. Bugün Denizli'de büyük çaplı pamuklu dokumaya dayalı tekstil sanayi, haddehaneler, metal sanayi, gıda sanayi, kablo ve inşaat malzemeleri sanayi, traverten ve mermer sanayi mevcuttur. İlimiz ekonomisinde önemli bir yer tutan sanayi, her geçen gün daha hızlı gelişme göstermektedir. Mevcut sanayi kolları arasında dokumacılık ön planda gelmekte ve Denizli'de sanayinin itici gücünü teşkil etmektedir. Bu sanayinin bir bölümü küçük atölyeler ve ev ekonomisi şeklinde ilçe ve köylere dağılmış durumdadır. Ege Bölgesi nde İzmir ve Manisa nın ekonomik yığılma avantajına karşın Denizli nin bir sanayi merkezi olarak gelişmesi şaşırtıcı bir olgudur. Devlet Planlama Teşkilatınca, bu gelişme olağan dışı olarak değerlendirilmekte ve ülkenin geri kalmış yörelerinin gelişiminde model olarak önerilmektedir. Denizli de dokumacılık üzerine gelişen ticari etkinlikler sonucunda elde edilen birikimler, devlet teşvikleriyle desteklenmiş ve günümüzdeki Denizli sanayisinin temelleri atılmıştır Altyapı, Ulaşım, Haberleşme ve Konaklama Altyapı Temiz Su Sistemi 47 Orman, Su Varsa Hayat Var.

49 Denizli İli Merkezinin su ihtiyacı, Belediye sınırları içindeki ve dışındaki yeraltı ve yerüstü su kaynaklarından karşılanmakta ve içme suyu; Gökpınar Ana İçmesuyu Kaynağı, Derindere İçmesuyu Kaynağı, Bentpınarı İçmesuyu Kaynağı ve derin kuyu sondajları olmak üzere çeşitli kaynaklardan temin edilmektedir. Denizli Merkez içme suyu inşaatına 1996 yılında başlanmıştır. Tesis bünyesinde çeşitli çaplarda 36 km jütlü çelik boru ile toplam 20 adet depo ve yardımcı tesisler bulunmaktadır. Atıksu Sistemi, Kanalizasyon ve Arıtma Sistemi Denizli Merkez Atıksu Arıtma Tesisimiz işletmeye alınmış olup, arıtma tesisine ulaşan tüm kanalizasyon şebeke suları tesiste arıtılarak DSİ nin Çürüksu Sol Sahil Ana Sulama Kanalına deşarj edilmektedir. Yeşil Alanlar Denizlideki yeşil alanların toplam miktarı m2 olup nüfusun 250 bin kişi olduğu göze alınırsa kişi başına 4.2 m2 yeşil alan düşmektedir. Bu oran batılı ülkelerin standartlarına göre oldukça düşüktür. Ancak bu alan içine mezarlıklar dahil edilmemiştir. Şehrin mesire alanları; Çamlık, İncilipınar, Gökpınar, Cankurtaran, Hisar Değirmenleri, Karcıdağ Orman içi, İsrail Deresi, Acıpayam da, Çamlık ve Alaaddin, Buldan da Kestanederesi, Süleymaniye Yaylası, Çivril de Gümüşsu ve Işıklı, Çardak Çambaşı köyü yakınlarında Karagöl, Güney de Büyük Menderes in kenarındaki Cindere Şelalesi ve kent içi parklar sayılabilir. Elektrik İletim Hatları Denizli nin İlçesi olan Acıpayam dolaylarındaki enerji sıkıntısının giderilmesi ve Kaklık dolaylarında kurulmakta olan çeşitli sanayi kuruluşlarının özellikle de Denizli Deri Organize Sanayi Bölgesi nin enerji ihtiyacının temini amacıyla TEAŞ tarafından 154 kw lık enerji üretim hattı faaliyete geçmiştir. Denizli 380- Acıpayam hattı 52,42311 km ve DENİZLİ 380- DENİZLİÇİM hattı Denizli 380- Acıpayam hattının 2, km sindeki ayrım yerinden itibaren 14,6633 km olup her iki projede de yer alan toplam uzunluk 67,0641 km dir. TEAŞ tarafından Bozkurt-Keçiborlu ilçeleri arasında 154 kw lık 1272 MCM tipinde enerji iletim hattı yapılmıştır. Sözkonusu hat Denizli ili Bozkurt ilçesinin güneybatısındaki trafo merkezinde başlayıp Afyon İli sınırlarını geçerek Isparta ili Keçiborlu ilçesinin kuzeybatısındaki trafo merkezinde son bulmaktadır. Hattın 10 km si Denizli ili sınırlarındadır. Doğalgaz Boru Hatları Batı (Konya-Afyon-Denizli-Aydın-İzmir) Doğalgaz İletim Hattı Denizli sınırları içerisinden geçmekte olup, güzergahtaki ilk köy Demirci köyü, son köy ise Kabaağaçtır. Batı iletim hattı güzergahının uzunluğu ilimiz sınırları içerisinde 107 km dir. Doğalgaz İlimizde Orman, Su Varsa Hayat Var. 48

50 2005 yılı içerisinde sanayi tesislerinde, 2006 Ekim Ayında da konutlarda yakıt olarak kullanılmaya başlanmıştır. Karayolları km2 lik alan üzerine yerleşen Denizli nin İl sınırları içerisinde şehirlerarası ulaşım amaçlı devlet yolları toplam 430 km, il yolları toplamı 396 km dir. İl dahilinde 385 köy ve belde ile bunların bağlısı konumundaki 321 ünitenin ulaşımını sağlayan toplam 3632 km lik yol ağının 2579 km si asfalt, 888 km si stabilize kaplama,73 km si tesviye ve 92 km si mutasavver yol kapsamındadır. Havayolları Çardak havaalanı ilimiz yolcu taşımacılığında mevcut aktivitesi ile önemli bir yere gelmiştir. Bugünkü kapasitesiyle Denizli nin potansiyelini karşılamadığından ek terminal ve diğer yan birimlere ihtiyaç duyulmaktadır. İmar Durumu Çevre kirliliği oluştuktan sonra giderilmesi yerine, koruma-kullanma dengesini sağlayarak kirliliğin oluşmasını baştan önlemek dünyada takip edilen en önemli yöntemdir. Bunu sağlayan en iyi yöntem Çevre Düzeni Planlarıdır. Bu sebeple, birçok gelişmiş ülkede ve özellikle Avrupa Birliği ülkelerinde üst ölçekli planlar ile arazi kullanım kararları belirlenerek strateji ve politikalar geliştirilmektedir. Çevre ve Orman Bakanlığınca tarihinde ihale edilen Aydın -Denizli- Muğla Planlama Bölgesi 1/ Ölçekli Çevre Düzeni Planı yapımı tamamlanmış ve yürürlüğe girmiştir. Aydın -Denizli- Muğla Planlama Bölgesi 1/ Ölçekli Çevre Düzeni Planının Denizli İlinde 2 adet 1/ ölçekli alt planı bulunmaktadır. Bu planlar; 1) Denizli Merkez ve yakın çevresinde bulunan yerleşim birimlerine ait 1/ Ölçekli Çevre Düzeni Planı Denizli Belediyesi tarafından hazırlanan ve Denizli İl Genel Meclisi tarafından tarihinde onaylanan çevre düzeni planı. 2) Pamukkale ve Çevresi 1/ Ölçekli Çevre Düzeni Planıdır. 3) Denizli İli sınırları içerisinde 4 adet Termal Turizm Merkezi yer almaktadır. Bunlar ; a) Aydın Buharkent- Denizli Sarayköy Termal Turizm Merkezi :1/ lik Çevre Düzeni Planı yapım çalışmaları devam etmektedir. b) Akköy Gölemezli Termal Turizm Merkezi: 1/ lik Çevre Düzeni Planı Kültür ve Turizm Bakanlığınca onaylanmıştır.nazım ve Uygulama İmar Planları İl Özel İdaresinde yapılmaktadır. c) Buldan Tripolis Termal Turizm Merkezi:1/ lik Çevre Düzeni Planı yapım çalışmaları devam etmektedir 49 Orman, Su Varsa Hayat Var.

51 d) Çardak Beylerli- Burdur Akgöl Termal Turizm Merkezi:1/ lik Çevre Düzeni Planı Kültür ve Turizm Bakanlığınca onaylanmıştır Konaklama İlimiz sınırları içindeki turistik nitelikteki otel, motel, pansiyon vb. sayıları, kapasiteleri, konumları ve sınıfları aşağıdaki tablolarda verilmektedir. İl Merkezindeki Turizm İşletme Belgeli Oteller ADI ADRESİ TELEFON FAX KAPASİTE ODA/YATAK AKKAN OTEL Kişilik Restaurant, 600 Kişilik Toplantı 50 / Yıldız Salonu, Klima, Minibar, Her Odada Müzik, Yunus Emre M.S TV Demirel B.No:58 ANEMON OTEL 5 Yıldız İzmir Karayolu 3. Km Kuru Temizleme Servisi, TV ve Oyun Sal., Doktor, Açık, Kapalı ve Çocuk Havuzu, Jakuzi, Fitness, Masaj, Sauna, Buhar Odası, Aerobic Salonu, Bay - Bayan Kuaförü, Bagaj Odası 126 / 252 AYGÖREN OTEL Kişilik Restaurant, 65 Kişilik Kahvaltı 42 / 84 2 Yıldız Salonu, Lobi Bar, Otopark, Odalarda Cumhuriyet Cd. No:20 Telefon BENHUR-YILDIRIM OTEL 2 Yıldız Santral Garaj Üstü ÇİMENOĞLU OTEL 3 Yıldız Topraklık Mh. No: Kişilik Restaurant, 4 Suit, 4 Adet Tek Yataklı Oda, Bahçe, Kalorifer, Oda Servisi, Odalarda Klima, Telefon Kişilik Restaurant, Bar,750 Kişilik Çok Amaçlı Salon, Klima, Disko, Otopark,Her Odada Müzik ve TV, Oyun Salonu 44 / / 155 ESİN OTEL 2 Yıldız Delikliçınar No: Kişilik Restaurant, Odalarda Telefon 41 / 82 GRAND DENİZLİ OTEL 3 Yıldız Cumhuriyet Cad. No:6 m.tr Kişilik Restaurant, 50 Kişilik Çok Amaçlı Salon, Lobi Bar, Türk Hamamı, Sauna, Jakuzi, Otopark 75 / 144 Orman, Su Varsa Hayat Var. 50

52 KESKİNKAYA 2 OTEL Kişilik Restaurant, Toplantı Salonu, 111 / Yıldız Havuzlu Sauna, Disko, Jakuzi, Jimnastik İstasyon Cad Salonu, Garaj, Otopark, Doktor, TV, Odalarda Klima, Telefon, Çamaşır Tem., Hemşire, Müzik Yayını KOŞAR OTEL Klima, Çamaşır Tem., Müzik Yayını, TV, 36 / 77 2 Yıldız Telefon, Bar Saraylar Mah LAODİKYA OTEL Kişilik Restaurant, Otopark, Toplantı 76 / Yıldız Salonu, Telefon, Müzik Yayını, Çamaşır Garaj Arkası 630 Sok Tem., Klima MESUT OTEL Kişilik Kahvaltı Salonu, Lobi Bar, 28 / 56 2 Yıldız Bilardo Salonu Cumhuriyet Cad. NAPA OTEL Odalarda Telefon, Müzik Yayını, Minibar, 63 / Yıldız Lobi, İki Restaurant Bar, TV Cumhuriyet Cad. No:12 NORTH POİNT OTEL 4 Yıldız Deliktaş Mah. Fevzi Çakmak Bul.No: Kişilik Lokanta, 500 Kişilik Açık Yemek Alanı, 96 / 138 ÖZTÜRK OTEL Kişilik Kahvaltı Salonu, Otopark, 42 / 78 2 Yıldız Garaj, Odalarda Telefon, TV, Minibar Topraklık M 638S.N:12 PİŞKİN OTEL Kişilik Restaurant, Toplantı Salonu, TV 42 / 84 3 Yıldız Odası, Lobi Atatürk Cad. No: Orman, Su Varsa Hayat Var.

53 İl Merkezindeki Belediye Belgeli Oteller OTEL ADI SINIFI TELEFON FAX ADRESİ ODA/YATAK Akdeniz Otel İstasyon Cad. No:53 18 / 32 Avail Otel Çaybaşı M.1588 S.No:6/2 15 / 35 Belova Konaklama, Dinlenme Tesisleri Ankara Yolu 15. Km. Pınarkent 29 / 40 Bulut Otel Kayalık Cad. No:10 42 / Ekinci Otel Zahire Pazarı Karşısı 42 / 84 Garaj Otel Topraklık Mah.630 Sok. No:7 18 / 30 Halley Otel Cumhuriyet Cad. No:11 70 / 130 Keskinkaya Otel İstayon Cad. No:83 26 / 58 Konfor Palas Cumhuriyet Cad. No:9 24 / 45 Seza Otel Halk Cad. No:4 28 / 49 Yetkin Otel Halk Cad. 452 Sok No:25 16 / 26 Zengür Otel Hacılar Camii Altı No:26 18 / 38 İl Merkezindeki Pansiyonlar ADI TELEFON ADRESİ ODA/YATAK Altın Pansiyon Santral Garaj Üzeri 633 Sok No:4 33 / 60 Ayyıldız Pansiyon Topraklık Mah.Doğan Cad. 615 Sok. No:15 30 / 65 Class Pansiyon Kayalık Cad. No: 19 7 / 18 Filiz Pansiyon Pelitlibağ Mah.1116 Sk No:53 50 / 80 Gündaş Pansiyon Topraklık Mah.Halk Cad. 611 Sok. No:3/5 20 / 38 Gonca Pansiyon Uçancıbaşı Mah. Damar İşh. 571 Sk. No:9 20 / 75 Saray Pansiyon Topraklık Mah. Tofaş Karşısı No:32 Pamukkale Kasabasındaki Turizm İşletme Belgeli Oteller ADI - ADRESİ TELEFON FAX KAPASİTE ODA/YATAK C / H OTEL Kişilik Lokanta, 400 Kişilik Çok 218 / Yıldız Amaçlı Salon, Türk Hamamı, Sauna, Kocasaz Mevkii Pamukkale Kasabası Masaj Üniteleri, Satış Ünitesi, Açık - Kapalı Yüzme Havuzu, Çalışma Ofisi, Havuz Bar, Snack Bar, Vitamin Bar, Lobi Bar, Otopark TRİPOLİS OTEL 2 Yıldız (Y.B.) Akköy Yolu Üzeri Pamukkale oda +1 Bedensel Engelli Odası(2Y) 240 Yatak, 300 kişilik 2.Sınıf Lokanta, Açık-Kapalı Yüzme Havuzu, Sauna, Fin Hamamı,Türk Hamamı,Voleybol Sahası, Tenis Kortu, Mini Futbol Sahası, Satış Ünitesi (3 adet), 40 Araçlık Otopark 162 / 320 Orman, Su Varsa Hayat Var. 52

54 Pamukkale Kasabasındaki Belediye Belgeli Oteller ADI TELEFON FAX ODA / YATAK Alida Otel / 50 Altın Yunus Otel / 28 Anı Otel / 140 Artemis Yörük Otel / 120 Haltur Otel / 22 Kale Otel / 34 Kardeşler Otel / 90 Koçak Otel / 160 Konaksade Otel / 40 Koray Otel / 90 Özbay Otel / 46 Öz Star Otel / 90 Pamuksu Otel (4 hat) /104 Sevgi Otel / 300 Traverten Otel / 120 Uyum Otel / 110 Yıldızhan Otel / 60 Pamukkale Kasabasındaki Pansiyonlar ADI TELEFON FAX ODA / YATAK Allgau Pansiyon / 24 Arkadaş Pansiyon / 20 Aspava Pansiyon / 28 Beyaz Kale Pansiyon / 20 Coşkun Pansiyon / Orman, Su Varsa Hayat Var.

55 Dört Mevsim Pan / 28 Göreme Pansiyon / 28 Kervansaray Pan / 28 Melrose Pansiyon / 24 Mustafa Pansiyon / 25 Özen Turku Pan / 28 Öztürk Pansiyon / 27 Pamukkale Pansiyon / 28 Şahin Pansiyon / 45 Venüs Pansiyon / 24 Karahayıt Kasabasındaki Turizm İşletme Belgeli Oteller ADI KAPASİTE ODA/YATAK COLOSSAE OTEL 5 Yıldız Karahayıt Kasabası MİHRİBAN POLAT OTEL 5 Yıldız Karahayıt Kasabası RİCHMOND OTEL 4 Yıldız Karahayıt Kasabası RİCHMOND 4 Yıldız Karahayıt Kasabası PAM OTEL 4 Yıldız 200 Kişilik İç Restaurant, 600 Kişilik Dış Restaurant, 4 Bar, Restaurant, TV, Dükkan, Türk Hamamı, Sağlık Merkezi, 4 Bar, Sauna, 200 KişilikToplantı Salonu, 80 Kişilik Komite Salonu 450 Kişilik Restaurant,145 Kişilik Top. Salonu, 160 Kişilik Çok Amaçlı Salon, Otoprak, Açık-Kapalı Termal Havuz, Disko,105 Kişilik Amerikan Bar, Hamam, Sauna,Jakuzi,Aquapark, TV 550 Kişilik Restaurant, 600 Kişilik Kongre Toplantı Salonu, Balo Düğün Salonu, 150 Kişilik Bar, Açık ve Kapalı Termal Havuz, Sauna, Jakuzi, Jimnastik Salonu, Snack Bar Restaurant, Kahvaltı Salonu, Toplantı PAMUKKALE Salonu, Açık SPA Kapalı Termal Havuz, Disko 600 Kişilik Restaurant, Disko, Yüzme ve Termal Havuz, Market, Bar, Havuz 231 / / / / / 320 Orman, Su Varsa Hayat Var. 54

56 Karahayıt Kasabası Bar, Hafif Yemek Barı, Toplantı Salonu Karahayıt Kasabasındaki Belediye Belgeli Oteller ADI TEL FAX KAPASİTE ODA/YA TAK ELİTE OTEL Karahayıt Kasabası Odalarda Klima, Buzdolabı, TV, Telefon, Kahvaltı Salonu, Termal 24 / 48 Havuz HERAKLES OTEL Karahayıt Kasabası Kişilik Kapalı Termal Havuz, Canlı Müzik, Odalarda TV, Masaj, Sauna, Jakuzi, Açık Havuz, Rest. 100 / GRAND MARDEN OTEL Karahayıt Kasabası Kişilik Restaurant, Disko, Yüzme 271 ve Termal Havuz, Bar ve Hafif Yemek Barı, Tenis Kortu, 145 Kişilik Çok Amaçlı Salon, Sauna, Jakuzi, Fitness Center, Bayanlara Özel Havuz, Sauna 330 / KURTUR OTEL Karahayıt Kasabası Odalarda Havuz, Tuvalet, Banyo, Mutfak, Klima, Açık Havuz 40 / 80 OSKAR OTEL Karahayıt Kasabası Sauna,Türk Hamamı, Açık Yüzme Havuzu, Kapalı Termal Havuz 45 / 90 REİS APART OTEL Karahayıt Kasabası Termal Su, Termal Havuz, Yüzme Havuzu, Restaurant, Minibar, TV 74 / 162 TERMOTES OTEL Karahayıt Kasabası Odalarda Banyo, Mutfak, Klima, TV, Buzdolabı, Açık Kapalı Havuz 200 Kişilik Restaurant, Bahçe 33 / TOPALOĞLU OTEL Karahayıt Kasabası Restaurant, Odalarda TV, Banyo, Tuvalet, Klima, Açık KapalıTermal Havuz 44 / Orman, Su Varsa Hayat Var.

57 ŞAMDAN OTEL Karahayıt Kasabası Odalarda TV, Banyo, Tuvalet, 271 Bar Klima, Telefon, Açık Kapalı Havuz 34 / 80 Açık Kapalı Restaurant, Oyun Sal. VİLLA LYCUS OTEL Karahayıt Kasabası Odalarda TV, Banyo, Tuvalet, 271 Bar, Klima, Termal Su, Restaurant, 60 / Yüzme Havuzu Karahayıt Kasabasındaki Pansiyonlar ADI TELEFON ODA / YATAK Aca Pansiyon / 24 Acar 1 Pansiyon / 24 Acar 2 Pansiyon / 75 Akkaya Pansiyon / 28 Albay Pansiyon / 60 Albay Çınar Pansiyon / 80 Azim Pansiyon / 32 Batu Pansiyon / 28 Beyaz Güvercin Pansiyon / 8 Bilgiç Pansiyon / 20 Çağdaş Çavuş Pansiyon / 20 Çavdar Pansiyon / 40 Çavuşoğlu Pansiyon / 20 Çıbıkoğlu Pansiyon / 44 Çiçek Pansiyon / 70 Damla Pansiyon / 20 Demir Pansiyon / 40 Durak Pansiyon / 40 Durmuş Pansiyon / 28 Doğa Pansiyon / 22 Efe 1 Pansiyon / 40 Efe 2 Pansiyon / 15 Emin Pansiyon / 14 Erdal Pansiyon / 14 Erol Pansiyon / 30 Gözbeyoğlu Pansiyon / 36 Gurbet Pansiyon / 40 Gül 1 Pansiyon / 24 Orman, Su Varsa Hayat Var. 56

58 Gül 2 Pansiyon / 30 Güldeste Pansiyon / 44 Güneş Pansiyon / 40 Güney Pansiyon / 36 Hatipoğlu Pansiyon / 100 Haydarkurt Pansiyon / 40 Hocaoğlu Pansiyon / 28 Horata Pansiyon / 12 Huzur Pansiyon / 36 İpek Pansiyon / 28 Kaan Pansiyon / 72 Kale Pansiyon / 32 Karahallı Pansiyon / 66 Kardeşler Pansiyon / 24 Kaya Pansiyon / 128 Kiraz 1 Pansiyon / 20 Kiraz 2 Pansiyon / 20 Komfort Pansiyon / 70 Kor Pansiyon / 50 Korkmaz Pansiyon / 24 Oğuz 1 Pansiyon / 44 Oğuz 2 Pansiyon / 20 Oğuz 3 Pansiyon / 40 Osman Durmuş 1 Pansiyon / 16 Osman Durmuş 2 Pansiyon / 12 Osmanlı Pansiyon / 100 Önder Pansiyon / 40 Özkan Pansiyon / 58 Özmevlana Pansiyon / 32 Paşa Pansiyon / 46 Sağıroğlu Pansiyon / 24 Sağlık Pansiyon / 14 Sapmaz Pansiyon / 36 Selçuklu Pansiyon / 40 Sinan Pansiyon / 30 Sultan Pansiyon / 70 Şen Pansiyon / 24 Şifa Pansiyon / Orman, Su Varsa Hayat Var.

59 Tikveş Pansiyon / 38 Turan 1 Pansiyon / 60 Turan 2 Pansiyon / 30 Uğur Pansiyon / 16 Ulugut Pansiyon / 60 Uzunoğlu Pansiyon / 44 Ümit Pansiyon / 42 Vural Pansiyon / 136 Yağcıoğlu Pansiyon / 24 Yavuz Pansiyon / 20 Yeşildere Pansiyon / 48 Yetimoğlu Pansiyon / 54 Yetiş 1 Pansiyon / 60 Yetiş 2 Pansiyon / 90 Yıldırım Pansiyon / 80 Yıldız Pansiyon / 30 Zafer Pansiyon / 26 İlçelerdeki Turizm İşletme Belgeli Oteller ADI TEL FAX KAPASİTE ODA/YATAK UMUT TERMAL OTEL Kişilik Lokanta, 30 Kişilik Okuma 106 / Yıldız (İ.B.) Mahalli, Oyun Salonu, TV Salonu, (Sağlık Bak. Belgeli) Çocuk Oyun Alanı, 110 Kişilik Tırkaz Köyü - SARAYKÖY Toplantı Salonu, Lobi Bar, Vitamin Bar, Kapalı Termal Havuz, Havuz Bar, Kapalı-Açık Yüzme Havuzu, Snack Bar, Sauna, Fin Saunası, Türk Hamamı, Jakuzi, Aletli Jimnastik Salonu, Kür Merkezi, Otopark Orman, Su Varsa Hayat Var. 58

60 İlçelerdeki Belediye Belgeli Oteller ADI TEL FAX KAPASİTE ODA/YAT AK KEYF-İ SARAY OTEL ACIPAYAM Beled. Sarayı K:4-5-6 AKKÖY ANADOLU OTELCİLİK VE TURİZM MESL.LİSESİ UYGULAMA OTELİ AKKÖY Kahvaltı, 200 Kişilik Restaurant, 518 Spor Salonu, Teras, Oyun Parkı,Odalarda TV, Banyo, Tuvalet Restaurant, Konferans Salonu, Odalarda Minibar, TV, Tuvalet, Banyo, Buzdolabı 35 / / 75 ŞANLIALP ÇAMUR Yüzme Havuzu, Açık - Kapalı / 72 KAPLICALARI Çamur Banyoları, Çay Bahçesinde AKKÖY-GÖLEMEZLİ TV, Sauna KAMARA PANSİYON BULDAN-YENİCEKENT Kapalı Havuz, Odalarda Havuz / 30 ŞEHİR OTELİ BULDAN Suit Oda, Kahvaltı, Restaurant,Odalarda TV, Banyo, Tuvalet 12 / 32 Beld. İşhanı Üstü No:10 BEYLERLİ KAPLICALARI Kapalı Havuz, Mutfak, Odalarda TV, Banyo, Tuvalet 18 / 18 Çaltı Yolu Üzeri No:39 ÇARDAK- BEYLERLİ ÇAL PANSİYON ÇAL Çarşı İçi / 8 YİĞİT OTEL ÇİVRİL Kahvaltı, Restaurant, Odalarda Tuvalet, Banyo, TV, Klima, Oyun Salonu 33 / 80 Cumhuriyet Cad. No:61 ŞENSES OTEL ÇİVRİL Kahvaltı, Restaurant, Odalarda Tuvalet, Banyo, TV, Klima, Oyun Salonu, Bar 37 / 80 Şehit A.Kandaş Cad.No:12 PARK OTEL ÇİVRİL Hükümet Caddesi YEŞİL ÇİVRİL OTELİ ÇİVRİL Değirmen Caddesi No: / / Orman, Su Varsa Hayat Var.

61 BELEDİYE OTELİ GÜNEY Orta Mah. Çarşı İçi ZÜMRÜT OTELİ KALE Çarşı İçi No: / 9 Odalarda Tuvalet, Banyo, TV / 54 BABACIK KAPLICASI Kabaağaç-Tekkeköy- SARAYKÖY Kapalı Havuz, Mutfak, Odalarda Banyo, Tuvalet, Klima, Çamur Banyosu, Yosun Banyosu 8 / 16 ÇAVUŞOĞLU AİLE BANYOLARI Kapalı Yüzme Havuzu, Sauna, Odalarda Banyo, Mutfak, TV, 40 / 90 SARAYKÖY-TEKKEKÖY Klima, Havuz m İNALTI TERMAL OTEL Yüzme Havuzu, Sauna, Jakuzi, Termal Havuzlar, Sıra Banyoları, 70 / 120 SARAYKÖY-TEKKEKÖY Odalarda Havuz, TV, Buzdolabı, Mutfak, Klima BELEDİYE OTELİ SERİNHİSAR Belediye İşhanı K:3 BELEDİYE OTELİ TAVAS Yeni Mah. Karaoğlan Cad. AYDIN MOTEL TAVAS Cankurtaran Mevkii ŞOFÖRL.ODASI OTELİ TAVAS Samanlık Mah. BÜYÜKKONAK BELEDİYE OTELİ TAVAS-BÜYÜKKONAK Çarşı Meydanı Hal İçi Kahvaltı, Odalarda Tuvalet, Banyo / 16 Odalarda Tuvalet, Banyo, TV / 50 Restaurant, Odalarda Tuvalet, Banyo / 22 Odalarda Tuvalet, Banyo, TV / / 12 Orman, Su Varsa Hayat Var. 60

62 Sağlık Bakanlığı Ndan Belgeli Termal Turizme Hizmet Eden Tesisler ADI TEL FAX KAPASİTE ODA/YATAK COLOSSAE TERMAL OTEL 5 Yıldız (İ.B.) Karahayıt Kasabası Kişilik İç Restaurant, 600 Kişilik Dış Restaurant, 4 Bar, Restaurant,TV, 231 / 502 Dükkan, Türk Hamamı, Sağlık Merkezi, 4 Bar, Sauna, 200 Kişilik Toplantı Salonu, 80 Kişilik KomiteSalonu MİHRİBAN POLAT OTEL Kişilik Restaurant,145 Kişilik Top. 252 / Yıldız (İ.B.) Salonu, 160 Kişilik Çok Amaçlı Salon, Karahayıt Kasabası Otoprak, Açık-KapalıTermal Havuz, Disko,105 Kişilik Amerikan Bar, Hamam, Sauna,Jakuzi,Aquapark, TV RİCHMOND OTEL Kişilik Restaurant, 600 Kişilik 315 / Yıldız (İ.B.) (10 Hat) Kongre Toplantı Salonu, Balo Düğün Karahayıt Kasabası Salonu, 150 Kişilik Bar, Açık ve Kapalı Termal Havuz, Sauna, Jakuzi, Jimnastik Salonu, Snack Bar PAM TERMAL OTEL Kişilik Restaurant, Disko, Yüzme 236 / Yıldız (İ.B.) ve Termal Havuz, Market, Bar, Havuz Karahayıt Kasabası Bar, Hafif Yemek Barı, Toplantı Salonu LYCUS RİVER Kişilik Restaurant, Sauna, Yüzme 272 / 544 TERMAL OTEL ( 8 Hat ) Havuzu, Çok Amaçlı Salon 4 Yıldız (İ.B.) Karahayıt Kasabası GRAND MARDEN OTEL Kişilik Restaurant, Disko, Yüzme 330 / 700 Belediye Belgeli Karahayıt Kasabası ve Termal Havuz, Bar ve Hafif Yemek Barı,Tenis Kortu, 145 Kişilik Çok Amaçlı Salon, Sauna, Jakuzi, Fitness Center, Bayanlara Özel Havuz, Sauna HERAKLES OTEL Kişilik Kapalı Termal Havuz, 100 / 200 Belediye Belgeli Canlı Müzik, Odalarda TV, Masaj, Karahayıt Kasabası Sauna, Jakuzi, Açık Havuz, Rest Orman, Su Varsa Hayat Var.

63 İNALTI TERMAL OTEL Belediye Belgeli SARAYKÖY-TEKKEKÖY Yüzme Havuzu, Sauna, Jakuzi, Termal Havuzlar, Sıra Banyoları, Odalarda Havuz, TV, Buzdolabı, Mutfak, Klima 70 / 120 UMUT TERMAL OTEL Kişilik Lokanta, 30 Kişilik Okuma 106 / Yıldız (İ.B.) Mahalli, Oyun Salonu, TV Salonu, Tırkaz Köyü - SARAYKÖY Çocuk Oyun Alanı, 110 Kişilik Toplantı Salonu, Lobi Bar, Vitamin Bar, Kapalı Termal Havuz, Havuz Bar, Kapalı-Açık Yüzme Havuzu, Snack Bar, Sauna, Fin Saunası, Türk Hamamı, Jakuzi, Aletli Jimnastik Salonu, Kür Merkezi, Otopark Denizli de konaklama tesislerinin yer seçimi incelendiğinde, şehir merkezinin gelişimi ile paralel bir yapı sergilediği, gözlenmektedir. Şehir merkezindeki oteller, genelde ana caddeler üzerinde bulunmaktadır. Turistik lüks tesisler, termal suların çıktığı Pamukkale ve Karahayıt Kasabasında yer almaktadır Madencilik Denizli, maden kaynakları yönünden zengin bir ilimizdir. Başta krom cevheri olmak üzere sodyum tuzu, maden kömürü, mermer, traverten, alçıtaşı, kireçtaşı ve süsleme taşları üretimi önemli yer tutmaktadır. Merkez ilçede; manyezit, mermer, traverten, alçıtaşı, maden kömürü, kuvarsit ve ilüminit (demir-titan), Acıpayam'da; krom, manganez, manyezit, maden kömürü, mermer, kuvarsit ve zımpara taşı, Çal'da; amyant, demir, çinko, kurşun, maden kömürü, talk, mangenez ve bakır, Çardak'da; sodyum sülfat, krom, manyezit, maden kömürü, oniks, alçıtaşı, ve kükürt, Çameli'de; krom, maden kömürü ve bitümlü maddeler, Kale'de; manyezit ve maden kömürü, Sarayköy'de; sodyum tuzu, kurşun, çinko, kükürt, alçıtaşı, diatomit, dolomit, kuvartz, titan ve oniks, Tavas'da; manganez, mermer, manyezit, bakır, krom ve maden kömürü bulunmaktadır. Orman, Su Varsa Hayat Var. 62

64 Sanayi Madenleri Çimento Hammaddesi Yatakları: Kireçtaşı ile demir oksitli alüminyum silikatların (kil) karıştırılarak sinterleşinceye kadar pişirilmesinden elde edilen havada ve suda sertleşebilen, sertleşince de suda dağılmayan belli dayanımı ve hacim sabitliği olan ürünlere "Çimento" denir. Çimento, trikalsiyumsilikat (Ca3SiO5), dikalsiyumsilikat (Ca2SiO4), trikalsiyum alüminat (Ca3AlO6) ve tetrakalsiyum aluminoferritin (Ca4Al2Fe2O10) çeşitli oranlarda karıştırılmasıyla elde edilir. Merkez İlçe Çimento Hammadde Yatakları: Kaklık yöresindeki kireçtaşının rezervi ve kalitesi uygundur. Kil değeri çok düşük değildir. Katkı maddesi olan Jips başka ocaklardan temin edilmektedir. Kaklık da Denizli Çimento A.Ş. tesisi mevcut olup, çimento üretimi yapmaktadır. Küçük Malı Dağı, dağ yamaçlarındaki kireç taşının kalitesi iyi ve rezervi yeterlidir. Alçıtaşı Yatakları: Alçıtaşı, jips şeklinde (CaSO4.R H2O) ve anhidrit (CaSO4) olarak görülür. Yeryüzünde alçıtaşı oldukça yaygındır. I. Merkez İlçe-Honaz Alçıtaşı Yatağı : Kızılyer, toplam rezervi 2 milyon tondur. 0,9 milyon tonu saftır. Alçıtaşının kalınlığı 75 m.'dir. Sıvı kütle halinde m2'lik saha üzerinde açık işletmeye müsaittir. II. Sarayköy İlçesi Alçıtaşı Yatağı : Tahtacıköy, muhtemel rezervi 1,5 milyon tondur. Oluşum yaklaşık 1 km2'lik sahaya yayılmıştır. Alçıtaşı ile örtülü sahanın büyüklüğü 50 Hektar dolayındadır. Manyezit Yatakları: Manyezit, doğada (MgCO3) şeklinde bulunur. Saf halde iken %47.6 MgO ve %52.3 CO2 içerir. Basit romboederler şeklinde kristalleşir. Romboeder yüzeylerine göre kolayca dilinebilir. Bazen yaygın beyaz yumrular halinde bulunur. Kompakt cinsleri beyaz renklidir ve daha saftır. Kristal cinslerinin Si, Ca, Al, Mn muhtevası yüksektir. Sertliği 4-4.5, özgül ağırlığı 3 civarındadır. Acıpayam İlçesi Manyezit yataklarında, ton mümkün rezervi olan çeşitli tenörde cevher vardır. Bozkurt İlçesi-Çambaşı Köyü yakınında ve Acıgöl'ün batısındaki bu arazide, manyezit dar aralıklarla ayrılmış üç kesimde bulunmaktadır, dolomiti kabuk gibi sarmıştır. Yüksek kaliteli Manyezit'in dağılışı düzensiz birkaç metredir. Genel taramada ton jeolojik rezerv, ton içerik ve %43.13 MgO, %4.03 SiO2, %3.2 CaO saptanmıştır. 63 Orman, Su Varsa Hayat Var.

65 Bozkurt İlçesi-Cumali Köyü Manyezit yatakları, görünür rezerv olarak Türkiye'nin ikinci büyük yatağıdır. Kalınlığı değişkendir ton görünür+muhtemel rezervi vardır ton içeriği ve analiz sonucu %42.05 MgO, %2,38 SiO2, %5.10 CaO ve %2.07 Fe2O3 tenörü saptanmıştır. Traverten Kaynakları: Çürüksu Vadisi yukarı bölgelerinde traverten kaynakları mevcuttur. Bu yöreden çıkartılan travertenler muhtelif tesislerde işlenerek iç ve dış piyasaya satılmaktadır. Mermer Yatakları: Denizli'de son yıllarda gelişme gösteren sanayilerden birisi de mermer sanayiidir. Denizli merkez ilçe ve yakın çevresi ile Çal ve Çivril ilçelerinde mermer yatakları mevcuttur. Metalik Madenler Krom Yatakları: Krom, parlak gümüş renginde çok sert bir metaldir. Başlıca cevher minerali kromittir. (Mg.Fe+2)(Fe+3.Al.Cr)2O4 genel formülü ile ifade edilir. Kromit teorik olarak %68 Cr203, %32 FeO içermektedir. Ticari cevherin değeri mağnezyum, alüminyum miktarına göre değişir. I. Acıpayam İlçesi'ndeki Krom Yatakları : Mevlütler'de, şimdiye kadar ton krom üretilmiştir. Tenörü yaklaşık %40-52 Cr203 'tir ton görünür rezerv bulunmaktadır. Çatak'da, ortalama %42-44 Cr203 içeren ton cevher üretilmiştir. %38-48 Cr203 içeren ton görünür rezerv mevcuttur. Kızıldere-Çubukcular, altere olmamış peridotitlerde plaser bantlı yataklar mevcuttur. Berec, Olukdere'nin dik eğimli yamacı boyunca bulunmaktadır ton cevher üretilmiştir. Alaaddin, %42 Cr203 tenörlü 200 ton üretim yapılmıştır. Stok 2000 ton, muhtemel 1600 ton, toplam 3600 ton rezerv bulunmaktadır. II. Tavas İlçesi Krom Yatakları Kozlar-Efekli, %44-46 Cr203 tenörlü 6000 ton görünür rezerv saptanmıştır. Kadem, %44 Cr203 içeren 4000 ton görünür, 4800 ton mümkün rezerv mevcuttur. Uzunoluk-Çubuk, %32-36 Cr203 tenörlü görünür ton, muhtemel ton, mümkün 2000 ton'dur. Uzunoluk-Sarıbaşı, %54 Cr203 tenörlü görünür ton, muhtemel ton rezerv vardır. Orman, Su Varsa Hayat Var. 64

66 Öztürk-Kaynak, görünür+mümkün ton. Sedef, %45 Cr203 tenörlü 1200 ton görünür, 1800 ton mümkün rezerv vardır. Karaismailler, %30-40 Cr203 tenörlü ton, görünür ton muhtemel+mümkün, toplam ton rezerv vardır. Karadoru, %35 Cr203 tenörlü 335 ton rezerv bulunmaktadır. Karanfilli, %35-51 Cr203 tenörlü ton görünür+muhtemel, %35 Cr203 tenörlü ton görünür rezerv bulunmaktadır. Aslan, %30-41 Cr203 tenörlü ton cevher bulunmaktadır. Manganez Yatakları: Görünüşte krom ve demire benzeyen gri, beyaz renkli çok kırılgan bir metaldir. Manganezin mineralojisi karışık olup,100'den fazla mangenez cevheri mevcuttur. En önemli manganez mineralleri pirolüzit (MnO2) ve psilomelan (MnO,MnO2.2H2O)'dir. Diğer önemli mangan mineralleri manganit (MnO(OH)), Polionit (MnO2), Hausmennit (Mn3O4), Braunit (3MnFe)3O3.MnSiO3, Rodokrozit (MnCO3), Jakopsit (Mn,Fe)O4, Biksbiyit (MnFe)2O3'tir. Tavas İlçesi'ndeki Mangan Yatakları Ulukent, %22,44 Mn, %5,85 Fe, %33,5 Sio2, %0,67 S içeren görünür ton rezerv tesbit edilmiştir. Ortalama %33 Mn tenörlü ton görünür+muhtemel rezerv bulunmaktadır. Kartalkaya Doğu Pınarı, muhtemel rezerv tondur. Mangan oksit tenörü %40 tır. Çağırgan, ton görünür rezerv bulunmuştur. Eriklidere, 100 ton cevher tahmin edilmektedir. Yukarı Boğaz Köyü, 734 ton rezerv saptanmış olup, hidrotermal cevherleşmedir. Kale-Erdoğmuş ton görünür Mangan rezervi vardır. Demir Yatakları: Gümüş beyaz renkli metalik bir elementtir. Dövülüp şekillendirilebilir, mıknatısla kolaylıkla çekilebilir ve kolay oksitlenebilir. Başlıca demir metalleri Hematit (Fe2O3) çizgisi kırmızı, kendisi kahverengi ve siyah renklidir. Manyetit (Fe3O4) siyah renkli, limonit sarı ve kahverengi, Geoit (2Fe2O3.3H2O) ve Siderit (FeCO3) kahverengidirler. I. Denizli Merkez İlçe Demir Yatakları : Karcı, mineralizasyon hidrotermaldir, mineralize zon içinde %10-15 cevher vardır. Görünür rezerv 600 tondur. II. Tavas İlçesi Demir Yatakları : Uzunpınar Topuz Tepe-Üçkuyu, burada hidrotermal hematit oluşmuştur. Tenörü %50-60 olan 200 ton cevher, ton muhtemel rezerv vardır. 65 Orman, Su Varsa Hayat Var.

67 Bakır Yatakları: Bakır, metalik elementlerden biri olup başlıca mineralleri tabii bakır (Cu), Kuprit (Cu2O), Kalkopirit (CuFeS2), Kalkozin (Cu2S), Kovellin (CuS), Bornit (Cu3FeS3), Malakit CuCO3.Cu(OH)3, Azurit Cu3(CO3)2(OH)2, Tetraedrit (3Cu2S.Sb2S3).... I. Çivril İlçesi Bakır Yatakları Kocak. Narhallı, Somak; Cu tenörü %11,3'tür ton rezervin tonunun bakır olduğu tahmin edilmektedir. II. Tavas İlçesi Bakır Yatakları Vakıfköy, kontak metamorfik katatermal tipte ve sekonder olarak oksit tipte bakır cevherleşmesi oluşmuştur. Muhtemel ton, görünür+muhtemel ton rezerv vardır. Maksimum tenör %0,5-0,8 Cu'dır. Kızılcabölük, %0,8 Cu tenörlü ton görünür+muhtemel rezervlidir. Metal içeriği tondur Enerji Birincil Enerji Kaynakları Taş Kömürü Havanın oksijeni ile doğrudan doğruya yanabilen, katı organik kökenli kayaçlar olan kömürler en önemli enerji kaynaklarından biridir. Denizli İl Merkezinde yılda ortalama ton kömür ısınma amacıyla kullanılmaktadır. Bu kömürler Aydın ve Soma kömür ocaklarından temin edilen yüksek kalorili kömürlerdir. Bunlar karayolu vasıtasıyla özel sektörce şehre getirilmektedir. Linyit Denizli İli sınırları içinde iki adet kömür zuhur sahası yer almaktadır. Bunlardan birincisi Çivril İlçesinin 44 km. Güney Doğusundadır. Linyit üç bölgede mostra verir. 1. Karahacıl Köyü Doğusundaki Kızlar Kayası Mevkii 2. Kuşçular ve Tokçakıra Mevkii 3. Tokça Bölgesindedir. Kömürün yayım alanı 5 Km 2 dir. Sahanın toplam rezervi görünürmuhtemel ton dur. Bölgeden çıkan linyitin muhtevası ortalama % 22 su, ort. % 24 kül, ort. % 3,05 toplam kükürt ve alt ısıl değeri ortalama Kcal/kg dır. İkinci zuhur Kale İlçesinin 40 Km. Kuzey Batısında ve Kurbağalık yöresindedir. Sahada altı adet damar olmakla beraber dört adedi ekonomik kalınlık vermektedir. Kömür yayılım alanı 2,5 Km 2 olup rezervi ton 'dur. Kömürün ortalama %25,57'si su, %31,60'ı kül olup, alt ısıl değeri Kcal/kg dır. Orman, Su Varsa Hayat Var. 66

68 Doğal Gaz Denizli ili sınırları içinde doğalgaz rezervi bulunmamaktadır. Denizli İl Sınırları içerisinden geçen doğalgaz iletim hattı 107 km dir. İlimizde 2005 Yılında sanayi tesislerinde, 2006 Ekim ayında ise konutlarda doğalgaz üretim ve ısınma amaçlı olarak kullanılmaya başlanmıştır. Jeotermal Jeotermal enerji yer kabuğunun çeşitli derinliklerinde birikmiş basınç altındaki sıcak su, buhar, gaz veya sıcak kuru kayaçların içerisindeki ısı enerjisidir. Kısaca yer kürenin ısısı olarak da tanımlanabilir. Isı yüzeye doğru akmakta ve dolayısıyla yüzeyden derine doğru inildikçe sıcaklık artmaktadır. Böylece yer altındaki değişik termal rejimler sonucu, jeotermal kaynak tipleri oluşur. Denizli deki jeotermal saha Türkiye'nin en önemli jeotermal alanlarından biridir. Bu kaynaklar Büyük Menderes Grabeni'ni sınırlayan kırık fay hattı boyunca sıralanmıştır ve bölge kaynaklar bakımından oldukça zengindir. Jeotermal enerjinin kaynağını, yer kabuğu içinde tabii bir ısıtıcının varlığı ile basınç altında kaynama noktasına ulaşan veya yaklaşan sıcak sular teşkil etmektedir. Jeotermal alanlar, üst üste geçirimsiz olan örtü kaya, bunun altında gözenekli ve çatlaklı hazne kaya ile bu hazne kayadaki suyu ısıtan yüzeye yaklaşmış magmadan oluşmaktadır. Hazne kayadaki gözenek ve çatlaklarda basınçla orantılı olarak yüksek ısı derecesine ulaşmış sular sondajlarla yeryüzüne iletildiğinde basıncın düşmesi ile su ve buhar ayrışmakta ve bunların her biri birer enerji kaynağı olmaktadır. Jeotermal enerjinin bu olumlu sonucu Sarayköy İlçesi yakınlarındaki Karataş Köyü arazisi içinde bulunan Kızıldere Jeotermal alanında görülmektedir. Bu bölgede Maden Tetkik Arama (MTA) Enstitüsü tarafından jeolojik, jeofizik, jeokimya çalışmaları, kuyu açma ve test işlemleri yürütülmüştür yılında ilk üretim kuyusu olan KD-1 tamamlanmış ve 540 m. derinlikte 198 C rezervuar sıcaklığa sahip buhar bulunmuştur yılları arasında 16 kuyu daha açılmış, bu kuyulardaki rezervuar sıcaklıkları C arasında tespit edilmiştir. Elde edilen akışkanın buhar oranı ortalaması %10-12 arasındadır yılında MTA Enstitüsü tarafından KD-13 kuyusundan beslenen 0,5 MW gücünde bir prototip santral kurulmuştur. Bu santraldan üretilen enerji ile uzun bir süre çevre köylerin elektrik ihtiyacı karşılanmıştır. MTA Enstitüsü raporlarındaki verilerin Kızıldere jeotermal havzasında açılan kuyulardan altı tanesinin elektrik enerjisi üretimine uygun olduğu tesbitinden sonra, 1984 tarihinde bir jeotermal santral devreye girmiş daha sonra üç üretim kuyusu daha açılarak sisteme dahil edilen kuyu sayısı dokuza çıkarılmıştır. T.E.K. tarafından yapılan 20 MW gücündeki bu santral ülkemizin ilk ticari jeotermal santralıdır. Kuyulardaki kireçlenme nedeniyle şimdilik brüt 15 MW bir güçle çalışmaktadır. 67 Orman, Su Varsa Hayat Var.

69 Güneş Tükenme özelliğine sahip enerji kaynakları yerine önerilen alternatif enerji kaynaklarından biri olan güneş enerjisi; iletim, dağıtım sorunlarının bulunmayışı ve çevre kirliliği oluşturmaması sebebiyle de diğer enerji kaynaklarına göre üstünlük taşımaktadır. İlimizde, güneş enerjisinin en çok kullanıldığı alan güneşle su ısıtma sistemleridir. Denizli ili , 18 yıllık rasat süresi periyodunda Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü (D.M.İ.) istasyonları "Güneşlenme Süreleri Aylık Ortalaması" na göre; güneş ışınlarına en çok maruz kalındığı ay 12.1 (saat/gün) ile Temmuz ayı, en az ise 3.9 (saat/gün) ile Ocak ayıdır.denizli İlinin yıllarına ait 18 yıllık rasat süresi periyodunda D.M.İ istasyonu verilerindeki "Yatay Yüzeye Gelen Aylık Ortalama Güneş Işını Şiddeti" ne göre yıllık ortalama ışın şiddeti 3086 (Kcal/m 2 -gün) dür. Rüzgar Güneşin yeryüzünü ve atmosferi farklı derecede ısıtmasından kaynaklanan hava akımına rüzgar denilmektedir. Rüzgar enerjisinin kaynağı güneştir ve yeryüzüne ulaşan güneş enerjisinin sadece küçük bir kısmı rüzgar enerjisine çevrilebilmektedir. Rüzgar enerjisinden genel amaçlı yararlanabilmek için rüzgar hızının 3 m/sn'den büyük olması gerekmektedir. Denizli İlinde hakim rüzgar yönü Kuzey Batı dır. 31 yıllık rasat döneminde Denizli İline ait ortalama rüzgar hızları yıllık ortalaması 1.2 m/sn.' dir. Aynı dönemde en hızlı, rüzgarlı ay Aralık ayı ortalaması ise Güney yönünden 3.69 m/sn.' dir. Bunu kurulacak bir tesis açısından düşünürsek, yıllık rüzgar enerji ortalamasının, rüzgar enerjisinden yararlanmak için yeterli olmadığı görülmektedir. Biokütle Biyomas enerjisi bitkisel ürünlerin, hayvan ve orman atıklarının tropik çayırların, şehir ve endüstri atıklarının çevri yoluyla elde edilir. İlimizde bu tip bir enerji üretilmemekte ve kullanılmamaktadır. İkinci Enerji Kaynakları Hidrolik Enerji Denizli İli sınırları içerisinde sulama, taşkın önleme ve elektrik üretimi amacıyla Büyük Menderes Nehri üzerinde kurulmuş olan Adıgüzel Barajı yer almaktadır. Barajdaki hidroelektrik santral yılda ortalama 280 Gwh enerji üretim kapasitesine sahip olmasına rağmen arazi sulamaları ve su yetersizliği sebebiyle baraj su ile doldurulamadığından henüz elektrik üretimine geçmemiştir. Baraj kaya dolgu tipinde 144 m. yüksekliğinde ve toplam 1,188x10 6 m 3 su depolama hacmine sahiptir. Orman, Su Varsa Hayat Var. 68

70 Denizli İlinin Elektrik Tüketiminin Sektörlere Göre Dağılımı SEKTÖR ADI TÜKETİM MİKTARI (KWH) RESMİ DAİRELER BELEDİYELER KİT LER BÜYÜK SANAYİ KÜÇÜK SANAYİ TİCARETHANELER MESKENLER TOPLAM TÜKETİM AYDEM EDAŞ (2010) 3.8. İLGİ GRUBU ve PAYDAŞ ANALİZİ İlimizde Doğa Turizmi fazla gelişmiş değildir. Bu nedenle ticari olarak herhangi bir faaliyet yapılmamaktadır. Ancak Bir takım STK lar doğa turizmine yakın faaliyetler yapmaktadır. Bunlardan bazıları aşağıda verilmiştir. - DEFSAD (Denizli Fotoğraf Sanatı Derneği) - DOSEV (Denizli Doğa Sevenler Derneği) - PAKDOS (Pamukkale Arama Kurtarma ve Doğa Sporları Derneği ) - Denizli Bisiklet Topluluğu 69 Orman, Su Varsa Hayat Var.

71 4. DENİZLİ İLİ DOĞA TURİZMİ ARZI 4.1 DENİZLİ NİN DOĞA TURİZMİ DEĞERLERİ (DOĞA TURİZMİ ARZI) Orman, Su Varsa Hayat Var. 70

72 4.2. Denizli ilinin Doğa Turizmi (Arzı) Değerleri ve Bilinirlik Değerlendirmesi Denizli İli, İzmir-Ankara, İzmir-Antalya yolu üzerinde Ege Bölgesi ni İç ve Güney Anadolu ya bağlayan turizm merkezleri arasındadır. Kutsal Hac Yolu diye bilinen İzmir-Efes yolunun sonunda olması nedeniyle kültür ve turizm yönünden çok önemli bir yerde bulunmaktadır. Doğa harikası eşsiz travertenleri ile birçok hastalıkların tedavisinde rolü olduğu belirlenen Pamukkale Suyu, Karahayıt, Yenice ve Tekke Hamam gibi kaplıcaları da iç ve dış turizm akımını Denizli ye çeken başlıca etkenlerdir. Denizli nin ulaşım ve haberleşme olanakları, İzmir gibi büyük uluslararası yapıya sahip bir kente yakın oluşu açısından daha da artmaktadır. Diğer yönden Denizli, coğrafi konumu, ılıman iklimi, her mevsim turizme açık oluşu, bir çok uygarlıkların yerleştiği antik çağın büyük ve kutsal kentlerinden Hierapolis, Laodikya, Colossea ve Tripolis kalıntılarının il toprakları üzerinde bulunuşu, kısaca tarihsel zenginlikleri 71 Orman, Su Varsa Hayat Var.

73 ve doğal güzellikleri yanında dokumacılığı, el sanatları, halıcılığı ve kilimciliği, sanayi ve ticari yaşamı ile bir kültür ve turizm merkezi haline gelmiştir Denizli İlinde Doğa Turizmi Amaçlı Kullanılan ve Koruma Statülü Alanlar Milli Parklar HONAZ DAĞI MİLLİ PARKI Coğrafik Konumu: Honaz Dağı Milli Parkı nın sınırları kuzeyde Honaz Horst u ile Büyük Menderes Graben inin birbirini ayıran eğim kırıklığından geçer. Milli parkın batısındaki sınır Gökpınar Deresi nin doğusundaki yolu takip etmektedir. Güney ve doğu sınırları ise, tepeler hattını oluşturmuştur Alanı: 9219 ha. Alanın Açıklamalı Tanımı: Denizli nin güney doğusunda yer almakta olan Milli Park alanı, kuzeyde Honaz ilçesi, Kareteke ve Menteş köyleri, batıda Cankurtaran beldesi ile sınır oluştururken, doğu ve batı yönünde sınır oluşturacak şekilde yerleşme yeri bulunmamaktadır. Yasal Konumu: Denizli ili Honaz ilçesi sınırları içerisinde bulunan Honaz Dağı tarihli Resmi Gazetede yayımlanan 95/6717 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile Milli Park olarak ilan edilmiştir. Yerleşimler ve Nüfusları :Honaz Milli Parkına en yakın yerleşim birimi Honaz ilçesi olup, nüfusu `dür. Sosyo-ekonomik-Kültürel-Tarihsel Özelliklerİ Yöre; arkeolojik kaynak değerleri açısından da zenginliğe sahiptir. Özellikle Colossai Antik Kenti nde birçok kaya mezarları bulunmaktadır. Sahada yapılacak arkeolojik araştırmalarla bu zenginliğin daha da artacağı beklenmektedir. Yukarıda özet halinde sıralanan kaynak değerlerinden koruma-kullanma dengesi gözetilerek faydalanmak için yörenin milli park statüsüne alınması uygundur. Honaz ilçesinde kiraz festivaliyle her yıl kültürel etkinlikler yapılmaktadır. Fiziksel Özellikler (Karasal-Denizsel): 1. İklim Özellikleri: Genel olarak Akdeniz ikliminin hakim olduğu sahada; yükseltinin etkisi ile yağış ve sıcaklık değerlerinde Akdeniz iklimine nazaran biraz değişiklikler gözlenir. Özellikle dağ üzerinde Honaz ilçesine göre sıcaklık değerlerinin düşük, yağış değerlerinin yüksek olduğu görülmektedir. 2. Jeomorfoloji (Topografya vb. morfolojik özellikler): Honaz Dağı, topoğrafik özellikleri ve uygun eğim koşulları gerekse kar yağışının yeterli düzeyde olması nedeniyle ülkemizdeki kayak potansiyeli yüksek alanlardan birisi niteliğindedir. 3. Jeoloji : Ege Bölgesinde Pleistosen döneminde Periglasiyal ortam şartlarının hüküm sürdüğü az sayıdaki yerlerden birisi de Honaz Dağı dır. Dağ üzerinde bir çok Preiglasyal koşulları karakterize eden jeomorfolojik şekil bulunmaktadır. Ana şekil grubu olarak ise; yöre karst biçiminde uzanmaktadır. Düşey yönleri tektonik ve faylanmalar sonucu Honaz Dağı oldukça dik bir görünüm kazanmıştır. Yörenin genel litolojik yapısı gnays ve mikaşistlerden meydana gelir. Ayrıca, yer yer kristalize kireç taşlarına da rastlanılmaktadır. 4. Hidroloji-Hidrojeoloji : Bilindiği gibi Akdeniz yağış rejiminde yağış maksimumu kış mevsiminde rastlanır. Bu nedenle yörenin aldığı yağışın önemli bir kısmı kar yağışı biçimindedir. Yaz ve kış aylarında dağın tepelerinde kar bulunur ve Denizli ilinin su deposunu oluşturur. Orman, Su Varsa Hayat Var. 72

74 5. Toprak Yapısı: Ege Bölgesinde Pleistosen döneminde Periglasiyal ortam şartlarının hüküm sürdüğü az sayıdaki yerden birisi de Honaz Dağı dır. Bu nedenle dağ üzerinde birçok Periglasiyal koşulları karakterize eden jeomorfolojik şekil bulunmaktadır. Ana şekil grubu olarak ise; yöre horst biçiminde uzanmaktadır. Düşey yönleri tektonik ve faylanmalar sonucunda Honazdağı oldukça dik bir görünüm kazanmıştır. 6. Flora ve Fauna : Honaz Dağı Milli Parkı sınırları içinde tespiti yapılan 964 tür. Bitkiden 122 si Türkiye için endemiktir. Dünyanın hiçbir köşesinde bulunmayan 43 bitki sadece Honaz Dağı nda yetişir. Ballıbaba, sığırkuyruğu, safran vb. bunlara örnek olarak verilebilir. Dağın kuzey yamaçlarında kızılçam, kermes meşesi, 1000 m.den yukarıda Toros karaçamı, 1700 m.den sonra boylu ardıç, kokar ardıç ve mazı meşesi, 2000 m civarında ise bodur ardıç, geven, kardikeni kirpi yastığı gibi yer örtücüleri ve defne yel otu türü yaz kış yeşil bitkiler yer almaktadır. Güney yamaçlar ağaçsız ve taşlık olup küçük gruplar halinde katran ardıcı gedik dikeni ve boylu ardıç gibi bitkiler vardır. Yaban hayvanlarından özellikle dağ keçisi yoğun olarak bulunmaktadır. Ayrıca sahada yaban domuzu, tavşan, tilki, porsuk ve sansar da mevcuttur. Alan Kullanımı ve Mevcut Durumu : Denizli ili, arkeolojik kaynakların yanı sıra, Pamukkale ve Karahayıt termal su kaynaklarına sahip olması nedeniyle hem ülkemiz hem de Dünya ölçeğinde özel önem arz etmektedir. Milli Park sınırları içerisinde turizm potansiyeline sahip olan Pınarbaşı termal su kaynağıdır. Termal su kaynağında halen Honaz Belediyesi tarafından işletilen bir restoran ve havuz ardır. Honaz Dağı Milli Parkı kış turizmi ve kış sporları açısından değerlendirildiğinde diğer kayak merkezlerine göre (Uludağ, Palandöken, Kartalkaya) daha elverişli konumda değildir. Milli park içerisindeki yollar genelde toprak olup, ulaşım imkanı kolaydır. Mevcut Sorunlar: Honaz Dağı Milli Parkında en önemli çevresel sorunlarından birisi, yangın çıkma riskidir. Yer örtüsünü oluşturan kuru dallar ve kurumuş kızılçam iğne yaprakları ve kozalakları bir kıvılcımdan alev alacak yapıya sahiptir. Milli Parkın içerisinde ikinci en önemli sorun ise yoğun insan baskısı ve aşırı otlatmadır. Bu aşırı otlatmalar sonucunda bazı endemik bitki türlerinin nesli tehlike altına girmiştir. Tabiat Parkları AKDAĞ TABİAT PARKI Coğrafi Konumu ve Koordinatları: Uşak L23 b2, b3, c2 ve Afyon L24 - a1, a4,d1 paftalarında kalmakta olup, Çivril Orman şletme Şefliği sınırları dahilindedir. Saha coğrafik mevkii olarak ile kuzey enlemleri ve ile doğu boylamları arasında almaktadır. Sahanın en doğu ucu Arapalan tepesi, en batı ucu Cumalar daki Kocadere nin Çivril-Dinar yolunu kestiği nokta, en kuzey ucu Geyikölen çukuru, en güney ucu Göğebakan tepesi dir. Saha kuzeybatıdan-güneydoğuya doğru alçalan üç silsile halinde uzanmakta olup, Batı Anadolu dağ sıralarına dik konumdadır. Bu nedenle de Büyük menderes vadisi boyunca Ege ye açılır. Alanı: ha dır. Alanın Açıklamalı Tanıtımı: Güneybatıda, Işıklı Gölü nün bitiminde ani bir yükselim yapan Akdağ, bu kesiminde en yüksek tepelere ulaşır. Güneyde büyük bir yay üzerinde yer alan bu tepeler, batıdan itibaren sırasıyla Kızkayası (1992 m), Küçük Yapağılı (2405 m), Büyük Yapağılı (2446 m), Akkale (2000 m) ve Obruk Yaylası- Kıraç (2345 m) tepeleridir. Bu yay tepeler arasından, kuzey-güney doğrultusunda uzanan Karanlık Dere nin açmış olduğu derin 73 Orman, Su Varsa Hayat Var.

75 bir vadiyle ayrılır. Kuzeye doğu ani, sonra da hafifçe açılmaya başlayan bölgemiz, batıda Sığırkuyruğu Yaylası (1600 m), doğuda Karanlık Dere si boyunca Kıraç Tepesi (2345 m) ne ulaşır. Güney-doğuda Düzbel mevkii ( 1350 m) ne ulaşan bölge buradan güneye doğru Işıklı Gölü ne ve Gümüşsuyu Kasabasına (910 m) ulaşır. Yasal Konumu: Akdağ Tabiat Parkı, Afyon ili Sandıklı ilçesinde Ha. (%58 i) ve Denizli li Çivril lçesinde Ha. (%42 si) olmak üzere toplam Ha.büyüklüğündedir. Akdağ Tabiat Parkı, Orman Bakanlığı nın gün ve MPG.MP /270 sayılı oluru ile Ha. olarak ilan edilmiştir. Akdağ Tabiat Parkı nın alanı, Bakanlık Makamı nın gün ve MPG.MP /626 sayılı Oluru ile Ha. olarak değiştirilmiştir. Yerleşimler ve Nüfusları: Denizli li, Çivril lçesi sınırları dahilinde kalmaktadır.aktaş köyleri eski yerleşim alanları ile Kavakalanı köyü Hacıkadir mahallesi (yaşayan yok) sahanın sınırları dahilinde kalmaktadır. Aktaş köyü yeni yerleşim alanı, Cumalar köyü, Cumalar köyü Kamberler mahallesi, Yuva köyü, Yuva köyü banlar mahallesi, Beydilli köyü, Beydilli köyü Çötel mahallesi, Gümüşsu beldesi, Düzbel köyü yeni yerleşim alanı, Gökgöl köyü sahanın kenarlarındadır. Kavakalanı köyü, Akdağ köyü, Aktaş köyü Kaşıkçılar mahallesi, Cumalar köyü Kulaçlar mahallesi, Gökçe mahallesi (yaşayan yok), Kalafarlar mahallesi ve Cumalar köyü eski yerleşim alanı (yaşayan yok), sahanın sınırlarının dışında olup, sahaya yakındır. Akdağ Tabiat Parkı Sahasını yaklaşık yılda kişi ziyaret etmektedir. Sosyo-ekonomik-Kültürel-Tarihsel Özellikler: Akdağ Tabiat Parkı ile etkileşim halinde bulunan köylerde tarım ve hayvancılık en yaygın faaliyetlerdir ve ekonomi bu faaliyetlere dayanmaktadır. Tarımsal üretimin niteliği açısından hemen hemen benzer yapılar olmakla birlikte, Gümüşsuyu civarında meyvecilik faaliyetine daha fazla rastlandığı (özellikle kiraz ve incir), batı yönünde ise orman arazisinin geniş olması nedeniyle tipik orman köylerinin yer almaktadır. Köylerde en fazla tahıl (buğday ve arpa), şekerpancarı ve haşhaş üretimi yanında yem bitkileri (burçak, fiğ) ve baklagil (nohut, mercimek) üretimi yapıldığı söylenebilir. Bölgede hayvancılık faaliyeti ikinci derecede önemli ekonomik faaliyet olarak değerlendirilebilir. Hayvancılık küçükbaş ve büyükbaş olmak üzere iki alt kategoride yapılmaktadır. Bölgedeki toprak mülkiyeti küçük ve orta çiftçiliğe dayalı olup, yıllardır büyük kentlere göç verilmektedir. Toprağı az olup, ancak hayvancılık yapabilenler göçe karşı direnebilmektedir. Geniş toprakları olanlar, kendi arazilerinde hayvanların ihtiyaçlarını karşılayabilirlerken, az toprağı olanlar, başka arazilerde hayvanlarını otlatma seçeneğini kullanmaktadırlar. Az toprağı olup hayvancılık yapanlar için yaylaya çıkıp hayvan otlatma (yaylacılık) cazip bir faaliyet olmaktadır. Fiziksel Özellikler (Karasal-Denizsel) 1. İklim Özellikleri: Akdeniz iklimi görülür. Yıllık ortalama nispi nem Çivril de 53 tür. En verimli mevsim iki istasyonda kış olup, bunu ilkbahar ve Sonbahar izler. Nispi nemin en düşük olduğu dönem ise yazdır. Yağış istasyonlarında sadece Çivril e ait rüzgâr değerleri vardır. Buna göne Çivril de rüzgârlar genellikle batı ve kuzeydoğu yönlerinden esmektedir. Yıllık ortalama rüzgar hızı Çivril de 1,7 olup, en hızlı rüzgar ise yazın esmektedir. 2. Jeomorfoloji : İnceleme alanımız, kuzeydoğudan (Gömegerisi Tepe 1219 m,büyükbakırlı Tepe 1468 m, Kapaklıüstü Tepe 1584 m) batıya (Kıraç Tepe 2446 m,büyükgedik 1225 m, Gevencigediği Tepe 2211 m), güneye (Gencer Tepe 2144 m, Akkıraç Tepe 2343 m, Orman, Su Varsa Hayat Var. 74

76 Deveboynu Tepe 2259 m) doğru bir yükselim göstermektedir. Bölgenin en yüksek yerleri güney ve batıda bulunmaktadır. Bölge akarsularının en önemlisini Akçay dere ve kolları oluşturur. Akdağ ın ortasından, kuzeyden güneye istikametinde akan Akçay, kayaçların lito-stratigrafik özelliklerinden dolayı yeterince derine gömülememiştir. Ancak güney kesimlerinde kireçtaşlarıyla yaptığı kontaklarda alabildiğine dik kanyonlar oluşturarak akışını devam ettirmiştir. Bu genç akarsular, Pliyosen paleo-vadilerin kaparak kendilerine bağladıkları gibi Miyosen ve Pliyosen reliyef sistemlerine ait şekilleri, belirgin şekilde parçalayarak askıda bırakmışlardır. 3. Jeoloji: Çivril-Akdağ ın jeolojik yapısı değişik yaşlarda aynı fasiyeslerde ve farklı birimlerdeki kaya birimlerinden oluşmuştur. Batıda Çivril-Işıklı karayolunun kuzeyinde, Osmanköy ün batısında ve Aktaş mevkisinin kuzeybatısında örtü şistleri yer almaktadır. Bu şistlerin kesin yaşı birimin metamorfizmaya uğraması ve dolayısıyla taşınabilir fosil içermemesi nedeniyle bilinmemekle beraber, büyük olasılıkla siluriyen olduğu sanılmaktadır. Gene bu kesimde Ortadağ ve çevresinde stratigrafik diziliminde metamorfik şistlerin üstleyen ve geniş alanlar kaplayan mermerler yayılış göstermektedir. Fosil bulgulara göre en azından Devoniyen yaşlı olan bu mermerler yer, yer gri renkli, iri kristalli, kalın katmanlı; yer yer de süt beyazı renkli, çok küçük kristalli, ince katmanlı ve çok kırılgandırlar. 4. Hidroloji-Hidrojeoloji : Alanda birçok mevsimsel dere (yaz aylarında kuruyan dere) bulunmaktadır. Işıklı Gölü; Denizli İli, Çivril İlçesi sınırları içerisindedir. Yüzey alanı 73 km2, rakımı 821 m ve derinliği en çok 7 m.dir. Tabiat Parkı Alanı sınırı herhangi bir drenaj alanını baz alan bir sınır değildir. 5. Toprak Yapısı: Alanda, kahverengi orman toprakları olmak üzere tek ana toprak grubu bulunmaktadır. Arazi tipleri olarak da sadece çıplak kaya ve molozlar yer almaktadır. Akdağ Tabiat Parkının toprak yapısının büyük bir kısmı kahverengi orman toprağıdır. Bu topraklarda, horizonlar birbirlerine tedricen geçiş yaparlar. Koyu kahverengi olan A horizonu belirgindir. Gözenekli veya granüller bir yapıya sahiptir. Reaksiyonu kalevi bazen de nötrdür. 6. Flora ve Fauna : Alanda yılları arasında yapılmış olan çalışma sonucu 106 familya ve 472 cinse ait 1060 takson belirlenmiştir. Fitocoğrafik bölgesi belirlenen türe göre yapılan oranlamada, Akdeniz % 18.48, Avrupa-Sibirya % 8.36, İran-Turan ın ise % oranında elemente sahip olduğu görülmektedir. 120 tür yurdumuz için endemiktir. Bu türlerden 2 tanesi ilk olarak çalışma alanında toplanarak bilim dünyasına tanıtılmışlardır. Bu alanda Cervus elaphus L. (Kızıl geyik) bulunmaktadır. Alana başıboş bırakılan yabanlaşmış Equus przewalskii (Yılkı atları), büyükbaş hayvan (sığır) ve küçükbaş hayvanların bulunması buradaki doğal vejetasyonun zarar görmesine neden olmaktadır. Bunun yanında Akdağ daki vadi içlerindeki ormanlarda ve Işıklı gölündeki sazlıklarda Sus scrofa L. (Yaban domuzu) bol miktarda bulunmaktadır. Akdağ da ki derin vadilerde ve orman alanlarına yuva kuran ve kuş türleri olarak Aegypius monachus L. (Kara akbaba 3 çift), Gypaetus barbatus Hablizl. (Sakallı akbaba 1 çift), Hieraaetus pennatus Gmelin. ( Küçük kartal 4 çift) bulunmakta olup bu yırtıcı kuşlar alana önemli kuş kuş alanı (ÖKA) statüsü kazandırmaktadır. Alanda ayrıca diğer üreyen kuş türleri arasında Aguila chrysaetos L.(Kaya kartalı 1 çift), Haiaeetus albicilla L. (Akkuyruklu kartal 1 çift), Phyrrhocorax phyrrhocorax L. (Kızıl gagalı dağ kargası 50 çift) sayılabilir. Alanda Aguila Pomarina CH.L. Brehm. (Küçük orman kartalı) nın da ürediği görülmektedir. Alan Kullanımı ve Mevcut Durumu: Tabiat Parkı alanının jeomorfolojik evrimi ile şekillenen topografik yapısı, bitki örtüsü arazi kullanımın biçimlenmesinde etkili olmaktadır. 75 Orman, Su Varsa Hayat Var.

77 Alana ulaşım sağlayan yolların tamamı toprak ve kötü kalitededir. Tabiat Parkı sınırları içerisindeki yollar da tamamen toprak olmasına karşılık, çoğunlukla yaz dönemi kullanıldığından ihtiyacı karşılamaktadır. Tabiat Parkı na Afyon-Antalya karayolu üzerinde yer alan Sandıklı yerleşmesinden batıya ayrılan Asfalt yolla ulaşmak mümkündür. Bu yol Sorkun yerleşmesine kadar asfalt ve orta kalitededir. Sorkun yerleşimi içinden geçtikten sonra stabilize niteliğe dönen yol, Çamoğlu yerleşmesinden geçtikten yaklaşık 5 kilometre sonra Tabiat Parkı Alanına ulaşmaktadır. Tabiat Parkı sınırları içerisinde özel mülkiyet yoktur. Tabiat Parkı alanının tamamı Orman toprağıdır. Kültürel değerlerin analizi toplumun Sosyo-kültürel yapısına göre mekânsal olarak yapılmıştır. Kültürel peyzaj analizinde yayla yerleşimlerinin peyzaj içerisindeki mekânsal kurgusu incelenmiştir. Mevcut Sorunlar : Tabiat parkı alanında çevre sorunlarının tamamı kullanımdan kaynaklanmaktadır. Genel başlıklar halinde tanımlandığında yaylacılık faaliyetleri, günübirlik (piknik) faaliyetler, eko turizm adı altına gerçekleştirilen yürüyüş amaçlı faaliyetler ve otlatmadır. Tabiatı Koruma Alanları KARTAL GÖLÜ TABİATI KORUMA ALANI Coğrafi Konumu ve Koordinatları : Çiçekbaba zirvesinden kuzeydoğu yönüne giden yaklaşık 1,5 km uzunluğunda, 100 ile 300 m. genişliğe kadar ulaşan vadinin orta bölümlerinde yer alan tahminen buzul çağında oluşmuş bir krater gölüdür. Alanı yaklaşık 1 hektardır. Rakım 1903'dür. Etrafı dik kızıl kayalıklarla çevrilidir. Az sayıda "Anıt Karaçam" ağacı da gölün bekçileri gibidir. Bölgenin adı ile ilgili çok şey anlatılır. Ancak en mantıklı olanı, yüksek bir bölge olması ve daha yakın zamana kadar yolun olmaması nedeniyle çevrede ağaçlar ve kayalıklarda "Kartalların yaşaması, burada yuva yapıp yavrulamaları nedeniyle "Kartal Gölü" adını aldığıdır. Bölge "Anıt Ormanlar - Kartal Gölü" olarak isim yapmıştır. Haziran ayı ortalarından sonra (daha önce kar nedeniyle ulaşım yoktur) günübirlik piknik alanı ve çadırlı kamp için yerli ve yabancılar tarafından kullanılır. Konumu gereği çok ilginç görünüm sunar. Saha, Denizli-N21-c4 paftasında kalmakta olup, Eskere Orman İşletme Müdürlüğü sınırları içerisinde kalmaktadır. Saha coğrafik mevkii olarak ile Kuzey enlemleri ve ile doğu boylamları arasında kalmaktadır. Alanı: 1309 ha Alanın Açıklamalı Tanıtımı : Alana yaşlı Karaçam bireylerinin oluşturduğu saf ormanlar ile buzul gölü Alpin kuşağının aynı havzada bulunması nedeniyle Tabiatı Koruma Alanı yapısı kazandırılmıştır yılında Tabiatı Koruma Alanı olarak ayrılan 1309 hektarlık alan Denizli ili Beyağaç ilçesinden 30 kilometrelik bir orman yoluyla ulaşılabilmektedir. Yol boyunca alana ulaşım yollarını açıklayıcı tabelalar bulunmaktadır. Yasal Konumu : Orman Bakanlığının tarih ve 131 nolu olurlarıyla Tabiatı Koruma Alanı olarak tefrik edilmiştir. Yerleşimler ve Nüfusları : Kartal Gölü Tabiatı Koruma Alanı içerisinde hiçbir yerleşim yeri bulunmamaktadır. En yakın yerleşim yeri Beyağaç ilçesidir. Beyağaç ilçesinin nüfusu dir. Alanı yılda yaklaşık kişi ziyaret etmektedir. Orman, Su Varsa Hayat Var. 76

78 Sosyo-ekonomik-Kültürel-Tarihsel Özellikler: Kartal Gölü, kar ve yağmur sularının oluşturduğu doğal bir göldür. Alana en yakın ilçe Beyağaç ilçesidir. İlçe halkının büyük bir kısmı tarım ve hayvancılıkla uğraşmaktadır. Bunun yanı sıra ormancılık faaliyetleri de ilçe halkının gelir düzeyinde önemli bir yeri vardır. Beyağaç İlçesi, Beyağaç adını sularının bolluğu, çok yeşil bitki örtüsü ve yaşlı ağaçlara sahip olmasından almıştır. Beyağaç ülkemizin Turizm cenneti olarak tanımlanan Bodrum, Marmaris, Köyceğiz, Dalyan ve Fethiye bölgelerinin arka bahçesinde doğası tarihi ve kültürel değerleriyle kendi halinde öylece zamana teslim olmuş, arada bir gelen ziyaretçilerini ağırlamaktadır. Fiziksel Özellikler (Karasal-Denizsel) 1. İklim Özellikleri: İç Ege -Akdeniz iklimi geçiş sonunda bulunan saha yüksek rakımda olması sebebiyle karasal iklim etkisi altındadır. 2. Jeomorfoloji: Anakaya serpantin ve kalkerdir. 3. Jeoloji: III-Zaman eosen devrine aittir. 4. Hidroloji-Hidrojeoloji: Belli başlı su kaynakları Boyalıdere, Kartal Gölü ve Uzundere dir. 5. Toprak Yapısı: Genelde toprak yapısı fazla taşlı, killi kumlu, kumlu serpantin toprağıdır. Yağmur sularının etkisiyle toprak yıkanmış ve anakaya ortaya çıkmıştır. Beyağaç ve yöresi; Sandras Dağı, Gölgeli (Bozdağ) Dağları, Toros Dağları'nın batı ucunda, büyük çoğunlukla serpantin kayalar ve kısmen kireçtaşı ve kumtaşı kayalarından oluşmuştur. Bu jeolojik yapıya bağlı olarak, yörenin kendine özgü bir bitki örtüsü gelişmiştir. Yörenin bitki örtüsü kuşakları, maki, orman ve açık Alpin topluluklarından oluşur. 6. Flora ve Fauna : Florasında yaklaşık 750 takson kayıtlıdır. Bunlardan 68'i ülke çapında nadir olarak bulunur. Nadir bitkiler arasında, birkaç istisna dışında yalnızca yöreye özgü yaklaşık 21 takson yer alır Aethionema speciosum ssp. compactum, Allium deddium ssp. deddium, Barbarca minör ssp. anfractuosa, Bolanthus stenopetalus, Centaurea ensiformis, Chamaecytisus gueneri, Ferulago sandrasica, Genista sandrasica, Gypsophila davisii (Çöven), Lamium sandrasicum (Sandras ballıbabası), Minuartia umbellulifera ssp. flmbriata, M. Verna ssp. brevipetala, Pilosella sandrasica, Polygonum karacae, Rosularia serpentinica, Scorzonera sandrasica, Senecio sandrasicus, Silene brevicalyx, Thlaspi leblebici, Tragopogon oligolepis ve Viola sandrasea tamamen serpantin kayalar üzerinde yetişir. Alanının en önemli özelliğinin yaşlı karaçam ormanı olduğu düşünülürse bu çok yaşlı kısım, tabiatı koruma alanının çekirdek kısmı olarak kabul edilir. Yaşı 1200 e kadar varan bireylerin bulunduğu alanda doğal ve yaşlı orman ekosistemlerinin özelliklerinden olan devrik ağaçlar, dallar ve farklı ağaç katmanları kolaylıkla görülebilmektedir. 25 m boyunda çok yaşlı bireylerin oluşturduğu katmanın taç kapalılığı çok düşüktür. Tabiatı koruma alanında yaban keçisi, kurt, vaşak, tilki, tavşan gibi hayvanlar mevcuttur. Alan Kullanımı ve Mevcut Durumu : 1994 yılında Tabiatı Koruma Alanı olarak ayrılan 1309 hektarlık alan Denizli ili Beyağaç ilçesinden 30 kilometrelik bir orman yoluyla ulaşılabilmektedir. Yol boyunca alana ulaşım yollarını açıklayıcı tabelalar bulunmaktadır. Alana yaşlı Karaçam bireylerinin oluşturduğu saf ormanlar ile buzul gölü Alpin kuşağının aynı havzada bulunması nedeniyle Tabiatı Koruma Alanı yapısı kazandırılmıştır. Sandıras Dağı zirvelerinden biri olan Ulugöl Tepe (2261 m) mevkiinden itibaren kuzey doğuya doğru 1,5 km boyunda, m eninde ve 2200m den başlayarak inen bir buzul vadisi uzanmaktadır. Kartal Gölü Buzul Vadisi adıyla anılan bu vadi belirgin buzul aşındırma ve biriktirme şekillerini bünyesinde bulundurmaktadır. Buzul Vadisi boyunca 77 Orman, Su Varsa Hayat Var.

79 profilin yukarı kısmında 3 tarafı dik yamaçlarla çevrili yarımay şeklindeki çanakla başlamakta ve eğim boyunca basamaklı bir iniş göstermektedir. Mevcut Sorunlar : Alana en yakın yerleşim alanları Beyağaç ilçesi ile Sandıras dağının öteki havzasında kalan Köyceğiz ilçesinin Ağla köyüdür. Her iki yerleşimin de Tabiatı Koruma Alanına olumsuz bir etkisi bulunmamaktadır. Ancak, alanın içerisinde hayvan otlatılmakta; hayvanlar yaz aylarında, alanın içinde ve yakın çevresinde konaklatılmaktadır. Ayrıca, göl ve yakın çevresi, yaz aylarında, piknik alanı olarak da kullanılabilmektedir. Tabiat Anıtları GÜNEY ŞELALESİ TABİAT ANITI Coğrafi Konumu ve Koordinatları : Denizliye 62, Güney ilçesine 8 km uzaklıktadır. 15 m yükseklikten düşüş yapan su, 20 m aşağıda12 metrelik bir şut daha yapmaktadır. Ana şelale konsolu içinde içi su dolu bir mağara bulunmaktadır. Şelale ile çevresini içine alan 5 dekarlık bir saha Milli Park Genel Müdürlüğünce 1994 yılında Tabiat Anıtı olarak tescil edilmiştir. Saha, Uşak-L22-d1 paftasında olup, enlemi ve boylamında kalmaktadır. Alanı: 0,5 hektar Alanın Açıklamalı Tanıtımı : Büyük Menderes Nehri üzerinde kurulan Cindere Barajı Su Toplama Havzası içindedir. Barajda su toplanmasından sonra şelalenin alt kotu, göl seviyesinde olacak ve peyzaj daha da güzelleşecektir. Yasal Konumu : tarihinde Tabiat Anıtı ilan edilmiştir. Yerleşimler ve Nüfusları : Güney Şelalesi Tabiat Anıtı çok küçük bir alana sahiptir. Güney ilçemizin sınırları içerisinde kalmaktadır. Güney ilçesinin nüfusu dır. Tabiat anıtının çevresi piknik yapmaya uygun olduğu için yılda yaklaşık kişi ziyaret etmektedir. Sosyo-ekonomik-Kültürel-Tarihsel Özellikler: Saha Güney İlçesi sınırlarında kalmaktadır. Bugüne kadar elde edilen bulgular Güney'in M.Ö. 300'lere kadar olan tarihini verir. İlçe sınırları içinde bulunan Sala Kenti tarihte önemli kentlerden birisi olmuştur. Kentin merkezi kesin olarak saptanmamış olmakla birlikte bugünkü ilçe merkezinin kuzeydoğusunda, ya da Aşağıçeşme Höyüğü çevresi gibi 10'u aşkın tarihi yerleşim merkezi belirlenmiştir. Güney sınırları yüzeysel buluntulardan yararlanılan ve 10'u aşkın höyük ve ören yeri saptanmıştır. Bu yüzeysel buluntular 2500 yıl öncesine kadar gitmektedir. İlçe halkı üzüm yetiştiriciliğinde önemli gelirler elde etmektedir. Şarap üreticiliğinde önemli bir istihdam sağlanmaktadır. Fiziksel Özellikler 1. İklim Özellikleri: Akdeniz iklimi hakimdir 2. Jeomorfoloji : Güney Şelalesi vadilerin boyuna profillerinden yapısal nedenlerden kaynaklanan eğim kırıklarına örnek oluşturmaktadır. 3. Jeoloji : Neojen ve mezozoik çağlarda oluşmuş bir dağ yamacında ve 230 metre rakımda yer alan güney şelalesi çevresinde yabani zeytin, kızılağaç, kavak, ceviz, çınar, ardıç, menengiç ve erguvan ağaçları vardır. 4. Hidroloji-Hidrojeoloji : 15 m yükseklikten düşüş yapan su 20 m aşağıda 10 m bir şut daha yapmaktadır. Ana şelale konsolu içinde 10 m 2 lik içi su dolu bir mağara bulunmaktadır. Orman, Su Varsa Hayat Var. 78

80 5. Toprak Yapısı : Toprak genellikle killi, kum karakterindedir. Anakaya kalker, az taşlı geçirgen ve dağınıktır. 6. Flora ve Fauna : Güney şelalesinin çevresinde Delice (Yabani Zeytin), Kızılağaç, Kavak, Ceviz, Çınar, Ardıç, Menegiç ve Erguvan ağaçları vardır. Alan Kullanımı ve Mevcut Durumu : Menderes nehrine bitişik ve güney istikametinde bir abide gibi yükselen şelaleyi tüm havzada görmek mümkündür. Cindere mevkiinde bulunan şelale, yakın çevresine oranla bünyesinde üstün peyzaj değerlerini barındırmakta, vadilerin boyuna profillerinde yapısal nedenlerden kaynaklanan eğim kırıklarına güzel bir örnek oluşturmakta ve hâlihazırda yöre halkının rekreasyonel aktivitesine imkân tanımaktadır. Mevcut Sorunlar : Çevresel bir sorunu yoktur. Yaban Hayatı Geliştirme,Yerleştime, Yaban Hayatı Koruma Sahaları ve Avlaklar ÇİVRİL AKDAĞ YABAN HAYATI GELİŞTİRME SAHASI Coğrafi Konumu ve Koordinatları : Uşak L23 b2, b3, c2 ve Afyon L24 - a1, a4, d1 paftalarında kalmakta olup, Çivril Orman İşletme Şefliği sınırları dâhilindedir. Saha coğrafik mevkii olarak ile kuzey enlemleri ve ile doğu boylamları arasında kalmaktadır. Sahanın en doğu ucu Arapalan tepesi, en batı ucu Cumalar daki Kocadere nin Çivril-Dinar yolunu kestiği nokta, en kuzey ucu Geyikölen çukuru, en güney ucu Göğebakan tepesi dir. Saha kuzeybatıdan-güneydoğuya doğru alçalan üç silsile halinde uzanmakta olup, Batı Anadolu dağ sıralarına dik konumdadır. Bu nedenle de Büyük menderes vadisi boyunca Ege ye açılır. Alanı:10634 Ha Alanın Açıklamalı Tanıtımı : Saha Denizli İli, Çivril İlçesi sınırları dâhilinde kalmaktadır. Akdağ Yaban Hayatı Geliştirme Sahası Dinar Çivril Devlet Karayolunun kuzeyinde yer almaktadır. Akdağ Yaban Hayatı Geliştirme Sahası Antalya yı ülke ulaşım ağına bağlayan önemli ulaşım güzergâhının üzerinde yer alması karayolu ile ulaşılabilirliğini en üst düzeye çıkarmıştır. Antalya yı Ankara ve İstanbul a bağlayan D650 Karayolu, Yaban Hayatı Geliştirme Sahasının güney batı sınırında, kuzey-güney yönünde hemen hemen baştan sona kat etmektedir. Yaban Hayatı Geliştirme Sahasına ulaşabilmek için öncelikle Cumalar köyüne ulaşmak gerekmektedir. Bu noktadan itibaren yaklaşık 2 km yol kat edildikten sonra YHGS sınırlarına ulaşılmaktadır. Yasal Konumu : tarih ve sayılı Resmi Gazete de Yaban Hayatı Geliştirme Sahası olarak tescil edilmiştir. Yerleşimler ve Nüfusları : Denizli li, Çivril lçesi sınırları dahilinde kalmaktadır. Aktaş köyleri eski yerleşim alanları ile Kavakalanı köyü Hacıkadir mahallesi (yaşayan yok) sahanın sınırları dahilinde kalmaktadır. Aktaş köyü yeni yerleşim alanı, Cumalar köyü, Cumalar köyü Kamberler mahallesi, Yuva köyü, Yuva köyü banlar mahallesi, Beydilli köyü, Beydilli köyü Çötel mahallesi, Gümüşsu beldesi, Düzbel köyü yeni yerleşim alanı, Gökgöl köyü sahanın kenarlarındadır. Kavakalanı köyü, Akdağ köyü, Aktaş köyü Kaşıkçılar mahallesi, Cumalar köyü Kulaçlar mahallesi, Gökçe mahallesi (yaşayan yok), Kalafarlar mahallesi ve Cumalar 79 Orman, Su Varsa Hayat Var.

81 köyü eski yerleşim alanı (yaşayan yok), sahanın sınırlarının dışında olup, sahaya yakındır. Akdağ Yaban Hayatı Geliştirme Sahasını yaklaşık yılda kişi ziyaret etmektedir. Sosyo-ekonomik-Kültürel-Tarihsel Özellikler: Akdağ Yaban Hayatı Geliştirme Sahası ile etkileşim halinde bulunan köylerde tarım ve hayvancılık en yaygın faaliyetlerdir ve ekonomi bu faaliyetlere dayanmaktadır. Tarımsal üretimin niteliği açısından hemen hemen benzer yapılar olmakla birlikte, Gümüşsuyu civarında meyvecilik faaliyetine daha fazla rastlandığı (özellikle kiraz ve incir), batı yönünde ise orman arazisinin geniş olması nedeniyle tipik orman köylerinin yer almaktadır. Köylerde en fazla tahıl (buğday ve arpa), şekerpancarı ve haşhaş üretimi yanında yem bitkileri (burçak, fiğ) ve baklagil (nohut, mercimek) üretimi yapıldığı söylenebilir. Bölgede hayvancılık faaliyeti ikinci derecede önemli ekonomik faaliyet olarak değerlendirilebilir. Hayvancılık küçükbaş ve büyükbaş olmak üzere iki alt kategoride yapılmaktadır. Bölgedeki toprak mülkiyeti küçük ve orta çiftçiliğe dayalı olup, yıllardır büyük kentlere göç verilmektedir. Toprağı az olup, ancak hayvancılık yapabilenler göçe karşı direnebilmektedir. Geniş toprakları olanlar, kendi arazilerinde hayvanların ihtiyaçlarını karşılayabilirlerken, az toprağı olanlar, başka arazilerde hayvanlarını otlatma seçeneğini kullanmaktadırlar. Az toprağı olup hayvancılık yapanlar için yaylaya çıkıp hayvan otlatma (yaylacılık) cazip bir faaliyet olmaktadır. Fiziksel Özellikler 1. İklim Özellikleri: Saha Akdeniz iklimi ile Marmara iklimin, İç Anadolu step iklimine yakın olan yerinde bulunmaktadır. Saha Akdeniz iklim bölgesindedir. Bu bölgenin hâkim iklim tipi, oldukça yüksek yağış, karakteristik ve tipik şiddetli yaz kuraklığıdır. Ormanların bulunduğu alanlar, yüksek rakımlı olduğu için yazları sıcak, kışları ise soğuktur. Yıllık toplam yağışın en yüksek olduğu istasyon mm ile Gümüşsu olup, Çivril mm dir. Çivril ve Gümüşsu da en yağışlı mevsim kış tır. ( Çivril de aralık ayı 64.6mm, ocak ayı 63.6 mm, şubat ayı 60.1 mm, Gümüşsu da aralık ayı 69.8 mm, ocak ayı 60.9 mm, şubat ayı 60.7 mm dir.) Çivril ve Gümüşsu da ikinci en yağışlı mevsim ilkbahardır. Çivril ve Gümüşsu da en az yağış alan ay ağustos tur. (Çivril de 5.1 mm, Gümüşsu da 11.9 mm dir. Ortalama sıcaklığın en yüksek olduğu aylar her iki istasyonda da haziran, temmuz, ağustos tur. Çivril de en yüksek sıcaklığa 30.7 C ile temmuzda ulaşılır. Ortalama sıcaklığın en düşük olduğu aylar aralık, ocak, şubat aylarıdır. Çivril de en düşük ortalama sıcaklık 1.1 C ile ocak ayında görülür. Yıllık ortalama nisbi nem Çivril de 53 tür. Her iki istasyonda da ortalama nisbi nem in en yüksek olduğu mevsim kış olup, en düşük olduğu mevsim ise Yaz dır. Çivril de rüzgârlar genellikle batı ve kuzeydoğu yönlerinden esmektedir. Yıllık ortalama rüzgar hızı Çivril de 1.7 olup, en hızlı rüzgar ise yazın esmektedir. Sonuç olarak sahanın ikliminin Akdeniz-İç Anadolu geçiş özelliklerini yansıttığı söylenebilir. 2. Jeomorfoloji : İnceleme alanımız, kuzeydoğudan (Gömegerisi Tepe 1219 m,büyükbakırlı Tepe 1468 m, Kapaklıüstü Tepe 1584 m) batıya (Kıraç Tepe 2446 m,büyükgedik 1225 m, Gevencigediği Tepe 2211 m), güneye (Gencer Tepe 2144 m, Akkıraç Tepe 2343 m, Deveboynu Tepe 2259 m) doğru bir yükselim göstermektedir. Bölgenin en yüksek yerleri güney ve batıda bulunmaktadır. Orman, Su Varsa Hayat Var. 80

82 Bölge akarsularının en önemlisini Akçay dere ve kolları oluşturur. Akdağ ın ortasından, kuzeyden güneye istikametinde akan Akçay, kayaçların lito-stratigrafik özelliklerinden dolayı yeterince derine gömülememiştir. Ancak güney kesimlerinde kireçtaşlarıyla yaptığı kontaklarda alabildiğine dik kanyonlar oluşturarak akışını devam ettirmiştir. Bu genç akarsular, Pliyosen paleo-vadilerin kaparak kendilerine bağladıkları gibi Miyosen ve Pliyosen reliyef sistemlerine ait şekilleri, belirgin şekilde parçalayarak askıda bırakmışlardır. 3. Jeoloji: Çivril-Akdağ ın jeolojik yapısı değişik yaşlarda aynı fasiyeslerde ve farklı birimlerdeki kaya birimlerinden oluşmuştur. Batıda Çivril-Işıklı karayolunun kuzeyinde, Osmanköy ün batısında ve Aktaş mevkisinin kuzeybatısında örtü şistleri yer almaktadır. Bu şistlerin kesin yaşı birimin metamorfizmaya uğraması ve dolayısıyla taşınabilir fosil içermemesi nedeniyle bilinmemekle beraber, büyük olasılıkla siluriyen olduğu sanılmaktadır. Gene bu kesimde ortadağ ve çevresinde stratigrafik diziliminde metamorfik şistlerin üstleyen ve geniş alanlar kaplayan mermerler yayılış göstermektedir. Fosil bulgulara göre en azından Devoniyen yaşlı olan bu mermerler yer, yer gri renkli, iri kristalli, kalın katmanlı; yer yer de süt beyazı renkli, çok küçük kristalli, ince katmanlı ve çok kırılgandırlar. 4. Hidroloji-Hidrojeoloji : Alanda bir çok mevsimsel dere (yaz aylarında kuruyan dere) bulunmaktadır. Işıklı Gölü; Denizli li, Çivril lçesi sınırları içerisindedir. Yüzey alanı 73 km2, rakımı 821 m ve derinliği en çok 7 m.dir. Yaban Hayatı Geliştirme Alanı sınırı herhangi bir drenaj alanını baz alan bir sınır değildir. 5. Toprak Yapısı: Alanda, kahverengi orman toprakları olmak üzere tek ana toprak grubu bulunmaktadır. Arazi tipleri olarak da sadece çıplak kaya ve molozlar yer almaktadır. Yaban Hayatı Geliştirme Sahasının toprak yapısının büyük bir kısmı kahverengi orman toprağıdır. Bu topraklarda, horizonlar birbirlerine tedricen geçiş yaparlar. Koyu kahverengi olan A horizonu belirgindir. Gözenekli veya granüller bir yapıya sahiptir. Reaksiyonu kalevi bazen de nötrdür. 6. Flora ve Fauna : Alanda yılları arasında yapılmış olan çalışma sonucu 106 familya ve 472 cinse ait 1060 takson belirlenmiştir. Fitocoğrafik bölgesi belirlenen türe göre yapılan oranlamada, Akdeniz % 18.48, Avrupa-Sibirya % 8.36, ran-turan ın ise % oranında elemente sahip olduğu görülmektedir. 120 tür yurdumuz için endemiktir. Bu türlerden 2 tanesi ilk olarak çalışma alanında toplanarak bilim dünyasına tanıtılmışlardır. Bu alanda Cervus elapus L. (geyik) bulunmaktadır. Alana başı boş bırakılan yabanlaşmış Equus przewalskii (Yılkı atları), büyükbaş hayvan (sığır) ve küçük baş hayvanların bulunması buradaki doğal vejatasyonun zarar görmesine neden olmaktadır. Bunun yanında Akdağ da ki vadi içlerindeki ormanlarda ve Işıklı gölündeki sazlıklarda Sus scrofa L. (yaban domuzu) bol miktarda bulunmaktadır. Akdağ da ki derin vadilerde ve orman alanlarına yuva kuran ve kuş türleri olarak Aegypius monachus L. (kara akbaba-3 çift), Gyps Fulvus Hablizl.(Sakalı akbaba-1- çift),hieraaetus pennatus Gmelin.( Küçük kartal-4-çift) bulunmakta olup bu yırtıcı kuşlar alana önemli kuş kuş alanı (ÖKA) statüsü kazandırmaktadır. Alanda ayrıca diğer üreyen kuş türleri arasında Aguila chrysaetos L.(kaya kartalı-1 çift),haiaeetus albicilla L. (ak kuyruklu kartal-1-çift),phyrrhocorax phyrrhocorax L. Kızıl gagalı dağ kargası-50 çift) sayılabilir. Alanda Aguila Pomarina CH.L. Brehm. (küçük orman kartalı) nın da ürediği görülmektedir. Alan Kullanımı ve Mevcut Durumu : Yaban Hayatı Geliştirme salanının jeomorfolojik 81 Orman, Su Varsa Hayat Var.

83 evrimi ile şekillenen topografik yapısı, bitki örtüsü arazi kullanımın biçimlenmesinde etkili olmaktadır. Alana ulaşım sağlayan yolların tamamı toprak ve kötü kalitededir. Ayrıca Yaban Hayatı Geliştirme sahası sınırları içerisinde var olan yolların tamamı topraktır. Her ne kadar yolların tamamı toprak olsa da yaz döneminde kullanıldığından ihtiyaca cevap vermektedir. Yaban Hayatı Geliştirme sahası na Afyon-Antalya karayolu üzerinde yer alan Sandıklı yerleşmesinden batıya ayrılan Asfalt yolla ulaşmak mümkündür. Bu yol Sorkun yerleşmesine kadar asfalt ve orta kalitededir. Sorkun yerleşimi içinden geçtikten sonra stabilize niteliğe dönen yol, Çamoğlu yerleşmesinden geçtikten yaklaşık 5 kilometre sonra Tabiat Parkı Alanına ulaşmaktadır. Yaban Hayatı Geliştirme sahası sınırları içerisinde özel mülkiyet yoktur. Yaban Hayatı Geliştirme Sahası alanının tamamı Orman toprağıdır. Kültürel değerlerin analizi toplumun Sosyo-kültürel yapısına göre mekânsal olarak yapılmıştır. Kültürel peyzaj analizinde yayla yerleşimlerinin peyzaj içerisindeki mekansal kurgusu incelenmiştir. Mevcut Sorunlar : Yaban Hayatı Geliştirme Sahası alanında çevre sorunlarının tamamı kullanımdan kaynaklanmaktadır. Genel başlıklar halinde tanımlandığında yaylacılık faaliyetleri, günübirlik (piknik ) faaliyetler, ekoturizm adı altına gerçekleştirilen yürüyüş amaçlı faaliyetler ve otlatmadır. BEYLERLİ GÖLÜ YABAN HAYATI GELİŞTİRME SAHASI Coğrafi Konumu ve Koordinatları (Rakım vb. bilgiler dahil): Denizli M23-d2 paftasında kalmakta olup, Çardak Orman İşletme Şefliği sınırları içerisindedir. Saha coğrafik mevkii olarak ile kuzey enlemleri ve ile doğu boylamları arasında kalmaktadır. Saha Çaltı köyü ile Beylerli kasabası arasındadır. Alanı: 920 Ha Alanın Açıklamalı Tanıtımı : Saha, Denizli ili, Çardak ilçesi, sınırları içinde kalmakta olup, Saz köy, Çaltı köyü ve Beylerli kasabası arasındadır. Yasal Konumu : tarih ve sayılı Resmi Gazete de Yaban Hayatı Geliştirme Sahası olarak tescil edilmiştir. Yerleşimler ve Nüfusları : Yaban Hayatı Geliştirme Sahasının içerisinde kalan hiçbir yerleşim yeri yoktur. Çevresindeki önemli yerleşim yerleri ise Çatlı, Sazköy ve Beylerli kasabasıdır. Yaban Hayatı Geliştirme Sahası Çardak ilçesi sınırları içerisinde kalmakta olup nüfusu dür. Sosyo-ekonomik-Kültürel-Tarihsel Özellikler: Sahanın çevresinde bulunan yerleşim yerlerindeki halkın büyük çoğunluğu tarım ve hayvancılıkla uğraşmaktadır. Sahanın büyük bir kısmı tarım arazileriyle de çevrilidir. Sahanın en önemli özelliklerinden birisi ise jeotermal kaynaklarına sahip olmasıdır. Bu nedenle 2006 yılında sahanın çevresi turizm bölgesi olarak ilan edilmiştir. Kaplıca olarak işletilen Beylerli kasabasının bir tesisi mevcuttur. Fiziksel Özellikler 1. İklim Özellikleri: Saha genellikle karasal iklim içerisindedir. Bu iklim kışları soğuk ve yağışlı, yazları ise kurak ve sıcaktır. Yağışlar genellikle kış ve ilkbahar aylarında olur. 2. Jeomorfoloji : Sahanın büyük bir kısmı sulak olup, sazlarla kaplıdır. Saha düz bir ova özelliği gösterir. Orman, Su Varsa Hayat Var. 82

84 3. Jeoloji : Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü nün 1946 yılında yapmış olduğu Türkiye Jeolojik haritasına göre tarım sahaları ile göl yatağı tamamen alüvyon olup 3.zaman devrine aittir. 3. zaman arazisi, eski devirlere ait formasyonlar üzerinde genel olarak aykırı tabakalaşma gösteren çok fosilli tabakalardan oluşmuştur. 4. Hidroloji-Hidrojeoloji : Deniz seviyesinden yüksekliği 850 m. olan Beylerli Gölü, eskiden suların aktığı Acıgöl e, sahanın kuzey sınırında başlayıp 1985 yılında DSİ tarafından yapılan tahliye kanalı (kurutma kanalı) ile bağlanmıştır. Beylerli Gölü sazlarla kaplı, çeşitli kaynaklar ve Değirmen deresiyle beslenen bir tatlı su gölüdür. Ancak Beylerli kasabasının hemen üst kısmında DSİ nin Değirmen deresi üzerine kurulan Beylerli Göleti 2006 yılından itibaren su tutmaya başlamıştır. 5. Toprak Yapısı : Bölgenin ana toprak grubu kahverengi orman toprağı ve kolluviyal toprağıdır. Kahverengi Orman Toprağı: Doğal bitki örtüsü yaprağını döken ağaç ve çalılardır. Ana madde ph değeri asidik ya da alkali olmakla beraber çoğunlukla alkali görülen kireççe zengin kil taşları, mikaşistler ve gnayslardır. Kolluviyal topraklar: Yüzeysel akımla derelerin kısa mesafelerden taşıyarak eğimin azalmış olduğu yerlerde depo etkileri materyallerin meydana getirdiği topraklardır. Yağışın şiddetine ve eğimin derecesine göre çeşitli parçalardan oluşan katlar birbirine paralel olmayıp düzensizdirler. Dik yamaçların eteklerinde ve vadi boğazlarında bulunanlar daha az toprakla kabataş ve molozlardan oluşmuştur. Yüzey kışının hızı azaldığı ölçüde parçalanıp çapları küçülmektedir. Böylece doğal eğimin çok azaldığı yerlerde kolluviyal ve aluviyal topraklar birbirine geçişli olarak karışırlar. 6. Flora ve Fauna : Gölün tamamı saz bitkileriyle kaplıdır. Yaban ördekleri, Turna, Sakarmeke, Saz tavuğu gibi su kuşları bol miktarda mevcuttur. Aşırı yaz kuraklığı ve gölü besleyen kaynakların azlığı nedeni ile bazı yıllarda göl suların azalması sonucu pek az miktarda Boz Ördek (Anas strepera), Yeşilbaş (Anas platyrhynchnos), Turna (Grus grus), Sakarmeke (Fulica atra) ve Saz tavuğu (Porphyrio porphyrio) gibi su kuşlarına az rastlanılır. Alan Kullanımı ve Mevcut Durumu : Sahanın büyük bir kısmı hazine arazisidir. Sahanın tamamına yakın çevresi tarım arazileri ile çevrilidir. Çevresinde tarım yapılmaktadır. Sahaya Çardak ilçesinden Beylerli kasabasından giden yoldan ulaşmak mümkündür. Saha her ne kadar sulak alan özelliği taşısa da çoğu yıllar göl kurumaktadır. Mevcut Sorunlar: Yaban Hayatı Geliştirme sahasının en önemli su kaynağı olan Değirmendere nin üzerine kurulan DSİ Göleti mevcuttur. Bu nedenle saha en önemli su kaynağından mahrum kalmıştır. Özellikle son yıllarda küresel ısınma ve kış mevsimin kurak geçmesi nedeniyle yaban hayatı geliştirme sahası özelliğini yitirmek üzeredir. Sulak Alanlar ve Ramsar Alanları Denizli ili dahilinde sulak alan niteliğinde üç yer bulunmaktadır. Uluslar arası kriterlere göre Işıklı Gölü A Sınıfı, Acıgöl ise B Sınıfı sulak alan kapsamına girmektedir. Işıklı Gölü; ilimizin Çivril ilçesinde yer alır. Aynı zamanda çevresindeki su kaynakları itibariyle Büyük Menderes Nehri nin Dinar dan sonra ikinci büyük beslenme kaynağını 83 Orman, Su Varsa Hayat Var.

85 oluşturmaktadır. 206 x 10 m3 kapasiteli olup A Sınıfı sulak alan niteliğindedir. Gölde tatlısu canlıları özellikle de sazan balığı çeşitleri, turna tatlısu kefali yetiştirilmektedir. Ayrıca göçmen kuşlar için uygun bir konaklama yeri teşkil etmektedir. Etrafında verimli araziler bulunur. Gölün çevresinde Işıklı, Yuva, Beydilli, Gümüşsu, Süngüllü, Irgıllı, Beyköy, Sundurlu, Seraserli, Yalınlı, Bucak, Karamanlı, Tuğlu ve Yeniköy gibi yakın yerleşim alanları bulunmaktadır. Işıklı Gölü alt kesimlere yapılan dolgu set ve regülatör nedeniyle aynı zamanda bir baraj gölüdür. Çivril, Baklan ve Aydın Ovası nın yağış rejimine uygun sulamasına yardımcı olmaktadır. Acıgöl; Çardak ilçesi merkez ve Gemiş kasabası ile Afyon ili Dazkırı ve Başmakçı sınırları içerisinde bulunmaktadır. Sığ bir göldür. Yaz mevsiminde suyu azalır ve yer yer kurur. Uluslararası kriterlere göre B Sınıfı na giren sulak alandır. Göl suyunda yüksek miktarda sodyum sülfat (Na2SO4) bulunduğundan canlı yaşamamaktadır. Göl suyunun tuz oranının yüksek olması ve yaz aylarında kısmen kuruması neticesinde rüzgârın etkisiyle tuz tozlarının yakın çevresindeki araziyi çoraklaştırdığı görülmektedir. Bazı kuruluşlar, sodyum sülfat üretimi için Acıgöl den faydalanmaktadır. Ancak kurutulan göl sahasından çıkan tozlar sebebiyle kenar arazilerin çoraklaşması hızlanmaktadır. Çardak ilçesine bağlı Gemiş kasabası yakınında bulunan lt/sn debili tatlısu kaynağı yazın göl suyunun tamamen yok olmasını önlemektedir. Tatlı su kaynağı etrafında yaklaşık 500 da. sazlık bir alan bulunmaktadır. Acıgöl ün doğal yapısı ve çevresi; gerek kuşları için uygun bir ortam oluşturmaktadır. Yayla (Süleymanlı) Gölü; Buldan İlçesi Süleymanlı Köyü yakınında ve Sazak Dağı nın 1150 m. kotundaki düzlüğünde bulunmaktadır. Göl yatağı ve sulak alan toplam sahası 500 da. dır. Göl flora ve fauna varlığı, kaynak sularına besleyici özellik taşıması ve ayrıca yayla ortamında mesirelik yer olması yönünden önemli bir göldür. Bu özelliklerin korunması için, 1. Derece Doğal Sit Alanı olarak ilan edilmiştir. Doğal Sit alanları Özel Çevre Koruma Alanları PAMUKKALE ÖZEL ÇEVRE KORUMA BÖLGESİ Coğrafi Konumu ve Koordinatları : Denizli linin 20 km kuzeybatısında, kendine has jeolojik yapısı ve tarihi değerleri ile öne çıkan bir bölge olup; Pamukkale (Ecirli), Akköy, Karahayıt, Develi ve Yeniköy yerleşim alanlarını içine alır. Güneyde Baba Dağları, kuzeyde Büyük Çökelez ve Küçük Çökelez Dağları bulunmaktadır. Orman, Su Varsa Hayat Var. 84

86 Alanı: 66,56 km2 Alanın Açıklamalı Tanıtımı : Denizli ili, Akköy ilçesine bağlı 2 belde ve 2 köyden oluşmaktadır.bölgedeki önemli doğal kaynaklardan olan ve Pamukkale Travertenleri' ni oluşturan termal su kaynakları geniş bir bölgeyi etkilemiş olup, bu kapsamda sıcaklıkları oC arasında değişen 17 sıcak su kaynağı bulunmaktadır. Özel Çevre Koruma Bölgesi içerisinde Pamukkale Travertenleri'ni oluşturan sıcak su kaynaklarının çıktığı fay zonunun kuzey- batısında yer alan Karahayıt Jeotermal Kaynakları bölgenin önemli bir sağlık ve turizm merkezi olmasını sağlamıştır.söz konusu suların sıcaklığın ve kimyasal kompozisyonu farklı nitelikte olup bu durum Karhayıt Beldesi'nde gözlenen kırmızı travertenlerin oluşmasını sağlamıştır. Karahayıt çevresindeki yüksek jeotermal potansiyeli doğal dengesine uygun olarak kullanılmasını sağlamak amacıyla ÖÇK Kurumu, Denizli Valiliği ve MTA arasında koordineli çalışmalar yürütülmektedir. Yasal Konumu : tarih ve 90/1117 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile tespit ve ilan edilmiş, tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanmıştır. Yerleşimler ve Nüfusları : Akköy ilçesi, Karahayıt ve Pamukkale Beldeleri, Develi ve Yeniköy Köylerinden oluşmaktadır. Toplam nüfusu kişidir. Sosyo-ekonomik-Kültürel-Tarihsel Özellikler: Çökelez Dağı' nın güney yamacında, büyük bir kristalin kitlenin hemen önündeki kalker katmanların arasından çıkan termal sular, ülkemizde doğal bir anıt olan Pamukkale yi oluşturmaktadır. Pamukkale Travertenleri, güneyde Kadı Deresi yakınındaki Domuz Çukuru adı verilen alandan başlayarak, kuzeydeki Nekrapol ün son mezarının yakınından akan Çaltık Deresi'ne kadar uzanan bir alanda gözlenir. Fiziksel Özellikleri 1. İklim : Bir bölümü Eğe Bölgesi, bir bölümü ise Akdeniz Bölgesi nde kalan Denizli ve Pamukkale; bazen iç Anadolu ikliminin de etkisi altında kalmaktadır. Denizli Meteoroloji istasyonunun ölçümlerine göre, ortalama yıllık toplam yağış miktarı 565 mm olarak belirlenmiştir. 85 Orman, Su Varsa Hayat Var.

87 2. Hidroloji-Hidrojeoloji : Bölgedeki önemli doğal kaynaklardan olan ve Pamukkale Travertenleri' ni oluşturan termal su kaynakları geniş bir bölgeyi etkilemiş olup, bu kapsamda sıcaklıkları oc arasında değişen 17 sıcak su kaynağı bulunmaktadır. 3. Toprak Yapısı : Bölgede, kahverengi orman toprağı ile koluviyal toprak olmak üzere iki ana toprak grubu yer almakta olup, doğal bitki örtüsüne daha çok; dere kenarları, tarım alanları arasında kalan sınır çizgileri ile koru, otlak ve tarıma uygun olmayan tepelerde rastlanır. 4. Flora ve Fauna : Hierapolis plato düzlüğünde, gözle görülebilir doğal kitle yeşillikleri Nerium oleander (zakkum) ile Ficus Inur ve Vitex Agnus Castus grupları vardır. Otsu bitkilerden bazı türler, mevsimlere bağlı olarak ve geçici yaprak-çiçek renk etkileriyle kendilerini belli etmektedir. Maki ve geniş orman vejetasyonu daha çok platonun kuzeydoğusundaki yüksek tepelerde yer almaktadır. Ayrıca, Çürüksu Ovasının tarım bitkileri dokusu, polikültür tarıma dayalı çok geniş bir yeşil örtüyü oluşturmaktadır Alan Kullanımı ve Mevcut Durumu Özel Çevre Koruma Bölgesi içerisinde Pamukkale Travertenleri'ni oluşturan sıcak su kaynaklarının çıktığı fay zonunun kuzey- batısında yer alan Karahayıt Jeotermal Kaynakları bölgenin önemli bir sağlık ve turizm merkezi olmasını sağlamıştır.söz konusu suların sıcaklığın ve kimyasal kompozisyonu farklı nitelikte olup bu durum Karhayıt Beldesi'nde gözlenen kırmızı travertenlerin oluşmasını sağlamıştır. Karahayıt çevresindeki yüksek jeotermal potansiyeli doğal dengesine uygun olarak kullanılmasını sağlamak amacıyla Kurumumuz, Denizli Valiliği ve MTA arasında koordineli çalışmalar yürütülmektedir. Mesire Yerleri Kefe Yaylası Mesire Yeri: Ulaşım olarak Denizliye 34 km., Serinhisar a 14 km., Acıpayam a 20 km., Honaz a 12 km. ve Yatağana 5 km. mesafededir. 30,5 ha genişliğindedir. Saha içersindeki küçük bir açıklığın dışında ormanla kaplıdır. Hâkim bitki örtüsünü meydana getiren ve saha genelinde çok iyi bir gölgeleme ortamı oluşturabilen karaçam meşceresiinden başka sahada ardıç, söğüt, geven ve gramineler mevcuttur. Kefe yaylası Mesire yerinin 1/1000 hâlihazır haritası ve 1998 tarihli gelişim planı mevcuttur. Bu plana göre kamp alanı çevresi beton direk tel ihatası, kanalizasyonu, elektrik tesisatı çadırlara gelen yolların açılması, çadır alanlarının tesviyesi, çadır kurulacak alanların ahşap kazıklarla belirlenmesi, çadır kenarlarına pano yapımı, yol kenarlarına ahşap alçak aydınlatma, basketbol-voleybol sahası, sıhhi tesis kompleksi, fırın, ahşap kamelya, giriş kulübesi, bekçi evi ve ahşap otopark alanı yapılmıştır. Orman, Su Varsa Hayat Var. 86

88 Kefe yaylası Mesire yeri Yatağan Belediyesince işletilmektedir. Çamlık: Şehrin 4 km. güneyinde Karcı Dağı eteğinde olup, yolu asfalttır. Havası, suyu, manzarası ile eşsiz bir mesire yeridir. Çamlık Mesireliği Denizli Bağbaşı Kent Ormanı (Merkez): Denizli Kent Ormanı 1984 yılında 129 hektar alanda kızılçam, fıstıkçamı, sedir, mavi servi ve kara servi ile ağaçlandırılmış saha ile doğal ormandan oluşmaktadır. Toplam alan 625 hektardır. Kent ormanının rakımı 500 metreden başlayarak 1400 metreye kadar çıkmaktadır.ağaçlandırılmış kısımda sıklık bakımları, bakım çalışmaları ile dal budama çalışmaları yapılmıştır. Bu alanda çok yoğun yol ağı vardır. İki kilometre uzunluğunda iki adet yürüyüş patikası yapılmıştır. Kent ormanı içerisinde tarihi manastır çeşmesi vardır. Çınarları Denizli halkı tarafından bilinen göztaşı mevkii bu alan içerisinde kalmaktadır. Doğal orman ile sun i orman iç içe girmiş olup yerleşim yeri ile arasında sadece yangın emniyet yolu bulunmaktadır. Şehir merkezine mesafesi 2 kilometredir. Yaban hayatı olarak keklik, tavşan, tilki, çakal, üveyik, ötücü kuşlar, tahtalı güvercin, gökçe güvercin, ağaçkakan, saksağan, kumru, karga, kuzgun vardır. Geyik üretme sahasında doğaya bırakılan geyikler de zaman zaman bu alanda gezinmektedirler. Asli ağaç türlerinin çınar ve 87 Orman, Su Varsa Hayat Var.

89 doğal ceviz ağaçları da mevcuttur. Sandal, ahlat, akçakesme, yabani zeytin, sistus, laden ve kekik türlerinin yanında kuzey bakı olmasından dolayı çok çeşitli bitki örtüsü mevcuttur. İncilipınar Parkı: Şehir içerisinde olup, soğuk su kaynaklarının doldurduğu havuzları olan bakımlı çay bahçesine sahip bir mesire yeridir. İncirli pınar Parkı Vali Çeşmesi (Cankurtaran): Denizli-Acıpayam yolu üzerinde 20 km. mesafededir. Serin havası, soğuk suyu ile iyi bir dinlenme yeridir. İhtiyacı karşılayacak bir kır gazinosu ve lokantası vardır. Çam ağaçları ile süslüdür. Devrin valilerinden Halit Bey tarafından bir çeşme yaptırıldığından Vali Çeşmesi adını almıştır. Vali Çeşmesi- Cankurtaran Kocapınar: Şehre 20 km. uzaklıktaki Honaz İlçesindedir. Bol soğuk suları, havuzu, doğal güzelliği ve Honaz ın geleneksel Kiraz Festivali nin yapıldığı yer oluşuyla ünlüdür. Hisar Değirmenleri : Şehre 8 km. uzaklıktadır. Doğal güzelliği kır kahveleri ve kuyu kebabı yapan yerleri ile tanınır. Orman, Su Varsa Hayat Var. 88

90 Değirmenönü : Yeşilköy (Gerzile) deki bu mesire yeri buz gibi suları, yeşil çam ağaçları ile ünlüdür. Kadılar: Merkez ilçeye bağlı olan Kadılar Köyü, doğal güzellikleri ve bol su kaynakları ile önemli bir dinlenme yeridir. Karcıderesi: Başkarcı beldesi sınırları içinde 1978 yılında tesis edilmiş olan 10 hektarlık genişliğindeki orman içi dinlenme yeri, Karcı Dağı ndan kaynaklanan İsrail Dere boyunca uzanmaktadır. Kar suları ile beslenen akarsu yazın kurumamaktadır ve suyu içilebilir niteliktedir. Dinlenme yerinde hakim ağaç türü kızılçam, karaçam ve dere içlerinde çınardır. Girişin ücretsiz olduğu piknik yerinin yolu, Barutçular Köyü içinde oldukça bozuk ve dardır. Acıpayam-Çamlık : İlçe merkezine 1 km. olup, ihtiyacı karşılayacak büyüklükte bir gazinosu ve küçük bir yüzme havuzu vardır. Yolu stabilize olup, her çeşit aracın gelip gitmesine uygundur. Acıpayam-Alacain: Acıpayamın batısında, ilçe merkezine 5 km uzaklıktaki Alacain, soğuk suları, çam ağaçları ve temiz havasıyla ünlüdür. Acıpayam-Alacahöyük: İlçe merkezine 5 km. uzaklıkta olup, batı kesimindedir. Çam ormanları, meyve ağaçları, soğuk suları, temiz havası, yemyeşil manzarası ile önemli bir dinlenme yeridir. Yolu stabilizedir. Buldan - Kestane Deresi: İlçeye 1,5 km. uzaklıkta, yolu stabilize olan bir mesire yeridir. Belediyece işletilen lokanta ve çay evi mevcut olup, iki yüze yakın soğuk su akan çeşme ve kaynakları, tabiatın en güzel yeşilliği ve kuş sesleriyle tanınır. Buldan Turfanyüzü: Kestane Deresi istikametinde çam ağaçlarıyla kaplı şehir imar planı içinde ve kamp kurmaya oldukça elverişli bir yerdir. Buldan - Süleymaniye Yaylası: Kestane Deresi yolundan itibaren 8. km de, yolu stabilize olup, ormanların eteğinden bir göl kıyısı şeridi halinde yemyeşil bir yayla alanıdır. Yaban ördekleri bakımından avcılık yapmaya müsaittir. Beyağaç-Kartal Gölü: 1903 m yükseklikte bir çöküntü gölü olan Kartal Gölünün çevresi karaçam ormanlarıyla kaplıdır. Tabiatı koruma alanı ve yaban keçisi av koruma alanı olarak koruma altına alınmıştır. Ağustos ayında yöre halkı ve Muğla İli, ilçelerinden gelenler tarafından göl kenarında şenlikler düzenlenmektedir. Beyağaç Eşen Göleti: Beyağaç İlçe merkezine 8 km uzaklıkta bulunan baraj göleti ve çevresi 1995 yılında orman içi dinlenme yeri statüsüne alınmıştır. 850 m yükseklikte yer alan göletin su yüzeyi 75 hektar olup, sportif olta balıkçılığı yapılmaktadır. Gölette aynalı sazan üretilmektedir. Su sporları potansiyeli yüksektir. Çevresi kızılçam ormanları ile kaplı olup 89 Orman, Su Varsa Hayat Var.

91 alanda herhangi bir tesis bulunmamaktadır. Giriş ücretsiz ziyaretçi kapasitesi günlük 500 kişidir. Bozkurt-Çambaşı: Çardak İlçesine 25 km uzaklıktaki Çambaşı Köyü, ilçeye stabilize bir yolla bağlıdır. Çam ormanları ile çevrili Karagöl ün de bulunduğu yöre kamp yapmaya elverişlidir. Çal-Değirmende Alabalık: Büyük Menderesin Değirmenderesi Mevkii nde Hacı İsa Un Değirmeni olarak bilinen ve on yıl öncesine kadar su değirmeni olarak çalıştırılan yerde değirmen kaldırılarak çok iyi bir düzenleme ile piknik-mesire yeri haline getirilmiş ve bir işletme açılmıştır. Alabalık ve tandırın tadına bakmak isteyenler için ideal bir yerdir. Çal Çamlık Mesireliği: İlçeye girişte sol tarafta yer alan bu mesire yeri çam ağaçları ile kaplı olup, yaz aylarında ilçe halkının piknik yeri olarak kullandığı bir yerdir. Çivril - Gümüşsu : Çivril in doğu kesiminde Çivril-Dinar şosesi üzerinde, İlçeye 30 km. mesafededir. önceki yıllarda Homa adıyla anılan bu yerdeki suyun güzelliği sebebiyle Gümüşsu adı verilmiştir. Gümüşsu Bucağı nın her yıl haziran ayı içinde yapılan Kiraz Festivali bu suyun başında yapılmaktadır. Bucağa 10 km. uzaklıkta bulunan Düzbel Köyü nde II. Haçlı Seferleri nin savaş alanı olan Miryekefalon da ilgi çekicidir. Yolu stabilizedir. Çivril Işıklı: İlçenin 10 km. doğusunda Çivril-Dinar yolu üzerindedir. Büyük Menderes Nehri nin ikinci büyük kaynağı olan Akgöz buradan çıkmaktadır. Akgöz ün çıktığı bu yer Işıklı Bucağı nın hemen içindedir. Kaynağın yanında taze balık ve istakozun hazırlanıp müşterilere sunulduğu bir lokanta bulunmaktadır. Gazino ve lokanta turistlerin ihtiyacını karşılayabilecek durumdadır. Çivril - Gürpınar : Çivril in kuzeyinde, Çivril-Uşak asfaltı üzerinde, ilçeye 15 km. uzaklıktadır. Pınar doğal olarak geniş bir havuz halindedir. Suyu soğuktur. Turistlerin ihtiyacını karşılayabilecek bir gazinosu vardır. Çivril -İğdir Çamlığı: Denizli-Uşak asfaltı üzerinde İğdir Köyü ne 5 km. uzaklıkta bir çam ormanıdır. Çardak Çambaşı: Çambaşı Köyü nün Karagöl suyu çam ormanlarıyla çevrilidir. İlçeye 25 km. stabilize bir yolla bağlıdır. Manzaraları ve ormanlıklarıyla güzel bir kamp alanıdır. Çardak - Beylerli : Beylerli Kasabası nın doğu yönünden ilçeye 19 km. uzaklıkta avlanmak ve kamp kurmak için elverişli bir göldür. Yolun 5 km. si stabilizedir. Güney Şelalesi: Güney İlçesi ne 12 km. uzaklıkta Büyük Menderes Nehri civarındadır. 10 m. yükseklikten düşen su doğal bir güzellik meydana getirmektedir. Şelalenin altındaki mağarada Orman, Su Varsa Hayat Var. 90

92 pek çok sarkıtlar vardır. İyi bir dinlenme ve kamp yeridir. Denizli, Pamukkale ve Karahayıt tan şelaleye ulaşım araçları bulunmaktadır. Güney Suyu: İlçenin içme suyu kaynağının bulunduğu yerdir. İlçeye 2 km. mesafede olup, Denizli-Güney yolundan ayrılan bir yolla gidebilmek mümkündür. Temiz havası, doğal güzelliği ile güzel bir dinlenme ve kamp yeridir. Bölgede çok eski yıllarda yapılmış yeraltı tünelleri de görülmeye değer niteliktedir. Honaz- Pınarbaşı: Merkez İlçeye 20 km uzaklıktadır. Göz adı ile de anılmaktadır. Bol soğuk suları ve havuzu ile ünlü mesire yerinde, Honaz ın geleneksel kiraz bayramı yapılmaktadır. Sakızcılar-Şelalesi(Ağlayan Kaya): Çal İlçesinde, Çökelez Dağı nın kuzeyinde bulunan şelale iyi bir dinlenme yeri olup alabalık üretimi yapılmaktadır. Serinhisar-Kefe Yaylası (Yatağanbaba): Yatağan beldesine 5 km mesafededir. Yayla; karaçam, kızılçam ve ardıç ağaçları ile kaplıdır. Yatağan Beldesi nce yaptırılmış olan büfe, WC, futbol sahası, 5 adet çeşme ve at koşu pisti bulunmaktadır. Her yılın 5-6 Ağustos tarihlerinde Yatağan Beldesince bıçak festivali düzenlenmektedir. Tavas-Çakıroluk: Kızılcabölük kasabası sınırları içerisinde bulunan Çakıroluk Mevkii 1715 m yüksekliği ile Denizli İl Merkezini seyretme olanağı olan en yüksek noktadır. Turistik ve günübirlik amaçlı tesis bulunmamaktadır. Yolu yaz-kış açıktır Seçkin Özellikli Diğer Sahalar Yaylalar Denizli ilinin yüksek ovaları aslında birer yayla sayılır. Bununla beraber yayla adını alan düzlükler de vardır. Kale ilçesinde Karayayla, Çameli Yaylası, merkez ilçede Bağbaşı Yaylası ve Uzunpınar Yaylası, Tavas'ta Yoran ve Şahman Yaylaları, Acıpayam'da Eşeler Yaylası, Buldan'ın Sazak Dağı üzerinde Süleymanlı Yaylası, Çivril İlçesinin Akdağ üzerinde Homa Yaylası, Çal Beşparmak Dağı'nda Kuyucak Yaylası bulunur. Bu büyük yaylalardan başka otlak olarak kullanılan küçük yaylalar da bulunmaktadır. Göller Acıgöl (Çardak Gölü): Acıgöl yatak olarak 157 km 2 lik yüzölçüme ve mevsime göre m. derinliğe sahip sığ bir göldür. Yaz aylarında su seviyesi düştüğünden göl alanı % 50 civarında azalmaktadır. Denizli nin Çardak İlçesinde bulunan Acıgöl ülkemizin tek, dünyanın ise ikinci büyük ve temiz, doğal sodyum potansiyeline sahip kapalı bir havzasıdır. Ülkemizdeki sodyum sülfatın % 98 i doğal kaynaklardan temin edilmektedir. Bunun % 90 ını İlimizdeki Acıgöl den sağlanmaktadır. Dünyanın en temiz (saf ve toksit madde içermeyen) sodyum sülfatını doğal halde alarak kullanabilmekteyiz. Bu durum büyük bir ekonomik kazançtır. 91 Orman, Su Varsa Hayat Var.

93 Kağıt, cam, deterjan, tekstil vb. sanayilerin ana girdisi olarak kullanılan sodyum sülfatın tamamı kendi kaynaklarımızdan karşılanabilmektedir. Aynı zamanda doğal yapısı flamingo, ördek vb. yaklaşık 30 tür kuşun yaşadığı bir kuş cennetidir. Göl graben yatağında jips ve tuz katmanları, tuzlu su ortamında oluşan mikroorganizmalar ve yataktaki sülfür bakterilerince ayrıştırılarak mirabilit cevheri şeklinde sodyum sülfat oluşmaktadır. Acıgöl yapay olarak oluşturulamayacak bir doğal değer olup B Sınıfı Sulak Alan olarak koruma altına alınmıştır (Konu hakkında bilgi F.5.7 Sulak Alanlar başlığı altında verilmektedir). Acıgöl Çardak-DENİZLİ Yayla (Süleymanlı) Gölü:Buldan İlçesi Süleymaniye Köyü yakınında ve Sazak Dağı nın 1150 metre kodundaki düzlüğünde bulunur. Göl yatağı ve sulak alan toplam sahası 550 da dır. Yayla Gölü, yaban ördeği ve leylek gibi kuş türlerine barınak teşkil etmesi, kamış ve nilüfer gibi bazı sucul bitki türleri zenginliğine sahip olması, kaynak sularını besleyici özellik taşıması ve ayrıca yayla ortamında mesirelik bir yer olması yönünden önemli bir göldür. Bu özelliklerinin korunması için Mahalli Çevre Kurulu nca Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği ne göre 1995 yılında koruma altına alınmıştır (Konu hakkında bilgi F.5.7. Sulak Alanlar başlığı altında verilmektedir). Orman, Su Varsa Hayat Var. 92

94 Süleymenlı Yayla Gölü Çaltı Gölü (Beyler Gölü): Acıgöl ün 2 km. güneybatısındadır. Suyunda az miktarda tuz bulunmakla birlikte özel şartlarda sulamada kullanılır. Karagöl: Çambaşı (Çardak-Bozkurt) Köyü nün üstünde çamlar arasında birbirinden m. kot farkıyla sıralanmış 3-4 gölden ibarettir. Göllerin suyu tatlıdır. Hepsine birden Karagöl adı verilir. Akarsularla beslenen Karagöl bir tür krater gölüdür. Işıklı Gölü: Çivril ilçe merkezinin yaklaşık 10 km güney doğusunda yer almaktadır. Doğal göl niteliğindeki Işıklı gölü, dar ve derin Küfi yatağından gelen Küfi çayının ovaya açıldığı yerleri alüvyonla doldurması, bu şeklinde suların arka tarafta birikmesi ile meydana gelmiştir. Zamanla sulama suyuna olan ihtiyacın artması ile 1953 yılında DSİ tarafından gölün çevresi seddelenmiş ve 284,20 hm 3 depolama hacmine sahip bir baraj gölü haline getirilmiştir. Baraj gölü sayesinde gölün çevresindeki ilçe ve köyler, taşkınlardan korunmakta ve göl suları, yaz mevsiminde önce Baklan ovasında bulunan tarım arazilerinin sonra da Adıgüzel barajı vasıtası ile Sarayköy, Gölemezli, Nazilli, Aydın, Söke Ovalarında bulunan tarım arazilerinin sulanmasında kullanılmaktadır. Işıklı gölü oldukça sığ olup, geniş sazlıklarla kaplıdır. Saz, bu kamış bitmeyen derin kısmı ancak 6 km 2 kadar ise de sazlık kesimle 65,86 km 2 yi bulur. 821,00 maksimum su kotunda 237,8 milyon m 3 hacmi olan gölün tabanında en derin kısmı 814,00 m kotundadır. En derin yeri 8,00 m dir. Işıklı baraj gölü, Ramsar sözleşmesiyle A grubu sulak alanlardan sayılmıştır. 93 Orman, Su Varsa Hayat Var.

95 Işıklı Gölü Barajlar Adıgüzel Baraj Gölü: Denizli iline bağlı Güney ilçesinin 16 km doğusunda Büyük Menderes Nehri üzerinde sulama, taşkın önleme ve enerji üretme amacıyla inşa edilmiş olup, 1990 yılında hizmete girmiştir. Aşağı Büyük menderes Projesi içerisinde yer alan Adıgüzel Barajı, Denizli ve Aydın illerindeki sulama alanlarına hizmet sunma yönünden en Büyük ve en önemli kilit tesistir. Adıgüzel barajında depolanan 1,094 milyar m 3 toplam hacimden 821,60 milyon m 3 suyun önce enerjisi alındıktan sonra ilimiz Sarayköy-Pamukkale Ovası Sulaması içinde bulunan tarım arazileri ve Ege Denizi ne döküldüğü noktaya kadar da Aydın ilinde bulunan tarım arazileri sulanmaktadır. Barajın tipi zonlu kaya dolgu olup yüksekliği talvegden 145 m dir. Barajın gol alanı, Denizli ve Uşak il sınırları içerisinde yer almaktadır. Adıgüzel barajı Türkiye'de isletmeye açılmış olan ve inşa halindeki barajlar içerisinde temelden 9.sırada, dolgu hacmi bakımından 11.sırada ve yıllık enerji üretimi bakımından ise 20.sırada yer alır. Cindere Barajı: Güney ilçesi nin 5 km güneybatısında Büyük Menderes nehri üzerinde talvegden yüksekliği 72 m, temelden yüksekliği 107,50 m, 1,5 hm3 gövde hacminde Silindirle Sıkıştırılmış Katı Dolgu (SSKD) tipinde gövde inşa edilerek 2010 yılı başında hizmete açılmış olup, depolanacak 84,27 hm 3 su ile, Adıgüzel barajından bırakılan suların yeniden düzenlenmesi, mansabındaki Gölemezli, Pamukkale, Çürüksu, Karakıran, Buldan ve Yenicekent ovalarının sulanması ve 29,31 MW kurulu güçteki santral ile yılda 88 GWh enerji üretilmesi hedeflenmiştir. Tavas Yenidere Barajı: Tavas ilçesinin 19,4 km batısında, Yenidere çayı üzerinde talvegden 43 m yüksekliğinde m 3 hacme sahip toprak dolgu tipinde inşa edilerek 2010 yılı sonunda hizmete açılmış olup, Tavas Ovası nda ileride yapılacak olan ha lık Orman, Su Varsa Hayat Var. 94

96 sahanın ihtiyacı olan 65 hm 3 suyun depolanması hedeflenmiştir tarihinde su tutulmaya başlanmış olup 2010 yılı sonu itibarı ile tamamlanmıştır. Çardak Beylerli Göleti: Çardak ilçesi Beylerli Kasabasına 3 km yakınında Değirmendere üzerinde inşa edilmiş olup 3,25 hm 3 su depolanmaktadır. 828 hektar sahanın sulama suyu ihtiyacı karşılanmaktadır yılında hizmete açılmıştır. Tavas Göleti: Tavas ilçesinin 7 km yakınında Bören deresi üzerinde inşa edilmiş olup 2,00 hm 3 su depolanmaktadır. Tavas bağlarını da kapsayan 240 hektar sahanın sulama suyu ihtiyacı karşılanmaktadır yılında hizmete açılmıştır. Dağlar İl sınırları dahilinde bulunan dağların en yüksek noktaları itibariyle durumları aşağıda sıralandığı gibidir. Honaz Dağı m. yüksekliği ile hem Denizli'nin, hem de Batı Anadolu'nun en yüksek noktasıdır. Akdağ (2.449 m), Bozdağ (2.421 m), Babadağ (2.308 m), Eşeler Dağı (2.254 m), Kızılhisar Dağı (2.241 m), Bulkaz Dağı (1.990 m), Büyükçökelez Dağı (1.840 m), Elmadağ (1.805 m), Beşparmak Dağı (1.307 m) ve Sazak Dağı (1.145 m). Şifalı sular Kaplıca Türü Jeotermal Şifalı Su Kaynakları Denizli çevresinde birçok jeotermal kaynaklar vardır. Yöredeki jeotermal kaynaklar, değişik sıcaklık ve kimyasal yapıda olup, bu farlılıklar; jeolojik yapıya, sıcak su rezervuarlarının derinliğine, fayların tipine, kondüksiyon ve konveksiyon yoluyla yerkabuğunun derinliklerinden, yeryüzüne doğru olan ısı transferinin miktarına, ısı kaynağının tipine, büyüklüğüne, meteorik suların sirkülasyon derinliği ile sirkülasyon zamanına, kimyasal kompozisyonları farklı olan sularla karışımlarına, su-kaya reaksiyonlarına bağlı bulunmaktadır. Tüm bu özellikler jeotermal kaynaklar içerisinde yer alan termal suların kimyasal ve fiziksel özelliklerini belirlemektedir. Bunlar gözönüne alındığında termal sularda anyon ve katyonların konsantrasyonlarında artma ve azalmalar olmaktadır. Pamukkale : İl Merkezine 18 km uzaklıkta bulunan eski Hierapolis Kenti nin bulunduğu alandır. Travertenleri oluşturan sular, bölgenin en önemli ve etkili özelliğidir. Karstik alanlardan çıkan suluların bünyesindeki kireç çözeltisi buharlaşma ve sudaki CO2 in ayrışması sonucu çökelerek genellikle beyaz renkte ve pamuk balyalarını andıran kalker tüflerini, Pamukkale Travertenleri ni oluşturmaktadır. Kalp, damar sertliği, tansiyon, romatizma, deri, göz, raşitizim, felç, sinir ve damar hastalıkları, ılık içildiğinde spazmlı midelere iyi gelmekle beraber, değerli idrar söktürücü, böbrek ve kum taşlarında, idrar yolu iltihaplarında etkilidir. Banyo ile birlikte deri altına yapılan gaz şırıngaları ile damar iltihapları ve reyno hastalığının tedavisinde büyük yararlar sağlanır. Ayrıca miyokarditlere ve kalp yetersizliklerine termal su tedavileri iyi gelmektedir. Pamukkale Suları; Tedavi edici niteliklerinin yanı sıra oluşturdukları doğa harikası travertenlerle de yörenin doğal potansiyelini oluşturmakta belirleyici rol oynamaktadır. Pamukkale nin değerleri ilk çağlardan beri insanların ilgisini çekmiş ve çevrede yaşayan 95 Orman, Su Varsa Hayat Var.

97 insanlar için bu değerler çok şey ifade etmiştir. Antik Hierapolis, Pamukkale termal suyunun armağanıdır. Bir litre suda bulunan maddeler; Spesifik Tartı: C, , Temparatür: + 35 C, Metasilikat Asidi: H2S , Serbest Karbondioksit: CO , Radyoaktivite: 925, Reaksiyon: (ph) 06.0 İyonlar: Katyonlar; Potasyum: K 13.5 mg, Sodyum: Na mg, Kalsiyum: Ca mg, Magnezyum:Mg 911 mg, Demir: Fe mg, Alüminyum: Al 2.34 mg, Anyonlar; Klorür: Cl 53 mg, Nitrat: NO3, Sülfat: SO4, mg Hidrofosfat: HPO4 1.08mg, Hidromarponat: HCO mg Pamukkale Sularının toplam debisi 370 lt/sn yi aşmaktadır. Bikarbonat, Sülfat, Kalsiyum, Sodyum, Magnezyum ve Karbondioksitli suların sıcaklıkları 35 C civarındadır. Kaynak suları, doğu-batı yönlü bir fayın breşleri arasından çıkmaktadır. Su kaynağının yakınındaki Cin Deliği adıyla anılan mağara, volkanik ve karstik hareketlerin sonucunda oluşan CO2 ve N gazları ile doludur. Pamukkale Travertenleri Orman, Su Varsa Hayat Var. 96

98 Karahayıt Kaplıcası: Pamukkale Termal Kaplıcası sisteminin bir kolu sayılan bu kaplıca, Pamukkale nin 5 km kuzeyinde Karahayıt Kasabası ndadır. Suyunun bileşiminde güçlü Fe ve asit kökleri vardır. Ancak sıcaklığı daha fazla, serbest karbondioksiti daha azdır. Radyoaktivitesi yüksek olan kaplıca suları üç kaynaktan çıkar. Kaynakların sıcaklıkları C dir. Kalp, damar sertliği, yüksek tansiyon, romatizma, siyatik, sinir ve lumbago gibi hastalıklar ile deri hastalıklarına iyi gelir.bileşimindeki Maddeler; Kalsiyum bakımından zengindir, Bikarbonat, Sülfat, Sodyum, Demir, Potasyum, Magnezyum, Serbest Karbondioksit bulunmaktadır. Gölemezli Çamur Kaplıcası: Merkez İlçeye bağlı Gölemezli Beldesi yakınlarındadır. Dört kaynak halindedir. Kaynaklar nitelik bakımından birbirinden farklıdır. Birisi çamur hamamı olarak kullanılır. Sıcaklıkları C arasındadır. Kaynak Sularının bileşiminde karbondioksit, sülfat, sodyum ve kalsiyum bulunmaktadır. Termal Pamukkale sistemine uyar. Cilt hastalıklarına iyi gelmektedir. Kavakbaşı Ilıcası: Merkeze bağlı Kavakbaşı Köyü ndedir. Pamukkale ye 4 km uzaktadır. Sıcaklığı 30 C olup, deri hastalıklarına iyi gelmektedir. Çizmeli (Yenice) Kaplıcası: Buldan İlçesi ne 16 km. uzaklıktaki Yenicekent sınırları içindedir. Menderes Nehri kıyısında olup, Tripolis Kenti kalıntıları arasından gidilir. Denizli merkezinden direkt de gidilebilir. Yolu iyidir, tesisi vardır. Kaynağın sıcaklığı 41 C olup bileşiminde Hidrokarbonat, sülfat, sodyum, kalsiyum iyonları bulunur. Radyoaktivitesi yüksektir. (91 eman). Romatizma, kalp, damar sertliği, deri ve hemoroid hastalıklarının tedavisinde kullanılır. Aynı kaplıca sistemi içinde Karşıyaka ve Kamara Ilıcaları da vardır. Ilıcaların şifası Yenice Kaplıcası gibidir. Buldan Maden Suyu : Buldan a 2 km. uzaklıktaki maden suyu kaynakları iki ayrı çeşmeden oluşmaktadır. Soğuk ve sıcak olarak dakikada 25 lt. su verir. Suyun sıcaklığı 19 C dir. Karbondioksit ile bikarbonatlı suların karışımıdır. Denizden yüksekliği 600 m. olan bu maden suyunun sindirim sistemi, karaciğer işlevleri üzerinde olumlu etkisi vardır. Sofra suyu niteliğindedir. Bölgede bir maden suyu dolum tesisi işletilmektedir. Sarayköy İlçesi Kaplıcaları Tekkeköy Ilıcası: Sarayköy e uzaklığı 20 km. olup çeşitli yerlerden kaynamaktadır. Sıcaklığı C dir. Roma devrinden kalma hamamı ve soyunma yeri vardır. Romatizma, deri, kadın hastalıkları ve idrar yolu rahatsızlıkları tedavisinde kullanılır. İnaltı Hamamı: Tekkeyöy Kaplıcası na 500 m. uzaklıktadır. Bir mağaradan çıkar. Suyu kükütlüdür. Suyunun özelliği ve tedavi niteliği Tekkeköy Kaplıcaları nın aynıdır. Sıcaklığı 72 C dir. Babacık (Kabaağaç) Kaplıcası : Tekkeköy Kaplıcası ndan 3 km. uzaklıktaki Kabaağaç Köyü dedir. Kükürtlü iki kaynaktan çıkar. Kaynaklardan birisi 43 C,diğeri 62 C dir. Karbondioksit ve kükürt bakımından zengindir. Yöredeki kaplıcalar niteliğindedir. Kaplıca 97 Orman, Su Varsa Hayat Var.

99 tesisleri yanında çamur hamamı da vardır. Romatizma, cilt ve idrar yolu hastalıklarına iyi gelmektedir. Kızıldere Ilıcası: Sarayköy e 11 km. uzaklıkta kızıl renkli kayalardan çıkar. Sular buradan kaplıcaya gelir. Suları sodyum karbonatlı ve sodyum sülfatlıdır. Çeşitli kaynaklardan çıkan suların sıcaklıkları C dir. Romatizma ve yorgunluğa iyi gelir. Vadiler Büyük Menderes ve Çürüksu Vadileri İlin en verimli kısmını teşkil etmektedir. Sarayköy, Buldan, Merkez İlçenin Böceli, Goncalı Köyleri ve Pamukkale Kasabası ile Akköy İlçesini içine alan geniş bir düzlüğü kapsar. Akçay Vadisi: Eskere Ovası adı ile anılır. Beyağaç İlçesinin en verimli yeridir. Gireniz Vadisi: Acıpayam İlçesinin güneyine düşer. Çameli İlçesi ile Bozdağ arasındadır. Dalaman (Gireniz) Çayı buradan geçer. Akarsular Denizli İl sınırları içerisinden geçen Büyük Menderes Nehri, ilin en büyük akarsuyudur. Ortalama debisi 38.8 m 3 /sn ve yağış alanı km 2 'dir. İkinci büyük akarsuyu Dalaman Çayı'dır. Ortalama debisi 11.6 m3/sn ve yağış alanı 3.280km 2 'dir. Büyük Menderes Nehri: Afyon Dinar'dan Suçıkan kaynağından çıkan Büyük Menderes Nehri, Akdağ ve Işıklı Gölü kaynaklarını da alarak Işıklı regülatör çıkışından akışına devam eder. Regülatörden ayrılan kanallar ile Çivril ve Baklan Ovalarının sulamasını sağlamaktadır. Büyük Menderes Nehri, Dinar, Işıklı ve Küf'i Çaylarından gelen suyu biriktiren Işıklı Barajından çıkıp Çivril, Çal ve Baklan Ovalarını geçmekte ve Çal'ın doğusundan kuzeye dönerek Güney İlçesine doğru giden derin bir yatak içinden akmaktadır. Çal Mendere Köyü yakınında Uşak'tan gelen ve Menderes'in en büyük kollarından olan Banaz Çayı'nı da içine almaktadır. Bu bölgede Adıgüzel Barajı bulunmaktadır. Bu baraj, hem Menderes vadisi ovalarını sulamakta hem de sel basmasını önlemekte ve elektrik üretmektedir. Adıgüzel Barajı'ndan çıkan Büyük Menderes Nehri Cindere Barajı nda depolanmaktadır. Daha sonra Yenicekent kasabası sınırlarında Yenice regülatörü vasıtası ile bir kısmı Sarayköy, Pamukale ve Çürüksu Ovaları nın sulanması için sulamaya ayrılır. Sarayköy yakınında Denizli'den gelen Çürüksu Çayı'nı da alarak Aydın sınırına geçer. Aydın'ın Söke İlçesine bağlı Balat Köyü Dipburnu ndan Ege Denizi'ne dökülür. B. Menderes Nehri nin Denizli il sınırları içindeki toplam uzunluğu 184 km dir. Çürüksu Çayı: Çürüksu Çayı Honaz Dağı, Kaklık ve Kocabaş yöresinin suyunu toplar, Kaklık demiryolu köprüsünden başlar, Emir çayı, Çaykavuştu, Sarıçay ve Alikurt derelerini içine alarak Pınarkent bölgesinden ovaya iner, Gökpınar Çayı'nı da alarak Denizli Ovasına Orman, Su Varsa Hayat Var. 98

100 geçer. Denizli İl Merkezi içinden gelen Gökpınar çayı ve, Gümüşçay ile birlikte Beylerbeyi, Duacılı, Kadıköy, Irlıganlı ve Gölemezli derelerini de içine alarak Sarayköy yakınında Büyük Menderes Nehri ile birleşir. Toplam uzunluğu 63 km dir. Dalaman Çayı ( Gireniz): Dalaman Çayı İlin Büyük Menderes Nehri'nden sonra ikinci büyük akarsuyudur. Acıpayam'daki Eşeler Dağı'ndan çıkar. Gireniz Vadisi ile Çameli Dağlarından çıkan suları alır. Muğla Köyceğiz sınırını geçerek Akdeniz'e dökülür. Acıpayam Ovası ve Gireniz Vadisindeki ovaları sulamaktadır. Denizli il sınırları içindeki toplam uzunluğu 82 km dir. Yaklaşık 14 km si Sami Soydam Sandalcık Barajı göl alanında kalacaktır. Akçay: Esas kaynağını Bozdağ ve Sandıras Dağları'ndan alır. Beyağaç (Eskere) Ovası'ndan geçerken diğer kaynaklarda katılır. Tavas Kızılcabölük, Medet ve Solmaz yakınlarından çıkan kaynaklarla beslenen Yenidere Çayı'nı da içine alarak Aydın Bozdoğan İlçesindeki Kemer Barajını besler. Eşen göletinden başlayıp Kemer barajına kadar olan uzunluğu 63 km dir. Kanyonlar Çal Kısık Kanyonu: Denizli İl Merkezine 60 km Çal ilçesine 7 km mesafede Kumral Mesireliği yakınında bulunan Kısık Kanyonu nun yüksekliği 80 metre, dik yamaçtaki asma köprülü 650 m uzunluğunda yürüyüş yoluna sahip olup suyun derinliği 1.70 metredir. İçerisi aydınlık ve serin olan kanyon içerisinde Bizans ve Roma dönemine ait antik kaya mezarlar mevcuttur. Söz konusu Büyük Menderes Vadisi ilginç güzellikler sunmakta olup derin kanyonların bulunduğu Kısık Vadisi eşsiz doğal güzelliği ile dikkat çekmektedir. Büyük Menderesin oluşturduğu bu vadide yer alan kanyon doğa tutkunlarının vazgeçilmez uğrak yeri dir. Kamp-Karavan turizmine son derece elverişli olan bu vadide dağ ve doğa yürüyüşü, trekking ve rafting gibi tüm doğa sporlarını yapmak mümkündür kanyon ocak 2011 yılında turizmin hizmetine açılmıştır. Çivril Tokalı Kanyonu : Bir akarsuyun kalkerli bir alanda oyarak oluşturduğu derin, darboğaza kanyon deniyor. Akdağ kanyonu bütün olarak 20 km.lik alana uzanıyor m. rakımlı kanyon Çivril'in Gümüşsu (Homa) beldesinin 900 m. Rakımlı yerleşiminde sona ermektedir. Kanyonun 1200 metre uzunluğundaki kısmı bıçakla kesilmişçesine yüksekliği yer yer 200 m.yi bulan kaya kütlelerinden oluşuyor. En geniş yeri 4 metre en dar yeri ise 1,5 metre aralıktaki bu kayaların arasından akan derenin oluşturduğu Akdağ kanyonu ancak 7-8 saatte geçilebiliyor. Akdağ'ın Sandıklı-Çivril sınırında yer alan kanyona Kocayayla'dan giriliyor ve Gümüşsu beldesinden çıkılıyor. Yöre halkı kanyonu "geçilemez" bildiği için geçmeye pek yanaşmamışlar. Onlara göre buradan hayvan bile geçemez. Tabii durum böyle olunca halk arasında şu rivayet söylenir olmuş. "Kanyonun en dar ve geçit vermez yerinde altın tokalı bir kapının ardında Romalılar döneminde altın saklanıyormuş. Altının miktarı kimine göre 30, kimine göre ise 40 ton. Ama tepeden otomobil büyüklüğünde bir kaya düşüp, alın tokalı kapıyı kapatmış. Kimse kanyona giremediği için definenin varlığı ya da yokluğu konusunda 99 Orman, Su Varsa Hayat Var.

101 kimse bir şey söyleyemezken, altının miktarı her geçen gün artıyormuş." İşte geçilemez bilinen bu kanyon 7 Kasım 1993'de 10 kişilik bir ekip tarafından ilk kez geçilmiş. Ondan sonra ise Turizm Bakanlığı yetkilileri kanyondan geçirilmişler ve kanyonun turizme açılması gündeme gelmiş. Kocayayla çevresinden kaynaklanan sular bir araya gelerek Akçay'ı, Akdağ'ın Çivril yamaçlarındaki kaynaklardan gelen sular Karanlıkdere'yi oluşturmaktadır. Bir vadide ilerleyen dere takip edilerek keyifli bir yürüyüşle kanyonun girişine ulaşılıyor. Kanyon girişine yaklaştıkça sarplaşan kayalar ve kartal yuvaları insanları bir bambaşka aleme götürüyor. Göbet adı verilen ve küçük bir gölcükten itibaren kayalar arasındaki dere yatağının en geniş yeri 4 metre civarında. Buna karşılık yan taraflarda bıçakla kesilmiş gibi yükselen 200 metreyi bulan yükseltileri manzaranın vahşiliğini anlatmak için yeterli. Kanyonun kimi yerinde yürünür kimi yerinde tırmanılır. Bazen de 1,5 metreyi geçen serin sulardan yüzülerek geçilir. Kanyonun 1,5 metre genişliğindeki en dar yerinde gökyüzü görülmez olur. Çünkü 25 metre yükseklikte büyük bir kaya kütlesi yukarıdan düşerek kanyon arasına sıkışıp kalmıştır. En zor iş ise 25 metre yükseklikte yer alan bu kayanın altından yüzerek geçmektir. Bu dar geçitten sonra kayaların yükselişi yavaş yavaş azalır ve sonunda geniş vadilere dönüşerek Çivril ovasına ulaşılır. Dere yatağından yamaçlara tırmanıldığında ise Işıklı Gölü ve Gümüşsu kasabası görülür. Ve kanyon çıkışından sonra 2 saatlik bir yürüyüşle Gümüşsu'ya varılıyor. Bozkurt Karakısık Kanyonu: Karakısık Kanyonu, Bozkurt-İnceler Kasabasının kuzeydoğusunda, kasabaya 7 kilometre uzaklıkta,ormanlık alanda, Emir Çayı nın doğduğu bölgede bulunmaktadır. Kanyonun en dar yeri 4 metre ve taban-tepe yüksekliği 200 metredir. Zemin yapısı Konglomera (Kum ve çakılların basınçla birleşmesi ve zamanla sertleşmesi sonucu oluşan kütle) ve taşlardan oluşmakta, kanyon tabanı ise geçirgen (agrea) kum ile kaplıdır. Bu geçirgen tabaka kanyon içerisinden 5 metreden başlayıp aşağılara inildikçe 150 metre derinliğe kadar ulaşmaktadır. Tarih boyunca İnceler Kasabasının kurulduğu bölge ile Acıpayam-Tavas ilçelerine geçit olarak kullanılmıştır. Arz analizi tabloları; Değerin bilinirliği; Bölgesel seviyede B, Ülke seviyesinde T, Milletlerarası seviyede: M 1- Milli Park ve benzeri sahalar Adı İlçesi Bilinirlik Honaz Dağı Milli Parkı Honaz B Akdağ Tabiat Parkı Çivril B Kartal Gölü Tabiatı Beyağaç B Koruma Alanı Güney Şelalesi Tabiat Anıtı Güney B Orman, Su Varsa Hayat Var. 100

102 Denizli Milli Park ve benzeri sahalara ait SWOT Analizi Güçlü Yönler Zayıf Yönler - Honaz Dağı Milli Parkı nın (HDMP) Uzun Devreli Gelişme Planının olması, - HDMP nın şehir merkezinde olması, - HDMP nın günübirlik olarak kullanılıyor olması, - Tanıtım merkezi olması - Akdağ Tabiat Parkı nın Uzun Devreli Gelişme Planının olması, - (ATP) nın Afyonkarahisar ile ortak alanda ve ulaşım yönünden avantajlı konumu, - ATP nın Işıklı ve Gökgöl Sulak Alanına bitişik konumda olması, - ATP nın yaz mevsiminde ağaçların altında açık alanı kullanma imkanlarına sahip olması, - ATP nın geleneksel müşteri kitlesinin olması, - Av turizmi için cazibe merkezi olması, - Kartal Gölü Tabiatı Koruma Alanı nın (KGTKA) Muğla il sınırına yakın konumda olması, - KGTKA nın yılın belirli günlerinde geleneksel olarak ziyaret edilen bir yer olması, - KGTKA nın çevre il ve ilçelerinden de ziyaretçilerinin olması, - KGTKA da orman ve göl ekosisteminin birlikte bulunması, -KGTKA nında 1000 yıllık anıt karaçam ormanı bulunması, - hasassas yüksek dağ ekosistemine sahip olması, - Güney Şelalesi Tabiat Anıtı nın (GŞTA) yeni yapılan Cindere Barajı ile peyzaj değerinin artması, GŞTA nın çevresel sorunu olmaması, - GŞTA nın yıllık 3-4 bin günübirlik ziyaretçisinin olması, - HDMP nin Müdürlük olarak yetersiz elemana sahip olması, - HDMP çevresinde konaklama tesisleri yapımı için gerekli sermayeyi ortaya koyacak yatırımcıların bulunmaması, - HDMP koruma görevlisi sayısının yetersizliği, - İçerisinde askeri alan bulunması - Mesire yeri özelliğinin olması, çevresinin cazip özellikler içermemesi, - ATP nin Şehir Merkezine uzaklığı, - engebeli ve dağlık olması, - KGTKA Uzun devreli gelişme planının olmaması, - Sadece bilimsel aamçlı kullaıma açımk olması, - KGTKA şehir merkezine uzaklığı, yeterli ulaşım imkanı olmaması, özelikle kış mevsiminde ulaşımın imkansız olması, - GŞTA nın alanın küçük ve mesire yeri özelliğinin olması, çevresinin cazip özellikler içermemesi, - Şehir merkezine uzaklığı 101 Orman, Su Varsa Hayat Var.

103 Fırsatlar Tehditler - HDMP nin Uzun Devreli Gelişme Planının tamamlanmış olması, - Şehir merkezine yakınlığı, - Ücretsiz/ücretli tanıtım fırsatlarının olması, - Beklentilerin gerçekleşmemesi ihtimalinin varlığı, - Şehir merkezine yakınlığı nedeniyle insan etkilerine açık olması, - Korunan sahalara yerel yöneticilerin korunan alan değil de turizm alanı olarak bakmaları 2- Yaban Hayatı Geliştirme Sahaları (YHGS) Adı İlçesi Bilinirlik Çivril Akdağ Yaban Hayatı Çivril B Geliştirme Sahası Beylerli Gölü Yaban Hayatı Çardak B Geliştirme Sahası Tavas Alaman Boğazı Tavas B Devlet Avlağı Çal Hançalar Keklik Çal B Yerleştirme Sahası Denizli İli Yaban Hayatı Geliştirme Sahaları ve Avlaklara ait SWOT Analizi Güçlü Yönler Zayıf Yönler - Çivril Akdağ YHGS nın (ÇAYHGS) Yönetim ve Gelişme Planının olması, - ÇAYHGS nın günübirlik olarak kullanılıyor olması ve Akdağ Tabiat Parkı nı içine alıyor olması, - ÇAYHGS nın Afyonkarahisar ile ortak alanda ve ulaşım yönünden avantajlı konumu, - ÇAYHGS nın Işıklı ve Gökgöl Sulak Alanına bitişik konumda olması, - ÇAYHGS nın yaz mevsiminde ağaçların altında açık alanı kullanma imkanlarına sahip olması, - ÇAYHGS nın geleneksel müşteri kitlesinin olması, - ÇAYHGS nın çevre il ve ilçelerinden de ziyaretçilerinin olması - Av turizmi için cazibe merkezi olması, - Zengin flora ve faunaya sahip olması, - Beylerli Gölü YHGS nın (BGYHGS) Orman, Su Varsa Hayat Var. - Çivril Akdağ YHGS nın (ÇAYHGS) Şehir Merkezine uzaklığı, - ÇAYHGS çevresinde konaklama tesisleri yapımı için gerekli sermayeyi ortaya koyacak yatırımcıların bulunmaması, - ÇAYHGS koruma görevlisi sayısının yetersizliği, - ÇAYHGS Afyonkarahisar ile ortak olması, - BGYHGS nın Yönetim ve Gelişme Planının olmaması, - BGYHGS şehir merkezine uzaklığı, -BGYHGS nın çevresinde köy yerleşimlerinin olması, - Su toplama havzasında Beylerli Göleti varlığı, - Yaz mevsiminde büyük oranda kuruması, - TABDA çevresinde yerleşim alanı çokluğu, - Yakınında turizm tesisleri bulunmaması, - ÇHKYS nın çevrede yerleşimin fazla 102

104 orman ve göl ekosistemini birlikte içermesi, - Tavas Alaman Boğazı Devlet Avlağı (TABDA) av turizmi açısından tercih edilen yer olması, - Av turizmi deneyimi, - Çok çeşitli yaban hayvanlarını barındırması, - Zorlu kış aylarında yaban hayatına yem desteği yapılabilmesi imkanlarının olması, - Kaçak avcılığın fazla olmaması, - Sahaların her yıl envanterlerinin yapılması, - Yaban Domuzu varlığı ve trofesinin yüksekliği, - Çal Hançalar Keklik Yerleştirme Sahası nın (ÇHKYS) için zorlu kış aylarında yaban hayatına yem desteği yapılabilmesi imkanlarının olması, - (ÇHKYS) da her yıl bırakmanın başarısı ve etkisi ile ilgili izleme yapılması, - (ÇHKYS) da yerel yönetimin çalışmaya idari ve fiziksel desteği desteği, Fırsatlar olması, - Tarım arazilerine yakın olması, Tehditler - Çivril Akdağ YHGS da (ÇAYHGS) av ve yaban hayvanı sayısının artması, - Çardak ilçesinde yer alan Havaalanının sivil uçuşlara açılması, - Mevcut yaban hayvanlarının kültürle üretilen değil, tamamen doğal şartlarda yetişmiş olması. - Beylerli Gölü YHGS nın (BGYHGS) - Termal kullunıma uygun olması, - Tavas Alaman Boğazı Devlet Avlağı (TABDA) için av turizminin gelişmesi, - Mevcut yaban hayvanlarının kültürle üretilen değil, tamamen doğal şartlarda yetişmiş olması. - Çivril Akdağ YHGS da (ÇAYHGS) için Avrupa daki kriz sebebi ile turist sayısının azalması, - Envanter giderlerinin çok yüksek olması sebebi ile mali külfet, - Geyik yaşam sahalarının kar ile kaplı olduğu yıllarda kurtların aşırı zarar vermesi, - Sayıları artan yılkı atlarının geyiklerin besinine ortak olması, - Kullanılan envanter yöntemlerinin yetersizliği, - Arazi yapısının engebeli, sık orman dokusu ve diri örtü ile kaplı olması, - Beylerli Gölü YHGS nın (BGYHGS) Tarım arazilerine yakın olması, Milli Park ve benzeri sahalara dayalı doğa turizmi uygulamalarında güçlü yönlerin daha geliştirilmesi, güçlü yönler ve fırsatlardan yararlanarak zayıflık ve tehditlerin önlenmesine ve doğa turizminin geliştirilmesine yönelik stratejik kararlar; 103 Orman, Su Varsa Hayat Var.

105 1- Havaalanının sivil uçuş sayılarının ve firmalarının artmasıyla, ekoturizm ve avlak potansiyelinden daha verimli faydalanılacaktır. 2- Av turistlerinin konaklama ihtiyacının avlaklara yakın bölgelerde pansiyon ve benzeri butik otellerle giderilmesi iyi bir çözüm olacaktır. 3- Butik otel/pansiyon tarzı yapıların köylerde yapılmasının teşvik edilmesi kırsal kalkınma için uygun olacaktır, bu oteller yayla turizmi ve diğer turizm çeşitlerinin de konaklama altyapısını temin edeceklerdir. 4- Yerel profesyonel av kılavuzu ihtiyacının 5. Bölge Müdürlüğü imkanları ile eğitim yapılarak giderilmesi, eğitilenlerin seyahat acentelerinde staj imkanlarının olması, yabancı dil eğitimini konuşma seviyesinde almaları faydalı görülmektedir. 5- Denizli İl Şube Müdürlüğünün yaban hayatı bölümü mezunu personel bakımından güçlendirilmesi, 6- Avlaklarda av sayısının artırılması için doğada av üretimi metotlarının tatbiki, 7- Zorlu kış aylarında av kaynağına yem takviyesinin daha da arttırılması, 8- Avlaklarımızın ve av kaynağının fuarlar, yaban televizyonu, av dergileri ve benzeri kaynaklarda, yerli ve yabancı av turizmi acenteleri ile görüşme yapılarak tanıtılması, 9- Kırsal kalkınma maksadıyla, av turizmi uygulamalarından yöre insanının daha fazla pay almasına dayalı uygulamanın daha da geliştirilmesi sonucunda payın karşılığında yöre insanının av kaynağını sahiplenme, koruma ve gelişmesine katkıda bulunmaya yöneltecektir. 3- Jeolojik Oluşumlar Mağaralar Adı İlçesi Bilinirlik Kaklık Mağarası Honaz B Keloğlan (Dodurgalar) Acıpayam B Mağarası Kanyonlar Adı İlçesi Bilinirlik Çivril Tokalı Kanyonu Çivril B Bozkurt Karakısık Bozkurt B Kanyonu Çal Kısık Kanyonu Çal B Şelaleler Adı İlçesi Bilinirlik Güney Şelalesi Güney B Homa (Gümüşsu) Şelalesi Çivril B Orman, Su Varsa Hayat Var. 104

106 Denizli İli Kanyon, Mağara ve Şelalere ait SWOT Analizi Güçlü Yönler - Mağaraların turizm için uygunluğu ve planlanabilirliği, - Yerel yönetim desteği, - Ulaşım kolaylığı, - Kısmen tamamlanmış altyapı, - Şelalelerin turizm için görselliklerinin bulunması, - Kanyonların kısmen düzenlenmiş altyapısı, Zayıf Yönler - Mağaraların küçük hacimli olması, - Gezi güzergahları dışında olması, - Şelalelerin küçüklüğü ve dar alanlı olması, - Gezi güzergahları haricinde bulunması, Fırsatlar Tehditler - Reklam yapmak için objenin var olan yüksek gücü, - Ulaşım imkanlarının müsait olması, - Çevre düzenlemesi için gerekli ortam varlığı, - İnsanların mağara merakı ve tahrip etmeleri, kirletmeleri, - Sarkıtları kırma merakının yaygınlığı, - Bilinç eksikliği, - Hazine avcılarının varlığı, - Mağaraya ziyaretçi etkileri sebebi ile katı atık sorunu, Kanyonlarda ölüm ve yaralanma riskinin oluşu, Kanyon, Mağara, Şelale ve diğer Karstik değerlere dayalı doğa turizmi uygulamalarında güçlü yönlerin daha geliştirilmesi, güçlü yönler ve fırsatlardan yararlanarak zayıflık ve tehditlerin önlenmesine ve doğa turizminin geliştirilmesine yönelik stratejik kararlar; 1- Şelalelerin görselliklerinin etkileyici olması nedeniyle bölgesel gezi güzergehına alınabilir. 2- Kanyonlarda gerekli olan yerlerde yürüyüş platformlarının konulması, işaretlemelerin tamamlanması, 3- Diğer doğa ve kültür turizmi değerlerinin birbirini destekler mahiyette planlanması lüzumludur, 4- Turistlerin can güvenliği sebebi ile Dağ, Kanyon ve Mağara Kurtarma Timlerinin kurulması AFAD İl Müdürlüğünce eğitilmeleri lüzumludur, 105 Orman, Su Varsa Hayat Var.

107 4- Yaylalar Adı İlçesi Bilinirlik Yatağan Kefe Yaylası Serinhisar B Eşeler Yaylası Acıpayam B Çakıroluk Yaylası Merkez B Topuklu Yaylası Beyağaç B Sorkun Yaylası Tavas B Erikli Yaylası Honaz B Homa Yaylası Çivril B Karagöz Yaylası Çameli B Kuyucak Yaylası Baklan B Baklan Kuyucak Yaylası Bozkurt B Tasdelen Yaylası Babadağ B Karayayla Kale B Başalan Yaylası Babadağ B Uzunpınar Yaylası Merkez B Yoran Yaylası Tavas B Sığırkuyruğu Yaylası Çivril B Denizli İli Yaylaları SWOT Analizi Güçlü Yönler Zayıf Yönler - Turizm için kullanılabilir nitelikte olması, - Yayla turizmi için girişimcilerin olması, - Yaylaların çok sayıda turizm çeşidine imkan veriyor olması, - Yolların mevcudiyeti, - Yerel Yönetimin güçlü desteği, - Yeterli girişimci ve finansman eksikliği - Yetersiz altyapı, Fırsatlar Tehditler - Yaylalarda konaklama için basit kampçılık imkanlarının mevcudiyeti, - Misafir sever köylülerimizin turizmin başlatılması için sıcak bakışları, - Yerel Yönetimlerin olumlu tutum ve girişimi, - Eski yolların bazı yaylalarda bakımsızlık sebebi ile daha da bozulması, - Yetersiz altyapı ve konaklamanın imkansızlığı, Orman, Su Varsa Hayat Var. 106

108 Yaylalar ve Yayla değerlerine dayalı doğa turizmi uygulamalarında güçlü yönlerin daha geliştirilmesi, güçlü yönler ve fırsatlardan yararlanarak zayıflık ve tehditlerin önlenmesine ve doğa turizminin geliştirilmesine yönelik stratejik kararlar; - Yaylalara yakın olan evlerin turizme uygun olanlarının tespit edilerek öncelikle sahiplerinin teşvik edilmesi, - Yaylaların tamamında atlı, yürüyüş, jeepsafari ve bisikletli gezi rotalarının tespit edilerek işaretlenmesi işlerinin Kaymakamlıklarca öncelikli olarak yaptırılması, - Kırsal kalkınma maksadıyla, yöre insanının faaliyetlerden daha fazla pay almasına dayalı uygulamaların geliştirilmesi, 5- Dağ Ekosistemleri Adı İlçesi Bilinirlik Honazdağı Honaz B Bozdağ Tavas B Karcıdağı Merkez B Babadağlar Babadağ B Çökelez Dağı Merkez B Denizli İli Dağları SWOT Analizi Güçlü Yönler Zayıf Yönler - Bozdağın kış turizmi için uygun olması, - Çevre iller için de ulaşılabilir olması, - Yerel yönetimler tarafından destekleniyor olması, - Dağ ekosisteminin yamaç paraşütü ve dağcılık gibi sportif faaliyetlere uygunluğu, - Peyzaj karakteristikliği yönünden orijinal olması, yüksek orman ekosistemi çeşitliliği ve biyolojik çeşitlilik, -Dağ ekosistemlerinin bir arada birbirini destekleyebilmesi, turizmi çeşitlendirme imkanı, - Dağ ekosistemleri için mevcut yol ağlarının bulunması, - Yeterli girişimci ve finansman eksikliği - Yetersiz altyapı, - Konaklama için uygun altyapının henüz oluşmaması, konaklamaya uygun tesisler bulunmaması, - Kış turizmi ile ilgili deneyimlerin zayıf olması, - Coğrafik şartlar nedeni ile aktif olabilecek Turizm sezonunun kısa olması yatırım cazibesini azaltıyor. 107 Orman, Su Varsa Hayat Var.

109 Fırsatlar Tehditler - Kış turizmi açısından çevre iller için de cazibe merkezi olabilirliği, - Bakirliğin muhafazası, turizmin genellikle henüz başlaması, fazla boğucu olmaması, - Turizme yerel yönetimlerin sıcak bakışı, - Beklentilerin karşılanamaması ihtimali, - Yaz mevsimlerinde olası orman yangınları, Dağ Ekosistemi değerlerine dayalı doğa turizmi uygulamalarında güçlü yönlerin daha da geliştirilmesi, güçlü yönler ve fırsatlardan yararlanarak zayıflık ve tehditlerin önlenmesine ve doğa turizminin geliştirilmesine yönelik stratejik kararlar; 1- Dağ ekosistemlerinin sundukları değerlerin esas alınması, 2- Kırsal kalkınmayı temin maksadı ile yöre insansının içinde aktif olarak yer alacağı planlamalara gidilmesi, 3- Turizm değerlerinin ortaya çıkarılması için detaylı etüt ve envanter çalışmalarının İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ile 5. Bölge Müdürlüğü tarafından yapılması, 4- Av turizminin bu bölgelerde de geliştirilmesi imkanlarının temin edilmesi, 5- Mevcut yaz dönemi turizminin altyapı problemlerinin belediye ve kaymakamlıklarca tespit edilerek çözümlerin aranması, 6- Katı atıkların bertarafı hususunda gerekli tedbirlerin alınması, 6- Göller Barajlar Sulak Alanlar Adı İlçesi Bilinirlik Işıklı Gölü - Gökgöl Çivril B Acıgöl Çardak B Yayla Gölü Buldan B Karagöl Bozkurt B Beylerli Gölü Çardak B Saklıgöl Honaz B Eşen Göleti Beyağaç B Karagöl Beyağaç B Adıgüzeller Barajı Güney B Cindere Barajı Güney B Derbent Barajı Buldan B Denizli İli Sulak Alanları SWOT Analizi Güçlü Yönler Zayıf Yönler - Sulak alanlarla alakalı bir İl Şube Müdürlüğü ve DSİ teşkilatlarının bulunması, - Bölgede mevcut diğer turizm Orman, Su Varsa Hayat Var. - Dereler üzerinde çok sayıda hes projesi olması turizm için caydırıcı olmaktadır, - Dereler katı ve sıvı atıklarla kirletilmesi, 108

110 destinasyonlarına ilave olarak bazı etkinliklere (olta balıkçılığı, kuş gözlemi gibi) imkan sunması, - Bölgemizde sulak alan sayısının azlığı mevcut sulak alanlardaki kuş konaklama sayısını (kuş görselliğini) arttırmaktadır, - Köylere kanalizasyon yapılmakla beraber atık arıtma sistemleri henüz yapılmamaktadır, bu sebeple dereler kirlenmektedir Fırsatlar Tehditler - Çevre bilincinin gelişmesi, - Doğa eğitimleri ile çocukların bilinçlendirilmesi, - Üniversitenin bilgi kaynağı olarak varlığı ve bu konuya önem vermesi. - İlde gelişme faktörü olarak sanayinin seçilmesi, - Yeni hes projeleri, - Sera tarımının artması, aşırı gübre ve su kullanımı, - Sulu tarım planlaması. Sulak Alan değerlerine dayalı doğa turizmi uygulamalarında güçlü yönlerin daha da geliştirilmesi, güçlü yönler ve fırsatlardan yararlanarak zayıflık ve tehditlerin önlenmesine ve doğa turizminin geliştirilmesine yönelik stratejik kararlar; - Sportif balıkçılığa uygun yerlerin İl Gıda Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü ile Orman ve Su İşleri İl Şube Müdürlüğü tarafından detaylı olarak planlanması, - Bu yerlere ait broşürün basılarak tanıtım yapılması, - Sportif balıkçılık ve kuş gözlemciliği gruplarına ulaşılarak bu sahalarda da çalışmalar yapılması, - Işıklı ve Gökgöl, Acıgöl ve Yayla gölüne kuş gözlem ünitesi yapılmasının doğru olacağı, - Hes lerin sahaya bırakması gereken can suyu miktarlarının kontrolünde DSİ ve ilgili kuruluşlar tarafından gerekli titizliğin gösterilmesi, - Sportif balıkçılık ve sulak sahalara yönelik turizm çeşitlerinde yöre insanının kırsal kalkınmasını temin maksadıyla öncelikli olarak yöre insanının rol alacağı uygulamalara yer verilmesi, 7- Doğa Yürüyüşü ve Bisikletli Gezi Güzergahları Adı İlçesi Bilinirlik Karcı Dağı - Babadağ Yürüyüş Parkuru Merkez - Babadağ B Honaz Dağı Milli Parkı YP Honaz B Denizli Çamlık Kızılcabölük YP Merkez - Tavas B Karanlık Dere Tokalı Kanyonu YP Çivril B Sığırkuyruğu Akkale Tepe YP Çivril B PAÜ Kampüs Alanı Kros Parkuru Merkez B 109 Orman, Su Varsa Hayat Var.

111 Denizli İli Doğa Yürüyüşü ve Bisikletli Gezi Güzergahları SWOT Analizi Güçlü Yönler Zayıf Yönler - Rotaların görsel materyal yönünden zengin olması, - Doğa yürüyüşü rotaları profesyonel olarak henüz hazırlanmış vaziyette değildir, - Düşünülen Rotaların bazılarının uzun ve yorucu bulunması, - Tabela ve işaretlemelerin henüz tamamlanamamış olması, - Köylerde insan kaynağının zayıf olması, Fırsatlar Tehditler - Yerel Yönetim bu tür çalışmaları yapma yönünde istekli olmaları, - Mevcut destinasyonlara rota eklenerek zenginleştirilme imkanı, - Bisiklet yolarında köpeklerin saldırıları, - Rotalarda katı atıkların sorun teşkil etmesi, Yaya ve Bisikletli Doğa gezilerine dayalı doğa turizmi uygulamalarında güçlü yönlerin daha da geliştirilmesi, güçlü yönler ve fırsatlardan yararlanarak zayıflık ve tehditlerin önlenmesine ve doğa turizminin geliştirilmesine yönelik stratejik kararlar; - Rotalarda kırsal hayatın değerlerine ve bu kültürün sürekliliğine azami dikkat gösterilerek, kırsal sahalardaki insanlarımızın bu etkinlikten en yüksek seviyede fayda temin etmelerinin sağlanması, - Mevcut rotalar üzerindeki işaretlemelerin, tabiatın korunmasına ait tanıtıcı düzenlemelerin bağlı birimlerce yapılması, - İnsanlarımızın son yıllarda kilo vb. problemleri sebebi ile harekete ihtiyaçlarının olması sebebi ile il-ilçe şehir merkezleri civarında da tabiata gezi amaçlı hafta içi ve hafta sonu aileleri ile beraber yürüyecekleri rotaların Gençlik Hizmetleri ve Spor İl Müdürlüğü tarafından meydana getirilmesi, bu rotalarda tabiatı tanıtıcı düzenlemelerin bağlı birimlerce yapılması, - Rotalarda güvenliğin temini için özellikle tehlikeli rotalarda erken uyarı, alan kılavuzu vb. hizmetlerin verilmesinin gerektiği, tehlike anında ne yapmaları gerektiği bilgilendirmelerinin yol boyunca yer verilmesi, (ilk yardım bilgileri panosu, ve telefon numaraları vb.), - Rotalar üzerinde kişilerin satınalma ihtiyaçlarını gidermek üzere köylü vatandaşlarımıza öncelik vererek uygun yerlerde basit satış noktalarının yapılmasının Kaymakamlıklarca gerçekleştirilmesi, bunun kırsal kesimdeki vatandaşlar için faydalı olacağı gibi rota yürüyen/gezen insanlar için de ihtiyaçlarını karşılama şansı verecektir, - Rota güzergahları üzerinde uygun yerlere kuru tuvalet tabir edilen tuvaletlerin yapılmasının Kaymakamlıklarca gerçekleştirilmesi, - Bölgesel olarak kaymakamlıklar, belediyeler veya bazı gruplar tarafından tespit edilmiş ve benimsenmiş çok sayıda güzergah olduğu, bunların uygun niteliklere haiz olanların işaretlemelerinin tamamlanması, broşürlerinin basılması işlemlerinin yerine göre Belediye ve Orman, Su Varsa Hayat Var. 110

112 Kaymakamlıklarca yapılması, - Fırtına ve yağmur durumunda gezi gruplarının kaybolma ihtimali veya tehlike altında olmaları durumunda kurtarma ekiplerinin ve Jandarma ile işbirliği yapılması, - Başlangıçta hafta sonlarında yürüyüş başlangıcı ve bitiş noktaları ile şehir merkezine ring taşıma toplu taşıma sistemi kurulması. 4.5 DENİZLİ İLİNDE DOĞA TURİZİM ÇEŞİTLERİ Kuş Gözlemciliği Doğa Yürüyüşü (Trekking) Yayla ve Festival Turizmi Av Turizmi Hava Sporları Turizmi Sportif Olta Balıkçılığı Bisiklet Turizmi Yaban Hayatı (Fauna) Gözlemciliği Foto Safari Aktivite/değer Merkez İlçesi Acıpayam İlçesi Akköy İlçesi Babadağ İlçesi Baklan İlçesi Bekilli İlçesi Beyağaç İlçesi Bozkurt İlçesi Buldan İlçesi Çal İlçesi Çameli İlçesi Çardak lçesi Çivril İlçesi Güney İlçesi Honaz İlçesi Kale İlçesi Sarayköy lçesi Serinhisar lçesi Tavasİlçesi Değerler toplamı Rafting (R) X X X X Canyoning/kanyon yürüyüşü (C) X X X Mağaracılık (M) X X Dağ (DB) bisikletçiliği X X X X X X X Dağ-yayla imkanı ( DG) gezisi X X X X X X X X X Peyzaj güzelliği/fotosafari (PF) X X X X X X X 111 Orman, Su Varsa Hayat Var.

113 Yaylada konaklama/kamping X X X X X X X X X X X (YK) Düzenlenmiş doğa gezisi rotası(dgr) Tabiata uyumlu kırsal miras gezisi(kmg) X X Pansiyonculuk(P) X Kır havasında şehir merkezleri(khşm) Aktif yaylacılık(ay) X X X X Kelebek gözlemciliği imkanı(keg) X X Kuş gözlemciliği imkanı(kug) X X X Sportif balıkçılığı imkanı(sob) olta X Milli park vb sahalar(mp) X X X Milli park vb. nde konaklama(mpk) Kış sporları potansiyeli(ksp) X Aktif kış sporları merkezi(ksm) Estetik şelale bulunan yerler(eş) X X Estetik göl/baraj olan yerler(egb) Botanik gezilerine uygun saha(bog) X X X X X X X X X X X Orman, Su Varsa Hayat Var. 112

114 Tescilli avlak sahası (AvS) X Yabana hayatı geliştirme sahası(yhgs) Garantili yaban hayatı gözlemi(gyhg) X X X İzole ilginç ekosistemler(ie) X X X Çim kayağı(çk) Ormanaltı florası tanıma gezi imkanı(mantar ve benzeri dahil) (FGİ) Endemik Bitkilerin Gözlemi (EBG) X X X X X Köy Pazarları(Orman meyvelerinden reçel marmelat, kurutulmuş meyve satılması kaydıyla) (KP) Çayır şeklinde gruplanmış dağ çiçekleri gezisi (görselliği yüksek olacak) (DÇG) Bakir doğa parçaları keşif gezisi(bakir vadi ve bakir orman gibi gizli kalan değerleri keşfetme gezileri) (BDPKG) Gastronomi gezisi (Gezi günü belirlenir. Gezi günü ziyaretçilerle yöresel yemekler yapılarak 113 X Orman, Su Varsa Hayat Var.

115 yedirilir) (GG) Dokusu bozulmamış kırsal miras gezisi (köyler) (KMG) Yayla gezisi imkanı (Ya) Yaya gezi imkanı (Y) Tarihi eserler, sit alanı (Ts) X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X Şelale görme imkanı (Ş) X X Peyzaj değeri yüksek yerler,fotoğrafik yerler (P) X X X X X X X X X X X X X X Mağara gezisi (Mğ) X X Motorlu gezi imkanı (M) Jeolojik jeomorfolojik değerler (Jm) Kanyon imkanı (Cn) Botanik imkanı (Bt) ve görme gezisi X X X X X X X X X X X X X X X X X Bakir orman gezisi (Bo) Atla geziye uygun (At) X X Denizli nin doğa turizmi yönünden öne çıkan ilçeleri; - Çivril, (Doğa Yürüyüşü, Kanyon, Yayla gezisi, Kelebek ve Kuş Gözlemciliği, Şelale, Estetik göl ve baraj, Yaban hayatı gözlemi, Orman gezisi) - Honaz, (Milli Park, Mağara, Bisiklet turu, peyzaj güzelliği, Yayla turizmi, Doğa gezisi, Orman gezisi, Endemik bitki gözlemi) - Acıpayam, (Rafting, Mağara, Endemik bitki gözlemi, Yayla turizmi, ) Orman, Su Varsa Hayat Var. 114

116 - Merkez ilçe, (Bisiklet turları, Yayla turizmi, Tarihi eserler, Jeolojik değerler,) - Buldan, (Yayla turizmi, Tarihi eserler, peyzaj güzelliği, Doğa gezisi, Orman gezisi, Endemik bitki gözlemi, Kelebek ve Kuş Gözlemciliği) - Babadağ, (Doğa Yürüyüşü, Yayla gezisi, Orman gezisi, Endemik bitki gözlemi,) - Tavas, (Kış turizmi, Bisiklet turları, Yayla turizmi, Endemik bitki gözlemi, ) 5. SEÇKİN VE YÜKSEK DEĞER TAŞIYAN (X) YILDIZ ALANLARIN DEĞERLENDİRİLMESİ VE POTANSİYELİNİ GELİŞTİRME İMKANLARININ ORTAYA KONULMASINA İLİŞKİN ANALİZLER 1. Alanla ilgili genel bilgiler (konum, tarihi, topoğrafik özellikler, yükseltiler) DENİZLİ ÇİVRİL IŞIKLI GÖLÜ - GÖKGÖL VE AKDAĞ 1. Alanın adı ve koruma kategorisi Çivril 1499 km2 yüz ölçümüyle Denizli İli nin en büyük ilçesidir. Dünya haritasındaki yeri kuzey boylamı ile doğu enlemi üzerindedir. Deniz seviyesinden 840 m. yükseklikte olup, Denizli - Uşak Devlet Karayolları üzerindedir. Denizli İli ne 96 Km, Uşak İli ne 57 Km. uzaklıktadır. Denizli Çivril Işıklı Gölü ve Gökgöl Işıklı Gölü taşıdığı potansiyel nedeni ile Denizli Milli Park Mühendisliği nce Su Kuşları Koruma Alanı olarak tescili önerilmiş, 1996 yılında Orman Bakanlığı alanın Yaban Hayatı Koruma sahası olarak ilan edilmesi için girişimde bulunmuştur. Mevcut durumda, alanının 4915 sayılı Kara Avcılığı Kanunu çerçevesinde Yaban Hayatı Koruma ve Yaban Hayatı Geliştirme Sahası statüleri ile 2873 sayılı Milli Parklar Kanununda yer alan koruma statüleri bulunmamaktadır. Ancak Işıklı ve Gökgöl, Akdağ Tabiat Parkı ve Tabiat Parkını çevreleyen Yaban Hayatı Koruma Sahasının Denizli-Çivril bölümünde kalan kısmının yakınında ve güney batısında yer almaktadır. Çivril ilçesi, Merkez Av Komisyonu (MAK) kararıyla belli dönemlerde avlanma bölgelerine ve av hayvanı gruplarına göre ava yasaklanan sahalar kapsamındadır. Işıklı Gölünü besleyen Işıklı Beldesinde yer alan Işıklı Kaynakları nın bulunduğu bölge 3. Derece Arkeolojik Sit kapsamındadır. Işıklı ve Gökgöl Sulak Alanı taşıdığı özelliklerden dolayı ülkemizin Uluslararası Öneme Sahip Sulak Alanlar Listesinde yer almaktadır. Alan aynı zamanda Ramsar Alanı olarak tescil edilebilecek aday sulak alanlardan biridir. 115 Orman, Su Varsa Hayat Var.

117 Alanda üreyen Alaca Balıkçıl, Bıyıklı Sumru ve Gülen Sumru populasyonları ile Önemli Kuş Alanı (ÖKA) statüsündedir. Işıklı ve Gökgöl sulak alanı idari yönetim bakımından tek elden yönetilmemektedir. Farklı Bakanlık ve kurumların kendi mevzuatları çerçevesinde alanla ilişkileri bulunmaktadır. Işıklı ve Gökgöl de sulama ile ilgili DSİ, Sulama Birlikleri ve Kooperatifleri, su ürünleri bakımından Tarım Bakanlığı, Su Ürünleri Kooperatifleri, İl Özel İdare, içme suyu ile ilgili İçmesuyu Birlikleri, avcılık, saz kesimi ve turba çıkarımı konularında izin ve kontroller Orman ve Su İşleri Bakanlığı taşra teşkilatlarınca yürütülmektedir. Ayrıca, yerel yönetimler Kaymakamlık, Belediyeler ve Muhtarlıklar ile yerel Gönüllü Kuruluşların farklı mevzuatlar çerçevesinde alana yönelik idari yaptırımları da bulunmaktadır. Denizli Çivril Akdağ ilk olarak Mülga 3167 sayılı Karar Avcılığı Kanununa göre tarihinde ha büyüklüğünde Yaban Hayatı Koruma Sahası olarak tescil edilmiştir yılında 4915 sayılı Kara Avcılığı Kanununun yürürlüğe girmesinin ardından saha yeniden değerlendirilmiş ve önceleri bölge müdürlükleri bazında çalışmakta olan Bakanlığımızın İl Müdürlüğü sistemine geçmesi ile yeni yapılanmaya göre Denizli Çivril Akdağ YHGS ve Afyonkarahisar Sandıklı Akdağ YHGS olarak Bakanlar Kurulunun tarih ve 2005/9453 sayılı kararı ile 16/10/2005 tarih ve Sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Daha sonra sahanın Denizli İli Çivril İlçesi sınırları içerisinde kalan kısmında Bakanlar Kurulunun 13/09/2006 tarih ve 2006/10966 sayılı kararı ile sınır değişikliği yapılarak bugünkü hali ile tarih ve Sayılı Resmi Gazetede yayımlanmıştır. Afyonkarahisar Sandıklı Denizli Çivril Akdağ YHGS içerisinde aynı zamanda 2873 sayılı kanun kapsamında tescil edilmiş olan Akdağ Tabiat Parkı bulunmaktadır. Adı geçen tabiat parkının planı 2006 yılında tamamlanarak Genel Müdürlüğümüzce tarihinde onaylanmıştır.yhgs lerin toplam büyüklüğü ha olup bunun Hektarı Akdağ Orman, Su Varsa Hayat Var. 116

118 Tabiat Parkıdır. Şekil : Sulak Alan Tampon Bölge ile Akdağ Tabiat Parkı Sınırları 117 Orman, Su Varsa Hayat Var.

119 Şekil : Akdağ Tabiat Parkı Sınırları Orman, Su Varsa Hayat Var. 118

120 2. Coğrafik Konumu (yerleşim krokisi, enlem-boylam, deniz seviyesinden yüksekliği, ülke içerisindeki yeri, diğer yakın yerleşim yerleriyle bağlantıları) Çivril İlçesi; doğusunda Sandıklı ve Dinar (Afyon), batısında Karahallı (Uşak) Bekilli, Çal ve Baklan (Denizli), kuzeyinde Sivaslı (Uşak) ve Sandıklı (Afyon), güneyinde Dazkırı, Evciler (Afyon) ve Baklan (Denizli) ilçeleriyle çevrilidir. Işıklı Gölü ve Gökgöl; Ege Bölgesi nin İç Batı Anadolu Bölümü nde, Denizli İli Çivril İlçesi nin 12 km. güneydoğusunda, Akdağ ile Bozdağ kütleleri arasında, güneybatıkuzeydoğu doğrultusunda uzanan tektonik kökenli bir depresyonun en çukur kesiminde yer almaktadır. Proje alanının Türkiye deki yeri, Menderes Havzasındaki yeri, Işıklı havzası ve alt havzaları aşağıdaki Şekillerde sunulmuştur. Çivril ovası, su kaynakları bakımından zengin bir potansiyele sahiptir. Ovadaki en büyük akarsu Menderes Nehri dir. Sandıklı Havzası nın sularını drene eden Kufi çayı, güneydoğuda Dinar yakınlarından kaynağını alan Dinar Suyu, Işıklı Gölüne dökülerek Büyük Menderes nehrini besler. Nehir Işıklı Gölü nden sonra Baklan Ovasına geçer. Kufi çayı kaynağını Sandıklı Ova sının kuzey ve doğusundaki dağlardan almaktadır. Kufi çayı 1952 yılına kadar ilçe merkezi yakınlarından geçerek, B. Menderes e karışmaktaydı. Bazı yıllar meydana gelen sel ve taşkınlar, ilçe merkezinde ve ovada maddi hasarlar meydana getirmekteydi. Işıklı Gölü etrafındaki setlerin yapımından sonra, Kufi Çay ın yapay bir kanalla Işıklı Gölüne bağlanması ve Büyük Menderes in sularının kontrol altına alınarak Işıklı Regülatörü nün yapılmasıyla ovada sel ve taşkınlar büyük ölçüde önlenmiştir. Sulama mevsiminin başladığı Haziran ayından itibaren, nehre bırakılan su azalmakta, sulamanın sona erdiği Eylül ayından itibaren artmaktadır. Çivril ovası nda sulu tarımın yaygınlaşmasıyla yerüstü ve yer altı su kaynakları daha fazla kullanılmaya başlanmıştır. Böylece Büyük Menderes in akım ve rejim özelliklerine müdahale yapılmıştır. Çivril ovasındaki sulama projelerinin tamamlanmasıyla, Işıklı Gölü nden Büyük Menderes nehrine kontrollü su bırakılmaya başlanmıştır. Yağış ve kar erimelerinin bol olduğu kış ve ilkbahar mevsimlerinde, sular gölde tutulmakta, Büyük Menderes e gölün kapasitesinin üzerindeki sular bırakılmaktadır. Yağışın az olduğu yıllarda nehre bırakılan su miktarı kısıtlanmakla birlikte, son yıllarda belli miktarda su düzenli olarak nehre bırakılmaktadır. Işıklı Gölü Büyük Menderes Nehrini besleyen kaynakların üzerinde, Akdağ'ın güneyinde yer alan maksimum 7 m. derinliğinde tatlısu göldür. Göl; Kufi Çayı, Akçay, Işıklı kaynakları, yeraltı suları ve Büyük Menderes'in yukarı havzadaki iki büyük kolu tarafından beslenir. Işıklı Gölü orta kesimlerinde kuvvetli rüzgârlarla yer değiştiren saz adacıkları, kuzey doğusunda sazlık ve bataklık alanlar bulunmaktadır. Bu adacıklar su kuşlarının barınma ve üreme yerleridir. Yüzölçümü 7300 ha. koordinatları 38º14'K 29º55'D, rakım 821 metredir. Kurak ve yağışlı dönemlerde alanı genişleyip daralır. Kuaternerdeki tektonik olaylar sonucu, 119 Orman, Su Varsa Hayat Var.

121 Kufi çayının taşımış olduğu alüvyonların ovanın güneydoğusundaki çukurluğun batısında birikmesiyle oluşmuştur. Gölün batı, güney ve doğu kıyıları seddelerle çevrilidir. Bugün sulama amaçlı rezervuar olarak kullanılmaktadır. Işıklı Gölünün 3 km. batısında, B. Menderes Nehri nin üzerinde yer alan Gökgöl ise, Işıklı Gölünü çeviren seddin sona erdiği güney kesimindeki bağlantı ile bu göle dökülür. Bağlantının doğu-batı doğrultusunda uzunluğu 8.5 km. dir. Işıklı Gölünü besleyen önemli bir kaynak özelliği taşıyan Gökgöl; 300 ha. bir göl aynası ile çevresindeki sazlık ve bataklıktan oluşan 700 ha. Gökgöl Ekosistemi yer almaktadır. Doğudan ve kuzeyden Akdağ, batıdan Akçay ın taşımış olduğu alüvyonlardan meydana gelen, Gümüşsu ovası ile çevrilidir. Göl alanının yaklaşık 900 ha lık kısmı denizden m. yüksekliktedir. Gökgöl; Büyük Menderes Nehri, kaynak suları, Akçay ve yüzey suları tarafından beslenir. Fazla sularını Işıklı Gölü ne boşaltır. Işıklı Gölünde su düzeyi yükseldiği zaman, buna bağlı olarak Gökgöl ün de su düzeyi yükselir. Haziran ve Temmuz aylarında iki gölün seviyesi birbirine çok yakındır. Haziran ayından itibaren düşmeye başlayan seviyeler Eylül de minimum değere iner. Bu aydan itibaren tekrar yükselmeye başlayarak Mayıs ta zirveye çıkar. Eylül-Şubat döneminde Gökgöl ün su seviyesi Işıklı ya göre biraz daha yüksektir. Ancak, her iki gölün seviyesinin yüksek olduğu Mart - Haziran devresinde aralarındaki fark çok azdır. Işıklı Gölü etrafında düzenlemeler yapılmadan önce, Gökgöl daha dar bir alan kapladığı için yükseltisi 820 m. nin üzerinde olan arazilerde tarımsal faaliyetler yapılabiliyordu. Düzenlemelerden sonra Gökgöl ün su seviyesi yükselerek, önceden tarım yapılan alanlar yüksek taban suyu nedeniyle tarım dışı kalmıştır. Göl etrafındaki arazilerin toprak profillerinde bulunan organik madde, taban suyunu çabuklaştırıcı bir etki yapmakta, gölde su seviyesi düştüğünde civar arazilerin taban suları kısa sürede düşmektedir. Seviye yükseldiğinde ise arazilerden göle doğru olan taban suyu tahliyesi güçleştiği gibi, gölden çevreye doğru taban suyu akımı başlamaktadır. Işıklı Gölü ve civarındaki düzenlemelerden sonra yükseltisi 823 m. ye kadar olan arazilerde yüksek taban suyu nedeniyle tarım yapmak imkânsızlaşmış ve DSİ tarafından bu araziler kamulaştırılmıştır. Bu bakımdan Gökgöl Köyünün tarım alanları yok denecek kadar azdır. Orman, Su Varsa Hayat Var. 120

122 Şekil :. Alanının Türkiye deki Yeri Şekil: Alanının B.Menderes Nehri Havzasındaki Yeri 121 Orman, Su Varsa Hayat Var.

123 Akdağ; Ege Bölgesinde Denizli İli Çivril ilçesi ile Afyonkarahisar İli Sandıklı ve Kızılören İlçeleri sınırları içerisinde kalmaktadır. IŞIKLI GÖLÜ Şekil : Alanın uydudan görünümü Akdağ, Dinar Çivril Devlet Karayolunun kuzeyinde yer almaktadır. Antalya yı ülke ulaşım ağına bağlayan önemli ulaşım güzergâhının üzerinde yer alması karayolu ile ulaşılabilirliğini en üst düzeye çıkarmıştır. Antalya yı Ankara ve İstanbul a bağlayan D650 Karayolu güney batı sınırında, kuzey-güney yönünde baştan sona kat etmektedir. Orman, Su Varsa Hayat Var. 122

124 123 Akdağ Şekil 1.2 Akdağ YHGS nin coğrafi konumu Tabiat Parkının tamamı Denizli Çivril Akdağ YHGS sınırları içerisinde kalmaktadır. YHGS'lerin ön etüt raporlarındaki sınır tarifleri ve mevcut sınır tespitleri OGM ile yapılan tarihli protokol doğrultusunda hassas olarak GIS ortamında sayısal olarak yeniden üretilmiştir. Bu çalışma ile alanın toplam büyüklüğünün Akdağ Tabiat parkı ile birlikte ha olduğu anlaşılmıştır. Bu alanın Hektarı Akdağ Tabiat parkı statüsünde hektarı Afyonkarahisar Denizli Akdağ YHGS statüsündeki yerlerdir. 1/ ölçekli memleket paftalarından L23b2-b3-c2 ve L24a1-a3-a4-d1 paftalarında kalmakta olan Afyonkarahisar Denizli Akdağ Yaban Hayatı Geliştirme Sahası ; GCS_European datum 1950 (ED_1950_UTM zon 35N) koordinat sistemine göre; Kuzeyi : Güneyi : Doğusu : Batısı : grid hatları arasında kalmaktadır. Alanın deniz seviyesinden yüksekliği 900 m m. arasında değişmektedir. 3. Alanın büyüklüğü Işıklı Gölü Yüzölçümü 7300 hektar, koordinatları 38º14'K 29º55'D, rakım 821 metredir. Gökgöl ise, Işıklı Gölünü çeviren seddin sona erdiği güney kesimindeki bağlantı ile bu göle dökülür. Bağlantının doğu-batı doğrultusunda uzunluğu 8.5 km. dir. Işıklı Gölünü besleyen Orman, Su Varsa Hayat Var.

125 önemli bir kaynak özelliği taşıyan Gökgöl; 300 ha. bir göl aynası ile çevresindeki sazlık ve bataklıktan oluşan 700 ha. Gökgöl Ekosisteminden oluşmaktadır. Denizli Çivril Akdağ YHGS ve Afyonkarahisar Sandıklı Akdağ YHGS alanları toplam büyüklüğü Akdağ Tabiat parkı ile birlikte ha olup bunun Hektarı Akdağ Tabiat Parkıdır. 4. Giriş noktaları (Koordinatları, sayısı) Gerek Işıklı Gökgöl gerekse Akdağ geniş bir alana yayılı ve birçok noktadan ulaşıma açık olduğundan giriş noktaları ve koordinatları tam olarak belirlenmemiştir. Ancak Akdağ Tabiat Parkı Uzun Devreli Gelişim Planı çalışması kapsamında Akdağ Tabiat Parkı sınırları içerisine giren her türlü araç ve yaya trafiğinin düzenlenebilmesi ve kontrol edilebilmesi için, ulaşım güzergahlarının başlangıç ve bitiş noktalarında Giriş Kontrol Noktaları düzenlenmiştir. Akdağ Tabiat Parkı alanında önerilen 6 adet Giriş Kontrol Noktası aşağıda verilmiştir. 1. Menteş Yolu Giriş Kontrol Noktası, 2. Cumalar-Çivril Yolu Giriş Kontrol Noktası, 3. Çamoğlu-Sorkun Yolu 1. Giriş Kontrol Noktası 4. Çamoğlu-Sorkun Yolu 2. Giriş Kontrol Noktası 5. Gümüşsu Tokalı Kanyonu Giriş Kontrol Noktası 6. Gümüşsu-Zirve Yürüyüş Yolu Giriş Kontrol Noktası 5. Ulaşım durumu (Koordinatlarıyla harita üzerinde) 5.1. Anayollar Orman, Su Varsa Hayat Var. 124

126 5.2. Yaya yolları, patikalar Işıklı ve Gökgöl alanı ve çevresinde özel olarak düzenlenmiş yaya yolları bulunmamaktadır. Çevrede yaşayanlar tarafından tarım ve hayvancılık amaçlı kullanılan yollar ile sedde yolları mevcuttur. Akdağ Tabiat Parkı Yürüyüş Güzergâhları Akdağ Tabiat Parkı Uzun Devreli Gelişim Planında; ana kaynak değer olan biyolojik, jeomorfolojik oluşumların tahribata uğratılmadan sınırlı, düzenli ve programlı bir şekilde korunarak kullanılması ve devamlılığının sağlanması ile kültürel kaynak değeri olarak önem kazanan geleneksel yaylacığın korunması ve yaşatılabilmesi amacı doğrultusunda bilimsel amaçlı tanıtma, bilgilendirme ve sportif faaliyetlere yönelik aşağıda verilen hatlarda yürüyüş güzergâhları belirlenmiştir. 1. Kocayayla Yürüyüş Güzergâhı Eski Orman Bakımevi Tanıtım Biriminden başlayan Kocayayla yürüyüş güzergâhı (zorluk derecesi düşük) 2. Çamoluk Tepe-Çimek Tepe Yürüyüş Güzergâhı Eski Orman Bakımevi Tanıtım Biriminden başlayan Çamoluk Sırtı-Çimektepe- Eski Orman Bakımevinde sonlanan yürüyüş güzergâhı (zorluk derecesi düşük) 3. Sığırkuyruğu Tepe Kartalçimen Tepe Yürüyüş Güzergâhı 125 Orman, Su Varsa Hayat Var.

127 Sığırkuyruğu Orman bekçi kulübesi-sığırkuyruğu tepe -Kartalçimen tepe etekleri- Sığırkuyruğu yaylası güneyinden devam ederek başlangıç noktasına ulaşan yürüyüş güzergâhı (zorluk derecesi düşük) 4. Karanlık Dere Tokalı kanyonu yürüyüş güzergâhı (zorluk derecesi yüksek) 5. Sığırkuyruğu-Akkale Tepe Zirve Yürüyüş Güzergâhı (zorluk derecesi yüksek) Karanlık Dere olarak başlayan, Akçay Dere olarak devam eden, Tokalı Kanyonu olarak adlandırılan Akçay Dere kesimi yürüyüş için tercih edilen bölgelerden birisidir. Yürüyüş için tercih edilen diğer bir güzergâh da Tabiat Parkının batı ve güneybatı yönündeki yükseltisi olan Büyükgedik Tepe, Güvencigeçidi Tepe ve Deveboynu Tepenin oluşturduğu Akdağ zirve hattıdır. Aynı güzergâhın devam etmesi öngörülmüştür. Gerek Karanlık Dere ile Tokalı Kanyonu gerekse Akdağ Zirve hattı topografik özellikleri açısından zor şartlara sahiptir. Bu nedenle Akdağ Zirve hattı, Karanlık Dere vadisi ve Tokalı Kanyonu yüksek zorluk derecesinde yürüyüş güzergahı olarak belirlenmiştir Küçük yollar (yayla yolları vb) Akdağ Tabiat Parkı İçi Ulaşım Tabiat Parkı sınırları içerisine dört noktadan taşıt ile girilebilmesi öngörülmüştür, taşıt giriş noktaları; 1. Sorkun-Çamoğlu birinci girişi, 2. Sorkun-Çamoğlu ikinci girişi, 3.Menteş girişi, ve 4. Çivril-Cumalar girişi olarak düzenlenmiştir. Daimi taşıt trafiğine açık olarak düzenlenen taşıt yolları; tabiat parkı sınırları içine girmesine olanak tanınan (otobüs hariç) tüm taşıtlara açıktır. Bu güzergahta Çamoğlu yerleşimi girişinden Kocayayla ya ulaşan aks Kocayayla girişinde ikiye ayrılmakta, yol batı yönünde devam edildiğinde Çivril-Cumalar girişine bağlanmaktadır, diğer yön takip edildiğinde Menteş giriş yolu ile bağlantı sağlanmaktadır. Bu düzenleme ile Tabiat parkının dört ana giriş noktasını birbirine bağlayan ana taşıt ulaşım sistemi oluşturulmuştur. Servis amacına yönelik olarak düzenlenen güzergah ise Kocayaylanın güney yönünden başlayıp Ortakapuz Dere-Akçay Dere birleşme noktasına bağlantı sağlamaktadır. Bu güzergah sadece Tokalı Kanyonuna gelen yürüyüş kafilelerine yönelik olarak düzenlenmiştir. 6. Kısaca tüm görsel kaynakların tanımlanması 6.1. Topografya çeşitliliği (eğimli yerler, düzlükler, vb.) Işıklı ve Gökgöl alanı ve yakın dolayında; Paleozoyik-Mesozoyik yaşlı Burgaz Grubu na ait Sivaslı Formasyonu, Işıklı-Belence Metasedimentleri ve Burgazdağ Formasyonu, Akdağ Grubu na ait Jura yaşlı Ergenlik Resifal Kireçtaşı, Filiş ve Karmaşık Seri ye ait Üst Kretase yaşlı Ofiyolitik Kayaçlar ve Eosen den günümüze kadar değişik yaşlara sahip Neo-Tektonik Orman, Su Varsa Hayat Var. 126

128 Örtü Birimler yüzeylenmektedir. İnceleme alanı ve yakın dolayı için, 1/ ölçekli jeoloji haritası baz alınarak oluşturulan jeoloji haritası aşığıda verilmektedir. Akdağ; kuzeybatıdan-güneydoğuya doğru alçalan iki silsile halinde uzanmaktadır. Birinci silsile Bakırlı dere den başlayıp, Tokalı kanyonu nda son bulan birinci Akdağ olup, en yüksek tepesi 2446 m ile Kıraç tepesi dir. İkinci silsile Tokalı kanyonu nda başlayıp Düzbel deki Sarp dere de son bulan ikinci Akdağ olup, en yüksek tepesi 2343 m ile Akkıraç tepesi dir. Akdağ YHGS deki litostratigrafik birimleri yaşları Paleozoyik ten Pliyo-Kuvaterner e kadar değişen kayaçlar oluşturur. Alandaki temel kayaçları Paleozoyik yaşlı Kestel 127 Orman, Su Varsa Hayat Var.

129 formasyonuna ait fillitler, kuvarsitler ile kuvarsit-serisitler oluşturur. En genç birimler ise Pliyo-Kuvaterner e ait kumtaşı, silttaşı, kiltaşı ve konglomeralardır. Genel olarak, Akdağ YHGS nın da içinde yer alıdığı bölgede Menderes masifi örtü şist ve karbonatlarını temsil eden Burgaz grubu ile Batı Toroslar kapsamındaki Akdağ grubuna ait kaya birimleri birbirlerine oldukça benzerdir. Akdağ YHGS alanı tektonik açıdan Toros orojeninden etkilenmiş bir bölge içerisindedir. Bu nedenle Akdağ YHGS alanı içerisinde jeolojik süreç boyunca geniş alanları etkilemiş bindirme faylar izlenebilmektedir. Bunlara ilişkin ayrıntılara ilerleyen bölümlerde değinilecektir. Ayrıca bindirme faylarının etkisiyle sınırlar boyunca breşleşmeler, sürüklenme kıvrımları ve metamorfizma oluşmuştur. Bunlarda tipik olanı çalışma alanının yaklaşık orta kesimlerinde kuzeybatı güneydoğu uzanımlı Kestel formasyonu ile Karatepe Verrucano formasyonu ve Derealanı formasyonları arasındaki bindirme fayıdır. Bu bindirmenin etkisiyle Kocayaylada porfiroyid şistler kıvrılmış ve kırılmış, bu bölgenin kuzeyinde yer alan Karacık tepede Karatepe Verrucano formasyonunun kumtaşı ve konglomeraları az gelişmiş bir şistsellik kazanmış ve metakumtaşından şiste geçiş aşamasına varan dinamometamorfik etkinlik oluşmuştur (Öngür, 1973). Akdağ YHGS nin doğusunda yer alan Kocakarakaya tepe civarında bindirmiş şist kütlesi Karatepe Verrucano ve Derealanı formasyonlarının devrik tabakaları üzerinde durmaktadır. Orman, Su Varsa Hayat Var. 128

130 129 Orman, Su Varsa Hayat Var.

131 6.2. Hidrojeolojik özelliklerin çeşitliliği; deniz, göller, kıyılar, ırmaklar, şelaleler, tatlı su kaynakları, pınarlar, Işıklı ve Gökgöl, Büyük Menderes Nehir Havzası nın beslenme alanında yer almaktadır. Yaklaşık 500 km. uzunluğa sahip olan Büyük Menderes Nehrinin drenaj alanı km 2 dir. Büyük Menderes Nehir Havzası, Afyon, Aydın, Burdur, Denizli, Isparta, İzmir, Muğla ve Uşak illeri idari sınırlarını kapsamaktadır. Işıklı Göl ve Gökgöl sulakalan sisteminin drenaj alanı ise km 2 olup, Büyük Menderes Nehir Havzası nın yaklaşık % 14.5 lik kısmını oluşturmaktadır. Alanı, hidrolojik olarak 3 tane alt havzadan oluşmaktadır. Alt havzalar, bu sistemlere yüzeysel akımla beslenim gerçekleştiren akarsu kolları dikkate alınarak Işıklı Gölün boşalım noktasından itibaren oluşturulmuştur. Alt havzalar, Işıklı Göl Gökgöl, Kufi Çayı ve Karakuyu alt havzaları olarak adlandırılmıştır. Karakuyu alt havzasında drene olan yüzey suları Büyük Menderes Nehri, Kufi Çayı alt havzasında drene olan sular ise, tahliye kanalı aracılığı ile Işıklı Göl ve Gökgöl sulakalan sistemini beslemektedir. Orman, Su Varsa Hayat Var. 130

132 Su Noktaları Işıklı Göl ve Gökgöl sulakalan sisteminde su noktalarını, akarsular, kaynaklar, sondaj kuyuları, göller, bataklık alanlar ve drenaj kanalları oluşturmaktadır. Işıklı Göl ve Gökgöl sulakalan sistemi için oluşturulan hidroloji haritası ve su kimyası ölçüm noktalarını gösteren harita aşağıda verilmektedir. Şekil 9. Işıklı Göl ve Gökgöl Sulakalan Sisteminin Hidroloji Haritası 131 Orman, Su Varsa Hayat Var.

133 Akarsular İnceleme alanının en önemli akarsuyu, Büyük Menderes Nehri dir. Dinar ve Işıklı Göl Gökgöl sulakalan sisteminin Kuzeyinde yer alan Akdağ dolaylarında doğmakta, Ege Denizi ne dökülmektedir. Dinar dolaylarında ana akarsu ve çayların sularını toplayan Büyük Menderes Nehri, Işıklı Göl Gökgöl sulakalan sisteminin GD da Kabaklı dolaylarında Çivril Grabeni ne ulaşmaktadır. Çivril Grabeni içinde yer alan inceleme alanında, Büyük Menderes Nehri geniş düzlükler boyunca menderesler yaparak Işıklı Göl Gökgöl sulakalan sistemine kadar akışına devam etmektedir. Büyük Menderes Nehri ne ek olarak; Işıklı Göl Gökgöl sulakalan sisteminin KD ve KB da yer alan sırasıyla Gökgöl ve Işıklı karst kaynaklarından boşalan yeraltısuları ile Gümüşsu dolaylarından Akdağ ve yakın dolayında meydana gelen yüzeysel akımları drene eden dere suları, göl sistemini beslemektedir. Buna ek olarak Kufi Çayı tarafından drene edilen yüzeysuları ise, alanının B sında yer alan kanal ile sulak alan sistemine ulaşmaktadır. Işıklı Göl ve Gökgöl sulak alan sistemi ve yakın dolayında gözlem yapan Akım Gözlem İstasyonlarında (AGİ) gözlenen akım değerlerine ait istatistiki değerlendirmeler sonucunda sulak alan sistemine, Işıklı kaynaklarından ortalama m 3 /s, Kufi Çayından ortalama m 3 /s ve Dinar Çayından ise ortalama m 3 /s oranında bir yüzey suyu katkısı geldiğini göstermektedir. Işıklı Gölün çıkışında yer alan regülatörde gözlenen ortalama debi değeri ise m 3 /s dir. Drenaj Kanalları Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü (DSİ) tarafından sulama suyu sağlamak amacı ile yapılmış olan sulama kanalları yer almaktadır. Bu kanallardan Gümüşsu Sulama Birliği, Irgıllı Sütlaç Sulama Birliği, Işıklı Sulama Birliği, Çivril Sağ Sahil Sulama Birliği ve Çivril Baklan Sol Sahil Sulama Birliği tarafından sulama suyu sağlamaktadır. Sulama kanallarının yanı sıra, tarım arazisi oluşturmak ve sulamadan dönen suların tahliyesi amacı ile özellikle Gümüşsu Sulama Birliği, Irgıllı Sütlaç Sulama Birliği, Işıklı Sulama Birliği ve Çivril Sağ Sahil Sulama Birliği nin bulunduğu alanlarda kurutma kanalları yer almaktadır. Kaynaklar Alanda sürekli boşalım sağlayan Işıklı Pınar, Gökgöl, Yuvaköy ve Yapağı kaynakları yer almaktadır. Işıklı karst (Akgöz) kaynağının akiferini Triyas-Kretase yaşlı Burgazdağ Formasyonu na ait dolimitler, Gökgöl karst kaynaklarının akiferini ise Akdağ Grubuna ait Jura yaşlı Ergenlik Resifal Kireçtaşları oluşturmaktadır. Üstün (2008) tarafından gerçekleştirilen çalışmada; Işıklı Pınar, Gökgöl, Yuvaköy ve Yapağı kaynaklarının ortalama debi değerlerinin sırası ile 3.371, 2.301, ve m 3 /s olduğu belirtilmektedir. Bu kaynaklara ek olarak mevsimsel boşalım sağlayan kaynaklar da yer almakla birlikte bu kaynakların debileri 1-2 l/s yi geçmemektedir. Orman, Su Varsa Hayat Var. 132

134 Kuyular Keson Kuyular Köylülerin büyük bir çoğunluğu, içme ve kullanma suyu temin etmek ve ekili arazilerini imkân nispetinde yeraltısuyu ile sulamak amacıyla evlerinin önünde ve arazilerinde keson kuyular açmıştır. Bu keson kuyular, özellikle alanının B ve G kesiminde açılmış olup derinlikleri 5-10 m. arasında değişmektedir. Söz konusu kuyular kayıt altına alınmamış olup sayıları bilinmemektedir. Sondaj Kuyuları Işıklı Göl ve Gökgöl sulak alan sistemi yakın dolayında sulama birliklerine su sağlamak amacı ile DSİ tarafından farklı amaç ve derinlikte sondaj kuyuları açılmıştır. Buna ek olarak DSİ tarafından ovanın değişik yerlerinde; araştırma ve işletme sondaj kuyuları açılmıştır. İnceleme alanındaki kayıtlı araştırma, işletme ve derin sondaj kuyusu sayısı toplam 121 tanedir. Sürekli yeraltısuyu seviye gözlemi yapılan kuyular Işıklı Göl ün KB-K-KD sınırında yer almaktadır. Gümüşsu da (37229) yer alan bir kuyu dışında diğer kuyularda gözlenen en düşük su seviye değerleri Işıklı Göl ün taban kotunun (814 m.) üstünde yer aldığını göstermektedir. Bu durum, Işıklı Göl ün KB-K-KD sınırındaki alansal yeraltısuyu Akdağ dan itibaren Işıklı Göle doğru gerçekleştiğini ifade etmektedir. Ayrıca nolu kuyudaki yeraltısuyu seviyesinin Işıklı Gölün taban kotunun altında yer alması ise bu kuyunun bulunduğu bölgede aşırı yeraltısuyu kullanımı olduğunu işaret etmektedir. Göller Proje çalışmasına konu olan Işıklı Göl ve Gökgöl alanının içinde yer almaktadır. Işıklı Göl ve Gökgöl ün toplam yüzey alanları km 2 olup çevresi ise 56.4 km. dir. DSİ XXI. Bölge Müdürlüğü, Işıklı Göl ve Gökgöl sulakalan sisteminin G kenarı kuşaklama kanalı ve mansabına ise bir adet regülatör inşa etmiştir. Söz konusu regülatörede, DSİ XXI. Bölge Müdürlüğü tarafından göl sisteminin su seviyesi, yılları arasında aylık aralıkta kaydedilmektedir. Sulakalan sisteminin G de yer alan mühendislik yapılarından dolayı, ölçülen seviye değerleri gölün doğal seviye değerlerini ifade etmemektedir. Buna ek olarak yapılacak olan değerlendirmelerde, söz konusu mühendislik yapılarından dolayı, Işıklı Göl ve Gökgöl tek bir göl olarak kabul edilmiştir. Buna karşın yılları arasında, Işıklı Göl ve Gökgöl sulakalan sisteminde gözlenen en düşük ve en yüksek su seviyesi sırası ile m. ile m. arasında değişmekte olup gölün ortalama su seviyesi ise m. olarak gözlenmiştir. Diğer taraftan DSİ XXI. Bölge Müdürlüğü tarafından 4-25 Haziran 1998 tarihinde Işıklı Göl ün batimetri haritasının çıkarılması amacı ile çalışma yapılmıştır. Söz konusu çalışma sonucunda Işıklı Göl ün en düşük taban kotu m. olarak belirlenmiştir tarihleri arasında gözlenen su 133 Orman, Su Varsa Hayat Var.

135 seviyeleri ve göl batimetri haritasından elde edilen en düşük taban kotu dikkate alındığında, Işıklı Göl ün en derin yeri yaklaşık 7 m. olarak hesaplanmıştır. DSİ XXI. Bölge Müdürlüğü tarafından 1998 yılında yapılan batimetri çalışmaları sonucunda elde edilen veriler değerlendirilmiş ve Işıklı Göl ün batimetri haritası elde edilmiştir ( Şekil 10) Işıklı Göl ün maksimum işletme kotu olan 821 m. üst sınır olarak kabul edilmiştir. Işıklı Gölün en derin noktası ise 814 m. ile gölün KD da yer almaktadır. Yapılan değerlendirmeler sonucunda Işıklı Gölün en düşük, en yüksek ve ortalama su seviye değerleri sırası ile 814.0, ve m. olarak hesaplanmıştır. Ayrıca elde edilen batimeteri haritasının değerlendirilmesi sonucunda, Işıklı Göl için su seviyesi ile alan ve hacim ilişkisi değerlendirilmiştir. Işıklı Gölde depolanan toplam su hacminin % 50 si 814 ile 816 m kotları arasında yer almaktadır. Bu suyun depolandığı alan göl toplam alanının yaklaşık % 20 sine karşılık gelmektedir. Bununla birlikte Işıklı Gölün su seviyesinin 821 m olması durumunda toplam hacmi m 3 ve göl toplam alanı ise m 2 olarak hesaplanmıştır. Barajlar Işıklı Göl ve Gökgöl sulakalan sistemi alt drenaj alanı içinde baraj bulunmamakla birlikte, sulakalan sisteminin KB da Kufi Çayı alt havzasında, Sandıklı nın K de DSİ tarafından işletilen Örenler Barajı yer almaktadır. Işıklı Göl ve Gökgöl Sulak alanında balıkçılık, turizm, hayvancılık, tarım, torf işletmeciliği, saz kesimi, avcılık ve madencilik gibi faaliyetler yapılmakta aynı zamanda içme suyu ve sulama suyu kaynağı olarak da yararlanılmaktadır Vegetasyon çeşitliliği; saf, karışık, doğal, yaşlı, bakir vb. Akdağ vejetasyon açısından YHGS ve Tabiat Parkı birlikte incelenmiş ve alandaki hedef tür/türler in ekolojik istekleride göz önüne alınarak makro bir vejetasyon değerlendirmesi yapılmıştır. a- Ağaç, Ağaçcık ve Çalılar: Sahadaki başlıca Ağaç, Ağaçcık ve Çalı türleri: Kızılçam (Pinus brutia), Karaçam (Pinus nigra subsp. pallasiana), Ardıç (Juniperus foetidissima, Juniperus exelsa, Juniperus communis, Juniperus oxycedrus), Meşe (Quercus pupescens, Quercus ithaburensis, Quercus cerris, Quercus coccifera, Quercus trojana, Quercus infectoria), Karaağaç (Ulmus glabra), Söğüt (Salix alba, Salix pedicellata), Titrekkavak (Populus tremula), Kestane (Castanea sativa), Ceviz (Juglans regia), Çınar (Platanus orientalis), Porsuk (Taxus baccata), Kavak (Populus alba), Dişbudak (Fraxinus angustifolia), Kızılcık (Cornus mas), Laden (Cistus lauririfolius. Cistus salviifolius), Adifındık (Corylus avellana), Koyunkıran (Hypericum heterophyllum), Dağ akçaağacı (Acer hyrcanum ssp, keckianum), Defne (Laurus nobilis), Cehri (Rhamnus ssp.), Barut ağacı (Frangula alnus), Karamuk (Berberis spp.), Mürver (Sambucus,nigra), Hanımeli (Lonicera caucasica), Ilgın (Tamarix ssp.), Hünnap (Zizypus Orman, Su Varsa Hayat Var. 134

136 jujuba), Sumak (Rhus coriaria ), Boyacı sumağı (Cotinus coggyria), Muşmula (Mespilus germenica ), Menengiç (Pistacia tarebinthus), Karaçalı (Paliurus spina-christi), Çitlenbik (Celtis australis, Celtis glabrata), Üvez (Sorbus umbellata), Alıç (Crataegus ssp.), Dafna (Daphne oleoides), Yabangülü (Rosa ssp.), Badem (Amygdalus communis,amygdalus orientalis), Ahlat (Pyrus ssp.), Yabani erik (Prunus ssp.), Bögürtlen (Rubus canascens), Dağ Muşmulası (Coteneastter ssp.), Kapari (Capparis ovata), Sarı Çiçekli Yasemin (Jasminum fruticans), Abdestbozan (Poterium spinosum), Katırtırnağı (Spartium, Genista ssp.), Orman Sarmaşığı (Hedera helix), Taflan (Euonymus europaea), Pelin (Artemisia ssp.) dir. Bitki grupları itibariyle toplam sahaya oranları : Bozuk Karaçam Ardıç (BÇkAr) %21, Karaçam Koru Ormanı (Çk) %14, Bozuk Meşe Baltalığı (BMBt) %10.25, Bozuk Diğer Yapraklılar (BDy) %9, Bozuk Ardıç(BAr) %8, Bozuk Meşe Ardıç (BMAr) %6, Bozuk Karaçam ormanı (BÇk) %3, Bozuk Ardıç Meşe Taşlık (BArM-T) %1.5, Meşe baltalığı (MBt) %1.5, Bozuk Meşe (BM) %0.7, Kızılçam Koru Ormanı (Çz) %0.5 dir. (Akdağ tabiat parkı bölümünde bulunan ormanlar) YHGS deki ormanlık alanlar ( Akdağ TP dışında kalan) Afyon Sandıklı ve Denizli Çivril orman işletme şeflikleri sorumluluk alanlarında kalmaktadır. Bu işletme şefliklerine ait orman amenajman planları meşcere haritaları üzerinde yapılan çalışma ile alanda kalan ormanlık alanlar ve bu alanlardaki ağaç va ağaçsıların oluşturdukları karışımların, kapalılık, yaş, durumları ve makro vejetasyon yapısı, ayrıca orman harici yer kaplayan alanlarla ile ilgili bilgiler aşağıda Tablo da verilmiştir. Tablo: Orman Alan Tipleri ile Diğer Arazi Kullanımları Mescere tipi Alanı (Hektar) Mescere tipi Alanı (Hektar) Ag Çkc BAr Çkc BArM 19.5 Çkc BÇk Çkcd BÇk-T Çkcd BÇkAr Çkcd BÇkM Çkd BÇz 1.5 Çkd BDy Çzc Orman, Su Varsa Hayat Var.

137 BM Çzc2 1.5 BMAr Çzcd BMBt ÇzÇkcd2 5.0 Çka MBt3/ Çka MBt3/ Çka2 2.0 T Çkb OT-T 2.0 Çkbc OT Çkbc Z İs 2.5 TOPLAM ALAN b- Otlar ve Sazlar: Sahada çeşitli çayır otları, Sütleğen (Euphorbia ssp.), Mercanköşk (Origanum ssp.), Adaçayı (Salvia ssp.), Kekik (Thymus ssp.), Sığırkuyruğu (Verbascum heterobarbatum, V. luridiflorum), Nane (Mentha ssp.), Kirpi yastığı (Acantholimon ssp.), Dağ Yavşan otu (Veronica ssp.), Geven (Astragalus gaeobotrys, A. mitchelianus, A. paecilanthus), Eğrelti (Dryoptris filix-mas.), Kantaron (Hypericum heterophyllum, H. aviculariifolium ssp. uniflorum), Pelin (Artemisia ssp.), Yumak otları (Festuca ssp.), Sarı ot (Boreava aptera), Nicar otu (Barbarea hedgeana), Çan çiçeği (Campanula sorgerae), Orman müşiri (Asperula ritida ssp. hirtella), Kuşkonmaz (Cardus nutans ssp. falcato-incurvus) Peygamber çiçeği (Centaurea carlensis ssp. maculiceps, C. olimpica), Deve dikeni (Cirsium sipyleum), Karanfil (Dianthus erinaceus var. alpinus), Ölümsüz çiçek (Helichrysum compactum), Taş nanesi (Micromeria cristata ssp. phrygia), Gelincik (Papaver spicatum var. spicatum), Sabun otu (Saponaria pamphylica), Yemlik (Scorzonera violacea), Dağ çayı (Sideritis condensata), Nakil çiçeği (Silene caryophylloides ssp. echinus), Crenosciadium siifolium, Asyneuma compactum, Cypeola ciliata, Erysimum pallidum, çeşitli sukkulent bitkiler ve Soğanlı bitkiler mevcuttur. Sümbül (Scilla bifolia), Sarıkokulu (Erantis hymalis), Ağlayan gelin (Fritillaria pinardii), Lale (Tulipa orphanidea), Karçiçeği (Merendera trigyna, Merendera attica), Safran (Crocus ssp.), Kardelen (Galanthus gracilis), Süsen (İris suaveolens) Arap sümbülü (Muscari ssp.), Glayöl (Gladiolus Orman, Su Varsa Hayat Var. 136

138 atroviolacens), Siklamen (Cyclamen mirabilis) sahadaki mevcut soğanlı bitkilerden bazılarıdır. Sahada bulunan Çobandeğneği (Polygonum afyonicum) yeni tür (endemik) dür. Sahanın nemli ortamlarında bulunan Hasır sazı (Juncus ssp.), Çayır sazı (Carex ssp.) ve Papirus otu (Cyperus ssp.) sahadaki sazlardan bazılarıdır. Orman içi açıklarında bulunan otlar ve sazların toplam sahaya oranı %18 dir. c- Yosun, Mantar ve Likenler: Saha yosun, mantar ve liken açısından zengindir. Sahada bulunan yenebilen mantarlardan bazıları Morchella esculenta (Kuzugöbeği), Morchella conica (Kuzugöbeği), Lactarius deterrimus (Çıntar), Coprinus comatus, Marcolepiota procera,agaricus campastris, Armilleria mellea, Tricholoma terreum (Karakız mantarı), Pleurotus ostreatus (Kavak mantarı), Pleurotus eryngii, Chroogomphus rutiles (Geyik mantarı), Rhizopogon luteolus (Domalan), Lycoperdon perlatum (Şeytan kınası), Lycoperdon molle (Şeytan kınası), Polyporus squamosus (Kadifeli) dir.sahadaki odun tahripçisi mantardan bazıları: Stereum hirsitum, Mycena strabicicola dır. Inocybe fastigiata ise sahadaki zehirli mantarlardan birisidir. 7. İklimsel veriler 7.1.Sıcaklık Işıklı Göl ve Gökgöl sulakalan ekosistemi ve yakın dolayında yer alan MGİ da gözlenen, yıllık ortalama sıcaklık değerleri dikkate alınarak inceleme alanı için sıcaklık dağılım haritası oluşturulmuştur. Yapılan değerlendirmeler sonucunda, inceleme alanı ve yakın dolayında gözlenen en düşük ve en yüksek yıllık ortalama sıcaklık değerleri C ile C arasında değişmekte olup, yıllık ortalama sıcaklık ise C olarak hesaplanmıştır. Ölçüm yapılan 4 istasyonun ortalamalarına göre, en soğuk ay 3.7 o C ortalama ile Ocak ayı, en sıcak ay ise 25.0 o C ortalama ile Temmuz ayıdır. Bölge yaz aylarında 23.8 o C ortalama sıcaklığa sahip iken kış aylarında ise, ortalama sıcaklık 4.5 o C dır. Akdağ Yaban Hayatı Geliştirme Sahası Akdeniz iklim bölgesinde olup Ege - İç Anadolu iklimi arasında bir geçiş bölgesinde yer almaktadır. Bu bölgenin hakim iklim tipi, oldukça yüksek yağış, karakteristik ve tipik şiddetli yaz kuraklığıdır. Sonuç olarak alandaki iklimin klasik anlamda Akdeniz-İç Anadolu geçit özellikleri yansıttığı söylenebilir. Alan Güneyde Büyük Menderes Vadisi boyunca Ege ye açık olması nedeniyle, bu kesimde flora ve vejetasyonun yapısı da (örneğin Quercus coccifera topluluğunun bulunuşu gibi) bu durumu doğrular niteliktedir. Buna karşılık alanın Büyük Menderes Vadisi bitiminde ani bir yükselim yapması ve söz konusu vadiye dik konumlu bulunması nedeniyle, kuzey ve doğu kesimleri daha karasaldır. Bu iklim, Ege Bölgesi'nin büyük bir bölümü ile İç Anadolu'nun batı kesiminde ve Akdeniz Bölgesi'nde Torosların güneye bakan kesimlerinde etkilidir. Yazları sıcak ve kurak, kışları ılık ve yağışlıdır. Kıyı kuşağında kar yağışı ve don olayları nadir olarak görülür. Yüksek kesimlerde kışlar karlı 137 Orman, Su Varsa Hayat Var.

139 ve soğuk geçer. YHGS ve çevresinde kışlar oldukça sert ve kar yağışlıdır. Ortalama yıllık toplam yağış mm dir ve yağışların çoğu kış mevsimindedir. Yaz yağışlarının yıllık toplam içindeki payı %5.7 dir. Bu yüzden bölgede yaz kuraklığı hakimdir. Yıllık ortalama nispi nem %63.2 dir. Kıyı kuşağının doğal bitki örtüsünü sıcaklık ve ışık isteği yüksek, kuraklığa dayanıklı olan kızıl çam ormanları ve maki vejetasyonu oluşturur. Yüksek yerlerde ise iğne yapraklı karaçam, sedir, ardıç ve göknar ormanları hakimdir. YHGS nin bulunduğu bölge, Afyon ve Denizli İllerinin sınırları içerisinde kalmaktadır. Alana ait iklim verileri Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü (DMİ) web sitesindeki ( Afyon ve Denizli İllerinde bulunan meteoroloji istasyonlarına ait Uzun Yıllar ( ) İçinde Gerçekleşen Ortalama Değerler ve Uzun Yıllar İçinde Gerçekleşen En Yüksek ve En Düşük Değerler tablolarından alınmıştır.( Tablo : Afyonkarahisar Meteorolojik Veriler İstasyon adı: AFYONKARAHİSAR Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Uzun Yıllar İçinde Gerçekleşen Ortalama Değerler ( ) Ortalama Sıcaklık ( C) Ort. En Yüksek Sıcaklık ( C) Ortalama En Düşük Sıcaklık ( C) Ort. Güneşlenme Süresi (saat) Ortalama Yağışlı Gün Sayısı Aylık Toplam Yağış Miktarı Ortalaması (kg/m 2 ) Uzun Yıllar İçinde Gerçekleşen En Yüksek ve En Düşük Değerler ( ) En Yüksek Sıcaklık ( C) En Düşük Sıcaklık ( C) Tablo : Denizli Meteorolojik Veriler İstasyon adı: DENİZLİ Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Uzun Yıllar İçinde Gerçekleşen Ortalama Değerler ( ) Orman, Su Varsa Hayat Var. 138

140 İstasyon adı: DENİZLİ Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Uzun Yıllar İçinde Gerçekleşen Ortalama Değerler ( ) Ortalama Sıcaklık ( C) Ort. En Yüksek Sıcaklık ( C) Ortalama En Düşük Sıcaklık ( C) Ort. Güneşlenme Süresi (saat) Ortalama Yağışlı Gün Sayısı Aylık Toplam Yağış Miktarı Ortalaması (kg/m 2 ) Uzun Yıllar İçinde Gerçekleşen En Yüksek ve En Düşük Değerler ( ) En Yüksek Sıcaklık ( C) En Düşük Sıcaklık ( C) Tablolardan da anlaşıldığı gibi Uzun Yıllar İçinde Gerçekleşen Ortalama Değerlerin iki istasyon ortalamalarına göre yılın soğuk ayının ocak ayı olduğu, ortalama sıcaklığın 3,05 C, en sıcak ayın Temmuz ayı olduğu ortalama sıcaklığın 24,9 C, sahadaki yıllık ortalama sıcaklık yaklaşık 16,3 C civarında olduğu, en yağışlı ayın 64,6 Kg/m2 ile Aralık ayı olduğu görülmektedir Yağış (yağmur, kar, dolu, sis vb) Işıklı Göl ve Gökgöl, son 30 yıl içerisinde gerek doğal gerekse insan etkisi sebebiyle değişimlere uğramıştır. Bu değişimlerin doğru olarak analiz edilmeleri sulakalan ve çevresinde yağış ve buharlaşma analizlerini içeren meteorolojik değerlendirmelerin önemini daha da arttırmaktadır. Her ne kadar söz konusu sulak alan ekosistemi içerisinde, insan etkisinin son yıllarda artmış olduğu bilinse de, küresel ısınmanın ve paralel olarak iklim değişikliğinin alan üzerindeki etkisinin ayrıntılı olarak ortaya konması şüphesiz zorunludur. Bu amaçla, Işıklı Göl ve Gökgöl çevresinde ve sulak alan havzası içerisinde yeralan alanın meteorolojik özelliklerini yansıtabilecek istasyonlar seçilmiştir yılları arasında Dinar, Denizli, Güney ve Denizli-Çivril istasyonları olmak üzere dört istasyon yağış, sıcaklık ve buharlaşma analizleri için seçilmiştir (Şekil 4.) Bu amaçla, öncelikle 139 Orman, Su Varsa Hayat Var.

141 inceleme alanı ve yakın dolayında yer alan tüm istasyonlarda gözlenen yağış, buharlaşma ve sıcaklık verileri için değerlendirme yapılmıştır. İnceleme alanı için yıllık toplam yağış miktarı, Eş Yağış Eğrisi ve Thiseen Poligon Yöntemleri kullanılarak belirlenmiştir (Şekil5). Eş Yağış Eğrisi ve Thiseen Poligon Yöntemleri kullanılarak Işıklı Göl ve Gökgöl sulakalan sistemi için hesaplanan yıllık toplam yağış miktarı sırası ile ve mm/yıl olarak hesaplanmıştır. Her iki yöntemle yapılan değerlendirmelerde, özellikle G-GD dan gelen yağışların, inceleme alanındaki yağış paternini oluşturduğu görülmektedir. İnceleme alanı ve yakın dolayında yer alan MGİ da gözlenen yağış değerlerine göre; kış yağışları yıllık toplam yağışın yaklaşık % nü oluşturmaktadır. Bunu sırası ile % ile ilkbahar, % ile sonbahar ve % ile de yaz yağışları izlemektedir. Tablo: Yağış YAĞIŞIN MEVSİMLERE GÖRE DAĞILIMI MEVSİM Yağış (mm) Yağış Yüzdesi (%) - İlkbahar (Mart+Nisan+Mayıs) Yaz (Haziran+Temmuz+Ağustos) Sonbahar (Eylül+Ekim+Kasım) 114, Kış (Aralık+Ocak+Şubat) Toplam 498, Rüzgar (hızı ve yönü) Grafikler Afyonkarahisar da rüzgar esme sayısının en çok NNW yönünde (3702) ve ortalama hızının 2.9 m/s olduğu, Çivril de rüzgar esme sayısının en çok W yönünde (2854) ve ortalama hızının 1.5 m/s olduğu görülmektedir. WNW W NW NNW N NNE NE EN E W NW N NE E WSW ES SW SE SW SE SSW S SSE S Afyonkarahisar ÇİVRİL Orman, Su Varsa Hayat Var. 140

142 7.4. Nemlilik Buharlaşma İnceleme Alanı ve Yakın Dolayındaki Mevcut MGİ na Ait Eş Gerçek Buharlaşma-Terleme Haritası (Turc Yöntemi) 141 Orman, Su Varsa Hayat Var.

143 Turc Yöntemi ile elde edilen gerçek buharlaşma-terleme değerleri kullanılarak inceleme alanı ve yakın dolayı için eş gerçek buharlaşma-terleme eğrisi haritası oluşturulmuştur. Hesaplamalar sonucu elde edilen veriler sonucunda proje alanı için gerçek buharlaşma-terleme miktarı mm/yıl olarak hesaplamıştır. 2. Seçkin Doğa turizmi değerlerine ait bilgiler, ANTİK KENTLER Eumenia Antik Kenti Adı : Eumenia Antik Kenti Yapım Tarihi ve Yaptıran : II. Eumenes Tescil Tarihi ve Kararı : İzmir K.T.V.K.K./ 1554 İlçesi Yeri : Çivril : Işıklı Kasabası Kadastral Durum : Pafta: Ada: Parsel: Denizli İli, Çivril İlçesi, Işıklı Kasabası nın Sarıbaba Tepesi ve Işıklı su kaynağı civarı ile kasabanın doğu bölümünde yüzeyde antik Eumenia Kenti nin izleri bulunmaktadır. Sarıbaba Tepesi nin güney eteği, Işıklı Gölü kıyısına kadar, Helenistik ve Roma Nekropol Alanı olarak tespit edilmiştir. Göl civarı ve su kaynağı kıyısı boyunca, kasaba içlerine kadar antik kentin asıl yerleşim izlerine rastlanılmaktadır. Eumenia Antik Kenti, Helenistik Çağ da Pergamon Kralı II. Eumenes tarafından kurulmuş olup, Roma ve Bizans Dönemleri nde de yerleşimin devam ettiği yüzeydeki izlerden anlaşılmaktadır. Yer yer mermer sütun başlıkları, kesme blok taşlar, sütun parçaları ile tuğla ve çanak çömlek parçalarına rastlanılmaktadır. Ancak son yüzyıl içerisinde Sarıbaba Tepesi nin güney yamaçlarında taş ocağı, kireç ocağı ve yol kenarının da kum ocağı olarak kullanıldığı ve böylece nekropol alanının yer yer tahrip edildiği gözlenmiştir. Kentin akropolü Sarıbaba Tepesi üzerindedir. Akropole ait sur duvarları yer yer izlenebilmektedir. ÖREN YERLERİ Küfi Deresi Adı : Küfi Deresi Tescil Tarihi ve Kararı : İlçesi Yeri Kadastral Durum : Çivril : Işıklı Kasabası-Koçak Köyü : 4,5,10,14,15,16,17,18,27,29,30 paftalar Orman, Su Varsa Hayat Var. 142

144 Denizli İli, Çivril İlçesi, Küfi Deresi kenarlarında bulunan istinat duvarları ve buna bağlantılı Emirhisar Kasabası nın doğusundaki Roma yerleşimidir. Duvarlar, şimdiki Küfi Deresi nin ovaya indiği yerden itibaren Emirhisar Kasabası na kadar iki sıra, birisi moloz taşlarla, diğeri blok taşlarla örülmüş, açılan kum ocaklarında görülebilen ve tahribata uğramış azami 2 m yüksekliğinde duvarlar ile Emirhisar ın doğusunda yüzeyde sadece seramikleri görülen örenyeridir. Kayadibi Örenyeri Adı : Kayadibi Örenyeri Tescil Tarihi ve Kararı : G.E.E.A.Y.K. A İlçesi Yeri : Çivril : Özdemirci Kasabası Kadastral Durum : 11 paftaa Denizli İli, Çivril İlçesi nin yaklaşık 30 km 2 km kadar kuzeyinde bulunmaktadır. Yöreden geçen Donoğlu Deresi nin kuzeyindeki kayalık bölgenin üst ve alt düzlüğünde arkeolojik yerleşim izine rastlanılmaktadır. Yüzeydeki buluntular yerleşimin Roma ve Bizans Devri ile ilgili olduğunu göstermektedir. Yüzeyde yer yer mimari parçalar, çanak-çömlek kırıkları ve tuğla parçaları ile bir sarnıç bulunmaktadır. Nekropol olabileceği düşünülen bir alan mevcuttur. Kaçak kazılar sonucunda ortaya çıkarılmış ve tahrip edilmiş üç adet bitişik mezar odasına rastlanılmıştır. Mezarlar tek kişilik olup, kesme blok taşlardan yapılmış olduğu görülmüştür. Yörede başka anıtsal yapı dokusuna rastlanılmamıştır.doğu ve kuzey kesiminde çok miktarda moloz taş görülmektedir. Alanı doğudan batıya doğru ikiye bölen kayalık alan alt düzlüğe doğru erozyon halindedir. Alanın Kayadibi düzlüğünde, sit alanı sınırları içinde, şifalı içme suyu kaynağı bulunmaktadır. HÖYÜKLER Beycesultan Höyüğü Adı 143 : Beycesultan Höyüğü Tescil Tarihi ve Kararı: İzmir K.T.V.K.K./ 4775 İlçesi Yeri : Çivril : Menteş-Kocayaka Köyleri Mülkiyeti : Hazine Kadastral Durum : Uşak L23-a-24-c L23-a-25-d Denizli İli, Çivril İlçesi ne 5 km. uzaklıkta, Denizli- Çivril karayolunun kuzeyindedir. 700x500 m.lik bir alanı kaplamaktadır. Yüksekliği 25m dir. Yakacık, Menteş ve Kocayaka Köyleri ortak sınırı içinde kalmaktadır. Höyükte 40 yapı katmanı tespit edilmiştir katmanlar Geç Kalkolitik, katmanlar Erken Bronz I, katmanlar Erken Bronz II, 9-6. katmanlar Erken Bronz III, 5-1. katmanlar Orta Bronz ve Bizans Çağlarına tekabül etmektedir. Höyük üzerinde kuzey tarafta Orman, Su Varsa Hayat Var.

145 Beycesultan Türbesi bulunmaktadır. Kuzeydeki sekizgen gövdeli ve üzeri kubbe örtülü türbe, Selçuklu Dönemi ne aittir. Malzeme olarak kesme taş, moloz taş, tuğla ve kireç harç kullanılmıştır yıllarında İngiliz Arkeoloji Enstitüsü tarafından yapılan kazılarda çıkarılan pişmiş toprak çanakçömlekler; kemik, fildişi ve taştan yapılmış idol, kolye ve küçük objeler; gümüş, bakır ve bronzdan yapılmış mızrak uçları; iğneler vb. eserler bugün Denizli Hierapolis Örenyeri Müzesi nde sergilenmektedir. Beycesultan Höyüğü; 2007 yılından bu yana Ege Üniversitesi öğretim üyesi Eşref ABAY başkanlığındaki bir ekip tarafından kazılmaktadır. Gümüşsu Höyüğü Adı : Gümüşsu Höyüğü Tescil Tarihi ve Kararı : İzmir K.T.V.K.K./ 9468 İlçesi Yeri : Çivril : Gümüşsu Kasabası Kadastral Durum : pafta Denizli İli, Çivril İlçesi, Gümüşsu (Homa) Kasabası sınırları içinde bulunan Gümüşsu Höyüğü, Işıklı- Gümüşsu Kasabası nı birbirine bağlayan Dinar karayolunun güney tarafında, Beydilli Köyü nün güneydoğusundadır. Günümüzde Işıklı Gölü ne paralel uzanan Höyük, doğu-batı doğrultusunda yaklaşık 150 m uzunluğunda, kuzey- güney doğrultuda ise 100 m uzunluğundadır.tunç, Roma ve Bizans Dönemlerine ait buluntulara rastlanılmaktadır. Höyüğün güney ve doğusunda Bizans ve Roma yerleşimi, ana kütlede ise Tunç Dönemi yerleşimi yoğunluktadır. Alan Höyüğü Adı : Alan Höyüğü Tescil Tarihi ve Kararı: İzmir K.T.V.K.K./ 9569 İlçesi Yeri : Çivril : Kıralan Kasabası Kadastral Durum : 4 L 23-d-19-b pafta Denizli İli, Çivril İlçesi, Kıralan Kasabası ndaki Alan Höyüğü, Kıralan Kasabası yol ayrımında, Özdemirci ye giden karayoluna 6,5 km mesafededir. Asfalt yol höyüğü ikiye bölmektedir. Mollaver Mevkii olarak bilinen alandaki höyüğün güneydoğusunda Dede Tepesi, kuzeydoğusunda ise Osmanlı Dönemi nden kalma Harıl Boğazı Çeşmesi yer alır.zeminden 5 m yükseklikteki höyükte sadece Tunç Çağları na ait seramik parçalarına rastlanılması sebebiyle, bu çağlarda iskân gördüğü anlaşılmaktadır Orman, Su Varsa Hayat Var. 144

146 Çetinler Höyükleri Adı : Çetinler Höyükleri Tescil Tarihi ve Kararı: İzmir K.T.V.K.K./1702 İlçesi Yeri : Çivril : Çetinler Köyü Kadastral Durum : 2 pafta, 303 parsel Denizli İli, Çivril İlçesi, Çetinler Köyü sınırları içinde bulunan Çetinler Höyükleri, Gümüşsu Kasabası nın 3 km güneybatısında yer almaktadır. İki höyük yerleşimi alanının arası 20 m mesafelidir ve her ikisi de toprak seviyesinden yaklaşık olarak 5 m kadar yüksektedir.çetinler Höyüklerinin, bulunduğu topografya coğrafi olarak Çivril Ovası ndan doğuya ve kuzeydoğuya yönelen yol güzergâhı üzerindedir. İklim olarak Akdeniz İklimi nden Karasal İklim e geçiş bölgesinde yer alır. Eski çağlarda özellikle hayvancılık ve tekstilcilik Eski Tunç Çağı nın en önemli geçim kaynaklarıdır. Hububat ekimi de çok eski çağlardan günümüze kadar devam etmektedir. Höyükte yapılan incelemelerde bol miktarda kaba yapım Eski Tunç Çağı na ait 3-5 cm kalınlıkta tuğla ve küp parçalarına rastlanılmaktadır. Kaba yapım tuğla parçaları ise, yakın çevresinde Roma Dönemi ne ait bir köy yerleşiminin var olduğunu gösterir Höyük yüzeyinde belli çağların varlığını gösteren seramik parçalarına rastlanılmamaktadır. Höyüğün çapı yaklaşık m kadardır. Bu haliyle her iki höyükteki yerleşimin küçük yerleşimler olduğu anlaşılmaktadır. Yamanlar Höyüğü Adı : Yamanlar Höyüğü Tescil Tarihi ve Kararı: İzmir K.T.V.K.K./1703 İlçesi Yeri Kadastral Durum : Çivril : Yamanlar Köyü : 43 pafta, 1731 parsel Yamanlar Höyüğü, Denizli İli, Çivril İlçesi nin 8 km batısında bulunan Yamanlar Köyü yerleşimi içinde kalmaktadır. Höyük, güneydoğuya doğru hafif bir eğimle ova üzerinde kaybolur. Kuzeybatısı ile keskin dik bir eğime son bulur. Höyüğün çapı yaklaşık olarak 70 m, yüksekliği ise 7-8 m kadardır. Yüzeyde belli çağların varlığını gösteren seramik parçalarına rastlanılmamaktadır. Ancak höyüğün 5 km batısında bulunan Beycesultan Höyüğü tabakalaşmasına göre Kalkolitik ten itibaren bütün devirlere rastlanılması da mümkündür.çivril Ovası, höyükler ve Antik Çağ yerleşimleri ile insanların yaşamını kolaylaştıran iklim ve bitki örtüsü ile Kalkolitik ten itibaren kalabalık bir nüfusu barındırmıştır. 145 Orman, Su Varsa Hayat Var.

147 Söğütlüçeşme Höyüğü Adı : Söğütlüçeşme Höyüğü Tescil Tarihi ve Kararı: İzmir K.T.V.K.K./9873 İlçesi Yeri : Çivril : Özdemirci Kasabası Kadastral Durum : 6 adaa 300 m kuzeybatısında bir tarla içindedir. Yaklaşık 5 m yüksekliğinde ve 150 x 200 m boyutlarınca yayılan bir höyüktür.yüzey buluntularından Eski Tunç-Demir Çağı yerleşimi olduğu anlaşılmaktadır. Tarımsal faaliyetler nedeniyle kısmen tahrip edilmekte olan höyük, arkeolojik açıdan yeterli potansiyele sahip bir höyüktür. Tuğlu Höyük Adı : Tuğlu Höyük Tescil Tarihi ve Kararı: Aydın K.T.V.K.K./1380 İlçesi Yeri Kadastral Durum : Çivril : Tuğlu Köyü : L23b-22c pafta, parsel Çivril İlçesi, Tuğlu Köyü nün 700 m. güneyindedir. Yayvan tepe olan höyüğün üzeri meradır. Yüzeyde Roma Dönemi ne ait seramik parçaları bulunmasına rağmen daha eski çağlara ait kalıntılara toprak altında rastlanması mümkündür. Ömeroğlu Höyük Adı : Ömeroğlu Höyük Tescil Tarihi ve Kararı: İlçesi Yeri : Çivril : Emirhisar Kasabası Kadastral Durum : L23b-22d pafta, 1433,1440,1441,1442,1443,1444,1445,1446 parseller Çivril İlçesi, Emirhisar Kasabası sınırları içinde çapı fazla büyük olmayan höyüğün üzerinde vasıfsız tuğla ve seramik parçaları bulunmaktadır. Bağırtlan Höyük Adı : Bağırtlan Höyük Tescil Tarihi ve Kararı : İlçesi Yeri Kadastral Durum : Çivril : Emirhisar Kasabası : L23b-22c pafta, Orman, Su Varsa Hayat Var. 146

148 Çivril İlçesi, Emirhisar Kasabası sınırları içinde mera vasıflı arazide bulunan Bağırtlan Höyük küçük bir höyüktür. Yassıhöyük ün güneybatısındadır. Tepe yüksekliği 1-2 mm. kadardır. Höyük tepesinde Roma Dönemi tuğla kırıkları ve seramik parçaları vardır. Daha eski yerleşim izlerine daha alt tabakalarda rastlanılması mümkündür. İki dekarlık bir alanı kapsar. Yassıhöyük Adı : Yassıhöyük Tescil Tarihi ve Kararı: Aydın K.T.V.K.K./1380 İlçesi Yeri : Çivril : Emirhisar Kasabası Kadastral Durum : L23b-22d pafta Çivril İlçesi, Emirhisar Kasabası sınırları içinde bulunan Emirhisar-Yassıhöyük, halk arasında Yassı Tepe olarak bilinmektedir. Höyük çok geniş bir alanı kapsar. Bu alanda çok geniş bir yerleşim sahası olduğu anlaşılmaktadır. Özellikle tüm çevreye dağılmış, Roma Dönemi ne tarihlenen seramik parçaları, Yassıhöyük ün Roma Dönemi nin gelişmiş bir yerleşimi olduğunu göstermektedir. Çevredeki diğer höyük ve Tümülüslere merkez teşkil eder. Kuzeydoğu- güneybatı alanında dağılmıştır. Muhtemelen en eski yerleşim izleri tepe yükseltisinde ve alt katmanlarda rastlanılmaktadır. Kısıkmış Höyüğü Adı : Kısıkmış Höyüğü Tescil Tarihi ve Kararı: Aydın K.T.V.K.K./1880 İlçesi Yeri Kadastral Durum : Çivril : Emirhisar Kasabası : 25 pafta Çivril İlçesi, Emirhisar Kasabası sınırları içinde, Kısıkmış Mevkii nde bulunan Kısıkmış Höyüğü nün yüzeyindeki seramik buluntulara göre Tunç Çağı ve Roma Dönemi nde iskân gördüğü anlaşılmaktadır. Kuzey- güney istikametinde uzanan höyüğün tarla seviyesinden yüksekliği 10 m. civarındadır. Çivril Höyük ve Mezarlığı Adı : Çivril Höyük ve Mezarlığı Tescil Tarihi ve Kararı : :İzmir K.T.V.K.K./1754 İlçesi Yeri Mülkiyeti Kadastral Durum : Çivril : Merkez : Çivril Belediyesi Tüzel Kişiliği : 30pafta, 171 parsel 147 Orman, Su Varsa Hayat Var.

149 Denizli İli, Çivril İlçesi nde bulunan Çivril Höyüğü, Beycesultan Höyüğü nün yaklaşık 10 km kuzeydoğusunda bulunmakta ve Beycesultan Höyüğü gibi tabakalaşma vermektedir. Kesitlerde tabakalaşmaya ait izler görülmektedir. Kenar kesitlerindeki ve yüzeydeki pişmiş toprak buluntular Hitit öncesi, Hitit ve Roma Çağı karakteri veren buluntulardır. Çivril ve yöresi 12. yy da Anadolu Selçuklu Sultanı Kılıçarslan tarafından fethedilmiştir. Höyük, Türk fetihleri ile birlikte yöreye gelen Türkler tarafından hem mezarlık, hem de yerleşim yeri olarak kullanılmıştır. Höyük üzerindeki mezarlık, Selçuklu Dönemi nden bu yana kullanılmaktadır. Mezarlığın höyük zirvesine yakın bölümünde onikigen bir türbe yer alır. Türbe, Habib-i Acem Türbesi olarak anılmaktadır. Habib-i Acem, Selçuklu yerleşimi sırasında Horasan dan gelmiş ve Çivril yöresinde yerleşmiş ünlü bir din büyüğü olarak bilinmektedir.höyük tabanına yakın bölümleri Çivril Mezarlığı için bir duvar ile çevrelenmiş olup, tabandan itibaren yeni yerleşim başlamaktadır. Pekmez Höyük Adı : Pekmez Höyük Tescil Tarihi ve Kararı: Aydın K.T.V.K.K./1380 İlçesi Yeri : Çivril : Emirhisar Kasabası Mülkiyeti : Çivril Belediyesi Tüzel Kişiliği Emirhisar Kasabası sınırları içerisinde yer alır. Yassıhöyük ün 300 m. batısındadır. Yassıhöyük ün bir uzantısı olarak görünse de iki höyük arasındaki parsellerde kültür tabakaları kesintiye uğradığından ayrı bir höyük olarak tescil edilmiştir. Çevresinde bol miktarda Roma Dönemi seramiğine rastlanır. Yükseltisi 2-3 m. kadar olup, 2 dekarlık bir alanı kaplamaktadır. NEKROPOL ALANLARI Gürpınar Roma Mezarları Adı : Gürpınar Roma Mezarları Tescil Tarihi ve Kararı: İzmir K.T.V.K.K./7181 İlçesi Yeri : Çivril : Gürpınar Kasabası Kadastral Durum : 15,18 ve 20 paftalar Denizli İli, Çivril İlçesi nin 15 km kuzeyinde bulunan Gürpınar Kasabası kenarında, bahçe yolu ve değirmen yolu üzerinde bulunan Roma Mezarlığı, halen kullanılan Gürpınar a ait lokal mezarlık ile iç içedir. Çevrede Roma yerleşiminin varlığını gösteren döşeme kiremidi ile seramik parçaları görülmektedir..mezarlar, yaklaşık 2x1,5 m ebatlarındadır. Moloz taş ve üzeri harç sıva ile yapılmış, üstlerinin tonoz yapı ile örtüldüğüne dair izler bulunmaktadır. Roma Dönemi ne ait tuğla parçaları, seramik kırıntıları ve yol kenarında devşirme olarak sıralanmış traverten blok taşlar yer alır. Yüzeyde yer alan başka anıtsal yapı ve yapı kalıntısı görülmemektedir. Orman, Su Varsa Hayat Var. 148

150 Donoğlu Deresi Nekropolü Adı : Donoğlu Deresi Nekropolü Tescil Tarihi ve Kararı: İzmir K.T.V.K.K./9569 İlçesi Yeri : Çivril : Gürpınar Kasabası Denizli İli, Çivril İlçesi, Özdemirci-Donoğlu Mevkii nde, Reşadiye Köyü nün 2,5 km kuzeydoğusunda yer alan Donoğlu Deresi Nekropolü, tescilli Kayaaltı Mevkii nin tam karşısında yer almaktadır. Kaçak kazılarla kısmen tahrip edilmiştir. TÜMÜLÜS VE KAYA MEZARLARI Karamanlı Tümülüsü Adı : Karamanlı Tümülüsü Tescil Tarihi ve Kararı: İzmir K.T.V.K.K./9521 İlçesi Yeri : Çivril : Karamanlı Köyü Mülkiyeti : Köy Tüzel Kişiliği Kadastral Durum : 629 parsel Denizli İli, Çivril İlçesi, Karamanlı Köyü sınırları içinde, Çivril-Seraserli Köyü yol güzergâhında bulunan, Karamanlı Höyük olarak bilinen tümülüs, yaklaşık 15 m yüksekliğinde bir tepecik halinde olup, toprak alımı esnasında ortaya çıkan kesitlerinde yer yer yanık izlerine rastlanılmaktadır. Tümülüsün çevresindeki toprak alımı sırasında zeminin aşağıya doğru çekilmesiyle dromos ve mezar odasının görülmemesine karşın, kazı sonucu ulaşılması kolaylaştırılmıştır. Somak Tümülüsü Adı 149 : Somak Tümülüsü Tescil Tarihi ve Kararı: Aydın K.T.V.K.K/428 İlçesi Yeri : Çivril : Karabedirler Köyü Denizli İli, Çivril İlçesi, Karabedirler köyü yolunun, solundaki doğal tepelik üzerinde ve iki tümülüs yan yana bulunmaktadır. Anadolu ölü gömme geleneği içinde önemli mezar yapılarından olan tümülüsler Friglerle ortaya çıkmıştır. Bu tür mezar yapım geleneği uzun yıllar devam etmiştir. Tırtıllı Tepe üzerindeki tümülüsler; kaçak kazı ile tahrip edilen buluntulara göre, Geç Hellenistik dönemde yapılmış olmalıdırlar. Tümülüs içindeki mezar yapıları; yöresel taşlardan itinalı bir işçilikle yapılmışlardır. Mezarlar, beşik çatı şeklinde kapatılmışlardır. Her iki tümülüs de; kaçak kazılar sonucunda tahrip edilmişlerdir. Orman, Su Varsa Hayat Var.

151 Cenklimera Tümülüsü Adı : Cenklimera Tümülüsü Tescil Tarihi ve Kararı: Aydın K.T.V.K.K./1380 İlçesi Yeri : Çivril < span>emirhisar Kasabası Kadastral Durum : L23b-22d paftaa Çivril İlçesi, Emirhisar Kasabası sınırları içindeki merada bulunmaktadır. Yassıhöyüğün 500 mm. güneydoğusundadır. Tepe yükseltisi m.dir. Kırhöyük Tümülüsü Adı : Kırhöyük Tümülüsü Tescil Tarihi ve Kararı: Aydın K.T.V.K.K./664 İlçesi Yeri : Çivril : Kocayaka Köyü KÜLTÜREL YAPILAR Çivril Eski Hükümet Konağı Adı : Çivril Eski Hükümet Konağı Yapım Tarihi ve Yaptıran : 1915 Tescil Tarihi ve Kararı : G.E.E.A.Y.K. A-1725 İlçesi Yeri : Çivril : Merkez Mülkiyeti : Hazine Kadastral Durum : 29-m-11 pafta, 151 ada,10 parsel Denizli İli, Çivril İlçesi nde bulunan, dikdörtgen planlı olan bina iki katlıdır. Dış yapısının subasman seviyesine kadar olan kısmı muntazam kesme taştan, üst yapısı moloz taştan harç ile yapılmıştır. Dış yapıda sıva kullanılmamıştır. İç yapısı Bağdadi tarzdadır. Orman, Su Varsa Hayat Var. 150

152 Tren İstasyonu Adı : Tren İstasyonu Yapım Tarihi : 1892 Tescil Tarihi ve Kararı: İzmir K.T.V.K.K./5914 İlçesi Yeri : Çivril : Merkez Mülkiyeti : Devlet Demir Yolları Kadastral Durum : 20M-2 pafta, 139 ada,1 parsel Kullanım Biçimi :Açık alanlarında peyzaj düzenlemeleri yapılmış Denizli İli, Çivril İlçesi, Tren İstasyonu Caddesi, Aşağı Mahalle de, T.C. Devlet Demir Yolları İşletmesi Genel Müdürlüğü ne ait olan yapılar ve demiryolu; Çivril in 1892 yılında ilçe olması ile birlikte yapılmıştır. Çivril-Sütlaş (Denizli-İstanbul hattının geçtiği güzergâh) üzerindeki istasyondur. 35 km mesafe arasında sefer yapan buharlı lokomotif; şu anda hizmet dışı bırakılmıştır. Demiryolu kompleksi tüm tarihi görünümüyle hala ilçeye bir güzellik vermektedir. Gar binası ve ek tesislerin açık alanlarında peyzaj düzenlemelerine gidilmiş olup; seki yapılarak uçak yerleştirilmiş, heykeller, yeşil alanlar ile parke taşı döşeli alanlar oluşturulmuştur.1985 yılında restorasyon görmüştür. Ak Köprü Adı : Ak Köprü Yapım Tarihi ve Yaptıran: Roma Dönemi Tescil Tarihi ve Kararı İlçesi Yeri : Çivril : İzmir K.T.V.K.K./9538 : Karayahşiler Köyü Kadastral Durum : 1 pafta Kitabesi : Osmanlı Dönemi mermer Onarım kitabesinde miladi 1807 tarihi görülür. Denizli İli, Çivril İlçesi, Karayahşiler Köyü sınırları içinde, Büyük Menderes üzerinde bulunan Ak Köprü, doğu-batı doğrultusunda olup, dört kemerlidir. Köprü yuvarlak kemerli olması sebebiyle Ahmetli ve Hançalar Köprüsü ile mimari benzerlik gösterir yılında köylüler tarafından onarılmıştır. Ak Köprü, Antik Dönemde Peltai-Apameia yol güzergâhındadır. Köprü orijinalinde kesme taşla kaplı olup, doğu tarafındaki kemer diğerlerinden daha geniş tutulmuştur. Doğudan itibaren ilk kemer genişliği 4.50 m, ikinci kemer 5.50 m genişliğinde, üçüncü kemer ise 3.50 m genişliğindedir. Köprü döşemesiyle birlikte 50 m uzunluğundadır. Üçüncü kemerin batı tarafındaki yarısı ile, batı tarafındaki dördüncü kemer 1976 yılındaki onarım esnasında betonarme olarak yapılmıştır. Kemerlerin etrafı silmeyle çevrelenmiş durumdadır. Büyük Menderes Nehri nin akışının köprüye zarar vermemesi için kemer ayaklarının güney tarafına sel yaranlar yapılarak kesme taşla kaplanmıştır.köprünün kuzey 151 Orman, Su Varsa Hayat Var.

153 tarafındaki kemer alınlığında dairesel bir niş açılarak etrafı silmeyle çevrelenmiş olup, ortasında da silindirik gövdeli süsleme elemanı bulunmaktadır.köprünün çevresinde bulunan Osmanlıca yazılı mermer onarım kitabesinde Miladi 1807 tarihi okunmaktadır. Bundan da 19.yy başlarında, Osmanlı Dönemi nde de tamir ettirilerek kullanıldığı anlaşılmaktadır. Çıtak Köprüsü Adı Kullanım Biçimi : Çıtak Köprüsü : Kullanılmıyor. Tescil Tarihi ve Kararı: İzmir K.T.V.K.K./2706 İlçesi Yeri Mülkiyeti : Çivril : Çıtak Köyü :Çıtak Belediye Başkanlığı Denizli İli, Çivril İlçesi, Çıtak Kasabası na 2 km uzaklıkta olan, Büyük Menderes akarsuyu üzerinde bulunan köprü beş gözlüdür. Yapımında moloz taş ve devşirme taş kullanılmıştır. Çeşitli onarımlar geçirmiş. Çeşme Adı : Çeşme Tescil Tarihi ve Kararı: Aydın K.T.V.K.K./1106 İlçesi Yeri Kadastral Durum Mülkiyeti : Çivril : Işıklı Kasabası : 15 pafta, 2306 parsel : Işıklı Belediyesi Çivril ilçesi, Işıklı Kasabası nda yer almaktadır. Dört cepheli, kübik gövdeli bir meydan çeşmesidir. Kesme taştan inşa edilmiş ve üzeri düz beton bir örtü ile kapatılmıştır. Kitabesi bulunmayan çeşmenin, yapan ve yaptıranı belli değildir. Çeşme beton malzeme ile tamir edilmiş ve halen kullanılmaktadır. Çeşme dört cephelidir ve her cephenin ortasında birer niş içerisinde musluk ve yalak bulunmaktadır. Yalakların iki yanına yerleştirilen testilikler cephe boyunca devam etmekte ve köşede diğer testiliklerle birleşerek çeşmenin gövdesini sarmaktadır. Çeşme cephesindeki nişler 20 cm. derinlikte ve üzeri yuvarlak kemerlidir. 19. ve 20. yüzyıllar civarına tarihlendirilebilir. Orman, Su Varsa Hayat Var. 152

154 DİNİ YAPILAR Bayat Köyü Camii Adı : Bayat Köyü Camii Yapım Tarihi ve Yaptıran : H.1289 Tescil Tarihi ve Kararı İlçesi Yeri Mülkiyeti Kullanım Biçimi Kadastral Durum : İzmir K.T.V.K.K./1825 : Çivril : Bayat Köyü Camii : Köy Tüzel Kişiliği : Cami : 6 pafta, 1244 parsel Denizli İli, Çivril İlçesi, Bayat Köyü, Köy içi Mevkii nde bulunan cami, kuzey-güney doğrultusunda kare planlı ve tek mekânlıdır. Kuzeyde dikdörtgen şeklinde bir son cemaat yeri bulunmaktadır. Minaresi yoktur. İbadet mekânında; iki ahşap sütunla üç sahhın oluşturulmuştur. Tavanda diklemesine alttan büyük ahşap kirişlerle desteklenmektedir Tüm tavan hasırla kaplanmıştır. Son cemaat yerini ise dört ahşap sütun taşımaktadır. Ancak iki kenardaki ahşap sütunların işlevi yoktur.camide güney duvarda yarım daire şekilli mihrap nişi vardır. Bunun her iki yanında iki küçük pencere, doğu duvarda iki, kuzey duvarda da bir küçük pencere olmak üzere toplam beş pencere açıklığı yer almaktadır. Ancak; camide aydınlık bir mekân yaratılmamıştır. Güneybatı duvarda ahşaptan bir minber, güneydoğu duvarda ise ahşap bir vaaz kürsüsü yer almaktadır. Caminin tabanı toprak olup, fazla düzgün olmayan bir zemin oluşturulmuştur. Son cemaat yerinde giriş kapısının batısında yarım daire şeklinde bir mihrabiye vardır.caminin beden duvarları son derece kalın tutulmuş olup, yığma kerpiç şeklinde yapılmıştır. Üzeri kireç harcı ile sıvanmıştır. Toprak dam olan çatısı kırma çatı olarak 1963 yılında yapılmış ve üzeri Marsilya Tipi kiremitle örtülmüştür. Caminin içindeki mihrap duvarları da dahil olmak üzere bütün duvarlar ve ahşap kirişlerin üzerleri renkli boya ile yapılan bezemelerle süslüdür. Bu bezemeler arasında Mekke tasvirleri, vazodan çıkan stilize çiçek motifleri ve eski yazı ile oluşturulan madalyonlar yer almaktadır. Tavandaki kirişlerden birinin üzerinde H.1289 yılı yazılıdır. Adı Dedeköy Camii : Dedeköy Camii Yapım Tarihi ve Yaptıran : 13. yy. Tescil Tarihi ve Kararı : İlçesi Yeri Kadastral Durum Mülkiyeti Kitabesi : Çivril : Emirhisar Kasabası : 33 pafta, 2195 ve 2196 parseller : 2196 parsel : Hazine 2195 parsel: Emirhisar Belediyesi Tüzel Kişiliği : oma Dönemi ne ait kita-beler yer alır. 153 Orman, Su Varsa Hayat Var.

155 Denizli İli, Çivril İlçesi, Emirhisar Kasabası, Balçıkhisar Mahallesi, Dedeköy Mevkii de bulunan Dedeköy Camii nin yapılış tarihi ve kim tarafından yaptırıldığı bilinmemektedir. Fakat plan durumu ve malzeme özelliklerinden XIII. yy da yapılmış olabileceği sanılmaktadır. Cami, 14 x 14 m ölçülerinde ve kare planlıdır. Kare gövdeden kubbeye geçiş sekizgen kasnak ile sağlanmıştır. Malzeme olarak kubbe, kemer, tromp gibi elemanlarında tuğla; duvarlarında ise devşirme taş kullanılmıştır.caminin pencereleri iki sıra halindedir. Alt sıradakiler dikdörtgen şeklinde olup, yanlarda üç, girişte iki adettir. Üst sırada ise her duvarda sivri kemerli birer penceresi vardır. Fakat kapı üzerine rastlayan pencere dolap olarak değerlendirilmiştir. Kubbe kasnağında ise sekiz adet pencere bulunmaktadır. Mihrabı beş köşeli niş şeklinde ve beş sıra badem mukarnaslıdır. Mihrap bir sıra kaval silme ile tezyin edilmiştir (süslenmiştir). Üzeri ise bir sıra palmet dizisiyle taçlandırılmıştır. Ahşap olduğu zannedilen minberinin sadece yerine ait izi kalmıştır.caminin, süsleme bakımından pek özelliği bulunmamaktadır. Sadece tromp kemerlerinde ve kubbenin bazı bölümlerinde palmet dizisi izleri görülmektedir. Sivri kemerli pencere alınlıklarında ise şimdiki haliyle bir süsleme izi yoktur. Minare, caminin kuzeydoğu köşesinde yer almaktadır. Minarenin kaide yüksekliği, caminin duvar yüksekliği ile aynı seviyededir. Kare kaideden silindirik tuğla gövdeye geçiş piramidal pabuç ile sağlanmıştır. Minarenin girişi cami içinde, kuzeydoğu köşededir. Külahı yıkılmıştır. Caminin kuzey duvarına 5 m kadar mesafede, kare planlı ve üzeri kubbe ile örtülü bir türbe yer alır. Duvarları camide olduğu gibi devşirme taş ile inşa edilmiştir. İçinde kimlere ait olduğu bilinmeyen dört adet mezar bulunmaktadır. Cami ve türbeye yaklaşık 30 m mesafede bulunan 3x3 m ölçülerindeki yapının ne amaçla kullanıldığı anlaşılamamıştır. Cami ve türbenin bulunduğu parselin bitişiğinde bir Hazire Alanı bulunmaktadır yılında restorasyon görmüştür. Adı Savranşah Camii Yapım Tarihi Ağa : Savranşah Camii ve Yaptıran : Ömer Tescil Tarihi ve Kararı : G.E.E.A.Y.K. A-882 Kadastral Durum : 13 pafta, 1988 parsel İlçesi : Çivril Mülkiyeti : Savran Köyü TüzelKişiliği Yeri : Savran Köyü Kitabesi : Giriş kapısı üzerinde bulunur. didi tarih bir müferrah mabet oldu çehriya cümlesi yer alır. Denizli İli, Çivril İlçesi ne 5 km uzaklıktaki Savran Köyü Eski Camii, genişçe bir avlu içinde yer almaktadır. Çatısı düz toprak damdır. Uzunlamasına dikdörtgen planlıdır. Cami, giriş kapısı üzerindeki kitabesini göre Ömer Ağa adında biri tarafından yaptırılmıştır. Yapım tarihi 1882 dir. Ortada Orman, Su Varsa Hayat Var. 154

156 üçerden altı ahşap sütunun taşıdığı kemerler, cami mekânını mihrap duvarına dikey üç sahına ayırmaktadır. Duvarlar, pencere alt seviyesine kadar içte moloz taş, dışta blok taş, yukarısı ise kerpiçten yapılmıştır. Pencereleri iki sıra halindedir. Üst sıra pencereleri alçı şebekeli ve vitraylıdır. Yay kemerli girişi, dikdörtgen şeklinde kademeli ahşap silmelerle süslenmiştir. Ahşap kapı kanatları dikdörtgen ve kare şeklinde ayna panolarla tezyin edilmiştir. Son cemaat yerinin yanları kapalıdır. Çatısı devşirme postament ve sütun kaideleri üzerine dört ahşap direk ile taşınmaktadır. Caminin minaresi yıkılmıştır. Mahfile son cemaat yerindeki girişten geçilmektedir. Yuvarlak nişli mihrabı badem şeklinde mukarnaslıdır. Ahşap minberi kündekari tekniğinde yapılmıştır. Vaaz kürsüsü kuzeydoğu köşede, çeyrek koni şeklinde duvara bağlanmıştır. Saçaklar yay şeklinde eli böğründe lerle desteklenmiştir. Orta sahın tavanı radyal göbek ile belirtilmiştir. Caminin sade dış yapısına karşılık, son cemaat yeri ve içerisi şaşırtıcı bir şekilde zengin süslemelidir. Süslemede renkli bitki, çiçek ve yazılar kullanılmıştır. Ahşap tavanı da aynı şekilde stilize bitki motifleriyle bezenmiştir. Hacılar Camii Adı : Hacılar Camii Tescil Tarihi ve Kararı: İzmir K.T.V.K.K./11300 İlçesi : Çivril Yeri : Karayahşiler Köyü SİVİL MİMARLIK ÖRNEKLERİ Paltaoğlu Konağı Adı Kadastral Durum : Paltaoğlu Konağı : 21 pafta, 3239 ve 3240 parseller Tescil Tarihi ve Kararı: İzmir K.T.V.K.K./10157 İlçesi Yeri : Çivril : İğdir Köyü Mülkiyeti : Şahıslar Denizli İli, Çivril İlçesi, İğdir Köyü nde bulunan konak, iki bölümden oluşur ve iki katlıdır. Ön cephenin sağ ve solunda, ikinci katta ve yan cephede üçgen alınlıklı cumba yer almaktadır. Yapının arka cephesinde ise ön cephede yer alan cumbalar yerine çıkmalar yapılmıştır. Konak kırma çatılıdır ve cephe açıklıkları üst katta yoğundur. 155 Orman, Su Varsa Hayat Var.

157 Konut 16 pafta, 2667 parsel Adı : Konut Tescil Tarihi ve Kararı: Aydın K.T.V.K.K./1106 İlçesi Yeri : Çivril : Işıklı Kasabası Mülkiyeti : Abdül Celil KULÇUK Kadastral Durum : 16 pafta, 2667 parsel Çivril İlçesi, Işıklı Kasabası nda bulunan konut, Cumhuriyet Dönemi nde inşa edilmiştir. İki katlı olup, üzeri kiremit çatıyla örtülüdür. Dış cephesi çamur harcı ile sıvalıdır. Evin giriş cephesinde cumbası mevcut olup, üst kat dikdörtgen pencerelerle hareketlendirilmiştir. MEZARLIKLAR Tuğlu Köyü Mezarlığı Adı : Tuğlu Köyü Mezarlığı Tescil Tarihi ve Kararı: Aydın K.T.V.K.K./1380 İlçesi Yeri : Çivril : Tuğlu Köyü Kadastral Durum : L23b-22d pafta, 61 parsel Çivril İlçesi, Tuğlu köyü yolu üzerinde bulunan eski mezarlıkta günümüzde gömü yapılmamaktadır. Mezarlıkta yer alan en eski mezar taşı H.1132 (M. 1716) tarihlidir. Bunun dışında H.1282 (M.1866), H.1262 (M.1846) tarihleri okunan mezar taşları da mevcuttur. Bu durumda mezarlığın 1600 lü yıllardan bu yana kullanıla geldiği söylenilebilir.yolun doğu kısmındaki bölümde halen gömü yapılmaktadır. Çivril İlçesi nde tarih kaydı bulunabilen terk edilmiş Osmanlı Mezarlıkları içinde en önemlilerinden birisidir. Alanda yaşayanlar tarafından düzenlenen etkinlikler (Festivaller, törenler vb.) Çivril de gelenekselleşmiş en eski festival, Çivril Elma-Kültür ve Tarım Festivalidir. Festival ilk 5 yıl Elma-Kültür Festivali adıyla düzenlenmiştir. Son 13 yıldır ise Elma-Tarım ve Kültür Festivali olarak gerçekleştirilmektedir. Festival genellikle ilçenin en önemli gelir kaynağı olan elmanın tanıtımı ve pazarlanmasına yardımcı olmak ve aynı zamanda da ilçenin turizm amaçlı tanıtımını sağlamak amacıyla düzenlenmektedir. Festival içerisinde panel ve konferanslar, konserler, cirit oyunları, yarışmalar organize edilerek yoğun bir katılım sağlanmaktadır. Bu festival her yıl Eylül ayının 2. haftasına denk gelen Cuma-Cumartesi ve Pazar günlerini içine alan 3 günde yapılmaktadır li yıllara kadar Homa (Gümüşsu) kasabasında kiraz şenlikleri yapılmıştır. Bunun dışında Irgıllı kasabasında bu sene 3. sü gerçekleştirilen hasat şenlikleri düzenlenmektedir. Orman, Su Varsa Hayat Var. 156

158 ÇİVRİL ULUSLAR ARASI ELMA TARIM KÜLTÜR FESTİVALİ YERİ VE TARİHİ DÜZENLEYEN KURULUŞ : Çivril Eylül : Çivril Belediye Başkanlığı GÜMÜŞSU KİRAZ VE TARIM FESTİVALİ YERİ VE TARİHİ DÜZENLEYEN KURULUŞ : Çivril Haziran : Gümüşsu Belediye Başkanlığı IRGILLI KAYISI TOPLAMA VE HASAT ŞENLİKLERİ YERİ VE TARİHİ DÜZENLEYEN KURULUŞ : Çivril - Temmuz : Irgıllı Belediye Başkanlığı GÜRPINAR HAYVANCILIK SILA FESTİVALİ YERİ VE TARİHİ DÜZENLEYEN KURULUŞ : Çivril - Ağustos : Gürpınar Belediye Başkanlığı ÇİVRİL KIZILCASÖĞÜT ŞEFTALİ-AYÇİÇEĞİ FESTİVALİ YERİ VE TARİHİ DÜZENLEYEN KURULUŞ : Kızılcasöğüt Eylül : Kızılcasöğüt Belediye Başkanlığı ÇITAK AYÇİÇEĞİ VE TARIM FESTİVALİ YERİ VE TARİHİ DÜZENLEYEN KURULUŞ : Çivril Eylül : Çıtak Belediye Başkanlığı Doğal özellikler Jeolojik ve jeomorfolojik özellikler; İnceleme alanı ve yakın dolayında; Paleozoyik-Mesozoyik yaşlı Burgaz Grubu na ait Sivaslı Formasyonu, Işıklı-Belence Metasedimentleri ve Burgazdağ Formasyonu, Akdağ Grubu na ait Jura 157 Orman, Su Varsa Hayat Var.

159 yaşlı Ergenlik Resifal Kireçtaşı, Filiş ve Karmaşık Seri ye ait Üst Kretase yaşlı Ofiyolitik Kayaçlar ve Eosen den günümüze kadar değişik yaşlara sahip Neo-Tektonik Örtü Birimler yüzeylenmektedir. Akdağ; kuzeybatıdan-güneydoğuya doğru alçalan iki silsile halinde uzanmaktadır. Birinci silsile Bakırlı dere den başlayıp, Tokalı kanyonu nda son bulan birinci Akdağ olup, en yüksek tepesi 2446 m ile Kıraç tepesi dir. İkinci silsile Tokalı kanyonu nda başlayıp Düzbel deki Sarp dere de son bulan ikinci Akdağ olup, en yüksek tepesi 2343 m ile Akkıraç tepesi dir. Akdağ YHGS deki litostratigrafik birimleri yaşları Paleozoyik ten Pliyo-Kuvaterner e kadar değişen kayaçlar oluşturur. Alandaki temel kayaçları Paleozoyik yaşlı Kestel formasyonuna ait fillitler, kuvarsitler ile kuvarsit-serisitler oluşturur. En genç birimler ise Pliyo-Kuvaterner e ait kumtaşı, silttaşı, kiltaşı ve konglomeralardır. Genel olarak, Akdağ YHGS nın da içinde yer alıdığı bölgede Menderes masifi örtü şist ve karbonatlarını temsil eden Burgaz grubu ile Batı Toroslar kapsamındaki Akdağ grubuna ait kaya birimleri birbirlerine oldukça benzerdir. Akdağ YHGS alanı tektonik açıdan Toros orojeninden etkilenmiş bir bölge içerisindedir. Bu nedenle Akdağ YHGS alanı içerisinde jeolojik süreç boyunca geniş alanları etkilemiş bindirme faylar izlenebilmektedir. Bunlara ilişkin ayrıntılara ilerleyen bölümlerde değinilecektir. Ayrıca bindirme faylarının etkisiyle sınırlar boyunca breşleşmeler, sürüklenme kıvrımları ve metamorfizma oluşmuştur. Bunlarda tipik olanı çalışma alanının yaklaşık orta kesimlerinde kuzeybatı güneydoğu uzanımlı Kestel formasyonu ile Karatepe Verrucano formasyonu ve Derealanı formasyonları arasındaki bindirme fayıdır. Bu bindirmenin etkisiyle Kocayaylada porfiroyid şistler kıvrılmış ve kırılmış, bu bölgenin kuzeyinde yer alan Karacık tepede Karatepe Verrucano formasyonunun kumtaşı ve konglomeraları az gelişmiş bir şistsellik kazanmış ve metakumtaşından şiste geçiş aşamasına varan dinamometamorfik etkinlik oluşmuştur (Öngür, 1973). Akdağ YHGS nin doğusunda yer alan Kocakarakaya tepe civarında bindirmiş şist kütlesi Karatepe Verrucano ve Derealanı formasyonlarının devrik tabakaları üzerinde durmaktadır. Dağlar ve volkanlar Bölgede volkanik yapı bulunmamaktadır. Yüzey şekilleri genel olarak sadedir. İlçe merkezi kendi adıyla anılan ovanın kuzeyine düşer. Çivril, güneybatı ve güneydoğu kesimleri hariç dağlar ve tepelerle çevrilidir. En önemli yükseklikler İlçe merkezinin 15 Km. doğusunda 2449 m. yüksekliğinde Akdağ, güneydoğusunda 1307 m.ye varan yükseltisiyle Beşparmak Dağları, kuzeyinde 1990 metreye varan yükseltisiyle Bulkaz Dağları yer alır. Orman, Su Varsa Hayat Var. 158

160 Vadiler, havzalar veya ovalar Çivril ovası aluviyal tabakalardan meydana gelmiştir. Güney - doğusunda Dinar, güney - batısında Baklan Ovaları karışır. Ege Bölgesi nin en önemli akarsuyu Büyük Menderes nehridir ve Çivril Ovasını baştanbaşa sulayarak geçer. Kayalıklar Akdağ Yaban Hayatı Geliştirme Sahasında Sandıklı ve Çivril Orman İşletme Şefliklerinin orman amenajman planlarındaki verilere göre Taşlık Kayalık Alan 109 hektardır. Sahanın orta kesimindeki yaklaşık 5 km uzunluğundaki Tokalı Kanyonu önemli bir kayalık alandır. Kanyonlar (çukurlar, geçitler vb.) Akdağ Yaban Hayatı Geliştirme Sahası orta kesiminde yer alan yaklaşık 5 km uzunluğundaki Tokalı Kanyonu ve Karanlık Dere Kanyonu bölgenin önemli jeomorfolojik oluşumlarındandır. Irmaklar, dereler, yer altı su kaynakları, pınarlar, vb. İki büyük ana kol halinde kuzeyden akmaya başlayan Karanlık Dere ve Akçay dereleri alanın orta kesiminde Ortakapuzlu deresi adını alarak birleşip daha sonra yine Akçay adı ile Tokalı Kanyonu içinden akmaktadır. Havzanın ortasında kuzey -güney doğrultusunda yıl boyunca akan akarsu sistemini oluşturur. Çevredeki yüksek tepelerden-dağlardan (özellikle kar sularından) beslenerek gelen ve çoğunluğu geçici olan küçük dereler suları da bu ana sistemi beslemektedir. Ayrıca kayaçlar arasında sızan sular da vadi tabanında yine bu sisteme kavuşurlar. Sahadaki ikinci anadere Bakırlı dere, Kavakalanı deresi, Kocadere isimleriyle birbirini takip eden ve sahanın kuzey sınırını oluşturan deredir. Sahada bunların dışında yukarıdaki ana derelerle bağlantılı ya da bağlantısız, sulu ya da kuru birçok dere mevcuttur. Bunlardan bazılarının isimleri, Kestel Deresi, Güzle deresi, Kireçli deresi, Taşlı deresi, Çamlıdere, Deve deresi, Mezaralanı deresi, Sığırkuyruğu deresi, Fındıklı deresi, Kocakopuzlu deresi Karakopuz deresi, Kirazlı deresi, Karaçukur deresi, Sarıdere, Değirmencik deresi, Mamadağ deresi, Kızıloyrak deresi, Şırşır Dere, Gövez Dere, Sarpdere, Çıtak deresi, Çanakçı deresi, Çebiş deresi, Killik deresi ve Ahır deresi dir. Sahada bunların dışında çok sayıda pınar ve çeşmeler mevcuttur. Sahadaki belli başlı çeşmeler Kartal çeşmesi, Körpınar çeşmesi, Söğütlü çeşme, Yeni çeşme, Kör çeşme, Kamışlı çesmesi, Çengerlioluk çeşmesi, Genişoluk çeşmesi, Çorlayık çeşmesi dir. 159 Orman, Su Varsa Hayat Var.

161 Şelaleler HOMA (GÜMÜŞSU) ŞELALESİ Çivril'in Doğu kesiminde, Çivril-Dinar yolu üzerinde ilçeye 30 Km. mesafedeki kasabaya buradaki suyun iyi niteliği nedeni ile Gümüşsu adı verilmiştir. Gümüşsu Kasabasına 10 Km. uzağında bulunan Düzbey Köyünde II. Haçlı seferinin savaş alanı Miryakefalon adındaki tarihi alanı vardır. Yaklaşık 30 metre yükseklikten şut yapan bir şelale bulunmaktadır. Suyu çok soğuk ve tatlıdır. Çeversi piknik alanı olarak düzenlenmiş olup her mevsim ziyaretçisi bulunmaktadır. Biyolojik kaynaklar Flora Yapılan literatür araştırmalarına göre; Gökgöl ve Işıklı Göllerinde flora ile ilgili birkaç çalışma bulunmuştur. Bu çalışmalardan birinde Seçmen ve arkadaşları (1997) Işıklı Gölü ündeki su içi ve bataklıklardaki bazı makrofitleri kaydetmişlerdir. Bu makrofitlerden bazıları şunlardır: Ranunculus saniculifolius Viv., R. sceleratus L., R. sphaerospermus Boiss. & Blanche, R. trichophyllus Chaix, Verbena officinalis L., Nymphaea alba L., N. lutea (L.) Sm, Ceratophyllum demersum L., Rorippa amphibia (L.) Beser, Tamarix smyrnensis Bunge, Polygonum amphibium L., P. persicaria L., Hippurus vulgaris L., Pulicaria dysenterica (L.) Bernh., Utricularia australis R. Br., Butomus umbellatus L.Yine aynı göllerin kuzeyinde yer alan Akdağ ve Çevresinin Florası da Gemici (1990, 1991) tarafından araştırılmıştır. Araştırmacı bu çalışmasında 106 familyaya ait 1060 takson tespit etmiş ve bunların 124 ünün endemik olduğunu belirlemiştir. Işıklı ve Gökgöl Gölleri çevresinde birçok bitkinin kültürü yapılmaktadır. Bunlar içinde yaygın olanları elma (Malus sylvestris Mill. subsp. mitis (Wallr.) Mansf.), kiraz (Cerasus avium (L.) Moench), şeftali (Persica vulgaris Mill.), hünnap (Zizyphus jujuba Mill.), buğday (Triticum sp.), haşhaş (Papaver somniferum L.) ve yonca (Medicago sativa L. subsp. sativa) dır. Yuvaköy çevresinde düz ve düze yakın alanlarda tarla ve bahçe içlerinde yaygın olan palamut meşesi (Quercus ithaburensis Decne. subsp. macrolepis (Kotschy) Hedge & Yalt.) dikkat çekmektedir. Gümüşsu kasabası Göl çevresindeki diğer yerleşim yerlerine göre daha nemlidir. Burada meyvecilik daha gelişmiş durumdadır. Örneğin, kiraz, vişne, hünnap, ceviz bunlar arasında önemli bir yere sahiptir. Buraları nemli olduğu için çok sayıda Av.-Sib. elemanı bitki de doğal yayılış göstermektedir. Bu kasaba hemen Akdağ ın güney eteğine kurulmuş ve adeta iki göl tarafından çevrelenmiştir. Her iki göl üzerinden esen hâkim rüzgarlar buralara nemli havayı taşımaktadır. Akdağ ın her iki göle bakan batı ve güney batı eteklerindeki bazı bitkiler: Pinus nigra J.F.Arnold. subsp. nigra var. caramanica (Loudon) Rehder (Karaçam ormanı), Quercus pubescens (Maral çalısı), Quercus coccifera (Pıynar, karaçalı), Quercus ithaburensis subsp. macrolepis (Palamut meşesi), Juniperus oxycedrus subsp. oxycedrus (Katran ardıcı), Pinus brutia (Sarıçam), Orman, Su Varsa Hayat Var. 160

162 Populus tremula (Titrek kavak, Orman kavağı), Paliurus spina-christi Mill. (Karaçalı), Rhamnus rhodopeus subsp. rhodopeus (Acı çehri), Crataegus orientalis Pallas ex M.Bieb. var. orientalis (Alıç) Bazı su içi ve kenarı bitkileri; Butomus umbellatus L. (Su sümbülü), Typha angustifolia (Tülü), Ceratophyllum demersum L., Potamogeton pectinatus, Potamogeton perfoliatus, Nymphaea alba L. (Beyaz nilüfer), Nuphar lutea (L.) Sm. (Sarı nilüfer), Trapa natans L. (sukestanesi), Lemna minor L. (Su mercimeği), Phragmites australis (Kuştutan), Utricularia. Arazi çalışmalarında araştırma alanından toplanan bitkiler, Türkiye bitkilerini konu alan Flora of Turkey adlı eserden faydalanarak teşhis edilmiştir. Şu ana kadar Gökgöl, Işıklı Göl ve yakın çevrelerinden 71 familya ve bu familyalara ait 327 tür ve türaltı takson tespit edilmiştir. Bunlardan 22 si endemiktir. 327 bitkinin 31 i Akdeniz, 30 u Iran-Turan ve 26 sı ise Avrupa-Sibirya fitocoğrafik bölge temsilcisidir. Fitocoğrafik bölgesi belli olmayan kalan 240 ı ise çok bölgelidir. Ana türler ( nadir, çok güzel, alanda en karakteristik vb.) Akdağ Tabiat Parkı alanı içinde yapılan tespitte 76 familya ve 286 cinse ait 550 tür, 13 alttür ve 3 varyeteden oluşan 566 takson un bulunduğu belirlenmiştir. Park alanı içerisindeki taksonların 95 (% 16,78) i Akdeniz, 52 (% 9,18) si Avrupa-Sibirya, 52 (% 9,18) si İran-Turan ve 446 (% 78,79) sı fitocoğrafik bölgesi bilinmeyenler veya geniş yayılışlı olan türlerdir. Akdağ Tabiat Parkı nda toplam 84 endemik takson belirlenmiştir. Bu türlerden ikisi (Barbarea hedgeana ve Polgonum afyonicum) ilk defa bu alandan toplanarak bilim dünyasına tanıtılmıştır. Önemli bitki alanları, hem toplama yerlerinin alandaki dağılımlarına bakılarak hem de önemli bitki türlerinin varlığı değerlendirildiğinden, -1 nolu alan da Barbarea hedgeana Kit Tan et Gemici -2 nolu alan da Barbarea hedgeana Kit Tan et Gemici -3 nolu alan da Polygonum afyonicum Leblebici et Gemici -4 nolu alan da Polygonum afyonicum Leblebici et Gemici türlerinin geniş yayılıma sahip olması da bu alanların önemini arttırır niteliktedir. 161 Orman, Su Varsa Hayat Var.

163 Yıldız Tepe nin güney yamaçları, Karabel Tepe nin güneydoğu yamaçları, Kocayayla mevkinin kuzeydoğu kesimleri, Kapaklı Tepe nin kuzey ve doğu yamaçları, Kapaklıüstü Tepe nin kuzey yamaçları, Bakırlı Dere vadisinin güneybatı yamaçları, Büyükbakırlı Tepe nin batı yamaçları arasında kalan alan, Uzalan Sırtı, Uzalan Sırtı nın doğu, batı, kuzey ve güney yamaçları, Sığırkuyruğu Tepe, Sığırkuyruğu Tepe nin doğu, batı, kuzey ve güney yamaçları, Kurucova Tepe nin kuzey ve kuzeydoğu Fauna yamaçları, olarak tespit edilen önemli bitki alanlarıdır. Böcekler Sucul Omurgasız Canlılar Örnekleme çalışması süresince, 0,5 mm göz açıklığındaki el kepçesiyle kıyı bentik örnekleri toplanmış, Ekman-Birge grab yardımıyla gölün orta kesimlerinde dip kısmından çamur örneği alınmış, 55 µ göz açıklığındaki Hydro-Bios marka plankton kepçesi ile değişik lokalitelerden 10 dakika horizontal plankton çekimi yapılmıştır. Toplanan örneklerin arazide ilk tespitleri %04 lük formol solüsyonu ile yapılmış olup, daha sonra laboratuar ortamında gruplara göre sistematik ayırım işlemleri gerçekleştirilmiş ve her grup organizma ayrı ayrı olmak üzere küçük plastik kaplara alınmıştır. Tür teşhisleri, Limnoloji ve Tatlısu omurgasızları üzerinde uzmanlaşmış olan 8 kişilik akademisyen ekibi (Prof. Dr. Süleyman BALIK, Doç. Dr. Murat ÖZBEK, Yrd. Doç. Dr. Cem AYGEN, Dr. Didem ÖZDEMİR MİS, Dr. Ayşe TAŞDEMİR, Dr. Seray YILDIZ, Dr. Ali İLHAN, Dr. Esat T. TOPKARA) tarafından gerçekleştirilmiştir. Teşhis edilen türler aşağıda tanımlanmıştır. Cladocera Grubu Diaphanosoma brachyurum (Lievin, 1848) Diaphanosoma mongolianum Ueno, 1938 Daphnia longispina O.F. Müller, 1785 Ceriodaphnia pulchella Sars, 1862 Simocephalus vetulus (O.F. Müller, 1776) Moina micrura Kurz, 1874 Bosmina longirostris (O.F. Müller, 1785) Macrothrix laticornis (Jurine, 1820) Alona rectangula Sars, 1862 Alona guttata Sars, 1862 Graptoleberis testudinaria (Fischer, 1851) Leydigia leydigi (Schoedler, 1863) Biapertura affinis (Leydig, 1860) Orman, Su Varsa Hayat Var. 162

164 Chydorus sphaericus (O.F. Müller, 1785) Disparalona rostrata (Koch, 1841) Bu gruptan 6 familyaya dahil 16 tür tespit edilmiştir. (Teşhis eden: Dr.D.Özdemir-Miss) Copepoda Grubu Bu gruptan 2 familya içeriğinde 12 tür tespit edilmiştir (Teşhis eden: Dr. C. Aygen): Macrocyclops albidus (Jurine, 1820) Eucyclops serrulatus (Fischer, 1851) Eucyclops speratus (Lilljeborg, 1901) Eucyclops macruroides Lilljeborg, 1901 Metacyclops gracilis (Lilljeborg, 1853) Mesocyclops leuckarti (Claus, 1857) Cyclops vicinus Uljanin, 1875 Cyclops abyssorum Sars, 1863 Cyclops strenuus Fischer, 1851 Megacyclops viridis Jurine, 1820 Acanthocyclops robustus (Sars, 1863) Canthocamptus staphylinus (Jurine, 1820) Ostracoda Grubu Psychrodromus olivaceus (Brady&Norman, 1889) Malacostraca Grubu 4 familya altında 5 tür tespit edilmiştir (Teşhis eden: Dr. M. Özbek): Familia: Astacidae Astacus leptodactylus leptodactylus Eschscholtz, 1823 Familia: Gammaridae Gammarus obnixus G.S. Karaman & Pinkster, 1977 Gammarus balcanicus Schäferna, 1922 Familia : Asellidae Asellus aquaticus (L., 1758) Familia : Mysidae 163 Orman, Su Varsa Hayat Var.

165 Paramysis kosswigi Bacescu, 1948 Mollusca Grubu Bu grupta 9 familya altında 24 türün gölde dağılım gösterdiği tespit edilmiştir. (Teshis eden: Doç. Dr. M. ÖZBEK): Theodoxus anatolicus (Récluz, 1841) Theodoxus fluviatilis (L., 1758) Potamopyrgus jenkensi (Smith, 1889) Bithynia tentaculata (L., 1758) Valvata pulchella Studer, 1820 Valvata cristata Müller, 1774 Viviparus viviparus (L., 1758) Radix peregra (Müller, 1774) Radix ovata (Draparnaud, 1805) Lymnea stagnalis (L., 1758) Stagnicola palustris (Müller, 1774) Physa fontinalis (L., 1758) Planorbis planorbis (L., 1758) Planorbis carinatus (Müller, 1774) Anisus spirorbis (L., 1758) Gyraulus albus (Müller, 1774) Gyraulus piscinarum (Bourguignat, 1852 Hippeutis complanatus (L., 1758) Segmentina nitida (Müller, 1774) Planorbarius corneus (L., 1758) Ancylus fluviatilis Müller, 1774 Acroloxus lacustris (L., 1758) Sphaerium lacustre (Müller, 1774) Pisidium annandalei Prashad, 1925 Oligochaeta ve Hirudinea Grubu 6 familya altında 26 tür saptanmıştır [Teşhis edenler: Dr. S. YILDIZ (Oligochaeta); Doç. Dr. M. ÖZBEK (Hirudinea)] Hirudo verbana Carena, 1820 Lumbriculus variegatus, (Müller, 1774) Enchytraeus buchholzi, Vejdovsky, 1878 Tubifex tubifex (Müller,1774) Psammoryctides albicola (Michaelsen, 1901) Orman, Su Varsa Hayat Var. 164

166 Psammoryctides deserticola (Grimm,1877) Limnodrilus claparedeianus Ratzel, 1868 Limnodrilus hoffmeisteri Claparède, 1862 Limnodrilus profundicola (Verrill, 1871) Limnodrilus udekemianus Claparède, 1862 Spirosperma ferox Eisen, 1879 Haber speciosus (Hrabe, 1931) Quistadrilus multisetosus (Smith,1900) Potamothrix hammoniensis (Michaelsen, 1901) Chaetogaster diaphanus (Gruithuisen, 1828) Homochaeta naidina Bretscher, 1896 Ophidonais serpentina (Müller, 1773) Slavina appendiculata (Udekem, 1855) Vejdovskyella comata (Vejdovsky, 1883) Stylaria lacustris (Linnaeus, 1767 Stylaria fossularis Leidy,1852 Dero digitata (Müller, 1773) Pristinella acuminata (Liang,1958) Pristinella osborni (Walton,1906) Eiseniella tetraedra (Savigny, 1826) Insecta Grubu (Chironomidae) Bu grupta 8 familya altında 25 tür saptanmıştır [Teşhis eden: Dr. A. TAŞDEMİR (Chironomidae); Dr. E. T. TOPKARA (Diğer sucul böcekler)]. Tanypus kraatzi K. Eukiefferiella brevicalcar (K.) Paratrichocladius rufiventris (Mg.) Rheocricotopus fuscipes (K.) Chironomus plumosus L. Chironomus tentans Fabr. Endochironomus tendens Fabr. Parachironomus frequens (Joh.) Pentapedilum exsectum K. Polypedilum aberrans Tsch. Polypedilum laetum (Mg.) Micropsectra notescens (Walk.) Chaoborus crystallinus (De Goer) 165 Orman, Su Varsa Hayat Var.

167 Insecta Grubu (Diğer sucul böcekler) Peltodytes caesus (Duftschmid, 1805) Noterus clavicornis (De Geer, 1774) Hygrotus (s.str.) inaequalis (Fabricius, 1777) Cybister lateralimarginalis torquatus (Fisher von Waldheim, 1829) Enochrus (Lumetus) bicolor (Fabricius, 1792) Enochrus (Lumetus) fuscipennis (Thomson, 1884) Berosus (Enoplurus) spinosus (Steven, 1808) Berosus (s.str.) luridus (L., 1761) Hydrobius fuscipes (L., 1758) Hydrophilus piceus (Linnaeus, 1758) Dryops sp. Micronecta (Micronecta) griseola Horvath, 1899 Corixa affinis Leach, 1818 Hesperocorixa linnei (Fieber, 1848) Notonecta (Notonecta) obliqua Thunberg, 1787 Notonecta (Notonecta) viridis Delcourt, 1909 Ilyocoris cimicoides (Linnaeus, 1758) Ranatra linearis (Linnaeus, 1758) Plea minutissima Leach, 1817 Balıklar Sucul Omurgalı Canlılar Sözkonusu Göllerde günümüze kadar yapılmış olan çalışmalardan ve göllerde gerçekleştirilen arazi çalışmasındaki verilerden alınan sonuçlara göre Gökgöl ve Işıklı göllerinde doğal ve yapay orijinli 15 balık türü ve alttürünün yaşadığı saptanmıştır. Doğal Fauna: Esox lucius (turna), Cyprinus carpio (sazan), Leuciscus cephalus (tatlısu kefali), Chondrostoma meandrense (kababurun), Barbus pectoralis (bıyıklı balık), Barbus tauricus escherichi (bıyıklı balık), Gobio gobio (yağlıca), Hemigrammocapoeta kemali (cüce siraz balığı), Pseudophoxinus meandricus (yağ balığı), Aphanius anatoliae anatoliae (dişli sazancık), Nemacheilus angorae (çöpçü balığı), Cobitis taenia (taş yiyen) (İlhan, 1999; Kuru ve diğ., 2001; Yeğen ve diğ., 2006). Aşılanmış Türler: Tinca tinca (kadife), Carassius gibelio (havuz balığı), Gambusia holbrooki (sivrisinek balığı). Ekonomik Balıklar: Esox lucius (turna), Cyprinus carpio (sazan), Tinca tinca (kadife), Orman, Su Varsa Hayat Var. 166

168 Leuciscus cephalus (tatlısu kefali), Chondrostoma meandrense (kababurun), Barbus pectoralis (bıyıklı balık). Sürüngenler ve anfibikler Işıklı ve Gökgöl ve çevresi çiftyaşamlılar ve sürüngenler bakımından oldukça zengindir. Buna göre 1 tür semender (Triturus karelini); 6 tür kurbağa (Pelobates syriacus, Rana ridibunda, Rana macrocnemis, Hyla arborea, Bufo viridis, Bufu bufo), 2 tür kaplumbağa (Emys orbicularis, Testudo grecae), 6 tür kertenkele(hemidactylus turcicus, Laudakia stellio, Ablepharus kitaibelii, Mabuya aurata, Lacerta trilineata, Ophiophs elegans, 6 tür yılan (Typhlops vermicularis, Dolichophis (=Coluber) caspius, Eirenis modestus, Natrix natrix, Natrix tessellata Vipera xanthina bulunmaktadır. AKDAĞ İki yaşamlılar (Amphibia) Akdağ YHGS sınırları içinde gerçekleştirilen açık alan çalışmaları sonucunda çalışma alanında 4 adet ikiyaşamlı türünün varolduğu belirlenmiştir. Belirlenen türlere ait bilgiler ve türlerin koruma statüleri Tablo da sunulmaktadır. Tablo :İki yaşamlılar FAMİLYA / TÜR BUFONIDAE Türkçe Adı (IUCN) Bern KARAKURBAĞALARI Bufo viridis Gece kurbağası -- Ek-II Rana ridibunda Ova/Su kurbağası -- Ek-III Rana macrocnemis Kırmızı kurbağa -- Ek-III HYLIDAE YAPRAK KURBAĞALARI Hyla arborea Yaprak kurbağası LR/nt Ek-II 167 Orman, Su Varsa Hayat Var.

169 Sürüngenler (Reptilia) AKDAĞ YHGS içerisindeki sürüngen türlerine dair liste oluşturulurken bu türlere ait özelliklerin belirlenebilmesi amacıyla çalışma alanı içerisindeki uygun habitatların kontrol edilmesinden sonra 11 adet sürüngen türü tespit edilmiştir. Belirlenen türlere ait bilgiler ve türlerin koruma statüleri Tabloda sunulmaktadır. Tablo : Sürüngenler FAMİLYA / TÜR Türkçe Adı ERL Bern MAK TESTUDINIDAE Testudo graeca SQUAMATA AGAMIDAE Laudakio stellio SCINCIDAE Mabuya vittata LACERTIDAE Lacerta parva Lacerta trilineata Lacerta danfordi COLUBRIDAE Elaphe hohenackeri Coluber caspius Coluber jugularis Eirenis modestus Natrix n. persa KARA KAPLUMBAĞALARI Adi tosbağa VU- A1cd Ek-II Ek-I YILANLAR VE KERTENKELELER KELERLER Dikenli keler -- Ek-II Ek-I PARLAK KERTENKELELER Şeritli kertenkele -- Ek-III Ek-I GERÇEK KERTENKELELER Kaya kertenkelesi -- Ek-II Ek-I Büyük Yeşil Kertenkele -- Ek-II Ek-I Toros Kertenkelesi -- Ek-III Ek-I YILANLAR Kafkas Yılanı Ek-III Ek-I Hazer Yılanı -- Ek-III Ek-I Kara yılan -- Ek-II Ek-I Uysalyılan -- Ek-III Ek-I Küpeli suyılanı -- Ek-III Ek-I Orman, Su Varsa Hayat Var. 168

170 Kuşlar IŞIKLI VE GÖKGÖL Avifauna Işıklı ve Gökgöl çevresi için arazi ve literatür araştırmaları sonucunda yıl içerisinde toplam 153 kuş türü tespit edilmiştir. Bu türlerden, 100 tür yerli veya yaz göçmeni olarak alanda üremektedir. Kıyıdan yapılan sayımlarında uzaklık ve gizlenmeden dolayı göldeki adacıklarda Tepeli Pelikan yuvası gözlenmemesine rağmen yaz döneminde gözlenen genç Tepeli Pelikan bireyi bu türün alanda kuvvetle muhtemel ürediğini göstermektedir. Işıklı Gölü nün güneybatı kıyısındaki adacıklarda 5 adet Mahmuzlu Kızkuşu yuvası tespit edilmiştir. Işıklı ve Kanalboyu ve Işıklı Gölü nün aynası kış döneminde kuşlar tarafından beslenme alanı olarak kullanılmaktadır. Akdağ da üreyen Kara Akbaba, Ak Kuyruklu Kartal, Kaya kartalı gibi yırtıcı kuşlar alanı beslenme amacıyla kullanmaktadır. Göç döneminde 6 tür alanda geçit türü olarak tespit edilmiştir. Bu türler avifauna listesinde durumları konaklama olarak belirtilmiştir. Bu proje kapsamında 2010 kışında gerçekleştirilen su kuşu sayımında birey sayılmıştır yılında gerçekleştirilen kış ortası su kuşu sayımında ı Sakarmeke olmak üzere toplam birey sayılmıştır. Alanda tespit edilen Tepeli Pelikan, Büyük Orman Kartalı IUCN kırmızı listesine göre Hassas (VU), Küçük Karabatak, Pasbaş Patka, Kara Akbaba, Bıldırcın Kılavuzu, Kervançulluğu, Gökkuzgun türleri ise Tehdide Açık (NT) statüsündedir. Bunların dışındaki türlerin tamamı koruma açısında Düşük Risk (LC) statüsündedir. Mevsimsel saha çalışmalarına ait ornitolojik veriler EK 1 de sunulmuştur. Tabloda yer alan, Bern Sözleşmesine göre koruma durumları (Ek liste 2: Kesin koruma altına alınan fauna türleri, Ek liste 3: Ek liste 2 de yer almayan koruma altındaki diğer türler) IUCN Kategorisine göre koruma durumları (LC: Düşük riskli, NT: Tehdide açık, VU: Duyarlı) olarak belirlenmiştir. AKDAĞ Kuşlar (Aves) Hayvanlar alemi içerisinde hareket yeteneği en yüksek sınıf kuşlar olup çeşitli gereksinimlerini karşılamak amacıyla kısa ya da çok uzun mesafeli hareketler sergilerler. Bu nedenle çalışma esnasında sadece proje alanı sınırları içerisindekiler değil yakın çevredeki kuş türleri de değerlendirmeye alınmıştır. 169 Orman, Su Varsa Hayat Var.

171 Kuşlar üzerinde alanda yapılan araştırmaya göre 34 familyaya ait 123 kuş türü belirlenmiştir. Tehlike kategorileri dikkate alındığında 107 tür Bern sözleşmesi kapsamında, 3 tür IUCN kapsamında ve 58 tür ise Red Data Book (RDB) kapsamında yer almaktadır. Bu türler arasından Kara akbaba IUCN tarafından hazırlanmış olan Avrupa Kırmızı Listesi (European Red List) nde NT (Düşük Risk/Tehlikeye Yakın) kategorisinde bulunmaktadır. Çizelgede 1.12 de görüldüğü üzere Akdağ YHGS'de, böcekçil kuşların yanında doğanın çöpçüleri olarak kabul edilen Kızıl akbaba, Karaakbaba, Sakallı akbaba ile Akkuyruk kartal, Kaya kartalı ve Küçük kerkenez gibi ülkemiz açısından önemli olan yırtıcı kuşlara ve Anadolu nun tek endemik kuşu olan Anadolu sıvacısı gibi kuşlara da ev sahipliği yapmaktadır. Bu ve benzer özellikleri olan türler, alanın ekolojik önemi açısından izlenmesi gerekmektedir. YHGS'da kuşlar bakımından önemli olan mevkiiler Kocayayla, Karanlıkdere Mevkii, Akkaletepe ve Akdağ kayalık alanlarıdır. Tablo : Kuşlar FAMİLYA TÜR (LATİNCE) TÜRKÇE ADI RDB IUCN (ERL) BERN Podicipedidae Podiceps cristatus Tepeli Batağan A.2 Ek II Ardeidae Ardeola ralloides Alaca Balıkçıl A.3 Ek ll Ardeidae Egretta garzetta Küçük Akbalıkçıl A.2 Ek ll Ardeidae Ardea cinerea Gri Balıkçıl A.3 Ek lll Ciconiidae Ciconia nigra Kara Leylek A.2 Ek ll Ciconia ciconia Leylek A.3 Ek ll Anatidae Tadorna ferruginea Angıt A.2 Ek ll Accipitridae Haliaeetus albicilla Akkuyruklu Kartal A.2 LR/nt Ek ll Gypaetua barbatus Sakallı Akbaba A.2 Ek ll Orman, Su Varsa Hayat Var. 170

172 Gyps fulvus Kızıl Akbaba A.2 Ek ll Aegypius monachus Kara Akbaba A.2 LR/nt Ek ll Circus pygargus Çayır Delicesi A.3 Ek ll Accipiter gentilis Çakırkuşu A.3 Ek ll Accipiter nisus Atmaca A.4 Ek ll Buteo buteo Şahin A.3 Ek ll Buteo rufinus Kızıl Şahin A.2 Ek ll Aquila pomarina Küçük Orman Kartalı A.2 Ek ll Aquila chrysaetos Kaya kartalı A.3 Ek II Circaetus gallicus Yılan Kartalı A.1.2 Ek II Falconidae Falco naumanni Küçük Kerkenez A.3 VU A1bce+2 bce Ek ll Falco tinnunculus Kerkenez A.4 Ek ll Falco vespertinus Ala Doğan A.2 Ek ll Phasianidae Alectoris chukar Kınalı Keklik A.2 Ek lll Perdix perdix Çil keklik Rallidae Fulica atra Sakarmeke -- Ek lll Scolopacidae Scoolpax rusticola Orman çulluğu A.3 Ek lll Tringa totanus Kızılbacak A.3 Ek lll Tringa ochropus Yeşil Düdükçün B.2 Ek ll 171 Orman, Su Varsa Hayat Var.

173 Sternidae Chlidonias hybridus Bıyıklı Sumru A.2 Ek ll Columbidae Columba livia Kaya Güvercini -- Ek lll Columba palumbus Tahtalı güvercin A.4 Streptopelia decaocta Kumru -- Ek lll Streptopelia turtur Üveyik A.2 Ek lll Cuculidae Clamator glandarius Tepeli Guguk A.4 Ek ll Cuculus canorus Guguk -- Ek lll Caprimulgidae Caprimulgus europeus Çoban aldatan A.2 Ek II Strigidae Athene noctua Kukumav A.3 Ek ll Asio otus Kulaklı orman baykuşu A.2 Ek ll Apodidae Apus apus Ebabil A.4 Ek lll Apus melba Akkarınlı Sağan A.4 Ek ll Apus affinus Akkuyruksokumlu ebabil Meropidae Merops apiaster Arıkuşu A.4 Ek ll Coraciidae Coracias garrulus Mavi kuzgun A.2 Ek ll Upupidae Upopa epops İbibik A.2 Ek ll Picidae Picus viridis Yeşil Ağaçkakan A.2 Ek ll Dendrocopus major Orman Alaca Ağaçkakan A.3 Ek ll Dendrocopus syriacus Alaca Ağaçkakan A.3 Ek ll Alaudidae Melanocorypha Boğmaklı Toygar Ek ll Orman, Su Varsa Hayat Var. 172

174 calandra Calandrella rufescens Çorak Toygarı A.3 Ek ll Eremophila alpestris Kulaklı Tarlakuşu Galerida cristata Tepeli Toygar Ek lll Lulula arborea Orman toygarı Ek. III Alauda arvensis Tarla kuşu Ek lll Hirundinidae Ptyonoprogne rupestris Kaya Kırlangıcı Ek ll Hirundo rustica Kır Kırlangıcı -- Ek ll Delichon urbica Ev Kırlangıcı A.4 Ek ll Anthus trivialis Ağaç İncirkuşu Ek ll Motacillidae Motacilla flava feldegg Sarı Kuyruksallayan Ek ll Motacilla cinerea Dağ Kuyruksallayanı A.4 Ek ll Motacilla alba Akkuyruksallayan A.4 Ek ll Cinclidae Cinclus cinclus Derekuşu A.3 Ek ll Troglodytidae Turdidae Troglodytes troglodytes Luscinia megarhynchos Çitkuşu Bülbül A.3 Ek ll Phoenicurus ochruros Ev kızılkuyruğu Ek II Irania gutturalis Taş bülübülü, Akgerdan Ek ll 173 Orman, Su Varsa Hayat Var.

175 Saxicola rubetra Çayır Taşkuşu -- Ek ll Saxicola torquata Taşkuşu -- Ek ll Oenanthe isabellina Boz Kuyrukkakan -- Ek ll Oenanthe oenanthe Kuyrukkakan A.3 Ek ll Oenanthe hispanica Karakulaklı Kuyrukkakan Ek ll Oenanthe finschii Aksırtlı Kuyrukkakan -- Ek ll Monticola solitarius Gökardıç Ek ll Monticola saxatilis Kaya ardıcı,taşkızılı Turdus merula Karatavuk -- Ek lll Turdus philomelos Öter Ardıç -- Ek lll Turdus viscivorus Ökse Ardıcı -- Ek lll Sylvidae Hippolais olivetorum Zeytinlik mukallidi Hippolais pallida Gri Mukallit Sylvia melanocephala Maskeli Ötleğen Ek ll Sylvia rüppelli Karaboğazlı Ötleğen Ek ll Sylvia hortensis Akgözlü Ötleğen -- Ek ll Sylvia nisoria Çizgili Ötleğen Ek ll Sylvia curruca Küçük Akgerdanlı Ötleğen Ek ll Sylvia atricapilla Karabaşlı Ötleğen -- Ek ll Phylloscopus collybita Çıvgın Ek ll Orman, Su Varsa Hayat Var. 174

176 Phylloscopus bonelli Boz Söğüt Bülbülü Ek ll Phylloscopus trochilus Söğüt bülbülü Ek II Muscicapidae Muscicapa striata Benekli Sinekkapan Ek ll Ficedula parva Küçük Sinekkapan Ek ll Ficedula semitorquata Alaca Sinekkapan -- Ek ll Aegithalidae Aegithalos caudatus Uzunkuyruklu Baştankara A.2 Ek lll Paridae Parus lugubris Akyanaklı Baştankara -- Ek ll Parus ater Çam baştankarası A.2 Ek ll Parus major Büyük Baştankara Ek ll Sittidae Sitta krueperi Anadolu Sıvacısı A.4 Ek ll Sitta neumayer Kaya Sıvacıkuşu -- Ek ll Certhiidae Certhia brachydactyla Bahçe Tırmaşıkkuşu Ek ll Laniidae Lanius collurio Kızılsırtlı Örümcekkuşu Ek ll Lanius minor Karaalınlı Örümekkuşu Ek ll Lanius senator Kızılbaşlı Örümcekkuşu -- Ek ll Corvidae Garrulus glandarius Alakarga -- Pica pica Pyrrhocorax pyrrhocorax Corvus corone Saksağan Kırmızıgagalı Dağkargası -- Ek ll Leş Kargası 175 Orman, Su Varsa Hayat Var.

177 Corvus corax Kuzgun Ek lll Sturnidae Sturnus vulgaris Sığırcık Passeridae Passer domesticus Serçe -- Passer hispaniolensis Söğüt Serçesi Ek lll Fringillidae Fringilla coelebs İspinoz Ek lll Serinus pusillus Kara İskete Ek ll Serinus serinus Küçük İskete Ek ll Carduelis chloris Florya A.4 Ek ll Carduelis flammea Huş Ketenkuşu Ek II Loxia curviostra Çapraz gaga EK II Carduelis carduelis Saka A.4 Ek ll Carduelis spinus Karabaşlı İskete A.4 Ek ll Carduelis cannabina Ketenkuşu A.4 Ek ll Emberizidae Emberiza cia Kaya Kirazkuşu A.3 Ek ll Emberiza hortulana Kirazkuşu A.3 Ek lll Emberiza caesia Kızıl Kirazkuşu Ek ll Emberiza melanocephala Karabaşlı Kirazkuşu A.3 Ek ll Emberiza citrinella Sarı kirazkuşu Ek. II Milaria calandra Tarla kirazkuşu Ek. III Emberiza schoeniclus Bataklık kiraz kuşu A.4 Ek. II Orman, Su Varsa Hayat Var. 176

178 A.1.2 = Soyu tükenme tehlikesiyle karşı karşıya olan türler. A. 2 = Bu gruba giren kuş türlerinin birey sayıları yayılış gösterdikleri alanlarda büyük tehlikeler ile karşıkarşıyadırlar. A. 3 = Bu gruba giren kuş türlerinin populasyon düzeyleri çok düşmüş olduğundan tehlikeye maruzdurlar. A. 4 = Soyu tükenme tehlikesi altında olmayan, yayılışlarının sınır bölgelerinde potansiyel tehdit altında olan türler. B2 ve B3 = Türkiye de üremeyen, kısa bir süre için Türkiye ye gelen veya transit statüdeki, tehlike altındaki türler. Ek II = Bern sözleşmesine göre mutlak koruma altında olan türler Ek III = Bern sözleşmesine göre koruma altında olan türler IUCN (Uluslararası Doğayı Koruma Birliği) Kırmızı Liste Kategorileri: EX: (Tükenmiş), Kuşkuya yer bırakmayacak delillerle soyu tükenmiş olduğu ispatlanan türler. EW: (Doğal ortamında tükenmiş), Vahşi yaşamda soyu tükenmiş, fakat diğer alanlarda (yetiştirme veya sergileme amaçlı) varlığını sürdüren türler. CR: (Kritik tehlikede), Vahşi yaşamda soyu tükenme tehlikesi had safhada (extreme) olan türler. EN: (Tehlikede), Vahşi yaşamda soyu tükenme tehlikesi çok büyük olan türler. VU: (Hassas), Vahşi yaşamda soyu tükenme tehlikesi büyük olan türler. NT: (Neredeyse tehdit altında), Şu anda tehlikede olmayan fakat yakın gelecekte VU, EN veya CR kategorisine girmeye aday olan türler. LC: (Asgari endişe), Yaygın bulunan türler. DD: (Yetersiz veri), Üzerinde yeterli bilgi bulunmayan türler. NE: (Belirlenmedi), Şimdiye kadar yukarıdaki kriterlere uygunluğu değerlendirilmemiş türler. 177 Orman, Su Varsa Hayat Var.

179 Memeliler Işıklı ve Gökgöl çevresi için 13 tür Memeli (Erinaceus concolor, Neomys anomalus, Crocidura suaveolens, Sciurus anomalus, Spermophilus citellus, Lepus europaeus, Chionomys nivalis, Meriones tristrami, Spalax leucodon, Rattus rattus, Sus scrofa, Mustela nivalis, Myotis blythi) hayvan belirlenmiştir Akdağ YHGS Planlaması sırasında yapılan çalışmalarda alanda toplam 12 memeli hayvan türünün var olduğu belirlenmiştir. Akdağ YHGS içerisinde ve yakın çevrede var olduğu belirlenen memeli hayvan türleri Tabloda sunulmaktadır. Tablo : Memeliler FAMİLYA/TÜR TÜRKÇE ADI ERL (IUCN) Bern MAK INSECTIVORA BÖCEK YİYENLER ERINACEIDAE KİRPİLER Erinaceus concolor Kirpi -- Ek-III Ek-I VESPERTILIONIDAE YARASALAR Pipistrellus pipistrellus Cüce yarasa -- Ek-III -- LAGOMORPHA TAVŞANLAR Orman, Su Varsa Hayat Var. 178

180 LEPORIDAE TAVŞANLAR Lepus europeaus Yabani tavşan -- Ek-III Ek-III RODENTIA KEMİRİCİLER SCIURIDAE SİNCAPGİLLER Sciurus vulgaris Sincap -- Ek-III Ek-I CRICETIDAE HAMSTERLER AVURTLAKLAR Microtus nivalis Kar faresi -- Ek-III -- CARNIVORA ETÇİLLER YIRTICILAR CANIDAE KÖPEKGİLLER Canis lupus Kurt -- Ek-II Ek-I Vulpes vulpes Kızıl tilki Ek-III MUSTELIDAE SANSARGİLLER Martes martes Ağaç Sansarı -- Ek-III Ek-III Meles meles Porsuk -- Ek-III -- ARTIODACTYLA ÇİFT TIRNAKLILAR SUIDAE ESKİDÜNYA DOMUZLARI 179 Orman, Su Varsa Hayat Var.

181 Sus scrofa scrofa Yaban domuzu Ek-III Cervus elaphus Ulugeyik, Kızılgeyik -- Ek-III Ek-I Equus przewalskii Yılkı Atı Hedef Türler ve Ekolojik İlişkileri Kızılgeyik (Cervus elaphus): GEYİK ENVANTERİ Tablo : Çivril Akdağ YHGS de yapılan Geyik Envanter Sonuçları Denizli AFYONKARAHİSAR Yıl Dişi Erkek Yavru * TOPLAM Dişi Erkek Yavru TOPLAM * Envanter sırasında yaşı veya cinsiyeti belirlenemeyen bireyler Envanter çalışmaları her ne kadar bölgedeki Kızıl geyik populasyonu hakkında bir fikir verse bile envanter alanı Tabiat Parkı sınırları ile çakışmamaktadır. Dağlık arazi yapısı nedeniyle gözlek metodunun kullanıldığı bu envanterlerde populasyon büyüklüğü ile ilgili Orman, Su Varsa Hayat Var. 180

182 olarak elde edilen veriler Akdağ YHGS içerisinde bulunan populasyonla ilgili gerçek değerleri yansıtmayabilir. Kültürel miras değerleri Arkeolojik özellikler IŞIKLI VE GÖKGÖL ARKEOLOJIK DEĞERLER Emirhisar kasabasında yapımı yüzyıla ait Dedeköy Camii Savran köyünde yapımı 1794 kabul edilen Serbanşah Camii Bayat köyünde 19.yy ın ilk çeyreğine tarihlenen Bayat Camii Bulgurlar köyünde 19.yy ın 2.yarısına tarihlenen Bulgurlar köyü Camii Karayahşiler köyünde Menderes nehri üzerinde bulunan taş köprü (1807 onarım tarihli) Çıtak kasabasında Menderes İlçe merkezinde bulunan eski hükümet konağı (19.yy ın son çeyreği) 30 Ağustos İlkokulu binası (yapım tarihi 1917) İğdir köyü Baltaoğlu konağı Işıklı kasabası eskicami (16.yy) Çivril Habib Acem türbesi (13.yy) Beycesultan Türbesi (13. yy) Işıklı Kasabası Miryokefalon Kalesi Işıklı türbesi Gümüşsu kasabası tarihi çeşmeleri Yavuzça çiftliği kaya kabartmaları İlçe merkezindeki 19.yy demir yolu binaları 17 Eylül 1176 yılındaki Miryokefalon savaşının yapıldığı yukarı Küfi boğazı vadisi. Çivril sınırları içinde yerleri koordinatlarıyla tespit edilen 70 in üzerinde höyük, 8 tümülüs, 2000 in üzerinde ören yeri bulunmaktadır. Bunlardan Beycesultan höyüğü üzerinde 2.dönem kazı çalışmaları 2007 yılında Ege Üniversitesi Öğretim Görevlisi Doç. Dr. Eşref ABAY tarafından başlatılmıştır. Halen devam eden bu kazılarda en eskisi M.Ö 7000 yıllarına tarihlenen buluntular elde edilmiştir. Yine bu kazılarda Arzava birliğinin başkentine ait olduğu tahmin edilen saray açığa çıkartılacak, bununla ilgili yazılı belgelere ulaşılmaya çalışılacaktır. 181 Orman, Su Varsa Hayat Var.

183 Beycesultan da dâhil olmak üzere hiçbir höyük ve ören yerinin koruması yoktur. Birkaçı hariç bu yerlerin koruma kurulu kararı da bulunmamaktadır. Tanıtım levhaları olarak sadece Beycesultan Höyüğünü gösteren 2 adet tabela bulunmaktadır. Yöresel folklor; köyler, mimari, yöresel kıyafet, satış yerleri, yöresel mutfak, yöresel folklor ve müzik, el sanatları veya ürünleri FOLKLORIK YAPI VE GELENEKSEL KÜLTÜR Eski Nişan Ve Düğün Gelenekleri Öncelikle köyde hatırı sayılır kişi, beğenilen kız evine isteyici olarak gönderilir. Bu kişiler genelde kadınlardır. Eğer kız evinin gönlü varsa nasipse olur diye yanıt verilir. Bundan sonra söz almak için erkekler ve kadınlar birlikte kız evine gider. Evet denilirse oğlan annesi yanında götürdüğü oyalı yazmayı kızın başına örter. Böylece, işin adı konulur. Daha sonra kadınlar arasında el öpümü denilen küçük nişan yapılır, nişan yüzükleri takılır. Bundan sonra büyük nişan denilen tören günü kararlaştırılır. Nişandan bir gün önceki akşam kız evinde unduz adı verilen ve tümbek çalınarak kadınların oynadığı küçük bir eğlence yapılır. Ertesi gün kız evinde ve köy meydanında ya da bir ağaç altında genelde kadınların katıldığı nişan yapılır. Nişanda davetliler kız evine hediyelerini verirler. Hediyeler ev eşyaları olduğu gibi urbiye ve tokalı altın diye anılan hediyeler şeklinde de olur. Düğün ise cuma gününden başlar, pazar akşamına kadar sürer. Cuma günü pişecek yemekler için odun kesilir gelir. Pişecek olan keşkeğin buğdayı mahalle dibeğinde dövülür. Cumartesi sabahı oğlan evinde çalgıcı sabahtan çalmaya başlar. Akşam oğlan evinde yemekli kına gecesi yapılır. Orta yerde maşala denilen ateş yakılır bunun etrafında erkekler oyun oynar, kız evinde de kız kınası yapılır. İlerleyen saatlerde kız eline kına yakılıp maniler söylenir. Pazar günü ise kız kınasıyla kızın eşyaları oğlan evine getirilir ve ev döşenir. Öğleyin keşkek, et yemeği kuru fasulye pilav ve haşlama biberden oluşan yöreye özgü turşu eşliğinde yemek yenir. Daha sonra damat başı ve tıraşı yapılır. Çalgı eşliğinde gelin almaya gidilir. Gelin eve getirildiğinde inerken başından buğday ve şeker saçılır. İndirilen gelin bir sandalye üzerine çıkartılıp ayakta süzülmeye başlar. Böylece gelen misafirler, gelin hakkında yorumlarda bulunurlar. Bu sırada davul önünde bulunan damat ve sağdıcı zeybek oynar, ardından davulcu cezayir diye bilinen ezgiyi çalar ve düğün biter. Düğüne gelen davetliler de, bu düğününde keşkeği yindi deyip oradan ayrılırlar. Geleneksel Yemek Kültürü Ve El Sanatlari Özel günlerde çalmalı çorba denilen yoğurt çorbası, kaymak baklavası, kapama olarak bilinen et yemeği, hamursuz olarak bilinen kaymakla yapılan bir çeşit ekmek ve dişli(turna) balığından yapılan balık dolması yörenin özgün yemekleridir. Orman, Su Varsa Hayat Var. 182

184 Yörede saz otundan hasır dokumacılığı yapılır. İğdir köyünde kırmızı topraktan testi yapımı Beyköy köyünde gümüş yüzük ve takı yapımı, Özdemirci kasabasında ise kilim dokumacılığı az da olsa devam ettirilmektedir. Tarihi ve mimari özellikli alanlar veya yapılar Çivril, geniş ve verimli ovası nedeniyle tarihin her döneminde yerleşim yeri olarak kullanılmıştır. Çevrede yapılan kazılardan anlaşıldığına göre, M.Ö.3000 yıllarına kadar uzanan geçmişte sırasıyla Hitit İmparatorluğuna bağlı "Arzava Krallığı (MÖ ),"Frigler, Lidyalılar, Selevki Krallığı, Bergama Krallığı, Roma ve 1119 yılına kadar Bizanslıların hakimiyeti görülmektedir tarihinden itibaren Çivril, Selçukluların eline geçmiştir. Bizans Kralı Manuel ile Selçuklu İmparatoru Kılıçarslan arasında 1176 tarihindeki Miryokefolon savaşı ilçe hudutları içinde bulunan Küfi Boğazı'nda yapılmıştır. Savaş Selçuklu Türklerinin galibiyetiyle sonuçlanmıştır. Bu savaşla Türklerin Anadolu'ya yerleşmeleri kesinlik kazanmıştır. Dinar'dan Homa'ya gelen anayol Akdağ zincirinin eteğini izleyerek Işıklı istikametinde uzanmakta ve hafif meyilli sırtları aşarak Küfi Vadisine inmekte, buradan Aşağı Sandıklı ovasınıdan geçerek, Sincanlı'da İstanbul, Konya, Kütahya ana yoluna ulaşmaktadır. Manuel de bu yolu izleyerek ilk konak yeri olarak Işıklı ya gelmiştir. Khniates'in terk edilmiş eski bir kale dediği "Myriokephalon Kalesi" buradadır. Kasabanın yaslandığı "Sarı Baba Tepesi" nin eteğini çeviren Bizans yapısı dış kale ve tepenin üzerinde Helenistik Çağ' a ait iç kale kalıntıları 1987 Eylül ayında tesbit edilmiştir. Çivril idari bakımdan 1880 yıllarında Afyon un Sandıklı ilçesinin, Işıklı nahiyesine bağlı bir köy iken 1892 yılında nahiye olmuştur yıllarında da Afyon İli'ne bağlı ilçe, 1925 yılında Denizli İli'ne bağlı ilçe olmuştur. Çivril 1921 yılı Şubat ayının ilk haftasın da Yunanlıların işgaline uğramıştır. 1 Nisan 1921'de ikinci kez Yunanlılar tarafından işgal edilmiştir. Bu işgaller 30 Ağustos 1922 tarihine kadar sürdürmüştür. Yunanlıların Çivril'den kaçış tarihi, ilçede hem kurtuluş günü hem de Zafer bayramı olarak kutlanmaktadır. İlçenin adı hakkındaki bütün bilgi ve rivayetlerin kökü, "Çevril" kelimesine dayanmaktadır. Bu hususta ortak üç rivayet vardır. Bunlardan hepsine de Çivril isminin, "Çevril" kelimesinden zamanla değişerek oluştuğu söylenmektedir. Birinci rivayete göre, Çivril'in etrafı dağlarla çevrilidir. Bunun için kurulan ilk köye Çevril ismi verilmiş, sonraları bu kelime Çivril'e dönüşmüştür. İkinci rivayete göre; ovasının yeşillik, sulak ve güzel olması sebebiyle buraya gelenler, bir daha çevrilir gelirmiş. Bu sebeple Çevril denilmiş, zamanla Çivril'e dönüşmüştür. 183 Orman, Su Varsa Hayat Var.

185 Üçüncü rivayete göre ise; Türk hükümdarlarından Timur Han (Timurlenk), ordusu ile ilçenin İğdir sırtlarına geldiğinde, önündeki geniş ovayı görünce, ordusuna Çevril diye emir vermiş, Çevril kelimesi sonra Çivril olmuştur. Folkrolik bakımdan geleneksel düğün ve nişan törenleri ile yöresel yemek çeşitleri zenginlik arz etmektedir. Yerel yönetimlerin organize ettikleri festivaller (Elma ve Kiraz Festivali) bölgeye yöre halkından ve yakın illerden ziyeretçileri çekmektedir. Çivril sınırları içindeki 70 in üzerinde höyük, 8 tümülüs, 2000 in üzerinde ören yeri arkeolojik değerleri oluşturmaktadır. Tüm bu değerler, sulak alanla ilişkilendirildiğinde yörenin kültürünün, tarihinin, doğal güzelliklerinin ve peyzaj değerlerinin tanıtımı için ziyeretçilere ve yöre halkına gelir getirici anlamda potansiyel fırsatlar sunduğu görülmektedir. 3. Sahanın Doğa Turizmi Potansiyelinin öne çıktığı ve sunduğu aktiviteler, Çivril İlçesi Işıklı Gölü Gökgöl ve Akdağ ın Ekoturizm Potansiyelinin öne çıktığı ve sunduğu aktiviteler; - Yürüyüş ve Sırt Çantalı Geziler - Dağ Bisikletçiliği ve Bisiklet Gezileri, - ATV lerle geziler, - Kanyonculuk Canyoning, - Adrenalin gezileri (kaya tırmanıcılığı vb.) - Yaban Hayatı ve Kuş Gözlemciliği (fauna gezileri), - Doğa Gezileri, - Bakir Orman Gezileri, - Fotosafariler, - Botanik gezileri, - Doğa Eğitimi Programları, - Bilimsel turizm, - Aile/Yerli Turistler, - Geçerken Uğrayan Turist - Enteresan Peyzajlara geziler (jeoturizm), Orman, Su Varsa Hayat Var. 184

186 - Yayla gezileri, - Köy ortamında ev pansiyonu konaklaması, çitlik turizmi, - Köy ürünleri satın alma, - Ahşap el sanatı ürünleri satın alma, 4. Sahanın Doğa Turizmi Yönetimi Amaçları, Yüksek kalitede küçük ölçekli hizmetler, yerli ve yabancı konuklara iyi bilgi ve açıklamalar içeren, iyi yönetilen ekoturizm köyleri ağı oluşturmak; Nitelikli Alan Kılavuzları yetiştirmek, Nitelikli konaklama yerlerinin oluşmasını teşvik etmek; Rotalar: Yürüyüş ve dağ bisikleti patikalarından oluşan bölgesel bir ağ kurmak, Doğa ve kültür gezileri için önemli rotalar ve noktalar belirleme ve bunlara ulaşım ve bilgilendirme planı geliştirme. Ulaşım: Her köyde alan ile bağlantılı servislerin olması; Alanın Doğa turizm fırsatları 1- Çevre illere ulaşım açısından iyi bağlantıların bulunması, 2- Ekoturizm sahalarına talebin artması, 3- Yönetim birimleri olan Orman ve Su İşleri Bakanlığı (Doğa Koruma ve Milli Parklar) 5. Bölge Müdürlüğü ve yerel yönetimlerin müspet yaklaşım ve kararlılıkları, 4- Planlama için yeterli zaman olması, çünkü turizm için aşırı bir talep henüz yoktur. 5. Önümüzdeki 3 yıl için Turist artış öngörüsü, Sahanın Turizm Talebi Değerleri tablosu Halihazırda ki ziyaretçi sayısı Sahayı gezmek maksatlı gelen ve konaklayan:.kişi Ziyaretçi (konaklamayanlar) :. kişi Para harcama 185 Konaklama, yeme-içme, yanında yöresel el sanatı ve yöresel kurutulmuş veya konserve ürünler alınarak para ödeme şekilleriyle Kişi başına ortalama en az TL harcama yapılmaktadır Orman, Su Varsa Hayat Var.

187 Ziyaretçi Profili Gelişlerinin İlk 5 Sebebi Bireysel gezginler : %. Eşler: %...Aileler : %... Tur grupları (tanıdık ve benzer talepteki kişilerin bir araya gelmesi şeklinde) : %... Diğerleri : % Doğa Gezileri, 2- Fotosafari, 3- Kanyonculuk Canyoning, 4- Botanik gezileri, 5- Yaban Hayatı ve Kuş Gözlemciliği (fauna gezileri), 6- Bakir Orman Gezileri, 7- Doğa Eğitimi Programları 8- Adrenalin gezileri (kaya tırmanıcılığı vb.) Kıyaslanabileceği saha Ulaşılabilirlik Analizi Sahanın Uluslararası Orta derecede yakın; 4 saat (2-4 saat arasında) havaalanına yakınlığı Alana Ulaşım Özel taşıt ( x ) Ziyaretçinin Genel ulaşım Toplu taşıma ( x ) kanaati: Diğerleri ( x ) (Bisiklet, motosiklet, yürüyüş, atlı vb.) Ulaşım için problemler: Yolları arazili olmayan araç ulaşımı için genelde uygun nitelikli değildir. Altyapı Analizi Yetersiz Yeterli İyi Açıklama Taşımacılık ağı x Yerel ağ(toprak, asfalt) x Anayollara bağlantı x Yerel genel taşımacılık x Programlar x Ücretler x Ring patikaları x İşaret levhaları x Genel yer işaret x levhaları Bilgi panoları x Araçlar için park x kapasitesi Bilgi alma ve tercüme x kolaylıkları Restoran sayısı X Orman, Su Varsa Hayat Var. 186

188 Yeme içme konaklama analizi Restoranların durumu Kategori Sayısı Açıklama Turistik Yerel Yemek Standartları Yüksek standartlı yemek sunanlar : Yeterli ve yöresel standartta yemek sunanlar: Kötü standartta yemek sunanlar : Barınma imkanları Kategori Kuruluş Sayısı Yatak Sayısı Oteller Hosteller (Misafirhaneler) Yatak&kahvaltı oteli Rota üstü kulübeler Bungalov tarzı Kamp alanı Diğerleri: Pansiyon (iyi-kötü-orta) Sahanın kendine has seçkin ve diğer önemli özellikleri Var-Yok Neler? Sunduğu değerlerden Tek-eşsiz olanlar Var Kanyonlar, var mı? Peyzaj Biraz farklı ama değerli olanlar Var Şelale Biyolojik çeşitlilik Diğer ilgi çeken Var Şelale yerlere benzer Biyolojik çeşitlilik olanlar Alan turist ziyaret Evet Pamukkale Jeomorfolojik döngüsüne girecek güzellik şekilde turistlerin Karahayıt Peyzaj Termal sular ilgisini çekecek diğer alanlara yakın mı? Alandaki yabanıl Bayrak türler 1. Geyik 2. Geyik yaşam ve av varlıklar turizmi alanı Diğer ilginç yaban 1. Akbaba, Kartal, Yaban hayatı varlığı hayatı (fauna) Şahin. özel bir zenginlik içerir. 187 Kelebekler Endemik bitkiler, 124 tür Orman, Su Varsa Hayat Var.

189 Tatmin edici yaban hayatı izleme imkanı (Varsa) Tatmin edici yaban hayatı izleme imkanı Garanti edilen türler var mı? Genellikle ihtimali rastlanma Şans veya mevsime bağlı olanlar Memeliler Kuşlar Açıklama X X Geyik, ötücü orman kuşları, Sulak alan kuşları X X Geyik, Yırtıcı Kuşlar, Sulak alan kuşları, Yaban domuzu X X Vaşak, Saz kedisi, akbaba türleri, göçmen kuşlar Alanda bulunan tesisler Sahadaki tesisler Yetersiz Yeterli İyi Durum Açıklaması Rekreasyonel tesisler X Spor tesisleri X Diğerleri X Taşıma Kapasitesi Analizi Sosyal ve ekonomik taşıma kapasitesi Değerlendirme Şekli: 1- Tamamen Sağlanabiliyor, 2- Genel Olarak Sağlanıyor, 3- Veri Yok, 4- Çoğunlukla Sağlanamıyor 5- Hiç Sağlanamıyor Göstergeler Tüm ilgi grupları turizmden elde edilen gelirden eşit pay alırlar X Tüm ilgi grupları turizm gelişimine oranlı bir miktar para X yatırımı yapabilir Yerel ekonomi için turizm faydaları açıktır X Turizm gelişimiyle ilgili paydaşların ihtiyaç,istek ve önerileri X ele alınıyor Tüm ilgi gruplarına önem veriliyor X İlgi gruplarının birbiriyle olan ilişkileri iyi X Beraber çalışmanın önemi biliniyor X İyi bir işbirliği içindeler X Belirli kararların alınma amacı saklanmıyor X Yerel ilgi grupları karar almada söz sahibi X Bölgesel ilgi grupları karar almada söz sahibi X Diğer sektörler de turizm gelişimine fayda sağlıyor X Turizm kırsal ekonomiye destek veriyor X Geleneksel faaliyetler ve üretim türleri turizm gelişiminden X sonra gelişme gösterdi Turizm gelişimi istihdamı artırma beklentilerini karşılıyor X Yerel halk, özellikle gençler için yeni iş imkanı ortaya çıktı X Kendi turizm işini kurmak isteyenlere yeterli destek veriliyor X Orman, Su Varsa Hayat Var. 188

190 Turizm işi kurmak için eğitim ve öğretim veriliyor Planlı turizm uygulaması yapılıyor Yerel köyler ve kamusal alanın özelliği turizmden sonra zarar görmemiştir. Turizm temel olarak yerel mal ve hizmetlerden faydalanır Bölgemizi ziyaret eden turist sayısı yeterlidir Turizm kültürel mirasın devamına yardımcı oluyor Turizm endüstriyel mirasın sürdürülmesi için yardımcı oluyor Turizm gelişimi peyzaj dokusuna zarar vermiyor Turizm doğanın korunmasına yardımcı oluyor Turizm kültürel manzaranın korunmasına yardımcı oluyor Turizm hayat kalitesini artırıyor X X X X X X X X X X X Sosyal ve Ekonomik Taşıma Kapasitesi Verilerini Değerlendirme Sonuçları; Ekolojik taşıma kapasitesi analizi Faaliyet Kamping&piknik Ahşap Hediyelik eşyaların satılması, Genel etkiler Müspet /menfi Müspet Müspet Korunan alan üzerindeki etki Sahadan malzeme kesmeye sebep olabilir Etki Kabul edilebilir Planlı ve yasal üretime dayanmalı Dağcılık,trekking Müspet x Su sporları Menfi Tehlikeli x Rafting - Kabul edilemez Sahadan malzi kesmeye Kabul edilebilir ancak; Planlı ve yasal üretime dayanmalı Olta balıkçılığı Müspet Normal spor Müspet etkinlikleri Yeme içme Müspet Yöre yemekleri öne çıkmalı Doğa yürüyüşü Müspet Mağaracılık - Kanyoning Müspet Belirtilenler yerlerde ve kılavuz eşliğinde olmalıdır. Yaban hayatı gözlemi Müspet Belirtilen yerlerde ve kurallara uygun olarak Bilimsel geziler Müspet Alan kılavuzu eşliğinde, İzlemeye esas olan Ekolojik Göstergeler aşağıdaki şekilde incelenmelidir. 1- Tamamen doğru, 2- Genel olarak doğru, 3- Veri yok, 4- Çoğunlukla yanlış, 5- Hiç yok, Ekolojik taşıma kapasitesinin etkileri; 189 Orman, Su Varsa Hayat Var.

191 Ekolojik göstergeler Bitkiler turizm artışından etkilenmemektedir X Yürüyüş yolarından yürümeyen turistler bitkilere çok zarar X veriyor Turizmden dolayı daha fazla toprak erozyonu meydana X gelmektedir Korunan alanın suları gözle görünür şekilde kirlenmektedir X Turizm gelişimi sebebi ile balık miktarı azalmıştır X Korunan alanın yer altı suları içme suyu olarak kullanılabilir X Turistler yaban hayatı için rahatsız edici bir faktördür X Turizmden dolayı flora ve faunada ölümler artmıştır X Ekolojik Taşıma Kapasitesi Verilerini Değerlendirme Sonuçları; Fiziki/idari Taşıma Kapasitesi İncelemesi ve Değerlendirmesi; (1-Akıcı, Yeterli 2- İyi, 3- Fena Değil, 4- Kötü, 5- Çok Kötü) Fiziki/idari taşıma kapasitesi Yer Kapasite Altyapı Korunan alana giriş yolları X Korunan alandaki yol ağı X Korunan alan içindeki toplu taşıma araçları X Park girişi Park etme X akış X Park yeri imkanları Yer sayısı X Biletleme yönlendirme Bilgi imkanları İşaret levhaları X Yetkililer Ziyaretçi merkezi Ofisler Basılı ve görsel materyal X Yiyecek içecek temini Tedarik X Ticaret Seçenekler X Kolaylık tesisleri Tuvaletler X Atıkların toplanması Patika ağı Yeterlilik durumu X Yaban hayatı izleme noktaları Sayısı ve uygunluğu X Aktiviteler seçenekler Paket doğa turları Bisiklet kiralama Araç kiralama At-katır kiralama Çalışanlar Yeterli sayıda Donanımlı Fiziki/idari taşıma kapasitesi yönünden yapılan değerlendirme; Orman, Su Varsa Hayat Var. 190

192 1- İdaremiz personel yönünden yeterli donanıma sahip değildir, takviye edilmelidir, 2- Milli parkın yönetim planının olmaması yatırım yapma ve ziyaretçi ihtiyaçlarını karşılamada problemlere sebep olmaktadır, 3- Saha içindeki geziler için paket turlar oluşturulmalıdır, özel sektörün teşviki lüzumludur, 4- Alan kılavuzlarının sahada görev alması bilgi ihtiyacını da çözecektir, 5- Tabela, bilgi panosu, ikaz vb. işaretlemeler lüzumludur, 6- Sahada tuvalet vb. temel ihtiyaçların karşılanması için altyapı çalışmalarına ağırlık verilmelidir, 7- Ziyaretçi merkezleri işlerliği arttırılmalıdır, 8- Personelin donanımı arttırılmalıdır. Psikolojik Taşıma Kapasitesi: ( Göstergeler; turistlerle kavga olayları var mı? Sürekli mi? Turistler hakkında genel kanı-olumlu/olumsuz vb. göstergeler) Alanda herhangi bir problem yaşanmadığı görülmektedir. Bunun sebepleri arasında; Türk insanının hoşgörüsü önemli bir husustur, aynı zamanda doğa turistlerinin fazla lükse düşkün olmamaları, taleplerinin ziyadesi ile karşılanabilmesi sebebiyle sorun yaşanmamaktadır. DENİZLİ İLİ VE İLÇELERİNİN KIYAS YÖNTEMİ İLE KISA DEĞERLENDİRMESİ Karşılaştırma yöntemi, kapsam dahilindeki unsurun benzerleri ve rakipleri ile arasındaki farkı görmesi ve daha ilerlemesine itici güç olması amaç edinilerek verimliliği arttırma yöntemidir. Karşılıklı bilgi alışverişi olarak değerlendirilen bu yöntemde, kopyalama değil, kendi ürünlerimize yönelik ilham almak, uyarlamak hedeftir. Gelecek eğilimlerini şimdiden görüp, müşterinin isteklerini şimdiden karşılamaya hazırlıklı olmayı gerektirir. Karşılaştırma yapılan ilçenin/ilin başarılı oluğu hususta takip ettiği yolun ilçede/ilde alınabilirliği araştırılmalıdır. KIYAS YÖNTEMİ İLE DOĞA TURİZMİ POTANSİYELİ YÜKSEK OLAN BAZI İLÇELERİN DEĞERLENDİRİLMESİ Denizli ili İlçe Kıyaslanan Kıyaslama Örnek Alınacak Deneyim İl/ilçe Merkez Nevşehir / Ürgüp 191 sebebi, Konaklama, tanıtım ve turistik alt yapı imkanları Uluslar arası İyi bir tanınırlık, ziyaretçi gelişi ve turizm geliri. Orman, Su Varsa Hayat Var.

193 Çivril Balıkesir İklim doğa Dağ ve orman kültürünün orijinalliği Edremit Kaz peyzaj ile gelişebilir, burasının gelişme Dağları ve deneyimlerini kullanılabilir.. Manyas Kuş Cenneti, Buldan Bolu Abant Doğa, peyzaj Göl ekosistemi, konaklama, kamp vb. ve biyolojik deneyimleri. çeşitlilik Tavas Bursa Uludağ İklim, doğa, kış Kış sporları yönüyle örnek alınabilir. turizmi 6. DENİZLİ İLİ SÜRDÜRÜLEBİLİR DOĞA TURİZMİ STRATEJİLERİ 6.1.Gelişme Stratejileri Strateji 1. Doğa turizmi yatırım projelerine uygulanmak için teşviklerin sağlanması ile Denizli de turizm sektöründe yatırımların arttırılması Strateji 2. Sürdürülebilir doğa turizmi ürünlerinin, turistik kalkınma sürecinde zarar görmek yerine, faydalı olan yerel çevre, toplum ve yöre kültürüyle uyum içinde işlenmesi Strateji 3. Yüksek potansiyele sahip ilçelere de yerel kalkınmada turizmin güçlü bir araç olarak öne çıkarılması 6.2. Pazarlama Stratejisi Strateji 1. Milletler arası, ülke geneli, bölgesel ve yerel ölçekte markalaşmanın hedeflenmesi, ülke çapında tanıtım ve pazarlamaya ek olarak varış noktaları bazında tanıtım ve pazarlama faaliyetlerine başlanması Strateji 2. Toplumun farklı kesimlerine uygun fiyatta, kaliteli turistik ürün alternatiflerinin sunulması, faydalandırmada yüksek ekonomik güç sahibi olmanın gerekmemesi 6.3. Ziyaretçi Yönetimi Stratejisi Strateji 1. Koruma ilkeleri ile müşteri beklentilerine dayalı sürdürülebilir ziyaretçi yönetiminin sağlanması 6.4. İzleme ve Değerlendirme Stratejisi (Turizmin etkilerinin ve sürdürülebilirliğin izlenmesi) Strateji 1. Turizmin etkilerinin izlenmesi için, izleme birimlerince göstergelerden yararlanılması Orman, Su Varsa Hayat Var. 192

194 6.1.KAPASİTE GELİŞTİRME Amaç: ilgili paydaşların doğa turizmi (ekoturizm) açısından kapasitelerini geliştirmek Eylem no Öncelik Eylem Açıklama Yapacak kişi ve kuruluşlar İşbirliği ortakları Başlangıç tarihi Süresi Bütçesi ve Finans kaynağı Göstergeler 1 1 Ekoturizm eğitimi Yerel halkının eko-turizm hakkında eğitimi, Ekoturizme sunulabilecek ürünlerin geliştirlmesi ürünleri geliştirilmesi konusunda eğitilmesi. Bu konuda plan süresince en az 25 kurs açılarak toplam 450 kişinin eğitilmesi 2 1 Ekoturizm Konseyi ve Ekoturizm Dernekleri Kurulması 3 1 Hizmet ve Ürün kalitesinin geliştirilmesi 4 1 Doğa koruma eğiticileri yetiştirmek Eko-turizmde hedef birliğinin sağlanması, İşbirliği için sözleşme imzalanması Eko-turizm hizmetlerinin kademeli olarak geliştirilmesi için bir yerel nitelikler standardı oluşturulması, Geleneksel köy evlerinin pansiyona dönüştürülmesi projelerinin yapılması, Geleneksel düğün kompozisyonunun canlandırılması /yaygınlaştırılması, Plan dönemi sonunda standartlara uygun en az 130 adet ev pansiyonu oluşturulması Doğa eğitimi için görev alacak eğitimcilerin eğitilmesi, plan dönemi içinde 30 adet eğitici eğitmek, İTM, OSİ, İTM, Kişiler, Özel girişim KY, İTM, OSİ, İÖİ, B Özel girişimciler, OSİ, ÜNİVERSİTELER Belediyeler, muhtarlıklar Ekoturizm Dernekleri Muhtarlıklar, belediyeler, KY Belediyeler, muhtarlıklar, TUBİTAK, WWF- Türkiye, TEMA Vakfı, DKMPGM Orman, Su Varsa Hayat Var.

195 5 1 Yöre halkının doğa eğitimi Doğayı anlatmak için yöre halkın eğitilmesi, ayrıca çocukların eğitimi, Plan dönemi boyunca 3500 yetişkin, 4000 çocuğa doğa eğitmi verilmesi, 6 2 Gönüllülük sisteminin oluşturulması Doğa gönüllülerinin seçimi Plan dönemi boyunca her ilçede 15 er adet gönüllü seçilmesi 7 3 Deneyim paylaşımı Deneyim paylaşım programları oluşturulacaktır, kıyaslama bölgeleri ile ve ülke düzeyinde deneyim paylaşımı için 10 adet karşılıklı gezi düzenlenecektir. 8 2 Rehber eğitimi Akdağ Tabiat Parkı için tamamı yöre halkından olmak üzere plan döneminde 30 adet Alan Klavuzu yetiştirilmesi 9 2 Haritaların oluşturulması Ekoturistler için rotaların yer aldığı haritaların oluşturulması ve basımı, 10 2 Üniversitelerle işbirliği Her türlü faaliyetin planlanma, geliştirme ve uygulama safhalarında üniversitelerden bilimsel destek alınması için işbirliği yapılacaktır, 12 1 Yerel profesyonel av klavuzu eğitimi Av turizmine profesyonel yaklaşım sağlanacaktır Yabancı dil eğitimi Yabancı ziyaretçilerle iletişim sağlanacaktır Kurtarma Timlerinin kurulması Dağ, kanyon ve mağara kurtarma Timlerinin kurulması sonucunda ziyaretçilerin güvenliği sağlanacaktır. OSİ; ÜN, KY, HEM Muhtarlıklar, belde belediyeleri, 2013 OSİ, ÜN, KY, B WWF, TEMA 2013 Yöre halkı, KY, İTM, İÖİ, Özel girişimciler OSİ, ÜN, B, Ky, MEM WWF TEMA 2014 İTM, OSİ, KY, İÖİ WWF 2013 OSİ, İTM, Dernekler 2013 OSİ,HEM,ÜN, OSİ, HEM, ÜN OSİ,AFAD, Kaymakamlıklar Orman, Su Varsa Hayat Var. 194

196 6.2. FİZİKSEL ALTYAPININ OLUŞTURULMASI Amaç; altyapıyı güçlendirmek veya geliştirmek, Eylem no Öncelik Eylem Açıklama Yapacak kişi ve kuruluşlar İşbirliği ortakları Başlangıç tarihi Süresi Bütçesi ve Finans kaynağı Göstergeler 1 1 Alan düzenleme Kamping alanlarının ve günübirlik alanların düzenlenmesi, uygun yerlerde, ilçe planına uygun olmak üzere en az 3 motokaravan yeri düzenlenecektir. 2 1 Turizm Bilgilendirme Merkezleri kurulması 3 1 Patika düzenlemeleri (trekking yol ağı oluşturma ve düzenleme) 4 2 Ziyaretçi merkezleri kurulması 195 Favori ilçelerde bilgilendirme merkezleri kurulacaktır, Bu merkezlerin atıl okul binaları veya köy evlerinin kiralanması veya restorasyonu ile oluşturulması. 3.Bölümde Trekking güzergahı olarak tespiti edilen tüm sahalarda patika düzenlemeleri ve her türlü tanıtıcı, bilgilendirici elemanların yapımı ve yerine konması 2017 yılına kadar tamamlanacaktır. Ziyaretçi merkezi vizyonunun katılımcılıkla oluşturulması, favori ilçelerde ziyaretçi merkezlerinin kurulması için çalışmalara başlanacaktır. İl Turizm Md.(İTM) Kaynakamlıklar, (KY) İÖİ İTM, OSİ, KY, B, İÖİ İTM, OSİ, Ky, B, İÖİ, İTM OSİ Ky B İÖİ D, ÇŞM 2014 Dernekler WWF 2014 Dernekler 2013 Dernekler, KTM, Belediyeler, Muhtarlıklar 2015 Orman, Su Varsa Hayat Var.

197 5 2 Dağ bisikleti parkurları Favori ilçelerde Dağ bisikleti patikası ağı için altyapı, araştırma ve organizasyonun tamamlanması, 6 1 Yürüyüş platformlarının yapılması 7 1 Sportif olta balıkçılğına uygun iskelelerin yapılması 8 1 Kuş gözlem kulelerinin yapılması Kanyonlara yürüyüş için yürüyüş platformlarının ve işaretlemelerin yapılması ziyaretçi güvenliğini sağlayacaktır. Sportif olta balıkçılığı meraklılarına ve sportif olta balıkçılığı turizmine altyapı oluşturulmuş olacaktır. Uygun sulak alanlara kuş gözlem kuleleri yapılarak kuş gözlemciliği ve kuş gözlemciliğine dayalı turizm altyapısı oluşturulmuş olacaktır. OSİ; İTM, Ky, İÖİ; B OSİ, Kaymakamlıklar Dernekler OSİ, İl Gıda 2013 Tarım Hayvancılık Müdürlükleri, İl Kültür ve Turizm Müdürlükleri OSİ STK ENVANTER, ÜRÜN OLUŞTURMA, ÜRÜN ÇEŞİTLENDİRME VE GELİŞTİRME, SERTİFİKALANDIRMA, TANITIM VE PAZARLAMANIN YAPILMASI Amaç: mevcut ekoturizm ürünlerinin ortaya çıkarılması, geliştirilmesi, tanıtımı ve pazarlamasını yapmak. Eylem no Öncelik Eylem Açıklama Yapacak kişi ve kuruluşlar İşbirliği ortakları Başlangıç tarihi Süresi Bütçesi ve Finans kaynağı Göstergeler Orman, Su Varsa Hayat Var. 196

198 1 1 Kültürel ürün envanteri ürünleri sunuma hazır hale getirme 2 1 Doğal ürün envanteri sunuma hazır hale getirme 3 2 Yeni ürünler ve Ürün geliştirme 197 Geleneksel yaşam tarzı ve kültüre ilişkin olarak doğadan toplanan veya üretilen gıda maddeleri, doğal materyalden üretilen el sanatları vb. değerlerin tespiti, satılabilir hale getirilmesi, sözlü değerlerin envanteri, bunların turizme sunulabilir hale getirilmesi Doğada gizli kalmış, henüz keşfedilmemiş olan turizme sunulabilecek değerlerin ortaya çıkarılması ve sunuma hazır hale getirilmesi,bunların basılı katalog haline getirilmesi sağlanacaktır. Yeni ürünlerin geliştirilmesi, yeni dizaynlar, yerel kültür elemanlarının figüre edilmesi, bilinmeyen veya kaybolmaya yüz tutmuş, yöresel yemeklerin sunulabilir hale getirilmesi bunların kataloglar halinde basımının sağlanması, 4 1 Organik tarım Korunan alanlarda organik tarımla üretim prensiplerinin yerleştirilmesi, plan dönemi sonunda sahaların yüzde 30 unda organik tarımın yapılıyor olmasının sağlanması, 5 1 Avlaklarda av kaynağına yem takviyesinin yapılması Avlaklarda av potansiyelini artıracak ve av turizminin cazibesini arttıracaktır. 6 1 Avlakların tanıtılması Avlaklar ve av kaynakları fuarlar, yabancı ve yerli televizyonlar, av itm, OSİ, Ky, HEM, İÇOM, Tarım il Müdürlüğü(İTM ), özel girişimciler İTM ÜNİV OSİ Ky HEM İTM, OSİ, İL tarım Md. OSİ,Avlak İşletmecileri, Avcı Dernekleri OSİ, Avcı dernekleri,il Dernekler, üniversiteler 2014 Üniversiteler 2014 Dernekler, Üniversiteler, Muhtarlıklar, Dernekler, Orman, Su Varsa Hayat Var.

199 7 1 Sportif olta balıkçılığı alanlarının tanıtılması 8 1 Kuş envanterlerinin çıkarılması dergileri vb. kaynaklarla ya da yerli ve yabancı av turizm acentalarıyla görüşerek tanıtılması sağlanacaktır. Sportif balıkçılık gruplarına ve tüm bu aktiveteyle ilgilenenlere balıkçılık sahalarının tanıtımı yapılmış olacaktır. Kuş gözlemciliği gruplarından faydalanarak alanların kuş envanterinin çıkarılması sağlanacaktır. Kültür ve Turizm Müdürlükleri, OSİ, İl Kültür ve Turizm Müd., Turizm Acentaları Kuş Gözlemciliği STKları, OSİ, Üniversiteler izleme VE DEĞERLENDİRMEYE YÖNELİK EYLEMLER Amaç: ekoturizm faaliyetlerinin izlenmesine ilişkin kriterlerin belirlenmesi, izlemenin yapılması, raporlama, değerlendirme ve geri bildirimlerin yapılması. Eylem no Öncelik Eylem Açıklama Yapacak kişi ve kuruluşlar İşbirliği ortakları Başlangıç tarihi Süresi Bütçesi ve Finans kaynağı Göstergeler 1 1 Değişimin sınırlarının belirlenmesi Orman, Su Varsa Hayat Var. Doğal ve kültürel değerleri etkileyen tüm turizm faaliyetlerinin kabul edilebilir değişimin sınırlarının belirlenmesi, bu çalışmanın hedefi yöresel düzeyde kabul edilebilir sınırların tespitidir. OSİ, İTM, Üniversiteler WWF, Dernekler

200 2 1 Çevresel etkilerin izlenmesi indikatörlere göre izlenecektir. ÇŞM OSİ B Dernekler, 2014 KTM 3 1 Ekonomik etkilerin izlenmesi indikatörlere göre izlenecektir İTM, Tarım Md Dernekler, 2014 Ky B Tic San Od. Üniv. 4 1 Sosyal ve kültürel etkilerin indikatörlere göre izlenecektir OSİ, İTM Üniv Dernekler, 2014 izlenmesi 5 1 Sürdürülebilirliğin izlenmesi indikatörlere göre izlenecektir OSİ; ÇŞM Dernekler, Uyumun izlenmesi Kurallar sistemine uyumun izlenmesi, uyumsuzluğun sözkonusu olduğu hususları inceleme, uzlaşma arayışı, çözüm geliştirme, raporlama ve değerlendirme, 7 1 İzlemenin raporlama, değerlendirme ve geri bildirimlere dönüştürülmesi Doğal ve kültürel değerlere etki yapan Faaliyetlerin sınırlara göre durumunun izlenmesi ve raporlama, değerleme ve geri bildirimlerinin yapılması, İTM, OSİ Özel girşimciler, Hizmet üreten Dernekler 2014 OSİ; İTM ÜNİV Dernekler Orman, Su Varsa Hayat Var.

201 DENİZLİ İLİ HAZIRLAYAN Denizli İli Doğa Koruma ve Milli Parklar Şube Müdürü Hamdi AKAN KONTROL EDEN Afyonkarahisar V. Bölge Müdürlüğü Doğa Koruma ve Milli Parklar Şube Müdürü Mine DURMUŞ Uygun Takdim Afyonkarahisar V. Bölge Müdürü Mehmet KUŞCU Denizli Vali Yardımcısı Ekrem ERDOĞAN Doğa Turizmi Master Planının uygulanması UYGUNDUR Orman, Su Varsa Hayat Var. Abdülkadir DEMİR Vali 200

202